Estaus Unius - Biquipedia, a enciclopedia libre
Ir al contenido
De Biquipedia
Iste articlo ye en proceso de cambio enta la
ortografía oficial de Biquipedia
(la
Ortografía de l'aragonés
de l'
Academia Aragonesa d'a Luenga
). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla.
[[{{{4|Wikipedia:Articlos destacaus|...]]
Estaus Unius d'America
United States of America
(En detalle)
(En detalle)
Lema nacional
: (
1776
- )
E Pluribus Unum
latín
, "
De muitos, un
")
1956
- )
In God We Trust
anglés
, "
En Dios confitamos
")
Himno nacional
Star Spangled Banner
Situación de
Estaus Unius
Capital
Población
Washington, DC
689.545
Mayor ciudat
Nueva York
Idiomas oficials
Garra.
De facto
, l'
anglés americano
en cuasi tot o país.
Forma de gubierno
President
Rep. federal presidencialista
Donald Trump
Independencia
Declarata
Reconoixida
d'o Reino Uniu
4 de chulio
de
1776
3 de setiembre
de
1783
Superficie
Total
% augua
Posición 4º
9.826.675
km²
2,198%
Población
Total
2020
Densidat
Posición 3º
331.449.281
33,6 hab/km²
PIB
PPA
Total (
2008
PIB per capita
Posición 1º
$14,264 billons
$46.859
Moneda
Dólar estausunidense
($)
Chentilicio
Estausunidense
u estausunidenco/a
Zona horaria
UTC
-4 a
UTC
-10
Dominio d'Internet
.us
Codigo telefonico
++1
Prefixo radiofonico
Codigo ISO
Miembro de:
ONU
OTAN
OEA
APEC
OCDE
OSCE
Empire State Building
Nueva York
Nueva York
).
Un
bisont
en o
Parque Nacional Yellowstone
Os
Estaus Unius d'America
(en
anglés
United States of America
, abreviato
USA
) ye un
país
formato por una
federación
de 50
estaus
situatos en a parte norte d'
America
, independient dende o
4 de chulio
de
1776
en a
Guerra d'a Independencia d'os Estaus Unius
contra o
Reino Uniu
, cuan as primitivas 13 colonias d'a costa este facioron a suya declaración d'independencia.
A suya
capital
ye a ciudat de
Washington, DC
, establida en a honor de
George Washington
entre os estaus de
Maryland
Virchinia
, en un districto federal dito
Districto de Columbia
. A suya forma de gubierno ye a
Republica
federal
, en un sistema de
democracia
representativa
de tipo
presidencialista
, estando l'actual
president
Joe Biden
. A
Constitución d'os Estaus Unius
fue adoptada o
17 de setiembre
de
1787
, estando ratificada en
1788
, fendo asinas d'as primitivas 13 colonias un unico país independient.
A suya
población
ye de 317.238.626 habitants (
2013
) en una
superficie
de 9.826.675
km²
, con una
densidat de población
de 33 hab/km². Estaus Unius ye asinas o tercer país d'o mundo por a suya superficie y tamién por a suya población.
Estaus Unius muga a lo norte con
Canadá
, a lo sud con
Mexico
, a l'este con l'
Oceano Atlantico
y a l'ueste con l'
Oceano Pacifico
, encara que o estau d'
Alaska
ye a o norte de
Canadá
, o estau de
Hawaii
ye en l'Oceano Pacifico y os Estaus Unius son titulars de bellatros territorios en a
mar Caribe
u l'Oceano Pacifico. O estau d'Alaska muga a lo sud con
Canadá
y a l'ueste, en trescruzando l'
estreito de Bering
, ye
Rusia
. Asinas, nomás 49 d'os 50 estaus se troban en
America
, fendo parte o estau de Hawaii d'
Oceanía
economía d'Estaus Unius
ye actualment a primera economía mundial, con un
Producto Interior Bruto
de mas de 13 billons de
dólars estausunidenses
, ye decir, alto u baixo lo 19% d'a producción mundial.
Estaus Unius ye miembro fundador d'a
Organización d'as Nacions Unidas
, organización que tien una d'as suyas seus en a ciudat estausunidense de
Nueva York
, y o país ye miembro permanent d'o
Consello de Seguridat d'as Nacions Unidas
. O país tamién ye miembro de cuantas atras organizacions internacionals, como a
OTAN
, a
OEA
, l'
APEC
, a
OCDE
u a
OSCE
Encara que a luenga mas charrada d'o país ye a
luenga anglesa
en as suyas variants conoixidas como
American English
, no tien garra luenga oficial, atamas de que l'anglés ye a luenga oficial
de facto
. Sindembargo, se i charran encara cuantas luengas d'os indios americanos, y a mayor parte d'os inmigrants charran a suya luenga orichinaria, destacando l'
italiano
, l'
alemán
u o
chinés
, encara que se i charran cuasi todas as luengas. Antiparte, o
castellano
ye a luenga charrada d'antis de dentrar en os Estaus Unius de parte d'os estaus d'o sud-ueste d'o país, amás d'estar a luenga d'un numero muit important d'inmigrants en o
sieglo XX
. Ista inmigración, muit variada en os suyos oríchens, fa que os Estaus Unius sigan uno d'o países con mayor diversidat etnica d'o mundo.
Etimolochía
editar
modificar o codigo
En 1507, o
cartografo
alemán
Martin Waldseemüller
fació un mapa d'o mundo a on que nombraba as tierras d'o hemisferio occidental como
America
, en honor a l'explorador y cartografo italiano
Amerigo Vespucci
As antigas colonias britanicas emplegoron por primera vegada o nombre moderno dimpués d'a
declaración d'independencia
, "
a declaración unanime d'independencia d'os Estaus Unius d'America
" (a parola "Unius" apareixeba en minusclas en a declaración) o
4 de chulio
de
1776
L'actual nombre se fació oficial o
15 de noviembre
de
1777
, cuan o
Segundo Congreso Continental
adoptó los
Articlos d'a Confederación
, que deciban, "
O nombre d'ista Confederación será 'Os Estaus Unius d'America'
". O nombre curto "Estaus Unius" ye tamién estándard, atras formas comuns son en
anglés
U.S. y USA y en
aragonés
EUA u EEUU, coloquialment en anglés tamién gosa decir-se
the U.S. of A.
the States
(en aragonés "os Estaus").
Columbia
, que gosó estar un nombre popular ta os Estaus Unius, se deriva de
Cristofo Colombo
que tamién apareixe en o nombre d'o
Districto de Columbia
Una forma estándard ta referir-se a los ciudadans d'os Estaus Unius ye "americano", "nortamericano" u tamién "estausunidense". En anglés nomás se fa servir a primera d'istas formas, y por ixo no ye guaire común emplegar l'adchetivo "americano" ta referir-se a personas que no tiengan a nacionalidat d'Estaus Unius.
Cheografía fisica
editar
modificar o codigo
Monte McKinley
Salto d'augua
en o
Parque Nacional Yellowstone
Ta mas detalles,
veyer l'articlo
Cheografía d'os Estaus Unius
veyer os articlos
[[{{{2}}}]]
[[{{{3}}}]]
veyer os articlos
[[{{{4}}}]]
[[{{{5}}}]]
[[{{{6}}}]]
veyer os articlos
[[{{{7}}}]]
[[{{{8}}}]]
[[{{{9}}}]]
[[{{{10}}}]]
Os Estaus Unius son situatos cuasi en a suya totalidat en o
hemisferio occidental
: os cuaranta y ueito estaus continentals u contiguos se troban en o centro d'o subcontinent
nortamericano
y s'estendillan dende l'
Oceano Atlantico
dica l'
Oceano Pacifico
. Mugan a lo norte con
Canadá
, y a lo sud con
Mexico
y con o
Golfo de Mexico
Alaska
, o estau mas gran en
superficie
y deseparato d'a resta d'os estaus continentals por Canadá, muga con l'Oceano Pacifico a lo sud y con l'
Oceano Arctico
a lo norte.
Hawaii
ye un
archipelago
d'o Pacifico central a l'ueste d'
America d'o Norte
. Estaus Unius ye o tercer u cuatreno país mas gran d'o mundo, pendendo de como se consideren as disputas territorials entre
China
y a
India
Os Estaus Unius tamién administran diversos territorios insulars d'a
mar Caribe
y de l'Oceano Pacifico.
A plana costera de l'Atlantico da lugar a
selvas
caducifolias
y a la
sierra de Piemont
. A cadena montanyosa d'os
Apalaches
desepara o litoral d'os
Grans Lacos
y as tascas d'o
Meyo Ueste
O sistema fluvial d'o
Mississipí-Missouri
, o cuatreno
río
mas gran d'o mundo en amplaria, fluye de norte enta sud d'o centro d'o país.
As planas fértils, conoixidas como as
Grans Planas
s'estendillan dica l'ueste. As
Montanyas Rocosas
s'estendillan de norte ta sud a l'ueste d'as Grans Planas, deseparando o centro d'o país de l'
Oceano Pacifico
L'aria que se troba a l'ueste d'ista cadena montanyosa ye
desertica
(se bi troban o
Disierto de Mojave
y a
Gran Cuenca
). A
Sierra Nevada
s'estendilla de manera paralela a las Rocosas, amán d'a costa d'o Pacifico. Con os suyos 6.194
metros
d'
altaria
, o
Monte McKinley
ye o pico mas alto d'o país. Bi ha
volcans
activos en l'
archipelago Alexander
y as
islas Aleutianas
; tot o estau de Hawaii se troba sobre islas volcanicas tropicals.
