Confucius - Wikipedia
Jump to content
Kufuma Wikipedia
Chinese philosopher and politician (551–479 BCE)
Template:SHORTDESC:Chinese philosopher and politician (551–479 BCE)
For other uses, see
Confucius (disambiguation)
Confucius
孔子
Imaginary portrait by
Wu Daozi
(685–758),
Tang dynasty
Kubabika
Kǒng Qiū
c.
551 BCE
Zou,
State of Lu
(modern-day
Nanxin
zh
Qufu
Shandong
China
Kufwa
c.
479 BCE
(aged 71–72)
Si River
State of Lu
Resting place
Cemetery of Confucius
State of Lu
Mbumba
Lady Qiguan
Ŵana
Kong Li
(son)
Kong Jiao (daughter)
Banja
Shuliang He
(father)
Yan Zhengzai
(mother)
Era
Hundred Schools of Thought
Ancient philosophy
Region
Chinese philosophy
School
Confucianism
Notable students
Yan Hui
Zengzi
Disciples of Confucius
Main interests
Ethics
education
music
poetry
political philosophy
Social philosophy
Notable ideas
Confucianism
Silver Rule
Influences
Cultural values of the
Xia
Shang
and
Western Zhou dynasties
I Ching
Book of Rites
Classic of Poetry
Influenced
Virtually all subsequent
Chinese philosophy
, particularly
Mencius
Xun Kuang
Zhu Xi
Wang Shouren
, the
Neotaoists
, as well as
Han Yu
and the
Neoconfucians
. Also influenced multiple
Western thinkers
including
Niels Bohr
Benjamin Franklin
Allen Ginsberg
10
11
12
Thomas Jefferson
13
14
15
Gottfried Wilhelm Leibniz
Robert Cummings Neville
Alexander Pope
16
17
Ezra Pound
François Quesnay
Friedrich Schiller
18
19
20
Voltaire
21
22
23
and
Christian Wolff
Confucius
Lua error in Module:Infobox_multi-lingual_name at line 127: attempt to call field
_transl
(a nil value).
Confucius
ən

kən-
FEW
-shəs
Chinese
pinyin
Kǒng Fūzǐ
, "
Master Kǒng
"; or commonly
Kǒngzǐ
c.
551
c.
479 BCE
) wakaŵa wavinjeru na wandale wa ku
China
wa nyengo ya
Chigumula
na Chigumula uyo kanandi wakuwoneka nga ni munthu wakuzirwa chomene pa ŵanthu ŵavinjeru ŵa ku China. Visambizgo vya Confucius na vinjeru vyake ndivyo vikovwira kuti ŵanthu ŵa ku East Asia ŵakhalenge makora.
24
Confucius wakajiwonanga kuti ni munthu uyo wakachitanga vinthu ivyo vikaŵa mu nyengo yakale, kweni wakati ŵanthu ŵakavileka. Visambizgo vyake vya vinjeru vya ŵanthu, ivyo vikumanyikwa kuti Confucianism, vikayowoyanga chomene za nkharo yiwemi ya munthu na ya boma, umo ŵanthu ŵakwenera kucitira vinthu, urunji, lusungu, na kugomezgeka. Ŵalondezgi ŵake ŵakasuskananga na masukulu ghanyake ghanandi mu nyengo ya Masukulu Ghakukwana 100 gha Maghanoghano. Ufumu wa Qin ukati wabwangandulika, ndipo ufumu wa Han ukati watonda boma la Chu, fundo za Confucius zikazomerezgeka na boma liphya. Mu nyengo ya muwuso wa ŵa Tang na Song, chisopa cha Confucian chikamba kuwoneka ku vyaru vya kumanjiliro gha dazi. Chisopa cha Confucius chikaŵa chigaŵa cha ŵanthu ŵa ku China.
Kanandi ŵanthu ŵakuti Confucius ndiyo wakalemba panji kung'anamura mabuku ghanandi gha ku China, kusazgapo mabuku gha Classics ghankhondi. Vinyake ivyo wakasambizganga vikaŵa vyakale chomene.
25
Mu buku la Analects mukalembeka mazgu ghakukhwaskana na visambizgo vyake, kweni ghakalembeka pati pajumpha vyaka vinandi kufuma apo wakafwira.
Fundo za Confucius zikuyana na za ŵanthu ŵa ku China. Cifukwa ca kutemwa comene Ciuta, wakaciska kuti mbumba yiŵe yakugomezgeka, ŵana ŵawo ŵacindikenge ŵapapi ŵawo, ndipo ŵawoli ŵawo ŵacindikenge ŵacekuru. Iyo wakazomera fundo yakuti: "Lekani kuchitira ŵanyinu ivyo mungatemwa yayi kuti ŵamuchitirani".
Zina
Zina lakuti "Confucius" lili kufuma ku lizgu la Chilatini lakuti Kǒng Fūzǐ (孔夫子, "Master Kong"), ndipo likaŵako m'ma 1500. Zina la mbumba ya Confucius likaŵa Kong (
OC
kʰˤoŋʔ
) Zina lake lakwamba likaŵa Qiu(
OC
[k]ʷʰə
). Zina lake lakuti Zhongni, ilo likwenera kuti ndilo ŵanthu wose ŵakamumanyanga, likaŵa lakuti Zhongni (
仲尼
OC
N-‍truŋ-‍s nr[əj]
), "Zhòng" wakulongora kuti wakaŵa mwana wachiŵiri mu mbumba yake.
26
27
Umoyo
Umoyo wakwamba
Lu wakuwoneka kumpoto ca kumafumiro gha dazi kwa China.
Ŵanthu ŵakugomezga kuti Confucius wakababika pa Seputembala 28, 551 B.C.E., mu msumba wa Zou. Chigaŵa ichi chikaŵa pasi pa mazaza gha mathemba gha ku Zhou, kweni chikaŵa pasi pa mazaza gha ŵalongozgi ŵa ku Lu, awo ŵakalamuliranga kufuma ku msumba wa Qufu. Dada wake Kong He (panji Shuliang He) wakaŵa mulara wa ŵasilikari ŵa ku Lu. Mbumba yake yikamba kufuma ku fuko la Song m'paka ku fuko la Shang ilo likaŵako pambere fuko la Zhou lindaŵeko. Nkhani za umoyo wa Confucius zikulongora kuti sekuru wa Kong He wakasamuska mbumba yake kufuma ku Song kuya ku Lu. Ŵasambiri wose ŵa mazuŵa ghano ŵakugomezga yayi kuti Confucius wakafuma mu mbumba ya Song.
Kong wakafwa apo Confucius wakaŵa na vilimika vitatu, ndipo Confucius wakalereka na anyina Yan Zhengzai (顏徵在) mu ukavu. Pamasinda, anyina ŵakafwa apo ŵakaŵa na vilimika 40. Apo wakaŵa na vyaka 19, wakatora mwanakazi munyake zina lake Qiguan, ndipo pakati pajumpha chaka, ŵakaŵa na mwana wawo wakwamba, Kong Li. Qiguan na Confucius ŵakaŵa na ŵana ŵasungwana ŵaŵiri, yumoza wakafwa apo wakaŵa mwana ndipo munyake zina lake wakaŵa Kong Jiao.
Confucius wakasambira mu masukulu gha ŵanthu bweka, uko wakasambiranga maluso 6.
Confucius wakababikira mu gulu la ŵanthu ŵakuchemeka shi (士). Ŵakayowoya kuti wakagwiranga nchito zinandi za boma apo wakaŵa na vyaka vya m'ma 20, kweniso wakaŵa wakulemba mabuku na kupwelelera mberere na mahachi. Para anyina ŵafwa, Confucius (wa vilimika 23) wakayowoyeka kuti wakalira kwa vilimika vitatu, nga ni umo ŵakacitiranga kale.
28
Ndale
Mu nyengo ya Confucius, ufumu wa Lu ukalongozgekanga na mbumba ya mafumu. Mu nyumba ya kazembe mukaŵa mbumba zitatu za ŵanthu ŵakuchindikika. Mbumba ya Ji yikaŵa na udindo wa "Nduna ya Ŵanthu", iyo yikaŵaso "Nduna Yikuru". Mbumba ya Meng yikaŵa na udindo wa "Nduna ya Ntchito". Mu cihanya ca
505
BCE
, Muwukirano munyake, zina lake Yang Hu, wakawukira mbumba ya Ji na kupoka mazaza. Ndipouli, mu cihanya ca
501
BCE
, Mbumba zitatu izi zikaŵa kuti zafumiska Yang Hu mu Lu. Pa nyengo iyi, Confucius wakaŵa kuti wamanyikwa comene cifukwa ca visambizgo vyake, ndipo mbumba zikamanya kuzirwa kwa nkharo yiwemi na urunji, mwakuti zileke kugomezgeka ku boma. Ntheura, mu caka ici, Confucius wakasankhika kuŵa kazembe wa msumba. Pamanyuma, wakazgoka nduna yakuwona vya vigeŵenga.
Confucius wakakhumbanga kuwezgera mazaza gha boma kwa fumu mwa kuwuskapo vigongwe vya msumba ivyo vikaŵa vya mbumba zitatu. Mu nthowa iyi, wangakhazikiska boma lakuŵa na mazaza. Ndipouli, Confucius wakagomezganga waka pa ndyali cifukwa wakaŵa na mazaza yayi pa nkhani ya nkhondo. Mu
500
BCE
, Hou Fan, kazembe wa Hou, wakagalukira fumu yake ya mbumba ya Shu. Nangauli mbumba za Meng na Shu zikatondeka kuzingilizga Hou, kweni munthu munyake wakugomezgeka wakawukira ŵanthu ŵa Hou na kuchichizga Hou Fan kuti wachimbilire ku chigaŵa cha Qi. Vinthu vikwenera kuti vikamwendera makora Confucius cifukwa ici cikapangiska kuti Confucius na ŵasambiri ŵake ŵakhorweske ŵanthu ŵacindami kuti ŵaparanyenge mizi yawo. Paumaliro, pamanyuma pa cilimika cimoza na hafu, Confucius na ŵasambiri ŵake ŵakakhorweska mbumba ya Shu kuti yiparanye viliŵa vya Hou, mbumba ya Ji kuti yiparanye viliŵa vya Bi, ndipo mbumba ya Meng kuti yiparanye viliŵa vya Cheng. Cakwamba, mbumba ya Shu yikalongozga ŵasilikari kuluta ku msumba wawo wa Hou na kubwangandura viliŵa vyake. mu
498
BCE
29
Fresco ya kumadzulo kwa Han (BCE 202) yojambula Confucius (ndi Laozi), kuchokera ku manda a Dongping County, chigawo cha Shandong, China
SPamanyuma pake, Gongshan Furao (uyo wakumanyikwaso na zina lakuti Gongshan Buniu), uyo wakaŵa wa mbumba ya Ji, wakawukira na kuwusa ŵasilikari ŵa ku Bi. Nyengo yeneyiyo wakawukira msumba wa Lu. Kumanyuma uku, Gongshan wakaluta kwa Confucius kuti waŵe nayo lumoza, ndipo Confucius wakawona kuti ni mwaŵi wakwendeskera fundo zake, kweni paumaliro wakaleka. Confucius wakazomerezga yayi kuti ŵanthu ŵachitenge viwawa, nangauli mbumba ya Ji yikaŵa na mazaza pa boma la Lu kwa vyaka vinandi. Creel (1949) wakayowoya kuti, mwakupambana na muwukirano Yang Hu, Gongshan wakwenera kuti wakakhumbanga kuparanya mbumba zitatu zakuthupi na kuwezgerapo mazaza gha fumu. Ndipouli, Dubs (1946) wakayowoya kuti Viscount Ji Huan ndiyo wakachiska Gongshan kuti waparanyenge linga la Bi. Mulimose umo vinthu vikaŵira, Gongshan wakawonekanga kuti ni munthu wakunyoloka uyo wakalutilira kuvikilira boma la Lu, nangauli wakacimbira.
