E=mc² - Wikipedia
Mont d’an endalc’had
Eus Wikipedia
Dispaket eo bet ar gevatalenn
fizik teorikel
mc
evit ar wech kentañ gant
Albert Einstein
en e bennad eus
1905
"Ist die Trägheit eines Körpers von seinem Energieinhalt abhängig?"
("
Hag emañ Inertiezh ur C'horf diouzh an Energiezh Endalc'het ennañ?"
, embannet en
Annalen der Physik
d'ar
27 a viz Gwengolo
), unan eus ar pennadoù anavezet bremañ evel
Pennadoù an Annus Mirabilis
. Ennañ e anata Einstein ul liamm etre an
energiezh
) hag an
tolz
).
E bed teorienn ar
relativelezh strishaet
ez empleg eo, en ur mod, kevatal an energiezh hag an tolz. War an dachenn bleustrek eo disoc'het war savidigezh ar
vombezenn atomek
. Unan eus brudetañ kevatalennoù bet savet biskoazh ez eo. Memes an dud na ouzont ket resis petra a dalvez o deus un tamm soñj bennak, dre o sevenadur, eus he zalvoudegezh.
Albert Einstein
Istor hag heuliadoù
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Deuet eo ar gevatalenn diwar imbourc'hioù
Albert Einstein
war amzalc'h an tolz e-keñver an energiezh endalc'het ennañ. Disoc'h brudet an imbourc'h-se eo ez eo tolz ur c'horf ur muzul eus an energiezh endalc'het ennañ. Evit kompren talvoudegezh an darempred-se e c'haller keñveriañ an
nerzh tredanvagnetek
gant an
nerzh dedennañ
. En dredanvagnetegezh eo endalc'het an energiezh er maeziennoù (tredan ha magnetek) koublet gant an nerzh ha neket er c'hargoù. En nerzh dedennañ eo endalc'het an energiezh er materi e-unan. N'eo ket dre zegouezh ma vez krommet an
egoramzer
gant an tolz, tra ma ne vez ket graet gant kargoù an tri
nerzh diazez
all.
Energiezh war ziskuizh
tolz
(tizh ar luch)
{\displaystyle {\mbox{Energiezh war ziskuizh}}={\mbox{tolz}}\,\times \,{\mbox{(tizh ar luch)}}^{2}}
Diouzh ar gevatalenn eo par sammad uhelañ an energiezh a c'haller tennañ eus ur c'horf da tolz ar c'horf lieskementet dre karrez
tizh al luc'h
Hollbouezus eo bet ar gevatalenn-mañ a-benn diorren an
vombezenn atomek
. Pa vez muzuliet tolz
derc'hanoù nukleel
disheñvel ha pa vez keñveriet an niver kavet gant tolz ar protonennoù ha neutronennoù, e c'haller brasjediñ an
energiezh distrollañ
endalc'het e diabarzh an derc'han nukleel. Diskouez a ra ez eus tu da broduiñ energiezh dre
uniaduriñ
derc'hanoù skañv ha dre
skiriañ
derc'hanoù pounner; anataat a ra ivez e c'haller istimañ ar c'hementad a energiezh a c'hall en em zispakañ diwar-se.
N'eo ket anavezet nemeur eo bet skrivet ar gevatalenn gant Einstein da gentañ er stumm
m = L/c²
(gant un "
", e-lec'h un "
", evit an enegiezh).
Ur c'hilogramm tolz a glot gant
89,875,517,873,681,764
joul
pe
24,965,421,632
kilowatt-eur
pe
21.48076431
megaton TNT
Pouezus eo notenniñ eo ral-kenañ e vije 100% efedus an amdroadurioù tolz en energiezh. Gallout a raje un amdroadur pleustrek peurvat dont eus ur c'henstok
materi
gant
enepmateri
; peurliesañ koulskoude e vez ganet adproduioù e-lec'h energiezh, ha ne amdro ket an tolz nemeur. Er gevatalenn, tolz
zo
energiezh, met evit bezañ sklaer ez eus bet graet gant ar ger
amdreiñ
e plas.
Hervez
Umberto Bartocci
(Skol-veur Perugia, istorour ar jedoniezh), e oa bet embannet ar gevatalenn evit ar wech kentañ daou vloaz a-raok gant
Olinto De Pretto
, un embregour eus
Vicenza
Italia
; ne gav ket d'an darn vrasañ eus an istorourien eo gwir pe pouezus kement-se avat. Ha pa vije bet ijinet ar formulenn gant De Pretto ez eo gant Einstein eo bet graet al liamm gant
teorienn ar relativelezh
Ar gevatalenn e pleustr
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Pa'z eo gwir
ez eo
an tolz energiezh e sell ar gevatalenn ouzh an holl draezoù dezho un tolz. An implij anezhañ a-benn lakaat traezoù da fiñval zo diouzh termenadur an tolz implijet er gevatalenn.