Monte Whitney
Belunas d'as prencipals tucas d'Estaus Unius son:
Tuca
Estau
Cordelera
u macizo
Altaria
en
metros
Monte McKinley
Alaska
Cordelera d'Alaska
6.194
Monte Whitney
California
Sierra Nevada
4.421
Monte Elbert
Colorado
Montanyas Rocosas
4.401
Monte Rainier
Washington
Cordelera d'as Cadreitas
4.392
Monte Saint Elias
Alaska
5.489
Clima
editar
modificar o codigo
Nevazo en a ciudat de
Nueva York
Os Estaus Unius, debito a la suya grandaria y variedat cheografica, incluyen cuasi toz os tipos de
climas
. Dende l'este enta o meridiano 100, o clima ye dende
continental humedo
en o norte dica
subtropical humedo
en o sud. A parte sud d'a
peninsula de Florida
, asinas como l'archipelago de Hawaii tienen un
clima tropical
. As Grans Planas a l'ueste d'o meridiano 100 son semi-aridas. Muitas d'as montanyas occidentals tienen un
clima alpín
. En a Gran Cuenca o clima ye arido, desertico en o sud-ueste,
mediterranio
en a costa de
California
, y
oceanico
en as costas d'
Oregón
Washington
y sud d'
Alaska
. A mayoría d'Alaska tien un
clima subarctico
polar
. As condicions climaticas extremas no son guaire raras en os estaus que se troban chunto a lo
Golfo de Mexico
, a on que gosa haber
tormentas tropicals
. A mayor parte d'os tornados en o mundo ocurren en iste país, prencipalment en l'aria conoixida como
Tornado Alley
Medio ambient
editar
modificar o codigo
L'
alica de capeza blanca
ye l'au nacional d'os Estaus Unius dende
1782
Os Estaus Unius estan consideratos como un país de
megadiversidat
ecolochica: arredol de 17.000 especies de
plantas vasculars
se pueden trobar en os estaus continentals y
Alaska
, y mas de 1.800 especies de
flors
se troban en
Hawaii
, estando bien poquetas d'istas las que se troban amás en o continent.
Bi ha en os Estaus Unius mas de 400 especies de
mamifers
, 750 d'
aus
, y 500 de
reptils
anfibios
10
Bellas 91.000 especies d'
insectos
han estau rechistratas.
11
Endangered Species Act
de
1973
ye una lei que proteche as especies menazadas u en
periglo d'extinción
y os suyos
habitats
, que estan cusiratos por o
Servicio de Pescata y Vida Salvache
. Bi ha cincuanta y ueito
parques nacionals
y cientos d'atros parques administratos federalment, selvas y arias naturals.
12
En conchunto lo gubierno poseye un 28,8% d'a superficie d'o país.
13
A mayoría d'istas arias baixo control d'o Gubierno federal son logadas a interpresas que expleitan os recursos de
gas natural
petrolio
, a
menería
, a
industria fustera
u a
ganadería
. Un 2,4% s'emplega ta usos militars.
13
Historia
editar
modificar o codigo
Ta mas detalles,
veyer l'articlo
Historia d'Estaus Unius
veyer os articlos
[[{{{2}}}]]
[[{{{3}}}]]
veyer os articlos
[[{{{4}}}]]
[[{{{5}}}]]
[[{{{6}}}]]
veyer os articlos
[[{{{7}}}]]
[[{{{8}}}]]
[[{{{9}}}]]
[[{{{10}}}]]
Cliff Palace
, en o
Parque Nacional de Mesa Verde
Colorado
), un chacimiento d'os
anasacis
Encara que os Estaus Unius naixioron como un país independient con a
Guerra d'Independencia
contra o
Reino Uniu
dende
1773
, a
Historia d'Estaus Unius
no prencipia con ista guerra, sino que ye muit anterior, remontando-se dica os primers pobladors d'o continent que habitaban el territorio que actualment ye o país.
Se creye que o continent americano recibió os suyos primers pobladors arredol d'o 40.000 aC, encara que nomás bi ha restas
arqueolochicas
comprebadas dende o
sieglo XXI aC
en
Alaska
, provenients de
Siberia
a traviés d'o
estreito de Bering
que desepara Alaska d'
Asia
, encara que seguntes bella teoría o continent recibió tamién población dende
Oceanía
a traviés de l'
Oceano Pacifico
en a rechión de
Sudamerica
Colonos d'orichen
europeu
s'establioron en a costa occidental estausunidense, a lo canto de l'
Oceano Atlantico
, dende o
sieglo XVI
espanyols
en
Florida
y as costas d'o
golfo de Mexico
angleses
escoceses
neerlandeses
daneses
suecos
, amás de
franceses
en as costas de l'
Oceano Atlantico
, encara que os espanyols forachitoron muitas vegadas istos primers colonizadors foranos. Sindembargo, dende o
sieglo XVI
os angleses heban consolidato as suyas posicions en a costa atlantica, establindo asinas un territorio colonial, as ditas
Trece colonias
, que proclamoron a suya independencia en
1776
, prencipiando asinas a
Guerra d'Independencia d'os Estaus Unidos
, con l'aduya militar, financiera y politica franco-espanyola dica rematar con o reconoiximiento d'a suya independencia efectiva por l'antiga metropoli.
O nuevo país, luego d'a suya independencia, prencipió una expansión enta l'ueste, enta o dito
Far West
, anexionando muitos territorios, incluyindo-ie antigas colonias espanyolas en guerras con o suyo vecín
Mexico
, como
Texas
Nuevo Mexico
Arizona
Nevada
California
, amás de
Florida
, creyando una gran potencia economica basada en una mano d'obra
esclava
y que recibirba una important inmigración europea. A
Guerra Civil Estausunidense
, a meyatos d'o
sieglo XIX
, remató lo rechimen esclavista, proclamando a emancipación d'os esclavos de
raza negra
, ubrindo amás as puertas a la introducción en o país d'a
Revolución industrial
. Antiparte, mientres a suya expansión enta l'ueste, os estausunidenses luitoron contra os
pueblos amerindios
en as ditas
Guerras Indias
, ta fer-los reblar y albandonar os suyos territorios arrinconandolos en
reservas
En
1914
, en prencipiar a
Primera Guerra Mundial
, Estaus Unius yera una d'as prencipals potencias economicas d'o mundo, y a suya dentrada en a guerra con os
Aliaus
, en
1917
, estió decisiva ta rematar ixe conflicto en prechudicio d'as
Potencias Centrals
. Manimenos, o país se replegó en o suyo interior, sin participar en os intentos de paz dimpués d'o
Tractau de Versailles
, dica la suya intervención en a
Segunda Guerra Mundial
dende
1941
tamién con os
Aliaus
, cuan o país prenió consciencia d'estar una gran potencia no nomás economica sino tamién politica y militar. Asinas o suyo papel estió fundamental en a construcción d'as
Nacions Unidas
, como base d'o sistema politico internacional d'a post-guerra, y en o establimiento d'a
OTAN
como palanca militar ta la
Guerra Freda
contra la
Unión Sovietica
en os anyos
1960
1990
, que remató con a
disolución d'a Unión Sovietica
en
1991
y con a presencia d'Estaus Unius como a gran potencia militar de prencipios d'o
sieglo XXI
Primers pobladors
editar
modificar o codigo
O chacimiento arqueolochico de
Monk's Mound
Patrimonio d'a Humanidat
), d'os
Cahokia
, parte d'os
Mound Builders
u constuctors de tumulos, en
Collinsville
Illinois
).
Actualment, seguntes as hipotesis d'os historiadors, se creye que os primers habitants d'o continent americano bi plegoron dende
Asia
, a traviés d'o
estreito de Bering
trescruzando asinas o punto a on que se comunican l'
Oceano Glacial Arctico
con l'
Oceano Pacifico
, en epocas de
glaciacions
, cuan o nivel d'a mar yera mas baixo y, antiparte, bi heba un puent de
chelo
entre os dos continents, dende
Siberia
enta
Alaska
. Pareixe que ista dentrada de pobladors estió feita en diversas calendatas, entre o
40.000 aC
y o
10.000 aC
, estando toz os
pueblos amerindios
descendients d'ixos grupos d'inmigrants d'orichen asiatico. Asinas, ye atestiguada la presencia humana en
Alaska
arredol d'o
sieglo XXI aC
u en a costa atlantica arredol d'o
sieglo XVII aC
, seguntes as troballas
arqueolochicas
, encara que as hipotesis dicen que a presencia humana estió anterior.
Istos pobladors establioron cualques culturas
prehistoricas
en l'actual territorio estausunidense, u mesmo nuclios de población importants en os territorios d'o sud, a man de l'actual muga con
Mexico
, con millors condicions climatolochicas ta l'
agricultura
que permiteba o desarrollo d'a civilización. Asinas, a Cultura humana mas antiga conoixida en o territorio estausunidense ye a clamada
Cultura Clovis
, d'arredol d'o
sieglo XIV aC
, situada en o territorio de l'actual estau de
Nuevo Mexico
. Dimpués d'a
Cultura Clovis
se succedioron en a cuenca d'o
río Mississippi
os
anasacis
, os
Mound Builders
u constructors de tumulos, y a dita
Civilización d'o Mississippi
. Sindembargo, istas civilizacions y mesmo a suya remeranza desapareixioron antis d'a plegada a America d'os europeus, que nomás troboron en l'actual territorio estausunidense grupos sin una cultura abanzada a o ran europeu, en comparanza con as civilizacions sudamericanas.
14
En o
sieglo XV
, cuan
Cristofo Colombo
plegó a America en l'anyo
1492
, en o territorio estausunidense nomás i viviba bella tribus de cazataires-recolectors, que no heba establiu denguna civilización abanzada ni dengún nuclio habitato permanent, y que practicaba a sobén o
nomadismo
como medio de vida, sin conoixer l'
agricultura
u fendo d'ixa tecnica de cultivo de vechetals una ferramienta marguinal reservada a las mullers d'a tribu debant d'o papel d'o barón como cazador.
Colonización europea
editar
modificar o codigo
{{Articlo principal|Descubrimiento d'America}
Mayflower
en
Plymouth
, cuadro de
William Halsall
de
1992
Ye fácil que os primers
europeus
en plegar en America estasen os
vikingos
provenients d'
Escandinavia
(prencipalment de
Noruega
) a traviés d'
Islandia
y de
Groenlandia
, y se diz que
Leif Ericson
i plegó a finals d'o
sieglo X
u primerías d'o
sieglo XI
, en establindo-ie una colonia que clamó
Vinland
tierra d'as
vinyas
, por motivos de propaganda, mesmo como s'heba clamato a Groenlandia
tierra verde
. Sindembargo, ye un tema controvertiu ta os historiadors, en no tener denguna confirmación arqueolochica platera u mesmo documental sobre ixos feitos.