Pa nyengo ya kugaluka kwa Gongshan, Zhong You wakasunga kazembe na ma Viscount ghatatu pamoza pa nyumba ya ufumu. Zhong You wakaŵa yumoza wa ŵasambiri ŵa Confucius ndipo Confucius wakanozga vyakuti waŵe kazembe wa mbumba ya Ji. Confucius wakati wapulika za ciwukirano ici, wakapempha Viscount Ji Huan kuti wazomerezge kuti kazembe na nyumba yake yacifumu ŵafumemo mu nyumba yake. Pamanyuma, ŵalongozgi ŵa mbumba zitatu na fumu ŵakawelera ku nyumba ya fumu ya ku Ji na kukwelera ku Wuzi Terrace. Confucius wakaphalira ŵasilikari ŵaŵiri kuti ŵadangilire kuwukira ŵakugaluka. Pa ŵasilikari ŵaŵiri aŵa, yumoza wakaŵa muteŵeti wa mbumba ya Ji, kweni ŵakatondeka kukana ulongozgi uwu apo ŵakaŵapo na Duke, Viscounts, na khoti. Ŵasilikari aŵa ŵakaŵalondezga na kuŵathereska pa nkhondo ya ku Gu. Nyengo yeneyiyo, mbumba ya Ji yikaparanya viliŵa vya msumba wa Bi.
Ŵasilikari aŵa ŵakawelera nyuma ŵakati ŵamanya kuti ŵagalukirenge boma na fumu yawo. Kwizira mu ivyo Confucius wakacita, ŵalara ŵa boma la Bi ŵakagalukira fumu yawo, ntheura vikapangiska Viscount Ji Huan kuti waparanye viliŵa vya Bi (pakuti mphanyi vikaŵa na ŵakugaluka aŵa) panji kuzomera kuti ndiyo wakacitiska suzgo ili. Dubs (1949) wakayowoya kuti cakucitika ici cikavumbura umo Confucius wakawoneranga vinthu, maluso ghake gha ndyali, ndiposo umo wakawoneranga mikhaliro ya ŵanthu.
Apo nyengo yikakwana yakuti ŵabwangandure viliŵa vya msumba wa Meng, kazembe wakakhumbanga yayi kuti viliŵa vya msumba wake vibwanganduke. Zuozhuan wakukumbuka kuti kazembe wakaphalira ŵanthu kuti ŵaleke kubwangandura viliŵa vya msumba uwu, cifukwa wakati ichi chingapangiska kuti Cheng waŵe wambura kuvikilirika na boma la Qi. Nangauli Viscount Meng Yi wakalayizga kuti waleke kunjilirapo pa nkhondo, kweni wakaleka kufiska ivyo wakalayizga.
Pamanyuma, Duke Ding wakalongozgana na ŵasilikari ŵake kukaka msumba wa Cheng, kweni wakatondeka. Ntheura, Confucius wakatondeka kufiska ivyo wakakhumbanga, kusazgapo kuwezgerapo muwuso wa fumu. Wakaŵa na ŵalwani ŵankhongono mu boma, comenecomene Viscount Ji Huan, cifukwa ca ivyo wakacita. Kuyana na buku la Zuozhuan na Shiji, Confucius wakafumako ku caru cake mu
497
BCE
after his support for the failed attempt of dismantling the fortified city walls of the powerful Ji, Meng, and Shu families.
30
He left the state of Lu without resigning, remaining in self-exile and unable to return as long as Viscount Ji Huan was alive.
31
Kuchimbizgika mu uzga
Mapu agho ghakulongora ulendo wa Confucius pakati pa 497 BCE na 484 BCE
Shiji wakayowoya kuti boma la Qi ilo likaŵa pafupi nalo likafipanga mtima kuti Lu waŵenge wankhongono chomene apo Confucius wakaŵa mu boma la Lu. Kuyana na nkhani iyi, Qi wakakhumbanga kutimbanizga ndondomeko ya Lu mwa kutuma mahachi 100 na ŵasungwana 80 ŵakutowa kuti ŵakambe kuvina. Duke wakacitanga waka vyakusanguluska ndipo wakagwira nchito yayi kwa mazuŵa ghatatu. Confucius wakakhuŵara comene ndipo wakakhumbanga kuleka Lu na kupenja mwaŵi uwemi, kweni para wangafumapo mwaluŵiro mbwenu nkharo yiheni ya fumu yingavumbukwa. Ntheura Confucius wakalindilira kuti kazembe uyu wapange ubudi ucoko. Pakati pajumpha nyengo yicoko waka, kazembe uyu wakaleka kutuma kwa Confucius cigaŵa ca nyama iyo wakeneranga kupeleka sembe mwakuyana na kaluso, ndipo Confucius wakagwiliskira nchito mwaŵi uwu kuti waleke nchito yake na caru ca Lu.
Confucius wakati wafumapo, wakamba ulendo utali kuzingilira vyaru vya kumpoto na kumafumiro gha dazi kwa China. Ku makhoti gha mu vyaru ivi, wakalongosoranga vigomezgo vyake vya ndyali kweni wakaviwona yayi kuti vikufiskika.
32
Kuwelerani ku nyumba
Dindi la Confucius mu dindi la Kong Lin, Qufu, chigaŵa cha Shandong
Buku la Zuozhuan likuti Confucius wakawelera kukwake ku Lu apo wakaŵa na vyaka 68, wati wachemeka na Ji Kangzi, nduna yikuru ya ku Lu. Buku la Analects likulongosora kuti mu vyaka vyake vyaumaliro wakasambizganga ŵasambiri 72 panji 77 na kuŵasambizga vinjeru vyakale. [Pakukhumbika ukaboni apa]
Apo wakaweranga, Confucius wakawovwiranga ŵalara ŵa boma ku Lu, kusazgapo Ji Kangzi, pa nkhani za muwuso na kuswa malango.
Wakaŵa na citima comene cifukwa ca nyifwa ya mwana wake na ŵasambiri ŵake, ndipo wakafwa na nthenda iyi apo wakaŵa na vilimika 71 panji 72. Confucius wakasungika mu dindi la Kong Lin ilo lili mu chigaŵa cha Qufu mu chigaŵa cha Shandong. Manda ghakwambilira agho ghakazengeka pa Mlonga wa Sishui, ghakaŵa ghakuyana na nkhwantha. Kweniso kunthazi kwa cikumbusko pali malo gha njerwa agho ŵanthu ŵakupelekerapo vyakununkhira na vipasi.
Filosofi
Template:Confucianism
Nkhani ikulu:
Confucianism
Nangauli ŵanthu ŵa ku China ŵakulondezga cisopa ca Confucianism, kweni ŵanandi ŵakuti cisambizgo ici nchambura kuzomerezgeka na ŵantu. Ndipouli, awo ŵakukhozgera cisambizgo ici ŵakuti nangauli cisambizgo ca Confucian cikuyowoya vya caru, kweni cikujintha pa cisambizgo ca cisopa.
33
Chisopa cha Confucian chikudumbiskana vya umoyo wa munthazi na ivyo vikuchitika kuchanya, kweni chikuyowoyapo yayi vya vinthu vyauzimu ivyo ŵanthu ŵakuviwona kuti ni vyakuzirwa chomene pa nkhani ya chisopa.
Mu buku lake la Analects, Confucius wakujiyowoya kuti ni "munthu uyo wakapharazga kwambura kupanga cinthu". Iyo wakuŵika mtima comene pa nkhani ya kusambira, ndipo cilembo ca ku China ico cikung'anamura kusambira (學) ndico cikujura nkhani iyi. M'malo mwa kughanaghana vya kuzenga fundo za mu Baibolo, iyo wakakhumbanga kuti ŵasambiri ŵake ŵamanye makora mabuku ghakale chomene mwakuti ŵamanye umo ŵangalongosolera masuzgo agho ŵanthu ŵakukumana nagho mazuŵa ghano.
Makhaliro
Nkhani ikulu:
Confucian ethics
Buku la Analects
Cimoza mwa visambizgo vikuru comene vya Confucius cingaŵa cakuti ciyelezgero ca munthu yumoza nchakuzirwa comene kuluska malango ghakudunjika. Visambizgo vyake vya makhaliro vikayowoyanga comene za kujisambizga, kuyezga ŵanthu awo ŵakaŵa na makhaliro ghawemi, ndiposo kumanya umo munthu wangacitira vinthu m'malo mwa kumanya malango. Ntheura, fundo za Confucius zingawoneka nga ni za nkharo yiwemi. Visambizgo vyake vikuthemba pa fundo zakupulikikwa yayi, ndipo fundo zaurunji na nthowa zake zikuyowoyeka mwakudunjika yayi. Kuti tipulikiske ivyo wakasambizganga, tikwenera kusanda nkhani yose. Cakuwonerapo ciwemi nchakuti:
廄焚。子退朝,曰:傷人乎?不問馬。
Apo viŵaya vikawotcheka, Confucius wakati wawerako ku nyumba yacifumu, wakati: "Kasi walipo uyo wapwetekeka?" Wakafumbapo yayi za mahachi.
Analects
X.11 (tr.
Waley
), 10–13 (tr.
Legge
), or X-17 (tr.
Lau
Para Confucius wakuleka kufumba za mahachi, wakulongora kuti munthu wavinjeru wakuzirwiska chomene ŵanthu kuluska katundu.
Yimoza mwa visambizgo vyake yikaŵa fundo yinyake ya mu Baibolo iyo yikumanyikwa na zina lakuti Golden Rule.
子貢問曰:有一言而可以終身行之者乎?子曰:其恕乎!己所不欲、勿施於人。
Zi Gong [musambiri] wakafumba kuti: "Kasi pali lizgu limoza ilo lingalongozga munthu mu umoyo wake wose?" Fumu yikazgora kuti: "Wuli pakuyowoya za 'kuwezgera'? Lekani kuphalira ŵanyinu vinthu ivyo imwe mungatemwa yayi".
Analects
XV.24, tr. David Hinton
Kanandi ŵanthu awo ŵakulondezga fundo za Confucius ŵakuzirwiska yayi vinthu viwemi ivyo munthu wakuchita. Kucita vinthu viwemi na ŵanji kukwamba na kughanaghana vinthu viwemi na vyaunenesko. Munthu uyo wali na nkharo yiwemi kwambura kumanya vinthu, wangasuzgika, ndipo kucita nkharo yiwemi kwambura mtima wose ni urunji waunenesko yayi. Kuŵa na umanyi ndiposo mtima wakufikapo nkhwakuzirwa cifukwa ca munthu; munthu muwemi wakutemwa kusambira cifukwa ca kusambira ndiposo urunji cifukwa ca urunji.
Fundo ya Confucius yakukhwaskana na nkharo, nga umo yiliri mu nkhani ya lǐ (禮), yikukolerana na fundo zitatu zakuzirwa za umoyo: (a) viphikiro vyakukhwaskana na kupeleka sembe ku ŵasekuru na ŵachiuta ŵamitundu yakupambanapambana, (b) vinthu vya ndyali na vya ndyali, na (c) nkharo ya zuŵa na zuŵa. Ŵanyake ŵakagomezganga kuti liyi likafuma kuchanya, kweni Confucius wakadidimizga kuti liyi likapangika na ŵanthu ŵavinjeru. Ivyo wakayowoya pa nkhani ya lǐ vikulongora kuti lizgu ili likung'anamura vinthu vyose ivyo munthu wakuchita kuti waŵe na umoyo uwemi.
Mu nyengo yakwambilira ya Chikonfyushasi, lǐ wakachitanga vinthu vyakwenelera pa nyengo yakwenelera; wakayezganga kusungilira fundo izo zilipo kuti vinthu viŵe makora, na kuziphwanya kuti vinthu viŵe makora. Para munthu wakusambira mu Baibolo, wakuŵa na mikhaliro yiwemi iyo yikovwira kuti waŵe na nkharo yiwemi.