Implijout un tolz relativel
kemmañ
kemmañ ar vammenn
En e bennadoù kentañ (gwelet
[1]
) e rae Einstein gant m evit ar pezh a vefe graet
tolz relativel
anezhañ an deiz a hiziv. Liammet eo ouzh an
tolz war ziskuizh
(dle. tolz an draezenn er
framm dave
m'emañ difiñv) evel-henn:
{\displaystyle m=\gamma m_{0}={\frac {m_{0}}{\sqrt {1-v^{2}/c^{2}}}}}
En ur implijout an tolz relativel e sell ar gevatalenn
{\displaystyle E=mc^{2}=\gamma m_{0}c^{2}}
ouzh traezoù a fiñv da ne vern pe dizh.
Implijout an tolz war ziskuizh
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Ne ra ket nemeur ar fizikourien a-hiziv gant an tolz relativel a implij m evit merkañ an tolz war ziskuizh en doare m'eo E = mc² evit
energiezh war ziskuizh
(dle. energiezh an traezoù pa vezont war ziskuizh) un dra bennak. En degouezh-mañ ne sell ar gevatalenn nemet ouzh an traezoù difiñv; stumm a-vremañ ar gevatalenn evit un draezenn enni un tamm tizh bennak zo
{\displaystyle E={\sqrt {p^{2}c^{2}+m^{2}c^{4}}}=\gamma mc^{2}}
El lec'h m'emañ
{\displaystyle p=\gamma mv}
evit
momed
relativel an draezenn. Krennet e vez da E = mc² evit an degouezh pa ne vez tamm tizh ebet. En enep d'an implij a-vremañ, hag evit ma chomo sklaer ar pennad-mañ, eo bet implijet amañ m evit an tolz relativel hag m
evit an tolz war ziskuizh.
Tostaat d'an energiezh dister
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Dre m'eo par an energiezh war ziskuizh da m
c², hag an energiezh hollek zo an
energiezh kinetek
mui an energiezh war ziskuizh, e kaver an energiezh relativel gant
{\displaystyle E_{\mathrm {kinetek} }=E_{\mathrm {hollek} }-E_{\mathrm {warziskuizh} }=\gamma m_{0}c^{2}-m_{0}c^{2}=\left(\gamma -1\right)m_{0}c^{2}}
ha d'un tizh dister e tlefe klotañ gant formulenn glasel an energiezh kinetek,
{\displaystyle E_{\mathrm {kinetek} }={\frac {1}{2}}m_{0}v^{2}}
Diskouez a c'haller an daou anezho dre astenn
{\displaystyle \gamma }
en ur implijout un
heuliadoù Taylor
{\displaystyle \gamma ={\frac {1}{\sqrt {1-({\frac {v}{c}})^{2}}}}\approx \left(1+{\frac {1}{2}}\left({\frac {v}{c}}\right)^{2}\right)}
o lakaat se en-dro e-barzh hor c'hevatalenn gentañ,
{\displaystyle E_{\mathrm {kinetek} }\approx {\frac {1}{2}}\left({\frac {v}{c}}\right)^{2}m_{0}c^{2}={\frac {1}{2}}m_{0}v^{2}}
a-du gant formulenn glasel Newton evit an energiezh kinetek. Kement-se a ziskouez ez eo ar relativelezh un urzh reizhder uheloc'h d'ar mekanikerezh klasel hag ez eo kenkoulz ar mekanikerezh relativel ha newtonel en ur renad klasel pe dister e dizh.
En ur gas pelloc'h ar mekanikerezh klasel war dachenn ar founnus-tre hag ar bras-divent eo bet diskouezet gant Einstein e oa kamm ar mekanikerezh klasel. E degouezh an traezoù bihanoc'h ha gorrekoc'h, diouzh ar re bet implijet evit diazezañ ar mekanikerezh klasel, ez eo ar mekanikerezh klasel un adstal d'ar mekanikerezh relativel. Ne gaver eneberezh etre an div deorienn nemet er-maez eus ar renad klasel.
Abadennoù skinwel
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Bet eo
E=mc²
titl un abadenn
skinwel e 2005
diwar-benn buhez Einstein ha, peurgetket, ar bloavezh 1905, skignet e
breizh-Veur
Gwelet ivez
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Celeritas
ma tispleger orin ar skrivadur c e E=mc².
Darempred energiezh-momed
Kevatalder tolz-energiezh
Tolz relativel
Tolz, momed, hag energiezh
Daveennoù
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Bodanis, David; E=mc2: A Biography of the World's Most Famous Equation; Emb. Berkley Trade; 2001;
ISBN 0-425-18164-2
Tipler, Paul; Llewellyn, Ralph; Modern Physics (4e emb.); W. H. Freeman; 2002;
ISBN 0-7167-4345-0
Liammoù diavaez (e saozneg)
kemmañ
kemmañ ar vammenn
100
vet
deiz-ha-bloaz laouen E=mc²
BBC
Barrez awenet gant E=mc² Einstein
BBC
Rampart Dance Company: Tizh digemm E=mc²
Edward Muller's Homepage > Jeder Enepdanvez
Energiezh un Darzhadenn Nukleel
skrid 27 Gwengolo 1905 Albert Einstein
Einstein's 1912 manuscript page displaying E=mc²
NOVA - Mennozh meur Einstein
(Skinwel PBS)
Adtapet diwar «
Rummadoù
Relativelezh strishaet
Kevatalennoù
Fizik damkanel
Albert Einstein
Rummad kuzhet:
Pajennoù a ra gant liammoù burzhudus ISBN
E=mc²
Rannbennad nevez