14
Antiparte, se diz que
pescataires
d'orichen
basco
bretón
bi podioron plegar en o
sieglo XV
dezaga d'a pesca d'as
ballenas
u de l'
abadeixo
, por as pesquerías de
Terranova
, encara que no bi ha tampoco
pruebas
documentals d'ixe feito. Mesmo, seguntes bellas teorías, ye iste feito o que bi ha dezaga d'o primer viache de Cristofo Colombo, que teneba conoiximiento d'a presencia de tierra en a redolada por os relatos d'os pescataires
bascos
bretons
Sí ye documentato que
Cristofo Colombo
estió lo
descubridor oficial
d'America o
12 d'octubre
de
1492
, en plegar en a rechión d'o
Caribe
, encara que en realidat pensaba que heba plegato a
China
Chapón
. Os
espanyols
colonizoron os territorios de
Cuba
Puerto Rico
en as
Antillas
y dentroron en
Mexico
Panamá
, encara que tamién establioron bella colonia en l'actual estau de
Florida
, forachitando a os
franceses
de relichión
protestant
que se i heban instalato en os
anyos 1580
mientres as
Guerras de Relichión de Francia
Mapa de
Saint Agustine
, en
Florida
, a ciudat mas antiga d'America, en
1589
Antiparte, colonos tamién de relichión
protestant
, a sobén
angleses
, encara que tamién d'os
Países Baixos
escoceses
suecos
daneses
s'establioron en a costa atlantica estausunidense dende a segunda metat d'o
sieglo XVI
, y
franceses
y angleses ocuporon as costas de
Canadá
y d'o
río Sant Lorient
, dentrando dica os
Grans Lacos d'America d'o Norte
. Istos colonos plegoron a la rechión en relación con as exploracions d'os países europeus que quereban trobar un paso por o norte dende l'
Oceano Atlantico
enta l'
Oceano Pacifico
, ta poder acceder a lo
comercio
con
China
India
Chapón
evitando lo control d'as atras vías maritimas por
Espanya
Cabo de Hornos
en
America d'o Sud
),
Portugal
(rota d'a India por o
cabo de Buena Esperanza
) u l'
Imperio Otomán
mar Roya
). Ye decir, yeran viaches ta buscar o dito
paso d'o nord-ueste
Os mas antigos lugars habitatos por europeus en l'actual territorio d'os Estaus Unius son:
Saint Agustine
en
Florida
1565
por os
espanyols
),
Jamestown
en
Virchinia
1607
por os
angleses
) y
Plymouth
en
Massachusetts
, establida en
1620
por os
pais pelegrins
Pilgrim Fathers
puritans
fuyius d'a intolerancia relichiosa en
Anglaterra
Encara que en os
anyos 1540
1550
bi habió exploracions espanyolas en a parte sud d'o territorio estausunidense y en no trobar-ie
oro
os espanyols albandonoron a conquiesta d'os territorios a lo norte,
14
estioron asinas os angleses qui rematoron por unificar toz istos territorios d'a costa atlantica baixo lo suyo control, en establindo-ie un sistema de
colonias
administrativament independients dica creyar as clamadas
Trece colonias
. Os
espanyols
dentroron sindembargo en l'actual territorio estausunidense dende o sud, a partir d'as suyas conquiestas en
Mexico
, y tamién en puyando enta o norte por a costa de l'
Oceano Pacifico
con ciudaz como
San Francisco
, y mesmo os
rusos
facioron a suya aparición dende
Siberia
, trescruzando o
estreito de Bering
dica
Alaska
u mesmo dica
Oregón
u a parte norte de
California
. Antiparte, os colonos
franceses
, dende as suyas bases en
Nueva Orleans
, en o
golfo de Mexico
, puyoron por a val d'o
río Mississippi
, establindo-ie a
Loisiana
en a suya desembocadura.
Mapa d'o nord-este d'America en
1775
, alto u baixo.
Mientres o
sieglo XVII
Anglaterra
establió as suyas primeras colonias importants en territorio estausunidense, a sobén por iniciativa privada y vinclada a problemas de tipo
relichioso
en a metropoli, estando amás conoixida a que fació plegar a 1.000 colonos, alto u baixo, en
1630
a l'actual
Massachusetts
, que yeran de confesión
puritana
y que establioron bella ciudat en a comarca, como
Boston
en a costa, encara que dentroron ta establir chicotas localidaz dica 30-40
km
en l'interior d'o territorio.
15
En o
sieglo XVIII
, os angleses prencipioron una muit ampla expansión d'os suyos territorios, doblando a
superficie
de territorio colonizato y multiplicando por ueito a suya
población
, con una creixenza de población muito mes gran que a meya europea en ixas envueltas.
16
En primer lugar, dende as planas costeras enta l'ueste d'o continent, en luitas contra as tribus d'os
amerindios
que i viviban. En segundo lugar, contra as colonias francesas de Loisiana, que yeran un competidor comercial respective d'o lucrativo comercio de
pellizos
d'animals salvaches ta
pelletería
. Y en tercero, contra os espanyols que teneban as suyas posicions en Florida. Amás, tamién prencipioron una explotación extensiva de l'
agricultura
en as colonias d'o sud, primero con
mano d'obra
d'orichen blanco en rechimen de semi-
esclavitut
(a sobén, colonos d'orichen
irlandés
escocés
), y luego con una masiva importación d'esclavos negros, cuan l'agricultura se convertió en bel lugar en un lucrativo negocio, como con o
cotón
u o
tabaco
. A población que i plegó en o sieglo XVIII ya no yera nomás d'orichen
anglés
escocés
y de relichión
protestant
, porque en os suyos territorios d'orichen prencipió a estendillar-se a teoría de que a población d'un territorio yera una d'as suyas fuents de riqueza, que no se podeba ninviar difuera d'o territorio, y s'aprobó bella mesura ta dificultar a emigración d'
angleses
enta America.
16
Plegoron asinas
irlandeses
catolicos
, encara que tamién
hugonoz
franceses
fuyius de Francia cuan
Loís XIV
derogó l'
Edicto de Nantes
, u chents que plegaban dende
Alemanya
y dende os cantons de
Suiza
de
luenga alemana
, fuyindo d'as guerras de relichión en Europa (istos alemans s'establioron a sobén en
Pennsilvania
, a on encara hue se charra l'
alemán de Pennsilvania
); tamién bi plegoron os
escoceses d'Ulaidh
que albandonaban a suya tierra por as malas condicions economicas, y que yeran
presbiterians
. Sindembargo, ista nueva población no se mezcló con as anteriors poblacions u entre sí, sino que en ista primera etapa formaba chicoz nuclios etnicos, como en un mosaico.
17
Os colonos europeus que bi plegoron no plegoron sindembargo como población libre, porque plegoron con contratos de semi-
esclavitut
, ta pagar o suyo viache u en plegar-ie como parte d'una condena chudicial, encara que ista servitut teneba una durada limitada en o tiempo.
18
Sindembargo, tamién plegaba a población
esclava
stricto sensu
, que yera d'orichen
africano
y que a sobén plegaban a las colonias d'o sud, ta treballar en as grans
plantacions
. En
1670
nomás yeran 2.000 personas en
Virchinia
, pero o suyo numero continó o suyo crecimiento, y s'aprobó bella norma que feba que a suya situación d'esclavitut fuese ta cutio, como en
Virchinia
Maryland
, transmitindo ixa situación a los suyos fillos.
17
O 80% d'os esclavos africanos (arredol de 350.000 personas en
1763
) viviban en os estaus d'o sud; en
1756
en Virchinia os africanos yeran mas d'o 40% d'a población, y en
1751
en
Carolina d'o Sud
mas d'o 60%.
19
Ista situación permitió una important millora d'as infraestructuras en o territorio d'as Trece colonias, que en
1775
teneban una
población
de mas de 2 milions d'habitants. En ixas envueltas, a
Cultura d'os Estaus Unius
teneba muita relación con a
Cultura d'Europa
, en estar as unicas radices culturals d'os colonos o continent europeu.
20
Guerra d'Independencia
editar
modificar o codigo
Ta mas detalles,
veyer l'articlo
Guerra d'Independencia d'os Estaus Unidos
veyer os articlos
[[{{{2}}}]]
[[{{{3}}}]]
veyer os articlos
[[{{{4}}}]]
[[{{{5}}}]]
[[{{{6}}}]]
veyer os articlos
[[{{{7}}}]]
[[{{{8}}}]]
[[{{{9}}}]]
[[{{{10}}}]]
A declaración d'independencia
d'o
4 de chulio
de
1776
, cuadro de
1819
d'o pintor
John Trumbull
En os
anyos 1760
1770
, a situación politica d'as Trece colonias evolucionó. En primer lugar, a población d'orichen europeu heba desarrollato en ixos territorios una sociedat culturalment a lo mesmo nivel que a suya metropoli, con vías de comunicación internas parellanas a las anglesas, pero teneba bloqueyato o suyo abance por a presencia politica d'Anglaterra. Asinas, uno d'os obchectivos d'as colonias yera la suya expansión enta l'ueste, dezaga d'os
monts Apalaches
, enta os territorios que nominalment feban parte dica ixe inte d'o dominio colonial francés y que os angleses heban conquiesto mientres a
Guerra d'os Siet Anyos
, encara que o Gubierno britanico lis negaba ixa posibilidat, temendo lo fortaleiximiento d'a posición d'as colonias debant d'a metropoli cuan o Reino Uniu teneba que absorber a 80.000 colonos d'orichen francés que yeran en
Canadá
, amás d'organizar as nuevas colonias conquiestas. D'atra man, as guerras con
Francia
y con
Espanya
facioron que o
Parlamento britanico
, instigato por o
primer ministro
George Grenville
, puyase os
impuestos
a toz os suyos territorios ta recullir diners (a deuda publica anglesa s'heba duplicato mientres a guerra),
21
incluyindo-ie as colonias americanas, sin parar cuenta en as protestas d'os colonos que deciban que ixos impuestos s'heban creyato sin o suyo consentimiento, en no estar representatos en o Parlamento britanico, a on que nomás teneban representación os territorios metropolitans.
Grabato propagandistico d'epoca d'a
Mortalera de Boston
, feito por
Paul Revere
A tensión puyó de ran en 1765, cuan o Parlamento britanico aprebó un nuevo impuesto en a dita
Lei d'o Timbre
22
Ista lei se referiba a toz os territorios colonials angleses en America, y asinas por tot o territorio apareixioron organizacions politicas secretas, ditas
Fillos d'a Libertat
, ta luitar contra l'impuesto y lograr-ne a suya supresión; en octubre de
1765
se reunioron en a ciudat de
Nueva York
representants de 9 d'as 13 colonias en un Congreso sobre a
Lei d'o Timbre
, convertindo-se en asinas en a primera reunión de representants politicos intercolonial, y se i fació un Memorial de Dreitos.