Mu cisopa ca Confucian, lizgu lakuti li likuyana comene na lizgu lakuti yì (義), ilo likujintha pa fundo yakuti munthu wakuŵa wakuyana na munyake. Yì lingang'anamulika kuti urunji, nangauli lingang'anamura ico nchakwenelera kucita mu nyengo yinyake. Lizgu ili likupambana na ivyo munthu wakucita cifukwa ca kujighanaghanira yekha. Nangauli munthu wangaŵa muheni yayi usange wakulondezga vyakukhumba vyake pera, kweni wangaŵa muwemi ndiposo murunji usange wakulondezga nthowa iyo yikovwira ŵanthu ŵanandi. Ntheura chilato cha yì nkhucita ico nchiwemi cifukwa ca cifukwa ciwemi.
Nga umo kachitiro ka vinthu kuyana na lǐ kakwenera kukolerana na khumbo la kulondezga yì, ntheura yì wakukolerana na fundo yikuru ya rén (仁). Rén wali na mikhaliro yinkhondi yakuzirwa: kucita vinthu mwamahara, kuŵa na mtima wakupa, kuŵa wakugomezgeka, kulimbikira, na lusungu. Lizgu lakuti Rén likung'anamura kuti munthu wakucita makora milimo yake ku ŵanji, ndipo kanandi likung'anamulika kuti "lusungu", "mtima wacitemwa", panji "mtima wacitemwa". Fundo za Confucius zikukolerana na lusungu na kupulikiska ŵanji, m'malo mwa kulondezga malango gha Ciuta. Kuti munthu waŵe na maghanoghano ghakwenelera pa nkhani ya "rén" mwakuti wachitengepo kanthu mwamahara, chikaŵa chiwemi chomene kuluska kuŵa na nkharo ya "yi". Confucius wakati nkharo yiwemi njakwenelera. Mwachiyelezgero, munthu uyo ngwakupa wakupeleka mwakuyana na ndalama izo wakukhumbikwira, kweni wakupeleka zinandi yayi panji zichoko.
34
Vya ndale
Fundo za Confucius za ndyali zikujintha pa fundo zaurunji. Wakayowoya kuti boma liwemi ni ilo likulongozga kwizira mu "maluso" (lǐ) na nkharo yiwemi ya ŵanthu. Wakalongosora kuti ici nchimoza mwa vinthu vyakuzirwa comene: "Usange ŵanthu ŵakulongozgeka na malango, ndipo ŵakukhumba kuti ŵalangike mwakuyana waka, ŵayezgenge kuti ŵaleke kulangika, kweni ŵakucita soni yayi. Usange ŵakulongozgeka na nkharo yiwemi, ndiposo usange ŵakukhumba kuti vinthu viŵayenderenge umo ŵakukhumbira, ŵazamukhozgeka soni yayi, kweniso ŵazamuŵa ŵarunji". (Ŵerengani 2.3, tr. M'malo mwake, ŵakasuzgikanga. "Mtima wa soni" uwu ni mulimo uwo munthu wakuchita, apo cilango cikulondezgapo yayi para wacita cinthu ciheni, kweni para wacita mwakuyana na dango. [Pakukhumbika ukaboni apa]
Confucius wakalaŵiska ku mazuŵa ghakwambilira, ndipo wakaciska Ŵachinayi, comenecomene awo ŵakaŵa na mazaza gha ndyali, kuti ŵacitenge nga ni umo ŵakacitiranga kale. Mu nyengo iyo kukaŵa kugaŵikana, vivulupi, na nkhondo pakati pa ŵamazaza, iyo wakakhumbanga kuwezgerapo Ufumu wa Kuchanya (天命) uwo ukakolerananga "charu" (天下, "chose icho chili kusi ku kuchanya") na kupeleka mtende na usambazi ku ŵanthu. Chifukwa chakuti kawonero kake ka vinthu viwemi na vyakukondweska ŵanthu kakaŵa ka kuwuskako ŵanthu ŵa mu nyengo yakale, kanandi Confucius wakuwoneka kuti wakutemwa chomene vinthu vyachikale, kweni para tingawona mwakupwelelera ivyo wakuyowoya, tingamanya kuti wakagwiliskiranga ntchito malango na maluso gha mu nyengo yakale kuti waŵike maghanoghano ghake pa ndyali. Ŵazamuŵa ŵalongozgi awo ŵakujipeleka ku ŵanthu ŵawo, ŵakuyezgayezga kuti vinthu viŵayenderenge makora, ndipo ŵazamupharazga mikhaliro yiwemi m'malo mwa kuŵika malango na malango ghakwenelera.
Nangauli Confucius wakakhozgera fundo yakuti fumu yiwemi ndiyo yilongozgenge boma, kweni fundo zake zikaŵa na fundo zinandi zakukanizgira ŵamazaza mazaza ghawo. Wakayowoya kuti unenesko ukwenera kulongosoreka mu kayowoyero, ndipo kugomezgeka nkhwakuzirwa comene. Nanga ni para munthu wakuyowoya, nyengo zose wakwenera kuyowoya unenesko. Confucius wakagomezganga kuti usange muwusi wakukhumba kulongozga makora, ntheura ntchakukhumbikwa yayi kuŵika malango. Pakuyowoya za ubwezi uwo ukaŵanga pakati pa fumu na ŵanthu ŵake (panji pakati pa dada na mwana wake), wakalongora kuti nchakuzirwa comene kucindika ŵamazaza. Ici cikang'anamuranga kuti awo ŵali pasi ŵakwenera kuphalira awo ŵakuŵalongozga usange ŵakuwona kuti ŵakucita cinthu ciheni. Confucius wakagomezganga kuti munthu wakwenera kulongora ciyelezgero ciwemi. Usange munthu wakulongozga makora, ntchakukhumbikwa yayi kumukanizga panji kumulanga.
35
Sumu na ndakatulo
Nkhani ikulu:
Ritual and music system
Shijing, panji Buku la Sumu
Confucius wakaciska comene sumu kuti ziŵe zakovwira pakusopa. Nkhwantha yinyake zina lake Li Zehou, yikati cisopa ca Confucian cikujintha pa maluso. Ŵanthu ŵakugomezga kuti maluso agha ndigho ghakovwira munthu waliyose kuti waŵe na umoyo uwemi. Cifukwa ca fundo iyi, Confucius wakagomezganga kuti "nyimbo zikukolerana pakati pa kucanya na caru capasi; maluso ni ndondomeko ya kucanya na caru capasi". Mwantheura, kwimba sumu mu maluso kukupangiska kuti vinthu viŵe makora.
Buku la Shijing na la Classic of Music ndilo likawovwira chomene ŵanthu kuti ŵamanye sumu za Confucius. Buku la Shijing ndimoza mwa mabuku ghakale chomene gha Chikonfyushasi. Ŵanthu ŵakuti Confucius ndiyo wakalemba mabuku agha. Mu buku lake la Analects, Confucius wakalongosora kuzirwa kwa luso pa umo ŵanthu ŵangakulira:
36
The Master said, "My children, why do you not study the Book of Poetry?
"The Odes serve to stimulate the mind.
"They may be used for purposes of self-contemplation.
"They teach the art of sociability.
"They show how to regulate feelings of resentment.
"From them you learn the more immediate duty of serving one's father, and the remoter one of serving one's prince.
"From them we become largely acquainted with the names of birds, beasts, and plants."
36
Chiharo
This section
needs additional citations for
verification
Please help
improve this article
by
adding citations to reliable sources
in this section. Unsourced material may be challenged and removed.
August 2018
Learn how and when to remove this message
Confucius pamoza na Mozesi na Muhammad pakati pa ŵalembi ŵa malango ŵakumanyikwa comene, na Jean-Baptiste Mauzaisse (1827), Louvre Palace
Pamanyuma ŵasambiri na ŵalondezgi ŵake ŵanandi ŵakazgora visambizgo vya Confucius kuŵa malango na vyakucita. Ŵasambiri ŵa Confucius na muzukuru wake yumoza pera, Zisi, ŵakalutilira kusambira vinjeru vya ŵanthu. Ivi vikawovwira kuti visambizgo vya Confucius vifike na ku ŵasambiri awo ŵakazgoka ŵantchito mu nyumba zacifumu ku China.
Ŵalondezgi ŵaŵiri ŵa Confucius awo ŵakamanyikwa comene ŵakayowoya fundo zakupambana comene. Mu vyaka vinandi pamanyuma pa nyifwa yake, Mencius (孟子) na Xunzi (??子) wose ŵakalemba visambizgo vyakuzirwa ivyo vikulongosora fundo izo Confucius wakasambizga. Mencius (
4th century
BCE
) Wakalongosora uwemi uwo uli mu ŵanthu nga ni umo ŵanthu ŵakughanaghanira pa nkhani ya nkharo (
3rd century
BCE
) Buku la Confucius likavumbura fundo zaunenesko na zakukhumbikwa pa umoyo wa ŵanthu. Nyengo yikati yajumphapo, mabuku ghawo pamoza na mabuku ghanyake ghakaŵa nga ni Analects.
37
Kusintha uku mu kaghanaghaniro ka Confucius kukaŵa kwakuyana waka na kusanduka kwa Legalism, uko kukawonanga kuti kusopa kwa mwana ni kupenja vyakukhumba vya iyomwene, ndipo kukaŵa kwakovwira yayi kuti muwusi wapange boma lakwenelera. Kuyana yayi pakati pa visambizgo viŵiri ivi kukakura comene mu
223
BCE
apo boma la Qin likapoka caru cose ca China. Li Si, nduna yikuru ya muwuso wa Qin, wakapangiska Qin Shi Huang kuti waleke kughanaghana kuti ŵanthu ŵa Confucius ŵapelekenge malo ghakuyana waka na gha muwuso wa Zhou. Ŵalongozgi ŵa Confucius ŵakati ŵafika pa fundo yawo, Li Si wakakoma ŵasambizgi ŵanandi ŵa Confucius na kotcha mabuku ghawo.
Mu nyengo ya muwuso wa Han na Tang, fundo za Confucius zikamba kumanyikwa chomene. Mu muwuso wa Wudi, mabuku gha Confucius ghakazgoka visambizgo vya ufumu ndipo ghakaŵa ghakwenelera kuŵazgika pa viyezgelero vya uteŵeti wa boma.
140
BCE
ndipo ivi vikalutilira mpaka kuumaliro wa vyaka vya m'ma 1800. Apo chisopa cha Mohism chikapulikikwanga yayi mu nyengo ya muwuso wa Han, ŵanthu awo ŵakasuskanga chisopa ichi ŵakaŵa ŵa Legalism, awo Confucian wakati ŵali kuchigwiliskira ntchito, visambizgo vya Laozi, awo ŵakaŵikapo mtima pa vinthu vyauzimu. Ŵanthu ŵakagomezganga chomene fundo za Confucius kweniso ŵamazaza awo ŵakasambizgika na Confucius mu muwuso wa Ming na Yuan, nangauli Kublai Khan wakakananga kuŵapa mazaza gha vigaŵa.
Mu nyengo ya muwuso wa Song, nkhwantha yinyake zina lake Zhu Xi (
1130–1200
CE
) wakasazgirapo fundo za cisopa ca Dao na ca Chibuda mu cisopa ca Confucian. Mu umoyo wake wose, ŵanthu ŵakamupulikiskanga yayi Zhu Xi, kweni pamanyuma pakuti wafwa, maghanoghano ghake ghakazgoka maghanoghano gha ŵanthu ŵa visopa vinyake pa nkhani ya ng'anamuro la mabuku gha Confucius. Ŵanthu awo ŵakusanda mdauko mazuŵa ghano ŵakuti Zhu Xi wali kulenga chinthu chinyake chakupambana na ichi. Chikhulupiriro cha Neo-Confucian chikalutilira mu China, Japan, Korea, na Vietnam m'paka mu ma 1800.