23
Prencipió un
boicot
a os produtos d'orichen britanico y en
1766
se derogó a
Lei d'o Timbre
23
que se convertió asinas en a primera victoria politica conchunta d'os colonos. Sindembargo, en a derogación d'a lei se deciba que o Parlamento britanico teneba plena autoridat ta fer leis
que obligasen a las colonias y a o pueblo americano
23
En
1767
, como continaban os problemas fiscals en o Reino Uniu, o ministro britanico
Charles Townshend
establió un impuesto sobre as exportacions d'as Colonias en cuantos articlos, amás d'establir una Chunta con
seu
en
Boston
ta o suyo control. Tamién desichiba que as Colonias fesen que os ciudadans recibiesen en a suya vivienda a las tropas de l'
Exercito britanico
ta vivir-ie, como gosaba ser normal en ixas envueltas a on os
cuartels
no existiban, y
Nueva York
se negó.
23
En augmentar a tensión en o territorio, o Gubierno britanico ninvió tropas regulars de l'
Exercito britanico
, lo que encara fació augmentar mas o clima prerrevolucionario en as colonias, especialment en
Nueva Anglaterra
Philadelphia
Virchinia
. O
5 de marzo
1770
, tropas britanicas disparoron contra os manifestants en
Boston
Massachusetts
),
24
en a dita
mortalera de Boston
, con 5 victimas.
Una representación d'a
Boston Tea Party
En
1773
s'aprebó una mesura en o Reino Uniu ta permetir a la
Companyía Britanica d'as Indias Orientals
vender o suyo
té
dreitament en as
colonias britanicas
, y ixo amenazaba a los comerciants d'o territorio estausunidense y tamién a os
contrabandistas
que introduciban ixe producto ilegalment.
25
Asinas, o
16 d'aviento
de
1773
os colonos destruyioron en Boston un cargamento de
té
en protesta por os impuestos que pagaban sobre iste producto, en a dita
Boston Tea Party
25
fendo asinas imposible cualsiquier intento conciliatorio, esclatando a
Guerra d'Independencia d'os Estaus Unidos
en
1775
Capitulación de
Lord Cornwallis
dimpués d'a suya redota en a
batalla de Yorktown
17 d'octubre
de
1791
), en un cuadro de
John Trumbull
de
1820
Os sublevatos ninvioron representants esleitos a un dito
Congreso continental
reuniu en
Philadelphia
dende o
5 de setiembre
de
1774
a petición de
Virchinia
26
y un
Segundo Congreso continental
reuniu tamién en Philadelphia dende o
10 de mayo
de
1775
27
a on s'aprebó a
declaración d'independencia d'os Estaus Unius
, o
4 de chulio
de
1776
, seguntes un borrador preparato por
Thomas Jefferson
, a on que se proclamaban os prencipios de
libertat
igualdat
y o dreito a la propia felicidat. A guerra contra o Reino Uniu estió amás una autentica
guerra civil
, en estar en contra d'a independencia muitos
loyalist
u leyalistas, que en rematar a guerra albandonoron os Estaus Unius ta vivir en o territorio vecín de
Canadá
, que yera una
colonia
britanica y que no participó en a sublevación. En una luega campanya militar, en a cual os colonos americanos recibioron l'aduya de l'
Exercito espanyol
y de l'
Exercito francés
, o nuevo exercito regular establiu por
George Washington
27
l'
Exercito estausunidense
, redotó a l'
Exercito britanico
en batallas como a
batalla de Saratoga
17 d'octubre
de
1777
) u a
batalla de Yorktown
1781
), ubrindo asinas camín a lo
Tractau de París
d'o
3 de setiembre
de
1783
por o cual o Reino Uniu acceptaba y reconoixeba la independencia d'os Estaus Unius.
28
Antiparte, o
Segundo Congreso continental
, que heba ratificato os
Articlos d'a Confederación
en
1781
, tamién redactó a
Constitución d'os Estaus Unius
ta la
Convención de Philadelphia
de
1787
. Iste texto, a lo cual se i adhibioron 10 enmiendas (
Declaración de Dreitos
) en
1791
, ye lo fundamento d'o sistema de
democracia
en os Estaus Unius. Ta rematar o proceso de consolidación institucional d'o nuevo país,
George Washington
fue esleito en
1789
o primer
President d'os Estaus Unius
, y en
1800
seu
d'as institucions gubernamentals s'establió en a nueva ciudat de
Washington, DC
, que se convertió asinas a en
capital
d'o país y centro d'un
districto federal
(o
districto de Columbia
), ta marcar a suya no dependencia de dengún d'os
estaus
. Ta dignificar o cargo, Washington prebó d'imitar a dignitat d'as monarquías europeas, plegando a viachar en una carroza con o suyo escudo d'armas.
29
Sindembargo, o
Congresó d'os Estaus Unius
limitó ixo, y atorgó a lo cargo o nombre sencillo de
President d'os Estaus Unius
29
Estió o primer president, George Washington, qui establió en linias chenerals la base de l'actual sistema de gubierno estausunidense, creyando os cargos de
Secretario d'Estau
Secretario d'Hicienda
Secretario de Guerra
, amás d'o
Fiscal Cheneral
y o Director Cheneral de Correus:
Alexander Hamilton
se convertió en Secretario de Hicienda y
Thomas Jefferson
Secretario d'Estau.
30
Expansión continental en o sieglo XIX
editar
modificar o codigo
Ta mas detalles,
veyer l'articlo
Conquiesta de l'Ueste
veyer os articlos
[[{{{2}}}]]
[[{{{3}}}]]
veyer os articlos
[[{{{4}}}]]
[[{{{5}}}]]
[[{{{6}}}]]
veyer os articlos
[[{{{7}}}]]
[[{{{8}}}]]
[[{{{9}}}]]
[[{{{10}}}]]
O territorio d'as
Trece colonias
en
1775
y atros territorios mugants, oficialment propiedat d'estaus europeus como o
Reino Uniu
Francia
Proceso de dentrada d'os
estaus
como estaus miembros d'os Estaus Unius.
En iste cuadro de
John Gast
d'arredol de
1872
, titulau
American Progress
, se puet veyer una representación
alegorica
d'o «Destín manifiesto». En ista obra, una muller anchelical (identificada como
Columbia
, a presonificación d'os Estaus Unius en o
sieglo XIX
), porta a luz d'a
Civilizavión
a l'Ueste con os colonos estausunidenses, debantando o
telegrafo
en a suya marcha. Os
amerindios
y os animals salvaches fuyen dica as
tinieblas
d'o salvache Ueste encara per civilizar.
En rematar a suya Guerra d'independencia, os Estaus Unius facioron frent a lo primero d'os suyos deseyos: a expansión enta l'ueste u
Far West
, en a clamada
Conquiesta de l'Ueste
, travesando los
monts Apalaches
mirando d'establir como muga occidental d'o país o
río Mississippi
, que deseparaba os dominios colonials angleses y franceses en
America d'o Norte
. Asinas, encara que a población d'a rechión de dezaga d'os Apalaches yera cuasi nula en
1775
, en
1790
ixe territorio ya teneba una
población
de 120.000 personas.
31
Ista expansión se faxió con a oposición d'o
Reino Uniu
y d'
Espanya
, estando iste zaguer país o propietario nominal d'a parte sud d'o territorio ocupato por os colonos, y tamién con a oposición d'os
amerindios
que i viviban.
32
O territorio estausunidense s'enampló, en aplicando a nueva
Doctrina d'o destín manifiesto
Manifest Destiny
en anglés), a doctrina politica d'o
Partiu Republicano-Democrata d'os Estaus Unius
, dominant en o primer cuatreno d'o sieglo XIX, seguntes a cual a nación estausunidense (
americana
, deciban, identificando o suyo país con tot o continent) teneba la misión divina de portiar a
civilización
y a
democracia
enta l'ueste. Ista doctrina se completaba con o
Mito d'a muga
, cuan se clamaba
muga
a lo punto limite d'implantación d'as poblacions d'orichen racial blanco dimpués d'expulsar u estricallar a la población amerindia, con mortaleras continas dica rematar en amás conoixita, a
mortalera de Wounded Knee
en
1890
Encara que ista expansión enta l'ueste se fació a vegadas por medio de compras (asinas, a compra de
Loisiana
30 d'abril
de
1803
a la
Francia
de
Napoleón Bonaparte
por 15 milions de
dólars estausunidenses
33
u a compra d'
Alaska
en
1867
a l'
Imperio Ruso
), a mayor parte d'a expansión estausunidense se fació con guerras y mortaleras d'as poblacions nativas. Asinas, as
Guerras Indias
contra la población nativa amerindia que bi heban en os territorios conquiestos, que permetió a expoliación d'as suyas tierras; a
Guerra Mexicano-Estausunidense
de
1846
1848
y o
Tractau de Guadalupe Hidalgo
permitioron a ocupación de
Texas
California
, amás d'os actuals
Utah
Nevada
Nuevo Mexico
Arizona
. Antiparte, o
Tractau d'Oregón
de
1846
trazó a muga definitiva entre os Estaus Unius y
Canadá
a l'ueste d'as
montanyas Rocosas
Ista afluencia de colonos enta l'ueste augmentó espectacularment cuan se trobó
oro
en ixos territorios, prencipiando a clamada
fiebre de l'oro
en
California
, favoreixida amás por a construcción d'o dito
Primer ferrocarril transcontinental
que feba posible a millora d'as comunicacions y a integración d'os territorios occidentals en a resta d'o país.
O proceso d'a
Conquiesta de l'Ueste
tenió a suya enamplada enta l'
oceano Pacifico
a finals d'o sieglo XIX u mesmo a prencipios d'o
sieglo XX
Alaska
a lo norte y
Hawaii
a l'ueste, amás d'a
Guerra Hispano-estausunidense
que permitió anexionar
Filipinas
y bella isla en o Pacifico), y se puet considerar que no remató dica
1912
, cuan
Arizona
se convertió en un
estau d'os Estaus Unius
de pleno dreito, u mesmo dica
1959
, cuan o fació l'estau d'
Alaska
Guerra Civil Estausunidense
editar
modificar o codigo
Ta mas detalles,
veyer l'articlo
Guerra Civil Estausunidense
veyer os articlos
[[{{{2}}}]]
[[{{{3}}}]]
veyer os articlos
[[{{{4}}}]]
[[{{{5}}}]]
[[{{{6}}}]]
veyer os articlos
[[{{{7}}}]]
[[{{{8}}}]]
[[{{{9}}}]]
[[{{{10}}}]]
O segundo gran problema d'os Estaus Unius mientres o
sieglo XIX
estió o problema d'a
esclavitut
. A nivel federal, a tracta d'esclavos fue prohibida en
1808
, y en os estaus d'o norte d'o país a esclavitut fue declarada ilegal entre
1777
(en
Vermont
34
1808
, encara que os plantadors de
cotón
d'os estaus d'o sud d'o país emplegaban muita mano d'obra esclaba ta las suyas plantacions y feban una activa propaganda politica en os estaus sudenyos. Ixa fratura entre o norte y o sud fació esclatar a tensión politica, rematando en
1860
cuan fue esleito
President d'os Estaus Unius
l'advocato
Abraham Lincoln
, un candidato antiesclavista que ganó as eleccions con un programa t'abolir a esclavitut en tot o país. Siet estaus esclavistas d'o sud facioron publico o suyo albandono d'os Estaus Unius, anunciando a creyación d'un nuevo país, os
Estaus Confederatos d'America
. Dimpués d'un tenso compás d'espera, a
batalla de Fort Sumter
, d'abril de
1861
, estió lo prencipio d'a
Guerra Civil Estausunidense
Luego de cuatre largas anyadas, a guerra remató con a victoria d'o Norte, encara que en a guerra morioron bellas 970.000 personas (o 3% d'a población estausunidense en ixas envueltas), d'os cuals 620.000 yeran soldatos d'uniforme.
35
En rematar a guerra, s'aprobó bella enmienda a la
Constitución d'os Estaus Unius
t'abolir a esclavitut, liberar a los cuatre millons d'esclavos que viviban en o sud y dar-lis os dreitos de ciudadanía como a cualsiquier atro ciudadán estausunidense. Sindembargo, as clamadas
leis Jim Crown
facioron legal en os estaus d'o sud a
segregación racial
, una situación que no remató dica os
anyos 1950
1960
luego d'una intensa luita social y politica. Antiparte, a victoria federal en a Guerra Civil comportó lo reforzamiento d'o estau central en o país.
36
A industrialización y a inmigración a lo país
editar
modificar o codigo
Ta mas detalles,
veyer l'articlo
Revolución Industrial
veyer os articlos
[[{{{2}}}]]
[[{{{3}}}]]
veyer os articlos
[[{{{4}}}]]
[[{{{5}}}]]
[[{{{6}}}]]
veyer os articlos
[[{{{7}}}]]
[[{{{8}}}]]
[[{{{9}}}]]
[[{{{10}}}]]
Un
Ford T
, o primer
automobil
construito con o sistema de
producción en serie
O proceso d'industrialización d'os Estaus Unius, parte d'a clamada
Revolución Industrial
, prencipió en os
anyos 1850
en o norte d'o país, y a suya consecuencia estió una serie de cambios de muita importancia, a nivel
demografico
economico
social
. Apareixioron muitas ciudaz nuevas en tot o país, y antiparte, as ciudaz que ya existiban se consolidoron y creixioron. Istos procesos se complementoron con l'augmento d'a
immigración
a lo país, que permitió l'aparición d'un
proletariato
y o desarrollo d'o
capitalismo
, vinclato a lo sector de l'
Industria
. Dende finals d'o
sieglo XIX
y primerías d'o
sieglo XX
fació aparición a
sociedat de consumo
, estando uno d'os suyos factors l'
automobil
. En as ciudaz de
Nueva York
Chicago
se debantoron os primers
grataciels
A industrialización fomentó un
imperialismo
parellán a lo imperialismo que por ixas envueltas se puet trobar en os prencipals países d'
Europa
, desarrollando y fendo l'adaptación d'a clamada
Doctrina Monroe
, seguntes a cual
America habría d'estar ta os americanos
. Istas teorías son la base d'a creixent importancia en ixe periodo d'os Estaus Unius en a escena politica internacional, con as suyas primeras guerras contra potencias europeas, como a
Guerra Hispano-Estausunidense
en
1898
, que permitió anexionar
Filipinas
y encorporar a la esfera d'influencias estausunidenses as antigas
colonias d'Espanya
de
Cuba
Puerto Rico
(ista zaguera contina hue fendo parte d'o territorio estausunidense con a categoría d'
Estau Libre Asociau
).
A Primera Guerra Mundial
editar
modificar o codigo
Soldatos d'Estaus Unius en a
batalla de Saint Mihiel
, en
Francia
, mientres a
Primera Guerra Mundial
Encara que os Estaus Unius ya heban compareixiu en a escena politica internacional, o suyo gran momento estió a
Primera Guerra Mundial
, que precipió en
Europa
en
1914
entre as
Potencias Centrals
y os
Aliaus
. En prencipiar a guerra, Estaus Unius se declaró neutral, y no estió dica o
2 d'abril
de
1917
que dentró en a guerra en aduya d'os Aliaus, mientres o mandato d'o president
Woodrow Wilson
. Manimenos, en os Estaus Unius teneban muita fuerza as ideyas aislacionistas, que consideraban que os asuntos d'Europa yeran muit luent d'o suyo país y que teneban que desligar-se-ne d'o imperialismo europeu y d'as suyas luitas de poder.
Asinas, en rematar a guerra, o
Senau d'os Estaus Unius
refusó ratificar o
Tractau de Versailles
que heba rematato a guerra, y tamién refusó de dentrar en a
Sociedat de Nacions
, encara que a ideya d'ista asociacion yera d'o mesmo president estausunidense, Woodrow Wilson. Prencipió asinas un periodo d'
aislacionismo
en o cual o país se replegó sobre si mesmo en o
periodo d'entreguerras
, fendo en un primer momento creixer a prosperidat economica, politica y social en o país: dreito de voto primero ta las mullers, y luego ta os
amerindios
, etc. Estió tamién un periodo de convulsions por a
lei seca
, que ubrió a puerta a la expansión d'o
gangsterismo
en o país y estió l'orichen d'a posterior
influencia
d'a
Mafia
en a sociedat estausunidense.
Sindembargo, en
1929
o dito
crack de 1929
prevocó una situación de
crisi economica
, a clamada
Gran Depresión
, que fació augmentar a tasa de
paro
en o país dica nivels no conoixius dica allora. Antiparte, en os
anyos 1930
tamién habió lo
Dust Bowl
, unas tormentas de polvo en tot o centro agricola d'o pais que levoron a la ruina a muitos
agricultors
. En
1932
fue esleito
president d'os Estaus Unius
Franklin Delano Roosevelt
(d'o
Partiu Democrata
), que fació a propuesta d'o
New Deal
ta combatir a crisi, metendo asinas os alacez d'o
estau d'o bienestar
, que permitió a recuperación d'a situación economica d'o país.
A Segunda Guerra Mundial
editar
modificar o codigo
Roosevelt
Churchil
Stalin
en
1945
mientres a
Conferencia de Yalta
en
Crimea
Cuan prencipió a
Segunda Guerra Mundial
en setiembre de
1939
con l'ataque d'o
Tercer Reich
contra
Polonia
, os Estaus Unius, como en
1914
, mantenioron a suya
neutralidat
, encara que a lo president
Franklin Delano Roosevelt
li cuacaba la politica d'os
Aliaus
. Asinas, os Estaus Unius, encara que neutrals, favoreixeban de feito a luita d'o
Reino Uniu
contra l'
Alemanya nazi
y os suyos aliaus d'o
Pacto de l'Eixe
, con mesuras como a
Lei d'Ampre y Arriendo
, que meteba biens a disposición d'o esfuerzo belico britanico (y luego tamién d'a
Unión Sovietica
y d'a resta d'os Aliaus) sin necesidat d'o suyo pago anticipato. A producción d'a
industria
belica estausunidense, entre atras mesuras, favoreció a desaparición u reducción d'a tasa de paro, antis mesmo de dentrar en a guerra.
7 d'aviento
de
1941
, o
Chapón
atacó por sospresa la
base naval
estausunidense de
Pearl Harbor
, en
Hawaii
ataque a Pearl Harbor
), fendo asinas que os Estaus Unius dentrasen en guerra con Chapón, y dimpués o
Tercer Reich
li declaró a guerra. Estaus Unius prencipió un intensivo programa de producción
industrial
ta fabricar armas y equipamiento ta la guerra, amás d'enamplar as suyas
Fuerzas Armatas
, participando decisivament en a guerra en o
Frent Occidental
y o
Frent d'a Mediterrania y o norte d'Africa
contra os alemans, y en o
Teatro d'operacions d'o Pacifico
contra os chaponeses. En rematar a guerra con a victoria d'os
Aliaus
en
1945
, Estaus Unius yera la prencipal potencia economica d'o mundo, y tamién a prencipal potencia militar, en tener amás a
bomba atomica
, estando por decisión d'o president
Harry Truman
o primer país en fer un uso militar d'ixa nueva arma en agosto de
1945
contra as ciudaz chaponesas de
Hiroshima
Nagasaki
en os
bombardeyos atomicos sobre Hiroshima y Nagasaki
A Guerra Frida
editar
modificar o codigo
Tropas d'a
25ª División d'Infantería
de l'
Exercito estausunidense
en
Vietnam
mientres a
Guerra de Vietnam
, en
1968
En rematar a guerra, ta evitar a repetición de l'
aislacionismo
dimpués d'a Primera Guerra Mundial, Estaus Unius prenió un papel decisivo tamién a livel d'a
diplomacia
, estando uno d'os impulsors d'a
Carta d'as Nacions Unidas
que estió lo chermen d'a
Organización d'as Nacions Unidas
, establida o
24 d'octubre
de
1945
en a ciudat de
San Francisco
, en
California
. Una d'as
seu
d'a organización se troba situada en a ciudat de
Nueva York
, y os Estaus Unius son uno d'os miembros permanents d'o
Consello de Seguridat d'as Nacions Unidas
Sindembargo, a victoria en a guerra deixó a los Estaus Unius debant de l'atra potencia militar emerchent d'a guerra, l'
Unión Sovietica
, prencipiando una luita politica entre as dos nacions y los auyos aliaus, respectivament a
OTAN
y o
Pacto de Varsovia
. Ista guerra no estió una guerra dreita entre as dos superpotencias, sino que estió una luita indreita, dita
Guerra Frida
, con episodios como a
Guerra de Corea
u a
Guerra de Vietnam
, a on s'enfrontinaban os suyos aliaus con aduya d'as respectivas superpotencias. A Guerra de Corea, con muita implicación estausunidense, remató en empate, fendo asinas que hue en
Corea
bi haiga dos países:
Corea d'o Norte
Corea d'o Sud
. En
Vietnam
, sindembargo, encara que os Estaus Unius estioron o prencipal combatient, fuoron redotatos, y
Vietnam d'o Norte
s'anexionó a
Vietnam d'o Sud
, l'aliato estausunidense.