Buku la Confucius, Philosopher of the Chinese, likalembeka na ŵamishonale ŵa Yesuit ku Paris mu 1687
Ŵamishonale ŵa Yesuit ndiwo ŵakang'anamura mabuku gha Confucius mu viyowoyero vya ku Europe. Munthu wakwamba uyo wakang'anamura Baibolo ili wakaŵa Michele Ruggieri, uyo wakawelera ku Italy mu 1588 ndipo wakalutilira kung'anamura apo wakakhalanga ku Salerno. Matteo Ricci wakamba kulemba ivyo Confucius wakaghanaghananga, ndipo gulu la ŵa Jesuit - Prospero Intorcetta, Philippe Couplet, na ŵanyake ŵaŵiri - ŵakafumiska mabuku ghakung'anamura mabuku gha Confucius mu 1687. François Noël, wakati watondeka kukhorweska Clement XI kuti ŵanthu ŵa ku China ŵakusopa ŵasekuru ŵawo na Confucius yayi, wakamalizga kulemba buku la Confucius ku Prague mu 1711, ndipo wakalemba mabuku ghanyake na kung'anamura mabuku gha Mencius. Ŵanthu ŵakughanaghana kuti mabuku agha ghakaŵa ghakuzirwa chomene ku ŵanthu ŵa ku Europe, chomenechomene ku ŵanthu awo ŵakagomezganga kuti Chiuta waliko kweniso ku ŵanthu ŵanyake awo ŵakakhumbanga kuti ŵanthu ŵaŵasambizgenge vinthu vyaunenesko.
Mu nyengo yithu yino, visambizgo vya Confucianism, nga ni New Confucianism, vichalipo, kweni mu nyengo ya Cultural Revolution, visambizgo vya Confucianism kanandi vikasuzgikanga na ŵanthu ŵakumanyikwa mu chipani cha Communist Party cha China. Ivi vikapangiska kuti ŵanthu ŵavinjeru na ŵanthu ŵanyake ŵambe kususka chisopa cha Confucian m'ma 1900.
Ŵasambiri ŵa mu vyaru vinyake vya ku Asia ŵakusambira mabuku gha Confucius, chomenechomene ŵa ku China nga ni Korea, Japan, na Vietnam. Vigaŵa vinandi vya caru ici vicali kucita ciphikiro ici caka cilicose.
Ŵanthu ŵa ku Tibet ŵakutemwa kusopa Confucius, uyo ni themba lituŵa kweniso wakumanya vya masalamusi, kuwukwa, na vya nyenyezi. Ŵanthu ŵa chisopa cha Chibuda ŵakumuwona kuti wakusambira kuwukwa kwa Buddha Manjushri (ndipo vinjeru ivi vikaluta ku Tibet kwizira mwa Mfumukazi Wencheng), apo ŵanthu ŵa chisopa cha Bon ŵakumuwona kuti ni Tonpa Shenrab Miwoche, uyo wakambiska chisopa ichi.
Ŵa Ahmadiyya ŵakugomezga kuti Confucius wakaŵa nchimi ya Ciuta, nga umo vikaŵira na Lao-Tzu na ŵanthu ŵanyake ŵakuzirwa ŵa ku China.
Mu nyengo yithu yino, cinthu cinyake cakucemeka Asteroid 7853, "Confucius", cikacemeka na zina la munthu munyake wa ku China.
38
Walondezgi
Nkhani ikulu:
Disciples of Confucius
Zengzi (kumalyero) wakujikama panthazi pa Confucius (pakati), nga ni umo viliri pa cithuzithuzi ca mu buku la Chiyelezgero Cakuyowoya za Kujipeleka kwa Ŵana, la muwuso wa Song
Confucius wakamba kusambizga ŵanthu apo wakaŵa na vilimika 30, ndipo wakasambizga ŵasambiri ŵakujumpha 3,000, ndipo 70 ŵakaŵa ŵankhongono comene. Ŵasambiri ŵake na gulu la ŵanthu awo ŵakalondezganga chisambizgo cha Confucius ndiwo ŵakaŵa ŵankhongono chomene mu nyengo ya Nkhondo za ku Europe na America. Munthu munyake wakulemba mdauko zina lake Sima Qian, wakalemba vya ŵasambiri ŵa Confucius. Sima Qian wakalemba mazina gha ŵasambiri 77 mu buku lake, apo Kongzi Jiayu wakalemba mazina 76. Mabuku ghaŵiri agha ghakuzunura mazina gha ŵasambiri 96. Mabuku gha Analects ghakuzunura mabuku 22 ndipo Mencius wakulemba 24.
Confucius wakatoranga ndalama yayi, ndipo wakapemphanga waka kuti waliyose uyo wakukhumba kuŵa msambiri wake wamupenge nyama yakomira. Zigong, msambiri wake, wakati msambizgi wake wakacitiranga ŵasambiri ŵake vinthu nga umo ŵadokotala ŵakucitira na ŵalwari. Ŵanandi ŵakafumanga ku Lu, uko kukaŵa kwawo kwa Confucius, ndipo pakaŵa ŵasambiri 43, kweni wakazomera ŵasambiri kufuma mu vyaru vyose vya ku China. Confucius wakawonanga kuti ivyo ŵasambiri ŵake ŵakasambiranga ni vyakuzirwa yayi, ndipo wakazomerezganga ŵanthu ŵakuchindikika, ŵanthu bweka, na ŵakugaluka nga ni Yan Zhuoju na Gongye Chang. Ŵasambiri ŵake awo ŵakaŵa ŵasambazi ŵakeneranga kupeleka ndalama zakukwana na usambazi wawo.
Msambiri uyo Confucius wakatemwanga comene wakaŵa Yan Hui, uyo wakwenera kuti wakaŵa yumoza wa ŵanthu ŵakavu comene. Mwakupambana na Yan Hui, Sima Niu wakafuma ku mbumba ya fuko la Song. Mu visambizgo vya Confucius, ŵasambiri ŵakamanya makora fundo na nthowa za boma. Kanandi wakadumbiskananga na ŵasambiri ŵake, ndipo wakazirwiskanga chomene nkhani za mdauko, sumu, na maluso. Confucius wakasambizganga kuti tikwenera kugomezgeka ku fundo za mu Baibolo m'malo mwa kugomezgeka ku vinjeru vithu. Nangauli Confucius wakaŵasuska cifukwa ca nkharo zawo, kweni ŵanthu ŵakumanyikwa ŵakakondwa comene na fundo yakuti ŵaŵe na ŵamazaza ŵakugomezgeka awo ŵakasambizgika makhaliro ghawemi. Nakuti msambiri wake zina lake Zilu wakafwa apo wakavikiliranga fumu yake ku Wey.
Yang Hu, uyo wakaŵa pasi pa fuko la Ji, ndiyo wakawusa boma la Lu kwambira mu 505 m'paka mu 502. Cifukwa ca ici, ŵasambiri ŵakwamba ŵa Confucius ŵakimikika mu mauteŵeti gha boma. Ŵasambiri ŵanyake ŵa Confucius ŵakamba kuŵa na maudindo ghapacanya, ndipo ŵanyake Confucius ndiyo wakaŵapa. Apo Confucius wakaŵa na vilimika 50, mbumba ya Ji yikaŵa kuti yakhozga mazaza ghawo mu caru ca Lu. Nangauli mbumba ya Ji yikacitanga vinthu ivyo Confucius wakakolerana navyo yayi, kweni ŵasambiri ŵa Confucius ŵakasanganga nchito zinandi. Confucius wakalutilira kukumbuska ŵasambiri ŵake kuti ŵalutilire kugomezgeka ku fundo zawo ndipo wakakananga awo ŵakachitanga nthena yayi..
39
Visual portraits
Chithunzi cha Qiu Ying (1494-1552), Ming dynasty
Palije vithuzithuzi vya Confucius ivyo vilipo mazuŵa ghano, ndipo vikulongora waka umo wakawonekeranga mu nyengo ya muwuso wa Han. Kanandi ŵanthu ŵakujambura vithuzithuzi ivyo vikulongora umo wakakumaniranga na Laozi. Kufuma waka pa nyengo iyi, ŵanthu ŵanandi ŵakulongora kuti Confucius wakaŵa munthu muwemi chomene. Mu mutu wakuti "Vinthu Vyakuwaro" muli mazgu ghakwambilira gha Confucius (
外物
Wàiwù
) mu buku la Zhuangzi (
莊子
Zhuāngzǐ
), Wakamalizga kuzingilira mu 3 C.E., pati pajumpha nyengo yitali kufuma apo Confucius wakafwira. Cithuzithuzi cakale comene ca Confucius cavumbukwa mu dindi la fumu ya Han, Marquis of Haihun (kufwa
59
BCE
). Chithuzithuzi ichi ŵakachijambura pa khuni ilo likaŵa pa gilasi la mkuŵa.
Mu nyengo yakale, ŵanthu ŵakachitanga kuŵika vithuzithuzi mu tempile la Confucius. Kweni mu nyengo ya muwuso wa Hongwu Emperor (Taizu) wa muwuso wa Ming, ŵakawona kuti chithuzithuzi cha Confucius chikwenera kuŵa mu tempile la ku tawuni yake ya Qufu mu Shandong. Mu visopa vinyake, Confucius wakuzunulika pa libwe. Mu 2006, China Confucius Foundation yikapempha kuti paŵe chithuzithuzi cha Confucius chakuyana na cha Wu Daozi.
Cikhuni ca ku South Wall mu khoti la Supreme Court of the United States cikulongora Confucius nga ni msambizgi wa mtende, kusambira, na nkharo yiwemi.
40
Vinthu vyautesi
Pali mafilimu ghaŵiri agho ghakulongosora vya umoyo wa Confucius: la Confucius la mu 1940 ilo Tang Huaiqiu ndiyo wakalilemba, na la Confucius la mu 2010 ilo Chow Yun-fat ndiyo wakalilemba.
41
Malo ghakukumbukirako
Chipata chakwamba cha tempile la Confucius ku Zhenhai
Tempile la Confucius ku Jiading, sono ni tawuni ya ku Shanghai. Sono mu tempile la Confucius ku Jiading muli nyumba yakusungiramo vinthu vyakale iyo yikulongosora ivyo vikachitikanga pa maungano gha ufumu.
Pakati pajumpha nyengo yicoko waka kufuma apo Confucius wakafwira, msumba wa Qufu, uwo ukaŵa kukwake, ukazgoka malo ghakusoperako na kukumbuka ŵanthu. Mu buku la Han Dynasty Records of the Grand Historian muli nkhani izo zikulongora kuti msumba uwu ukaŵa kale malo ghakusoperapo ŵasembe. Ni malo agho ŵanthu ŵanandi ŵakuluta kukawona visopa. Mu visopa vya Cinic, muli visopa vinandi ivyo vili na vikozgo vya Buddha, Laozi, na Confucius. Paliso matempile ghanandi agho ghakazunulika kwa iyo.
Awo ŵakulondezga chisopa cha Confucian ŵakutemwa kuchita viphikiro vya kukumbukira Confucius chaka chilichose. Mu vyaka vya m'ma 1900, kaluso aka kakamara kwa vyaka vinandi mu charu cha China, uko chipani cha Communist na boma vikazomerezganga kuti ivyo Confucius na Confucianism ŵakagomezganga vikukolerana na ivyo ŵanthu ŵakugomezga. Ntheura, viphikiro vyose ivi vikakanizgika. Mu ma 1990, ŵakaŵaso na ciphikiro ici. Pakuti pasono ŵanthu ŵakuwona kuti ntchakuzirwa kusopa mbiri na mitheto ya ku China, ŵanthu ŵanandi ŵakuŵapo nanga ŵangaŵa ŵa chipani cha Communist.
Ku Taiwan, uko chipani cha Nationalist Party (Kuomintang) chikakhozgeranga chomene vigomezgo vya Confucius pa nkhani ya makhaliro na nkharo, boma likukhozgera kaluso ka kukumbukira Confucius (祭孔). Nangauli ni holide ya caru cara, kweni yikuwoneka pa kalendara yiliyose, nga ni umo viliri na Zuŵa la Ŵadada panji Khisimasi ku vyaru vya ku Western.
Ku South Korea, pa zuŵa la kubabika kwa Confucius na pa zuŵa la nyifwa yake, ŵakuchita viphikiro vikuruvikuru vya Seokjeon Daeje.
42
Ŵana
Ŵana ŵa Confucius ŵakamanyikwanga kanandi waka na kucindikwa na maboma ghacifumu. Ŵakapika udindo wa marquis maulendo 35 kufuma apo ŵakacitira Gaozu mu muwuso wa Han, ndipo ŵakakwezgeka kuŵa duke maulendo 42 kufuma mu muwuso wa Tang mpaka mu muwuso wa Qing. Themba Xuanzong la ku Tang ndilo likaŵa lakwamba kumupa zina lakuti "Duke Wenxuan" Kong Suizhi wa muwiro wa 35. Mu 1055, Themba Renzong la ku Song likapeleka zina lakuti "Duke Yansheng" kwa Kong Zongyuan wa muwiro wa 46.
Mu nyengo ya muwuso wa muwuso wa Southern Song, Duke Yansheng Kong Duanyou wakachimbilira kumwera pamoza na Emperor Song ku Quzhou ku Zhejiang, apo muwuso wa Jin (1115-1234) uwo ukakhazikiskika mwasonosono kumpoto ukimika Kong Duanyou mubali wake Kong Duancao uyo wakakhala ku Qufu kuŵa Duke Yansheng. Kufuma pa nyengo iyi m'paka mu muwuso wa Yuan, kukaŵa mafumu ghaŵiri gha Yansheng, limoza kumpoto ku Qufu ndipo linyake kumwera ku Quzhou. Themba Kublai Khan la muwuso wa Yuan likamuchema kuti wawelere ku Qufu. Mbumba ya kumwera yikaleka kuŵa na zina ili chifukwa chakuti Kong Zhu wakakana, ntheura mbumba ya kumpoto yikalutilira kuŵa na zina lakuti Duke Yansheng. Munthavi wa kumwera ukakhala mu msumba wa Quzhou, uko ŵakukhala m'paka lero. Ŵana ŵa Confucius mu Quzhou pera ŵalipo 30,000. Muwuso wa Hanlin Academy wa Wujing boshi 五經博士 ukapelekeka ku munthavi wa kumwera ku Quzhou na Fumu ya Ming apo munthavi wa kumpoto ku Qufu ukaŵa na zina lakuti Duke Yansheng. Mulongozgi wa cigaŵa ca kumwera ni 孔祥 Kong Xiangkai.
Mu 1351, mu nyengo ya muwuso wa Fumu Toghon Temür wa muwuso wa Yuan, mwana waciŵiri wa muwuso wa Kong Huan (孔??) Kong Shao (孔昭) wakasama kufuma ku China kuya ku Korea mu muwuso wa Goryeo, ndipo wakapokelereka makora na Mfumukazi Noguk (muwoli wa Themba Gongmin uyo wakababika ku Mongolia). Wakati waŵa mwenekaya wa charu cha Korea, wakasintha zina lake kufuma pa "昭" kuŵa "紹" (
Korean
공여
Hanja
孔帤
), 1329–1397), ntheura wakambiska mbumba ya Changwon Gong (
Korean
창원 공씨
Hanja
昌原 孔氏
), malo agho ŵakakhalanga ghakaŵa ku Changwon, South Gyeongsang Province. Kufuma apo, mbumba iyi yikamba kuŵa na maudindo ghapachanya mu muwuso wa Joseon.
43
Mu 1794, mu nyengo ya Themba Jeongjo, mbumba iyi yikasintha zina kuŵa Gokbu Gong (
Korean
곡부 공씨
Hanja
曲阜 孔氏
) Ku Qufu uko kukababikira Confucius (
Korean
곡부
Hanja
曲阜
RR
Gokbu
).
44
Ŵana ŵake ŵakumanyikwa ni Gong Yoo (zina lake leneko Gong Ji-cheol (공지철)) na Gong Hyo-jin (공효진); na ŵanthu nga ni Gongchan (zina lake leneko Gong Chan-sik (공찬식)), Minzy (zina lake leneko Gong Min-ji (공민지)), kweniso ŵadadavyara, awo ŵakwimba ŵanthu.
Gong Ok-jin
ko
(공옥진).
Nangauli mu China mukaŵa kusintha kwa muwuso, kweni zina lakuti Duke Yansheng likapelekeka ku miwiro yakulondezgapo ya mphapu yake m'paka apo likamara kulembekera mu 1935. Munthu waumaliro uyo wakaŵa na zina ili, Kung Te-cheng wa mu muwiro wa 77, ndiyo wakasankhika kuŵa Mulara wa Kupeleka Sembe kwa Confucius. Kung Te-cheng wakafwa mu Okutobala 2008, ndipo mwana wake, Kung Wei-yi, uyo wakaŵa wa nambara 78, wakafwa mu 1989. Muzukuru wa Kung Te-cheng, Kung Tsui-chang, uyo wakaŵa wa mu mzere wa 79, wakababika mu 1975. Mudumbu wa Te-cheng, Kong Demao, wakukhala ku China ndipo wali kulemba buku lakulongosora ivyo vikamucitikira apo wakakuranga mu nyumba ya mbumba yake ku Qufu. Mudumbu munyake, Kong Deqi, wakafwa wacali mwana mucoko. Ŵana ŵanandi ŵa Confucius ŵachali kukhala mu msumba wa Qufu.
H. wakaŵa wa mphapu ya Confucius. H. Kung, wakaŵa Mulara wa Boma la China. Yumoza wa ŵana ŵake,
Kong Lingjie
zh
(孔令傑), wakatora Debra Paget uyo wakababa Gregory Kung (孔德基).
Mbumba ya Confucius, ya Kong, ndiyo yili na ŵanthu ŵanandi comene pa caru capasi. Mbumba iyi yili mu muwiro wake wa nambara 83, ndipo yili kufuma kwa Confucius. Wupu wakuwona vya miwiro ya ŵanthu (Confucius Genealogy Compilation Committee, CGCC) ukati Confucius wali na ŵana mamiliyoni ghaŵiri, ndipo ŵanthu pafupifupi mamiliyoni ghatatu. Pa ŵanthu aŵa, masauzandi ghanandi ghakukhala kuwaro kwa China. Mu vilimika vya m'ma 1400, munthu munyake wa fuko la Kong wakaluta ku Korea, uko mazuŵa ghano kuli ŵanthu ŵakukwana 34,000 awo mbana ŵa Confucius. Yumoza wa ŵanthu aŵa wakachimbira ku Qufu mu nyengo ya Nkhondo Yakukhora ya ku China mu 1940, ndipo paumaliro wakakhazikika ku Taiwan. Paliso minthavi yinyake ya mbumba ya Kong iyo yikang'anamukira ku Cisilamu pamanyuma pa kutengwa ku ŵanakazi ŵa Cisilamu, mu Dachuan mu cigaŵa ca Gansu mu ma 1800, ndiposo mu 1715 mu Xuanwei mu cigaŵa ca Yunnan. Ŵanandi mwa Ŵasilamu awo ŵali kufuma kwa Confucius ŵali kufuma ku nthengwa ya Ma Jiaga (馬甲??), mwanakazi Musulumani, na Kong Yanrong (孔??), muwiro wa 59 wa Confucius mu chaka cha 1480, ndipo ŵakusangika pakati pa ŵanthu ŵa Hui na Dongxiang. Mu mdauko uphya uwu muli Ŵasilamu. Kong Dejun (孔德軍) ni nkhwantha ya Chisilamu yakufuma ku chigaŵa cha Qinghai.
Cifukwa cakuti ŵanthu ŵakutemwa comene mbumba ya Confucius, ku China kukaŵa pulogiramu ya kuyezga DNA ya ŵanthu awo ŵakamanyikwanga kuti ŵali mu mbumba za Confucius. Ivi vingawovwira kuti ŵasayansi ŵamanye kuti ŵana ŵanalume ŵa Confucius ŵali na chikhomozomu chakuchemeka Y. Usange mphapu ya munthu yikufuma ku dada kuya ku mwana, kufuma mu nyengo ya Confucius, ŵanalume wose mu mbumba iyi ŵaŵenge na chikhomozomu chakuyana waka na cha munthu uyo ŵali kufuma kwa iyo. Chilato cha kuyezgelera majini chikaŵa chakuti kovwire ŵanthu awo ŵali ku chigaŵa chinyake mu charu cha China awo ŵali kutaya mbiri yawo kuti ŵalongore kuti mbanthu ŵa mu mbumba yawo. Ndipouli, mu 2009, maofesi ghanandi ghakazomera yayi kuyezga DNA. Bryan Sykes, pulofesa wa sayansi ya majini pa Yunivesite ya Oxford, wakapulikiska fundo iyi. Ni fumbo la sayansi pera yayi". Pakwamba, ŵanthu ŵakakhumbanga kuti ŵasazgireko ŵanthu ŵaphya mu mbumba ya Confucius. Ŵabali awo ŵakachimbilira ku Taiwan ŵakakhwaskika yayi na DNA.
Mu 2013, ŵanthu ŵa mu mbumba yinyake ŵakachita kafukufuku wa DNA ndipo ŵakasanga kuti wose ŵakaŵa na chikhomozomu chakuyana na cha Y.
Buku la Confucius genealogy la nambara 5 na laumaliro likasindikizgika na CGCC. Chikavumbukwa pa ungano uwo ukacitikira ku Qufu pa Seputembala 24, 2009. Pa nyengo iyi, ŵanakazi nawo ŵalipo..
45
Ukaboni
Maghu ghakulembeka
Kirkendall, Jensen Armstrong (2017-12-14).
"The Well-Ordered Heart: Confucius on Harmony, Music, and Ritual"
(PDF)
Archived
(PDF)
from the original on 2021-04-13
. Retrieved
2021-04-13
Cai, Zong-qi (July 1999).
"In Quest of Harmony: Plato and Confucius on Poetry"
Philosophy East and West
49
(3):
317–
345.
doi
10.2307/1399898
JSTOR
1399898
Archived
from the original on 2021-06-01
. Retrieved
2021-04-13
Fung 2008
, p.
163.
Allinson, Robert E. (December 1998).
"Complementarity as a Model for Eastwest Integrative Philosophy"
Christianity and Confucianism: Culture, Faith and Politics
London, United Kingdom
: Bloomsbury Publishing. 2020. p.
382.
ISBN
9780567657688
Archived
from the original on 2021-08-09
. Retrieved
2021-05-03
Holton, Gerald (June 1986).
"Niels Bohr and the Integrity of Science: Integrity in science involves not merely the avoidance of dishonorable behavior but also some principles of action that are exemplified in the life and work of Niels Bohr"
American Scientist
74
(3):
237–
243.
JSTOR
27854096
Archived
from the original on 2021-08-09
. Retrieved
2021-04-12
Wang, Dave.
"Benjamin Franklin and China"
(PDF)
Archived
(PDF)
from the original on 2021-04-11
. Retrieved
2021-04-11
Hornung, Alfred (November 2018).
"Confucius and Benjamin Franklin: Chinese Ideas in the Foundation of the United States"
Archived
from the original on 2021-04-11
. Retrieved
2021-04-11
"Confucius and Benjamin Franklin"
(PDF)
. 2017-04-28.