A posguerra fría
editar
modificar o codigo
En rematar a
Guerra Frida
en
1991
con a
disolución d'a Unión Sovietica
, Estaus Unius se convertió en a prencipal potencia militar d'o mundo y continó luitas contra
Iraq
Afganistán
, amás d'estar obchectivo d'
atentatos
terroristas
, como os
atentatos de l'11 de setiembre de 2001
, convertindo-se a preocupación por o terrorismo en a prencipal preocupación d'os estausunidenses en as zaguras anyadas d'a controvertida presidencia de
George Walker Bush
, que en
2009
fue substituyiu por
Barack Obama
6 de noviembre
de
2012
Barack Obama
redotó en as
eleccions presidencials
a o canditato d'o
Partiu Republicano
Mitt Romney
, estando asinas esleíto ta un nuevo periodo presidencial de cuatre anyadas a contar dende chinero de
2013
37
Politica y gubierno
editar
modificar o codigo
Ta mas detalles,
veyer l'articlo
Politica d'os Estaus Unidos
veyer os articlos
[[{{{2}}}]]
[[{{{3}}}]]
veyer os articlos
[[{{{4}}}]]
[[{{{5}}}]]
[[{{{6}}}]]
veyer os articlos
[[{{{7}}}]]
[[{{{8}}}]]
[[{{{9}}}]]
[[{{{10}}}]]
frontera
ueste d'o
Capitolio d'os Estaus Unius
, seu d'o
Congreso d'os Estaus Unius
Os Estaus Unius son actualment a
federación
mas antiga que existe. Ye una
republica constitucional
y una
democracia representativa
. O gubierno ye regulato por un sistema de
deseparación de poders
definiu en a Constitución, que ye o documento legal supremo d'o país. En o sistema federal americano, os ciudadans son subchectos a sobén a tres rans de gubierno: federal, estatal y local; as tasas locals gosan dividir-se entre os gubiernos d'o condau y o municipio. En a mayoría d'os casos, os liders executivos y lechislativos son esleitos a traviés d'
escrutinio uninominal mayoritario
por os ciudadans d'un districto. No bi ha
escrutinio proporcional plurinominal
a ran federal, y ye prou raro a rans inferiors.
A frontera sud d'a
Casa Blanca
, residencia oficial y puesto de treballo d'o
President d'os Estaus Unius
O gubierno federal se divide en tres brancas:
Lechislativo
: O
Congreso
bicameral
chunto con o
Senau
y a
Cambra de Representants
apreban as
leis federals
, as
declaracions de guerra
y os tractaus internacionals.
Executivo
: O
president
ye o comandant en chefe de l'exercito, puet vetar propuestas de lei antis de que istas se convertan en lei, y esleyir os miembros d'os suyo gabinet (con l'aprebación d'o Senau) y atros cargos oficials. Ye qui administra y fa cumplir as leis y politicas federals.
Chudicial
: A
Cort Suprema
y a resta de
corz federals
, cuals chueces son esleitos por o president, con l'aprebación d'o Senau, interpreta y modifica as leis que son
inconstitucionals
Frontera ueste d'a
Cort Suprema d'os Estaus Unius
A Cambra de Representants tien 435 miembros, cadagún representando a un districto d'o congreso mientres un periodo de dos anyos. Os escanyos se dividen cada diez anyos por estaus seguntes a suya población. Seguntes o censo estausunidense de l'anyo 2000, siet estaus tienen o minimo de un representant, mientres que California, o estau con mayor población, tien cincuanta y tres. O Senau tien 100 miembros, tenendo cada estau dos senadors, que s'eslichen cada seis anyos seguntes un sistema que fa que a lo menos cada dos anyos se renoven un tercio d'os senadors. O president sirve mientres un periodo de cuatre anyos y nomás puet estar re-esleito una vegata. O president no ye esleito a traviés d'o voto dreito, sino a traviés d'un sistema indreito de colechios electorals en que cada estau tien un numero de votos proporcional a la suya población. A Cort Suprema, liderada por o Chuez President d'os Estaus Unius, tien nueu miembros. A estructura d'os gubiernos estatals ye prou pareixida a la federal; nomás
Nebraska
tien un poder lechislativo unicameral. O gubernador (chefe executivo) de cada estau ye esleito dreitament. Cualques chueces estatals y miembros d'os gabinez son esleitos por o gubernador, mientres que d'atros son esleitos por votación popular.
Totas as leis y procedimientos gubernamentals son subchectos a una revisión chudicial, y no se permite denguna lei que sia inconstitucional. O texto orichinal d'a Constitucion establixe a estructura y responsabilidaz d'o gubierno federal y as suyas relacions con os estaus. L
Articlo Un
proteche o dreito a l'
Habeas corpus
y l
Articlo Tres
guarancia o dreito a un chuicio cualsiquiera que sía o delito comeso. Ta fer cambios en a Constitución ye menester tener o refirme de tres cuatrenos d'os estaus, en total a Constitución s'ha cambiato vintidos vegadas dica hue.
Estructura politica
editar
modificar o codigo
Barack Obama
churando lo cargo de president debant de
John G. Roberts
20 de chinero
de
2009
En a mayor parti d'a historia d'os Estaus Unius ha existido lo
bipartidismo
. Dende as eleccions presidenxials de
1856
, os partius politicos mas importants han estau lo
Partiu Democrata
, establiu en
1824
y o
Partiu Republicano
, establiu en
1912
. Dende a
Guerra Civil
, nomás un candidato presidencial d'un tercer partiu, o president
Theodore Roosevelt
por o
Partiu Progresista
, consiguió un 20% d'o voto popular, en as eleccions de
1912
En a cultura politica americana, o Partiu Republicano ye considerato de centro-dreita u "conservador" y o Partiu Democrata ye considerato de centro-ezquierda u "liberal".
Os estaus d'o nord-este y d'a costa ueste y belluns d'a zona d'os Grans Lagos, son ditos os estaus azuls, y son relativament liberals. D'atra man os estaus royos son tradicionalment os d'o sud, as Grans Planas y as Montanyas Rocosas, y son relativament conservadors.
O ganador d'as eleccions presidencials de 2008,
Barack Obama
ye o 44
eno
president, estando lo primer president
afroamericano
, ya que toz os anteriors estioron d'orichen europeu. En 2010, o Senau se compone de 58 senadors democratas, dos independients y 40 republicanos y a Cambra de Representants ye formada por 258 democratas y 177 republicanos. Respective a los gubernadors estatals, en 2010 bi'n ha 28 democratas y 22 republicanos.
Politica exterior y esfensa
editar
modificar o codigo
O president Obama con o primer ministro d'o
Reino Uniu
David Cameron
Os Estaus Unius exercen una
influencia
economica, politica y militar en tot o mundo. O país ye miembro permanent d'o
Consello de Seguridat d'as Nacions Unidas
y amás a
seu
d'as
Nacions Unidas
se troba en a ciudat de
Nueva York
. Cuasi toz os países tienen
embaixadas
en Washington D.C., y muitos tienen
consulatos
por tot o país. D'a mesma traza cuasi toz os países tienen misions diplomaticas d'os Estaus Unius. Manimenos
Cuba
Irán
Corea d'o Norte
Bután
Sudán
y a
Republica de China
no tienen garra relación diplomatica con Estaus Unius.
Os Estaus Unius tienen muit buenas relacions con o
Reino Uniu
Canadá
Australia
Nueva Zelanda
Chapón
Corea d'o Sud
Israel
, y os estaus miembros d'a
OTAN
. Tamién treballa a ixena con os suyos vecins miembros d'a
Organización d'os Estaus Americanos
y tien alcuerdos de libre comercio con Canadá y Mexico, seguntes o
tractau de Libre Comercio d'America d'o Norte
. En 2008, os Estaus Unius gastoron 25.400 millons de dólars netos en
aduya oficial a lo desarrollo
arredol d'o mundo. Manimenos si parlamos de porcentaches respectives a la suya
renda nacional bruta
, os Estaus Unius con un 0,18% estioron o zaguer d'os ventidos estaus donants. D'atra man, as aduyas privadas estausunidenses con o estranchero son relativament chenerosas.
38
portaavions
USS
Abraham Lincoln
O president tien o títol de comandant en cabo d'as fuerzas armadas nacionals y puet esleyir os suyos liders, o
secretario d'Esfensa
y a
Chunta de Chefes d'Estau Mayor
. O
Departamento d'Esfensa d'os Estaus Unius
administra las
fuerzas armatas
, incluyindo-ie l'
Exercito
, l'
Armata
, o
Cuerpo de Marines
y a
Fuerza Aeria
. A
Guardia Costera
ye responsabilidat d'o
Departamento de Seguridat Nacional
en tiempos de paz y d'o
Departamento de l'Armata
en tiempos de guerra. En l'anyo 2008, as fuerzas armadas teneban un personal en activo d'1,4 millons. As reservas y
Guardia Nacional
fan que o numero total de tropas sía de 2,3 millons. Amás o Departamento d'Esfensa tien bels 700.000 treballadors civils
39
O servicio militar ye voluntario, encara que en tiempos de guerra se puet reclutar ciudadans a traviés d'o
Selective Service System
. As fuerzas armadas estausunidenses pueden esplegar-se a escape debiu a la gran flota d'avions de transporte que poseyen, os once
portaavions
activos que tien l'Armada y as flotas y unidaz que poseyen en os oceanos Atlantico y Pacifico. Difuera d'os Estaus Unius son 865 as bases y instalacions militars que poseye l'exercito.
40
con personal esplegato en mas de 150 países.
41
A presencia global de l'Exercito d'os Estaus Unius ha levato a bel estudioso a definir-lo como lo mantenimiento d'os "alacez de l'imperio".
42
O gasto total d'os Estaus Unius en esfensa en
2008
estió de mas de 600.000 millons de dólars, lo que ye mas d'un 41% d'o gasto militar mundial y mas que os catorce mayors gastos militars chuntos. A
renda per capita
emplegada estió de 1.967$, alto u baixo nueu vegadas a meya mundial; con una tasa d'un 4% d'o PIB estió a segunda mayor entre os quince mayors gastos militars, dimpués d'
Arabia Saudita
43
A propuesta de presupuesto d'o Departamento d'Esfensa ta l'anyo 2010 ye de 533.800 millons de dólars, un 4% mayor que en 2009 y un 80% mayor que en 2001; amás bi ha una propuesta de 130.000 millons de dólars mas ta las campanyas en Iraq y Afganistán.