Archived
(PDF)
from the original on 2021-07-25
. Retrieved
2021-04-11
"Ginsberg and China"
. 9 September 2017.
Archived
from the original on 12 April 2021
. Retrieved
12 April
2021
Jackson, Brian (September 2010).
"Modernist Looking: Surreal Impressions in the Poetry of Allen Ginsberg"
Texas Studies in Literature and Language
52
(3):
298–
323.
doi
10.1353/tsl.2010.0003
JSTOR
40928069
S2CID
162063608
Archived
from the original on 2021-08-09
. Retrieved
2021-04-12
Chan, Tsz Shan (January 2011).
"Visions of Enlightenment: Aspects of Buddhism in Jack Kerouac, Allen Ginsberg and Gary Snyder"
(PDF)
. Archived from
the original
(PDF)
on 2021-04-12
. Retrieved
2021-04-12
Burstein, Andrew (October 2007).
"Review: Jefferson in Confucian Relief"
William and Mary Quarterly
JSTOR
25096753
Archived
from the original on 2021-08-09
. Retrieved
2021-04-12
"Confucius influenced America's founding fathers: scholar"
. 2017-09-26.
Archived
from the original on 2021-08-09
. Retrieved
2021-04-12
Thompson, Kirill (October 2015).
"Traditional Chinese Concepts and 17th–18th Century Enlightenment Ideals: Reflections on the IHS Conference on Freedom, Equality, Democracy, and the Rise of Market Economy, October 2015"
. Archived from
the original
on 2021-04-12
. Retrieved
2021-01-01
Warburton, William (1779).
"The works of Alexander Pope ... With notes by Dr. Warburton, and ilustrations on steel by eminent artists. From designs by Weigall, Heath, & others"
Archived
from the original on 2022-01-21
. Retrieved
2021-04-11
Feng, Dong (December 2008).
"The Great Harmony: An Essay on Man and Confucianism"
(PDF)
Archived
(PDF)
from the original on 2021-04-11
. Retrieved
2021-04-11
Danton, George (November 1943).
"Schiller and Confucius"
The German Quarterly
16
(4):
173–
182.
doi
10.2307/400763
JSTOR
400763
Archived
from the original on 2021-08-09
. Retrieved
2021-04-12
Schiller, Friedrich (2010-11-18).
"Proverbs of Confucius"
The Open Court
1905
(5).
Archived
from the original on 2021-04-12
. Retrieved
2021-04-12
Von Schiller, Johann Christian Friedrich.
"Proverbs of Confucius"
permanent dead link
"China, the Confucian Ideal, and the European Age of Enlightenment"
(PDF)
. December 1983.
Archived
(PDF)
from the original on 2021-04-10
. Retrieved
2021-04-10
Rowbotham, Arnold H. (December 1932).
"Voltaire, Sinophile"
PMLA
47
(4):
1050–
1065.
doi
10.2307/457929
JSTOR
457929
S2CID
251028175
Archived
from the original on 2021-05-03
. Retrieved
2021-04-10
Bailey, Paul (2002-07-19).
"Voltaire and Confucius: French attitudes towards China in the early twentieth century"
History of European Ideas
14
(6):
817–
837.
doi
10.1016/0191-6599(92)90168-C
Archived
from the original on 2021-04-10
. Retrieved
2021-04-10
"The Life and Significance of Confucius"
www.sjsu.edu
. Archived from
the original
on 2019-12-27
. Retrieved
2017-09-27
"The Philosophers of the Warring States"
Khan Academy
(in English)
. Retrieved
2023-04-30
Nivison 1999
, p.
752.
Wilkinson 2015
, p.
133.
Burgan, Michael (2008).
Confucius: Chinese Philosopher and Teacher
. Capstone. p.
23.
ISBN
978-0-7565-3832-3
Archived
from the original on April 16, 2017
. Retrieved
August 12,
2015
Dubs 1946
, p.
277.
Riegel 1986
, p.
13.
Dubs 1946
, 281
"Ancient China: Confucius Biography"
www.ducksters.com
Archived
from the original on 2022-06-02
. Retrieved
2022-06-17
Berger, Peter (February 15, 2012).
"Is Confucianism a Religion?"
The American Interest
Archived
from the original on August 17, 2015
. Retrieved
August 13,
2015
Bonevac
Phillips 2009
, 40
Violatti, Cristian (August 31, 2013).
"Confucianism"
. World History Encyclopedia.
Archived
from the original on August 18, 2015
. Retrieved
August 17,
2015
"Confucius, The Analects - 17"
. 1901-12-13.
Archived
from the original on 2021-04-13
. Retrieved
2021-04-13
"Confucianism"
(in English).
National Geographic Society
. 2022-05-20
. Retrieved
2023-04-30
IAU Minor Planet Center
Archived
2022-01-21 at the
Wayback Machine
International Astronomical Union Minor Planet Center
. Accessed 12 September 2018.
Creel 1949
, pp.
32–33.
"US Supreme Court Courtroom Friezes"
(PDF)
Archived
(PDF)
from the original on 13 July 2019
. Retrieved
19 February
2019
Confucius
at
IMDb
Dunbar, Jon.
"Sungkyunkwan Confucian Ceremony"
RASKB
. Royal Asiatic Society Korea Branch. Archived from
the original
on 18 April 2015
. Retrieved
8 April
2015
"Descendants of Confucius in South Korea Seek Roots in Quzhou"
Quzhou.China
. 2014-05-19. Archived from
the original
on 2015-02-04
. Retrieved
February 4,
2015
Doosan Encyclopedia 공 孔
Doosan Encyclopedia
Archived
from the original on 2022-01-21
. Retrieved
2017-10-20
China Daily 2007
online
Mabuku ghanyake
Ahmad, Mirza Tahir (n.d.).
"Confucianism"
. Ahmadiyya Muslim Community.
Archived
from the original on 3 October 2012
. Retrieved
7 November
2010
{{
cite web
}}
: CS1 maint: year (
link
Bonevac, Daniel; Phillips, Stephen (2009).
Introduction to world philosophy
. New York: Oxford University Press.
ISBN
978-0-19-515231-9
Chin, Ann-ping (2007).
The Authentic Confucius: A Life of Thought and Politics
. New York: Scribner.
ISBN
978-0-7432-4618-7
"Confucius Descendants Say DNA Testing Plan Lacks Wisdom"
. Bandao. 21 August 2007. Archived from
the original
on 7 July 2011.
"Confucius Family Tree to Record Female Kin"
China Daily
. 2 February 2007.
Archived
from the original on 2 June 2013
. Retrieved
30 May
2009
"Confucius' Family Tree Recorded Biggest"
China Daily
. 24 September 2009.
Archived
from the original on 24 October 2012
. Retrieved
24 September
2009
Creel, H. G.
(1949).
Confucius: The Man and the Myth
. New York: John Day Company.
Dubs, Homer H.
(1946). "The political career of Confucius".
Journal of the American Oriental Society
66
(4):
273–
282.
doi
10.2307/596405
JSTOR
596405
Hobson, John M. (2004).
The Eastern origins of Western civilisation
(Reprinted
ed.). Cambridge: Cambridge University Press.
ISBN
978-0-521-54724-6
Hunter, Michael (2017).
Confucius Beyond the Analects
BRILL
ISBN
978-9-004-33902-6
Archived
from the original on 2021-08-09
. Retrieved
2021-04-09
Huang, Yong (2013).
Confucius: A Guide for the Perplexed
. A&C Black.
ISBN
978-1-4411-9653-8
Karlgren, Bernhard
(1972) [1923].
Analytic Dictionary of Chinese and Sino-Japanese
Dover Books
"Confucius family tree revision ends with 2 mln descendants"
. China Economic Net. 4 January 2009.
Archived
from the original on 1 November 2012
. Retrieved
30 May
2009
Kim, Tae Hyun; Csikszentmihalyi, Mark (2010).
"Chapter 2"
. In Olberding, Amy (ed.).
Dao Companion to the Analects
. Springer. pp.
21–
36.
ISBN
978-94-007-7112-3
Archived
from the original on 2019-12-25
. Retrieved
2018-10-27
Knechtges, David R.
; Shih, Hsiang-ling (2010).
Lunyu
論語"
. In Knechtges, David R.; Chang, Taiping (eds.).
Ancient and Early Medieval Chinese Literature: A Reference Guide, Part One
. Leiden: Brill. pp.
645–
650.
ISBN
978-90-04-19127-3
Archived
from the original on 2021-06-20
. Retrieved
2018-10-27
Fung, Yiu-ming (2008). "Problematizing Contemporary Confucianism in East Asia". In Richey, Jeffrey (ed.).
Teaching Confucianism
. Oxford University Press.
ISBN
978-0-19-804256-3
Archived
from the original on 2021-04-15
. Retrieved
2021-02-21
Hutton, Eric L. (11 June 2019) [26 May 2016].
"Confucius"
Oxford Bibliographies
: Philosophy
. Oxford:
Oxford University Press
doi
10.1093/OBO/9780195396577-0290
Archived
from the original on 8 March 2022
. Retrieved
8 March
2022
(subscription required)
Jansen, Thomas; Klein, Thoralf; Meyer, Christian (2014).
Globalization and the Making of Religious Modernity in China: Transnational Religions, Local Agents, and the Study of Religion, 1800–Present
. Brill.
ISBN
978-90-04-27151-7
Archived
from the original on 2021-10-25
. Retrieved
2016-04-21
Kong, Demao; Ke, Lan; Roberts, Rosemary (1988).
The house of Confucius
(Translated
ed.). London: Hodder & Stoughton.
ISBN
978-0-340-41279-4
Legge, James
(1887), "
Confucius
",
Encyclopaedia Britannica,
9th ed., Vol. VI
, pp.
258–
265
"DNA test to clear up Confucius confusion"
. Ministry of Commerce of the People's Republic of China. 18 June 2006. Archived from
the original
on 7 July 2011
. Retrieved
31 May
2009
Nivison, David Shepherd
(1999). "The Classical Philosophical Writings – Confucius". In
Loewe, Michael
Shaughnessy, Edward
(eds.).
The Cambridge History of Ancient China
. Cambridge: Cambridge University Press. pp.
752
–759.
ISBN
978-0-521-47030-8
Nylan, Michael; Wilson, Thomas A. (2010).
Lives of Confucius: Civilization's Greatest Sage through the Ages
ISBN
978-0-385-51069-1
Parker, John (1977).
Windows into China: The Jesuits and their books, 1580–1730
. Boston: Trustees of the Public Library of the City of Boston.
ISBN
978-0-89073-050-8
Phan, Peter C. (2012). "Catholicism and Confucianism: An intercultural and interreligious dialogue".
Catholicism and interreligious dialogue
. New York: Oxford University Press.
ISBN
978-0-19-982787-9
Rainey, Lee Dian (2010).
Confucius & Confucianism: The essentials
. Oxford: Wiley-Blackwell.
ISBN
978-1-4051-8841-8
Richey, Jeffrey L. (28 August 2018).
"Confucius"
Oxford Bibliographies
: Chinese Studies
. Oxford:
Oxford University Press
doi
10.1093/OBO/9780199920082-0163
Archived
from the original on 8 March 2022
. Retrieved
8 March
2022
(subscription required)
Riegel, Jeffrey K. (1986). "Poetry and the legend of Confucius's exile".
Journal of the American Oriental Society
106
(1):
13–
22.
doi
10.2307/602359
JSTOR
602359
Riegel, Jeffrey (2012).
"Confucius"
The Stanford Encyclopedia of Philosophy
. Stanford University.
Archived
from the original on 2013-12-02
. Retrieved
2012-03-25
Qiu, Jane
(13 August 2008).
"Inheriting Confucius"
. Seed Magazine. Archived from the original on 22 July 2009
. Retrieved
31 May
2009
Shen, Vincent (2013).
Dao Companion to Classical Confucian Philosophy
. Springer.
ISBN
978-90-481-2936-2
Archived
from the original on 2019-10-11
. Retrieved
2018-12-04
Wilkinson, Endymion
(2015).
Chinese History: A New Manual
(4th
ed.). Cambridge, Mass.: Harvard University Asia Center.
ISBN
978-0-674-08846-7
Yan, Liang (16 February 2008).
"Updated Confucius family tree has two million members"
. Xinhua. Archived from
the original
on 22 October 2012
. Retrieved
30 May
2009
Yao, Xinzhong (1997).
Confucianism and Christianity: A Comparative Study of Jen and Agape
. Brighton: Sussex Academic Press.
ISBN
978-1-898723-76-9
Archived
from the original on 2020-10-21
. Retrieved
2015-11-07
Yao, Xinzhong (2000).
An Introduction to Confucianism
. Cambridge: Cambridge University Press.
ISBN
978-0-521-64430-3
Archived
from the original on 2020-07-29
. Retrieved
2015-11-07
Zhou, Jing (31 October 2008).
"New Confucius Genealogy out next year"
. China Internet Information Center.
Archived
from the original on 3 November 2008
. Retrieved
1 November
2008
Mabuku
See
Richey 2018
and
Hutton 2019
for extensive bibliographies
Clements, Jonathan
(2008).
Confucius: A Biography
. Stroud, Gloucestershire, England: Sutton Publishing.
ISBN
978-0-7509-4775-6
Confucius (1997).
Lun yu
, (in English
The Analects of Confucius
). Translation and notes by Simon Leys. New York: W.W. Norton.
ISBN
0-393-04019-4
Confucius (2003).
Confucius: Analects – With Selections from Traditional Commentaries
. Translated by E. Slingerland. Indianapolis: Hackett Publishing. (Original work published c. 551–479
BCE
ISBN
0-87220-635-1
Creel, Herrlee Glessner
(1949).
Confucius and the Chinese Way
. New York: Harper.
Creel, Herrlee Glessner
(1953).
Chinese Thought from Confucius to Mao Tse-tung
. Chicago: University of Chicago Press.
Csikszentmihalyi, M. (2005). "Confucianism: An Overview". In Encyclopedia
of Religion
(Vol. C, pp.
1890–1905). Detroit: MacMillan Reference
Dawson, Raymond (1982).
Confucius
. Oxford: Oxford University Press.
ISBN
978-0-19-287536-5
Fingarette, Hebert (1998).
Confucius
: the secular as sacred
. Long Grove, Ill.: Waveland Press.
ISBN
978-1-57766-010-1
Kaizuka, Shigeki (1956).
Confucius. His life and thought
. London: G. Allen and Unwin.
Ssu-ma Ch'ien (1974).
Records of the Historian
. Yang Hsien-yi and Gladys Yang, trans. Hong Kong: Commercial Press.
Sterckx, Roel.
Chinese Thought. From Confucius to Cook Ding.
London: Penguin, 2019.
Van Norden, B.W., ed. (2001).
Confucius and the Analects: New Essays
. New York: Oxford University Press.
ISBN
0-19-513396-X
Vigaŵa vya kuwaro
Confucius
at Wikipedia's
sister projects
Definitions
from Wiktionary
Media
from Commons
Quotations
from Wikiquote
Texts
from Wikisource
Textbooks
from Wikibooks
Csikszentmihalyi, Mark.
"Confucius"
. In
Zalta, Edward N.
(ed.).
Stanford Encyclopedia of Philosophy
"Confucius"
Internet Encyclopedia of Philosophy
Template:In Our Time
Multilingual web site on Confucius and the Analects
The Dao of Kongzi
, introduction to the thought of Confucius.
Works by Confucius
at
Project Gutenberg
Works by or about Confucius
at
Internet Archive
Works by Confucius
at
LibriVox
(public domain audiobooks)
Confucian Analects
(Project Gutenberg release of James Legge's Translation)
Core philosophical passages
in the
Analects of Confucius
Links to related articles
Chinese philosophy
Schools of Thought
Agriculturalism
Confucianism
Han learning
Neo-Confucianism
New Confucianism
Huang-Lao
Legalism
Mohism
Chinese Marxism
School of Diplomacy
School of Names
School of Naturalists
Taoism
Daoxue
Xuanxue
Yangism
Mixed School
See also:
Nine Schools of Thought
and
Hundred Schools of Thought
Philosophers
Spring and Autumn
Warring States
Bu Shang
Chunyu Kun
Confucius
Deng Xi
Duanmu Ci
Gaozi
Gongsun Long
Guan Zhong
Han Fei
Hui Shi
Laozi
Li Kui
Li Si
Lie Yukou
Mencius
Mozi
Shang Yang
Shen Buhai
Shen Dao
Su Qin
Sun Tzu
Wu Qi
Ximen Bao
Xu Xing
Xun Kuang
Yang Zhu
Yuan Xian
Zhang Yi
Zhuang Zhou
Zichan
Zisi
Zou Yan
Qin dynasty
Han dynasty
Ban Zhao
Dong Zhongshu
Dongfang Shuo
Dou Wu
Huan Tan
Jia Yi
Jia Kui
Jing Fang
Liu An
Lu Jia
Liu Xiang
Ma Rong
Wang Chong
Wang Fu
Xun Yue
Yang Xiong
Three Kingdoms
Jin dynasty
Northern and Southern
Bao Jingyan
Fan Zhen
Fan Ye
Ge Hong
Guo Xiang
Fu Xuan
He Yan
Huiyuan
Ji Kang
Sengzhao
Wang Su
Wang Bi
Xiahou Xuan
Xie Daoyun
Xun Can
Yan Zhitui
Zhi Dun
Sui dynasty
Tang dynasty
Fu Yi
Jizang
Wang Tong
Zhang Zhihe
Han Yu
Li Ao
Liu Yuxi
Liu Zongyuan
Linji Yixuan
Five Dynasties
Ten Kingdoms
Song, Liao, Jin,
Western Xia
Cheng Hao
Cheng Yi
Fan Zhongyan
Hu Hong
Lu Jiuyuan
Shao Yong
Shen Kuo
Su Song
Wang Anshi
Wang Chongyang
Wang Chuyi
Ye Shi
Zhang Zai
Zhou Dunyi
Zhu Xi
Yuan dynasty
Ming dynasty
Chen Jiru
Huang Zongxi
Hong Zicheng
Jiao Hong
Jiao Yu
Lai Zhide
Li Zhi
Liu Bowen
Liu Zongzhou
Luo Rufang
Qian Dehong
Wang Ji
Wang Gen
Wang Yangming
Wu Cheng
Xu Ai
Zhan Ruoshui
Qing dynasty
Chen Hongmou
Chen Menglei
Dai Zhen
Fang Bao
Fang Lanfen
Fang Quan
Feng Guifen
Gong Zizhen
Gu Yanwu
Hong Liangji
Ji Yun
Ma Qixi
Lin Zexu
Liu Yiming
Pan Pingge
Tan Sitong
Tang Zhen
Wang Fuzhi
Wei Yuan
Yan Yuan
Yu Yue
Yu Zhengxie
Zhang Xuecheng
Zhuang Cunyu
Zeng Guofan
20th century
Cai Yuanpei
Carsun Chang
P. C. Chang
Chen Daqi
Chen Duxiu
Chung-ying Cheng
Ch'ien Mu
Chu Anping
Fang Keli
Feng Youlan
Gan Yang
Gu Su
Gu Zhun
He Guanghu
Hu Qiaomu
Hu Shih
Hua Gang
Ray Huang
Jiang Qing
Jin Yuelin
Kang Youwei
Lee Shui-chuen
Li Shicen
Liang Qichao
Liang Shuming
Lin Yutang
Liu Xiaofeng
Lu Xun
Mao Zedong
Mou Zongsan
Qiu Renzong
Sun Yat-sen
Tang Chun-i
Tang Yijie
Tsang Lap Chuen
Xiong Shili
Xu Fuguan
Yang Changji
Yin Haiguang
Yu Dunkang
Zhang Dongsun
Zhang Shenfu
Zhou Guoping
Zhou Zuoren
Concepts
Tao
De
Fa
Jian ai
Jing
Jingzuo
Li
(Confucianism)
Li
(Neo-Confucianism)
Ming yun
Qi
Qing
Ren
Three teachings
Shen
Si
Ti
Tian
Mandate of Heaven
Wu wei
Filial piety
Xin
Human nature
Xiu yang
Yi
Yin and yang
Yong
Zhengming
Ziran
Topics
Logic
Theology
Metaphysics
Political philosophy
Ethics
Role ethics
State consequentialism
Ink wash
Shān shuǐ
Social philosophy
Epistemology
Metaphilosophy
Legitimacy
Philosophy of language
Index of language articles
Philosophers
Confucius
Gorgias
Cratylus
Plato
Aristotle
Eubulides
Diodorus Cronus
Philo the Dialectician
Chrysippus
School of Names
Zhuangzi
Xunzi
Scholasticism
Ibn Rushd
Ibn Khaldun
Thomas Hobbes
Gottfried Wilhelm Leibniz
Johann Herder
Ludwig Noiré
Wilhelm von Humboldt
Fritz Mauthner
Paul Ricœur
Ferdinand de Saussure
Gottlob Frege
Franz Boas
Paul Tillich
Edward Sapir
Leonard Bloomfield
Henri Bergson
Lev Vygotsky
Ludwig Wittgenstein
Philosophical Investigations
Tractatus Logico-Philosophicus
Bertrand Russell
Rudolf Carnap
Jacques Derrida
Limited Inc
Of Grammatology
Benjamin Lee Whorf
Gustav Bergmann
J. L. Austin
Noam Chomsky
Hans-Georg Gadamer
Saul Kripke
A. J. Ayer
G. E. M. Anscombe
Jaakko Hintikka
Michael Dummett
Donald Davidson
Roger Gibson
Paul Grice
Gilbert Ryle
P. F. Strawson
Willard Van Orman Quine
Hilary Putnam
David Lewis
Robert Stalnaker
John Searle
Joxe Azurmendi
Scott Soames
Stephen Yablo
John Hawthorne
Stephen Neale
Paul Watzlawick
Richard Montague
Barbara Partee
Theories
Causal theory of reference
Contrast theory of meaning
Contrastivism
Conventionalism
Cratylism
Deconstruction
Descriptivism
Direct reference theory
Dramatism
Dynamic semantics
Expressivism
Inquisitive semantics
Linguistic determinism
Mediated reference theory
Nominalism
Non-cognitivism
Phallogocentrism
Relevance theory
Semantic externalism
Semantic holism
Situation semantics
Structuralism
Supposition theory
Symbiosism
Theological noncognitivism
Theory of descriptions
Definite description
Theory of language
Unilalianism
Verification theory
Concepts
Ambiguity
Cant
Linguistic relativity
Language
Truth-bearer
Proposition
Use–mention distinction
Concept
Categories
Set
Class
Family resemblance
Intension
Logical form
Metalanguage
Mental representation
Modality (natural language)
Presupposition
Principle of compositionality
Property
Sign
Sense and reference
Speech act
Symbol
Sentence
Statement
more...