44
En setiembre de 2009 bi heba alto u baixo 130.000 soldatos esplegatos en Iraq y bels 62.000 en Afganistán.
45
Dica o
9 d'octubre
de
2009
l'exercito d'Estaus Unius ha teniu 4.349 baixas militars en a
Guerra d'Iraq
46
y 869 en a
Guerra d'Afganistán
47
Divisions administrativas
editar
modificar o codigo
Se veiga
Organización territorial d'os Estaus Unius
Estaus
editar
modificar o codigo
Estaus Unius ye actualment formato por 50
estaus
y un
districto federal
, encorporatos dende 1776 a los 13 estaus inicials. Antiparte,
Puerto Rico
tien dende a
Guerra Hispano-Estausunidense
un status especial como Estau Libre Asociau. Cada estau se divide en
condaus
(encara que en o estau de
Loisiana
se claman
parroquias
, por tener herencio d'o sistema administrativo
francés
anterior a la
Revolución francesa
).
Mapa d'os estaus d'os Estaus Unius.
Estaus
que forman os Estaus Unius d'America:
Alabama
Alaska
Arizona
Arkansas
Virchinia
Virchinia Occidental
California
Carolina d'o Norte
Carolina d'o Sud
Colorado
Connecticut
Cheorchia
Dakota d'o Norte
Dakota d'o Sud
Delaware
Florida
Hawaii
Idaho
Illinois
Indiana
Iowa
Kansas
Kentucky
Loisiana
Maine
Massachusetts
Maryland
Michigan
Minnesota
Mississippi
Missouri
Montana
Nebraska
Nevada
Nuevo Mexico
Nueva Hampshire
Nueva Jersey
Nueva York
Ohio
Oklahoma
Oregón
Pennsilvania
Rhode Island
Tennessee
Texas
Utah
Vermont
Washington
Wisconsin
Wyoming
Districto federal
editar
modificar o codigo
Washington, DC
Arias insulars
editar
modificar o codigo
Amás important ye o estau libre asociau de
Puerto Rico
, situau en a
mar Caribe
As siguients
islas
tamién son administradas por os Estaus Unius:
Samoa Americana
Isla Baker
Guam
Islas Howland
Isla Jarvis
Atol Johnston
Arrecife Kingman
Atol Midway
Isla Navassa
Islas Marianas d'o Norte
Atol Palmyra
Islas Vírchens Americanas
y as
Islas Wake
. Se troban todas en l'
Oceano Pacifico
Economía
editar
modificar o codigo
Ta mas detalles,
veyer l'articlo
Economía d'os Estaus Unidos
veyer os articlos
[[{{{2}}}]]
[[{{{3}}}]]
veyer os articlos
[[{{{4}}}]]
[[{{{5}}}]]
[[{{{6}}}]]
veyer os articlos
[[{{{7}}}]]
[[{{{8}}}]]
[[{{{9}}}]]
[[{{{10}}}]]
Endicadors economicos
Ature
10,2%
Otub. 2009
48
Creximiento d'o
PIB
−0,7%
2Q 2009
[0,4%
2008
49
Inflación d'o
EPC
−1,5%
Agosto de 2008–Agosto de 2009
50
Deuda publica
$11,947 billons
15 d'octubre de 2009
51
Pobreza
13,2%
2008
52
Os Estaus Unius tienen una
economía mixta
capitalista
, alimentada por l'abundancia d'os suyos
recursos naturals
, unas infraestructuras prou bien desarrolladas y una alta productividat.
53
D'alcuerdo con o
Fundo Monetario Internacional
, o PIB d'os Estaus Unius ye de 14.400 billons de dólars, lo que fa un 23% d'o total mundial a tasas de cambio de mercato y cuasi un 21% d'o
producto bruto mundial
respective a la
paridat de poder adquisitivo
(PPP).
54
Ye o PIB mas gran d'o mundo, estando alto u baixo un 5% menos que o conchunto d'o PIB d'os países d'a
Unión Europea
en termins de PPP en l'anyo 2008. O país se sitúa en o puesto diecisieteno mundial por
PIB nominal per capita
y seiseno por
PIB (PPA) per cápita
54
Os Estaus Unius son o primer importador de biens y o tercer mayor exportador, atamas de que as exportacions per capita son relativament pocas. Canadá, China, Mexico, Chapón y Alemanya son os suyos prencipals socios comercials.
55
En l'anyo 2007 os vehiclos yeran a prencipal mercadería tanto importada como exportata
56
China ye o prencipal tenedor estranchero d'a deuda publica estausunidense.
57
Dimpués d'una expansión que ha durato mas de seis anyos, a economía estausunidense ha estau en rexesión dende aviento de 2007.
58
Os Estaus Unius se clasifican en segundo lugar seguntes o Index de Competitividat Global.
59
Bolsa de Nueva York
, en
Wall Street
En l'anyo 2009, s'estima que o sector privato constituye un 55,3% d'a suya economía, estando l'actividat economica d'o gubierno federal d'un 24,1% y l'actividat economica d'os gubiernos locals (incluyindo-ie as transferencias federals) un 20,6%.
60
A economía ye
postindustrial
, con o
sector servicios
constituindo un 67,8% d'o PIB, encara que os Estaus Unius continan estando una potencia industrial.
61
O negocio líder por ingresos brutos ye o comercio a lo por mayor y por menor; por ingresos netos ye a fabricación.
62
Os productos quimicos son o sector líder en fabricación.
63
Os Estaus Unius son o tercer mayor productor de
petrolio
d'o mundo, asinas como lo primer importador.
64
Ye o primer productor mundial d'
enerchía electrica
nucleyar, asinas como de
gas natural
liquido, fosfatos y sal. Encara que l'
agricultura
ye nomás un 1% d'o PIB,
61
Estaus Unius ye o primer productor mundial de
panizo
65
soya
66
Bolsa de Nueva York
ye o prencipal mercato mundial por volumen de dólars.
67
Coca-Cola
McDonald's
son dos d'as marcas mas conoixidas a ran mundial.
68
En o tercer cuatrimestre de 2009, o numero de treballadors estausunidenses yera de 154,4 millons de personas. D'istos treballadors, un 81% teneban treballos en o sector servicios. Con 22,4 millons de traballadors o Gubierno ye a primera fuent d'emplego.
69
Arredol d'un 12% d'os treballados son afiliatos a bel
sindicato
, estando un 30% a tasa en Europa Occidental.
70
O Banco Mundial sitúa a los Estaus Unius como lo país en que ye mas fácil contractar y despedir treballadors.
71
Entre 1973 y 2003, l'anyo laboral meyano d'un treballador en Estaus Unius ha creixiu en 199 horas.
72
En parte como resultato d'isto, Estaus Unius tiene a mayor tasa de productividat d'o mundo. En
2008
, tamién lideraba la tasa de productividat por hora, pero actualment Noruega, Francia, Belchica y
Luxemburgo
son por debant.
73
En comparanza con Europa, os impuestos por propiedat y sobre a renta son por un regular mayors, mientres que os impuestos sobre productos gosan estar menors.
74
Ingresos y desarrollo humán
editar
modificar o codigo
D'alcuerdo con a Oficina de Censo d'os Estaus Unius, os ingresos brutos medianos por familia en 2007 fuoron de 50.233$. A mediana varía dende os 68.080$ en
Maryland
dica os 36.338$ en
Mississippi
52
Emplegando as tasas de
paritat de poder adquisitivo
, a mediana total ye parellana a la d'atras nacions desarrollasas. Dimpués d'una important cayida mientres meyatos d'o
sieglo XX
, as tasas de pobreza s'han estabilizato dende primerías d'os
anyos 1970
, con entre un 11 y un 15% d'os ciudadans vivindo anyalment baixo lo umbral d'a pobreza y un 58,5% vivindo a lo menos un anyo en situación de pobreza entre os 25 y os 75 anyos.
75
76
En 2007, 37,3 millon d'americanos viviban en a pobreza.
52
O estau d'o bienestar d'os Estaus Unius ye actualment un d'os mas austers entre os países d'o mundo desarrollau, reducindo poco a pobreza relativa y a pobreza absoluta respecto a la meya d'os países mas ricos.
77
78
Mientres que o estau d'o bienestar americano ha mirato de reducir a pobreza entre as personas de mayor edat,
79
os chóvens reciben bien poqueta asistencia.
80
En 2007
UNICEF
estudeó a calidat de vida d'os ninos en ventidós países industrializatos, estando Estaus Unius o zaguero d'els en a clasificavión.
81
A pesar d'os grans incrementos en a productividat, a baixa tasa d'ature y a baixa inflación, l'augmento d'os ingresos dende 1980 ha estau menor que en as anteriors decadas, menos amplament repartius y amás acompanyatos d'un augmento en a inseguridat economica. Entre 1947 y 1979, os ingresos netos han puyato mas d'un 80% en totas as clases socials, estando amás mayor o creiximiento entre os pobres que entre os ricos.
82
83
Os ingresos familiars medianos tamién han puyato en totas as clases dende 1980,
84
debiu en gran parte a que muitas familias tiene dos sueldos, a la igualación de salarios entre os dos cheneros y a l'augmento d'horas de treballo.
77
82
85
Estaus Unius ye o país desarrollau con mayor desigualdat d'ingresos entre a suya población d'o mundo.
77
86
Un 1% d'a población pecha un 27,6% de toz os impuestos federals y un 10% d'a población o 54,7%.
87
A riqueza, igual que os ingresos, ye muit concentrata: un 10% d'a población adulta d'o país poseye un 69,8% d'a riqueza, a segunda mayor tasa entre as nacions desarrolladas.
88
Un 1% d'a población poseye o 33,4% d'a riqueza neta.
89
Ciencia y tecnolochía
editar
modificar o codigo
L'astronauta
Buzz Aldrin
mientres a plegada de l'hombre a la
Luna
en
1969
Os Estaus Unius han estau líders en rechira cientifica y innovación tecnolochica dende o
sieglo XIX
. En 1876,
Alexander Graham Bell
recibió a primera patent estausunidense por o
telefono
. O laboratorio de
Thomas Edison
desarrolló lo
fonografo
, a primera
bombiella electrica
y a primera
camara de vidio
Nikola Tesla
estió un d'os pioners d'a
corrient alterna
, o
motor de corrient alterna
y a
radio
. En primerías d'o
sieglo XX
, as companyías d'automobils de
Ransom E. Olds
Henry Ford
creyoron a
linia de montache
. Os
Chirmans Wright
facioron o primer vuelo en l'anyo
1903
90
L'apocheu d'o
Nazismo
en os
anyos 1930
fació que muitos cientificos europeus, incluyindo-ie
Albert Einstein
Enrico Fermi
, emigraran enta os Estaus Unius. Mientres a
Segunda Guerra Mundial
prochecto Manhattan
desarrolló armas nucleyars, dentrando asinas en a
era atomica
. A
cursa espacial
produció un gran empentón en os campos de l'
astronautica
, a
ciencia de materials
y os
ordinadors
. En os Estaus Unius se desarrolló tamién l'
ARPANET
y o suyo succesor,
Internet
. Hue os prencipals ingresos ta la investigación, un 64%, s'obtienen d'o sector privato.