Related articles
Analytic philosophy
Philosophy of information
Philosophical logic
Linguistics
Pragmatics
Rhetoric
Semantics
Formal semantics
Semiotics
Category
Task Force
Discussion
Ethics
Normative ethics
Consequentialism
Utilitarianism
Deontology
Kantian ethics
Ethics of care
Existentialist ethics
Particularism
Pragmatic ethics
Role ethics
Virtue ethics
Eudaimonia
Applied ethics
Animal ethics
Bioethics
Business ethics
Discourse ethics
Engineering ethics
Environmental ethics
Legal ethics
Machine ethics
Media ethics
Medical ethics
Nursing ethics
Professional ethics
Sexual ethics
Ethics of artificial intelligence
Ethics of eating meat
Ethics of technology
Ethics of terraforming
Ethics of uncertain sentience
Meta-ethics
Cognitivism
Moral realism
Ethical naturalism
Ethical non-naturalism
Ethical subjectivism
Ideal observer theory
Divine command theory
Error theory
Non-cognitivism
Emotivism
Expressivism
Quasi-realism
Universal prescriptivism
Moral universalism
Value monism – Value pluralism
Moral constructivism
Moral relativism
Moral nihilism
Moral rationalism
Ethical intuitionism
Moral skepticism
Concepts
index
Autonomy
Axiology
Conscience
Consent
Equality
Free will
Good and evil
Good
Evil
Happiness
Ideal
Immorality
Justice
Liberty
Morality
Norm
Freedom
Suffering or Pain
Stewardship
Sympathy
Trust
Value
Virtue
Wrong
Ethicist
philosophers
Laozi
Socrates
Plato
Aristotle
Diogenes
Valluvar
Cicero
Confucius
Augustine of Hippo
Mencius
Mozi
Xunzi
Thomas Aquinas
Baruch Spinoza
David Hume
Immanuel Kant
Georg W. F. Hegel
Arthur Schopenhauer
Jeremy Bentham
John Stuart Mill
Søren Kierkegaard
Henry Sidgwick
Friedrich Nietzsche
G. E. Moore
Karl Barth
Paul Tillich
Dietrich Bonhoeffer
Philippa Foot
John Rawls
John Dewey
Bernard Williams
J. L. Mackie
G. E. M. Anscombe
William Frankena
Alasdair MacIntyre
R. M. Hare
Peter Singer
Derek Parfit
Thomas Nagel
Robert Merrihew Adams
Charles Taylor
Joxe Azurmendi
Christine Korsgaard
Martha Nussbaum
Related articles
Buddhist ethics
Casuistry
Christian ethics
Descriptive ethics
Ethics in religion
Evolutionary ethics
Feminist ethics
History of ethics
Ideology
Islamic ethics
Jewish ethics
Moral psychology
Philosophy of law
Political philosophy
Population ethics
Social philosophy
Suffering-focused ethics
Category
Social
and
political philosophy
Ancient
Aristotle
Augustine
Chanakya
Cicero
Confucius
Han Fei
Lactantius
Laozi
Mencius
Mozi
Origen
Philo
Plato
Plutarch
Polybius
Shang
Sun Tzu
Tertullian
Thucydides
Valluvar
Xenophon
Xunzi
Medieval
Alpharabius
Aquinas
Avempace
Averroes
Baldus
Bartolus
Bruni
Dante
Gelasius
al-Ghazali
Giles
Gratian
Gregory
Ibn Khaldun
John of Salisbury
Latini
Maimonides
Marsilius
Muhammad
Nizam al-Mulk
Ockham
Photios
Ibn Tufail
Wang
Early modern
Beza
Boétie
Bodin
Bossuet
Buchanan
Calvin
Duplessis-Mornay
Erasmus
Filmer
Goslicius
Grotius
Guicciardini
Harrington
Hayashi
Hobbes
Hotman
James
Leibniz
Locke
Luther
Machiavelli
Malebranche
Milton
Montaigne
More
Müntzer
Pufendorf
Sidney
Spinoza
Suárez
18th–19th-century
Bakunin
Bastiat
Beccaria
Bentham
Bolingbroke
Bonald
Burke
Carlyle
Comte
Condorcet
Constant
Cortés
Emerson
Engels
Fichte
Fourier
Franklin
Godwin
Haller
Hamann
Hegel
Helvétius
Herder
Hume
Jefferson
Kant
political philosophy
Kierkegaard
Le Bon
Le Play
Madison
Maistre
Marx
Mazzini
Mill
Montesquieu
Nietzsche
Novalis
Owen
Paine
Renan
Rousseau
Royce
Sade
Saint-Simon
Schiller
Smith
Spencer
Spooner
de Staël
Stirner
Taine
Thoreau
Tocqueville
Tucker
Vico
Vivekananda
Voltaire
Warren
20th–21st-century
Adorno
Agamben
Ambedkar
Arendt
Aron
Badiou
Baudrillard
Bauman
Benoist
Berlin
Bernstein
Burnham
Butler
Camus
Chomsky
de Beauvoir
Debord
Deleuze
Dewey
Dmowski
Du Bois
Dugin
Durkheim
Dworkin
Evola
Foucault
Fromm
Fukuyama
Gandhi
Gehlen
Gentile
Gramsci
Guénon
Habermas
Hayek
Heidegger
Hoppe
Huntington
Irigaray
Jouvenel
Kautsky
Kirk
Kołakowski
Kropotkin
Laclau
Land
Latifiyan
Lenin
Luxemburg
MacIntyre
Mansfield
Mao
Marcuse
Maritain
Maurras
Michels
Mises
Mosca
Mouffe
Negri
Niebuhr
Nozick
Nursî
Oakeshott
Ortega
Pareto
Polanyi
Popper
Qutb
Radhakrishnan
Rand
Rawls
Röpke
Rothbard
Russell
Santayana
Sarkar
Sartre
Schmitt
Scruton
Searle
Shariati
Simmel
Skinner
Sombart
Sorel
Spann
Spengler
Strauss
Sun
Taylor
Voegelin
Walzer
Weber
Weil
Yarvin
Žižek
Social theories
Anarchism
Authoritarianism
Collectivism
Christian theories
Communism
Communitarianism
Conflict theories
Confucianism
Consensus theory
Conservatism
Contractualism
Cosmopolitanism
Culturalism
Elite theory
Fascism
Feminist theories
Gandhism
Hindu nationalism
Hindutva
Individualism
Islamic theories
Islamism
Legalism
Liberalism
Libertarianism
Mohism
National liberalism
Populism
Republicanism
Social constructionism
Social constructivism
Social Darwinism
Social determinism
Socialism
Utilitarianism
Related articles
Critique of political economy
Critique of work
Jurisprudence
Philosophy and economics
Philosophy of education
Philosophy of history
Philosophy of law
Philosophy of love
Philosophy of social science
Political ethics
Social epistemology
Index
Category
Guqin
古琴
Aesthetics
Construction
Contemporary players
History
Literature
Notation
Playing technique
Popular culture
Qinpu
Schools
Societies
Strings
Tuning
Melodies
Ao Ai
Guangling San
Hujia Shiba-pai
Jieshi Diao Youlan
Liu Shui
Meihua Sannong
Pingsha Luoyan
Xiao Xiang Shuiyun
Yangguan Sandie
Schools
Guangling
Jiuyi
Lingnan
Mei'an
Pucheng
Shu
Yushan
Zhe
Zhucheng
Societies
Jinyu Qin Society
London Youlan Qin Society
New York Qin Society
North American Guqin Association
Historical personages
Bo Ya
Cai Yan
Cai Yong
Confucius
Guo Chuwang
Emperor Huizong of Song
Ji Kang
Ruan Ji
Zhu Quan
Players
Zha Fuxi
Guan Pinghu
Zhang Ziqian
Wu Jinglüe
Wu Zhaoji
Lui Tsun-Yuen
Lin Youren
Li Xiangting
Gong Yi
Zeng Chengwei
Cheng Yu
Tsar Teh-Yun
Religious Confucianism
Rituals
Jesa
Sacrifice to Heaven
Feng Shan
Ritual and music system
Guan Li
Ji Li
Marriage
Ghost marriage
Worship of the living
Concepts
Shendao shejiao
Chinese theology
Mandate of Heaven
Confucian ritual religion
Filial piety
Unity of Heaven and humanity
Interactions Between Heaven and Mankind
Chinese folk religion
Ancestor veneration in China
Son of Heaven
Tianxia
Yan Huang Zisun
Soil and grain
Organizations
Confucian church
Holy Confucian Church
Xuanyuan teaching
Taigu school
Shengdao
Confucian Academy
Confucian Shinto
Taiseikyo
Shusei
Suika Shinto
Tsuchimikado
simple
People
Yellow Emperor
Confucius
Xunzi
Kang Youwei
Yamazaki Ansai
Buildings
Ci shrine
Miao shrine
Temple of Confucius
Jongmyo
Hero shrine
Ancestral shrine
Religious goods store
Yin miao
Beijing Temples
Temple of Heaven
Beijing Shejitan
Temple of Agriculture
Objects
Spirit tablet
Tiangong censer
Hell money
Confucian coin charm
Joss paper
Books
Four Books and Five Classics
Thirteen Classics
Deities
Tian
Shangdi
Wufang Shangdi
Yellow Emperor
White Emperor
Shaohao
Black Emperor
Zhuanxu
Xuanwu
Bluegreen Emperor
Fu Xi
Red Emperor
Shennong
Flame Emperor
Zhurong
Tutelary deities
Landlord deity
Tudigong
City God
Mountain God
Lua error: bad argument #2 to
title.new
(unrecognized namespace name
Portal
).
Authority control
International
FAST
ISNI
VIAF
National
Norway
Chile
Spain
France
BnF data
Argentina
Catalonia
Germany
Italy
Israel
Finland
Belgium
United States
Sweden
Latvia
Taiwan
Japan
Czech Republic
Australia
Greece
Korea
Croatia
Netherlands
Poland
Portugal
Vatican
Academics
CiNii
Artists
MusicBrainz
ULAN
People
Deutsche Biographie
Trove
Other
SNAC
IdRef
Kufuma ku "
Mitundu
Wikipedia pages semi-protected against vandalism
Articles with dead external links from May 2021
Pages using infobox person with unknown parameters
Pages using infobox person with unknown empty parameters
Articles with hCards
Articles containing simplified Chinese-language text
Articles containing Chinese-language text
Articles needing additional references from August 2018
IMDb ID different from Wikidata
Articles containing Korean-language text
CS1 maint: year
CS1: unfit URL
Pages using Sister project links with wikidata namespace mismatch
Articles with Internet Encyclopedia of Philosophy links
Articles with Project Gutenberg links
Articles with Internet Archive links
Articles with LibriVox links
Articles with ICCU identifiers
Articles with KANTO identifiers
Articles with KBR identifiers
Articles with LNB identifiers
Articles with NCL identifiers
Articles with NLG identifiers
Articles with NTA identifiers
Articles with PLWABN identifiers
Articles with MusicBrainz identifiers
Articles with ULAN identifiers
Articles with DTBIO identifiers
Articles with faulty RISM identifiers
All articles with faulty authority control information
Mitundu yakubisika:
Articles with short description
Short description is different from Wikidata
Good articles
Articles with hatnote templates targeting a nonexistent page
All articles with dead external links
Articles with invalid date parameter in template
Articles with permanently dead external links
Pages with script errors
CS1 English-language sources (en)
All articles needing additional references
Webarchive template wayback links
Pages containing links to subscription-only content
Pages using Sister project links with hidden wikidata
Pages using Sister project links with default search
Articles with FAST identifiers
Articles with ISNI identifiers
Articles with VIAF identifiers
Articles with BIBSYS identifiers
Articles with BNC identifiers
Articles with BNE identifiers
Articles with BNF identifiers
Articles with BNFdata identifiers
Articles with BNMM identifiers
Articles with CANTICN identifiers
Articles with GND identifiers
Pages with authority control identifiers needing attention
Articles with J9U identifiers
Articles with LCCN identifiers
Articles with Libris identifiers
Articles with NDL identifiers
Articles with NKC identifiers
Articles with NLA identifiers
Articles with NLK identifiers
Articles with NSK identifiers
Articles with PortugalA identifiers
Articles with VcBA identifiers
Articles with CINII identifiers
Articles with Trove identifiers
Articles with SNAC-ID identifiers
Articles with SUDOC identifiers
Confucius
Add topic