91
Os Estaus Unius son líders mundials en publicacions cientificas y
factor d'impacto
92
Os ciudadans americanos poseyen muitos productos tecnolochicos en as suyas casas
93
y cuasi toz tienen connexión a
Internet de banda ampla
. O país ye o prencipal productor de
comida modificada cheneticament
; mas d'a metat d'a superficie d'os suyos cautivos son biotecnolochicos.
94
Transporte
editar
modificar o codigo
O rete d'autopistas interestatals, que tien una
longaria
de 46.876 km.
95
En a vida cutiana o transporte mas emplegato en Estaus Unius ye o
coche
. En 2003, yeran 759 os automobils por cada 1.000 americanos en comparanza con os 472 por cada 1.000 habitants d'a Unión Europea.
96
Alto u baixo un 40% d'os vehiclos personals son
furgonetas
toterrenos
cambionetas
97
L'adulto meyo americano (contando tanto conductors como no conductors) pasa bels 55 menutos conducindo cada día, viachando 29
km.
98
A industria de l'
aviación
civil ye de tot privatizata, mientres que a mayor parte d'os
aeropuertos
son de propiedat publica. As cuatre mayors aerolinias en o mundo por trafico de pasachers son estausunidenses;
Southwest Airlines
ye a numero uno.
99
D'os trenta aeropuertos de pasachers con mayor trafico d'o mundo, dieciseis se troban en os Estaus Unius, incluyindo-ie
lo mayor
d'o mundo.
100
Mientres que o transporte de mercaderías por
ferrocarril
ye prou estendillato, ye muit poqueta la chent que emplega o tren ta viachar, aintro u entre ciudaz.
101
Nomás un 9% d'os desplazamientos a lo puesto de treballo se fan a traviés d'o
transporte publico
, mientres que en Europa se fa un 38,8%.
102
L'uso d'a bicicleta ye muit chicot, por debaixo d'os index europeus.
103
Enerchía
editar
modificar o codigo
O mercato enerchetico d'Estaus Unius ye de 29.000
terawatt-hora
anyals. O consumo d'
enerchía
per capita ye equivalent a 7,7 toneladas de
petrolio
a l'anyo, en comparanza en Alemanya ye de 4,2 y en Canadá de 8,3 toneladas. En 2005, un 40% d'a suya enerchía s'obtenió d'o petrolio, un 23% d'o
carbón
y un 22% d'o
gas natural
. A resta estio subministrada por as fuents d'
enerchía renovables
104
Os Estaus Unius son o primer consumidor mundial de petrolio.
105
Mientres muitas decadas, a
enerchía nucleyar
ha teniu un papel limitato en relación con atros muitos países desarrollaus, en parte por l'accident de
Three Mile Island
en 1979. En 2007 s'han feito requestas ta la construcción de nuevas plantas nucleyars.
106
Cheografía humana y sociedat
editar
modificar o codigo
Demografía
editar
modificar o codigo
Ta mas detalles,
veyer l'articlo
Demografía d'os Estaus Unidos
veyer os articlos
[[{{{2}}}]]
[[{{{3}}}]]
veyer os articlos
[[{{{4}}}]]
[[{{{5}}}]]
[[{{{6}}}]]
veyer os articlos
[[{{{7}}}]]
[[{{{8}}}]]
[[{{{9}}}]]
[[{{{10}}}]]
Mayors grupos de antipasatos por condau, anyo 2000.
población
total d'Estaus Unius estimada por a Oficina de Censo d'os Estaus Unius ye de 308.049.000 personas,
107
incluyindo-ie bels 11,2 millons d'inmigrants ilegals que s'estima i viven.
108
Asinas, os Estaus Unius son o tercer país mas poblato d'o mundo dimpués de China y a India. A tasa de creiximiento d'a suya población ye de 0,98%,
109
comparada con o 0,11% d'a Unión Europea.
110
A tasa de naixencias ye de 13,82 por 1.000, un 30% por debaixo d'a meya mundial, encara que ye mayor que cualsiquier país europeu fueras de
Albania
Irlanda
111
En l'anyo fiscal 2008, 1,1 millons d'inmigrants obtenioron a residencia legal.
112
Mexico ha estau mientres mas de dos decadas o país d'orichen d'a mayor parte d'os inmigrants; dende
1998
, China, India y Filipinas se troban tamién entre os cuatre países prencipals d'orichen.
113
Estaus Unius ye a unica nación industrializada d'o mundo a on que os grans augmentos de población se prochectan.
114
Os Estaus Unius tienen una población muit diversa, 31 grupos etnicos tienen mas d'un millón de miembros.
115
Os
americanos blancos
son o grupo racial mas numeroso; os descendients d'
alemans
irlandeses
angleses
son tres d'os cuatre mayors grupos etnicos d'o país.
115
Os
afroamericanos
son a
minoría racial
mas numerosa y tercer grupo con mayor numero de descendients.
115
116
Os asiatico-americanos son a segunda minoría racial mas gran; os dos mayors grupos etnicos son os
chineses
y os
filipinos
115
En 2008, a población d'Estaus Unius s'estima que incluyiba bels 4,9 millons de personas con bel antipasato
nativo americano
nativo d'Alaska
(3,1 millons nomás con istos antipasatos) y 1,1 millons con bel antipasato
hawaiián
oceanico
(0,6 millons nomás con istos antipasatos)
116
Raza/Orichen etnico (2008)
116
Blancos
79,8%
Afroamericanos
12,8%
Asiatico-americanos
4,5%
Nativos americanos
Nativos d'Alaska
1,0%
Hawaiians
Oceanico-americanos
0,2%
Americanos multiracials
1,7%
Hispanos
de cualsiquier raza
15,4%
O creiximiento d'a población hispana u latina (os dos termins son oficials) ye o mayor de toz os grupos etnicos. Bi ha 46,9 millons d'americanos descendients d'hispanos
116
que son identificatos como una etnia propia por a oficina censal; o 64% d'istos son descendients de mexicanos.
117
Entre 2000 y 2008, a población hispana ha puyato un 32%, mientres que a población no-hispana lo ha feito nomás un 4,3%
116
A mayoría d'o creiximiento ye por inmigración; asinas, en 2007 un 12,6% d'a población estausunidense yera naixida difuera d'o país, estando d'istos un 54% naixius d'
America Latina
118
A fertilidat ye tamién atro factor important; una muller hispana tien de meya tres fillos. Tanimientres a tasa de fertilidat d'as mullers negras no-hispanas ye de 2,2 fillos y en as mullers blancas no-hispanas d'1,8. As
minorías
(como son definius por a Oficina d'o Censo toz os no-hispanos y no blancos multirracials) constituyen un 34% d'a población; y s'estima que serán a mayoría d'a población en l'anyo 2042.
119
Alto u baixo un 82% d'os americanos vien en arias urbanas (seguntes a Oficina d'o Censo, incluyindo-ie tamién os
suburbios
);,
109
a metat d'istos vive en ciudaz con poblacions de mas de 50.000 habitants.
120
En 2008, 273 localidaz teneban una población superior a los 100.000 habitants, nueu ciudaz blincaban d'o millón de residents, y cuatre
ciudaz global
teneban mas de 2 millons (
Nueva York
Los Angeles
Chicago
Houston
).
121
Bi ha cincuanta y dos arias metropolitanas con una población de mas d'1 millón d'habitants.
122
D'entre as cincuanta arias metropolitanas con mayor creiximiento, cuaranta y siet se troban en l'ueste y o sud.
123
As
arias metropolitanas
de
Dallas
, Houston,
Atlanta
, y
Phoenix
han creixiu en mas d'un millón d'habitants entre 2000 y 2008.
122
As prencipals ciudaz
Puesto
Nuclio
Estau
Pop.
121
Puesto de l'aria metr.
Pob. aria metr.
122
Rechión
124
Nueva York
Los Angeles
Nueva York
Nueva York
8.363.710
19.006.798
nord-este
Los Angeles
California
3.833.995
12.872.808
Ueste
Chicago
Illinois
2.853.114
9.569.624
Meyo Ueste
Houston
Texas
2.242.193
5.728.143
Sud
Phoenix
Arizona
1.567.924
12
4.281.899
Ueste
Philadelphia
Pennsilvania
1.447.395
5.838.471
nord-este
San Antonio
Texas
1.351.305
28
2.031.445
Sud
Dallas
Texas
1.279.910
6.300.006
Sud
San Diego
California
1.279.329
17
3.001.072
Ueste
10
San José
California
948.279
31
1.819.198
Ueste
Estimación d'o censo de 2008
Luenga
editar
modificar o codigo
Ta mas detalles,
veyer l'articlo
Luengas d'os Estaus Unius
veyer os articlos
[[{{{2}}}]]
[[{{{3}}}]]
veyer os articlos
[[{{{4}}}]]
[[{{{5}}}]]
[[{{{6}}}]]
veyer os articlos
[[{{{7}}}]]
[[{{{8}}}]]
[[{{{9}}}]]
[[{{{10}}}]]
Luengas (2019)
125
Anglés
nomás
241.032.343
Espanyol
, encl.
Criollo
41.757.391
Chinés
3.494.544
Tagalo
1.763.585
Vietnamita
1.570.526
Arabe
1.260.437
Francés
, encl.
Criollo
1.171.775
Coreano
1.075.247
Ruso
941.454
Kreyòl
924.817
L'
anglés american
ye a
luenga nacional
de facto
. Encara que no bi ha una
luenga oficial
a livel federal, cualques leis como a lei de requestas de naturalización standardizan l'anglés. En 2006, bels 224 millons d'estausunidenses, un 80% d'a poblacion mayor de 5 anyadas, charraba nomás l'anglés en casa. O
espanyol
, charrato por un 12% d'a población en casa, ye a segunda luenga mas común y mas amplament amostrata.
125
126
Cualques americanos refirman a ideya de fer l'anglés luenga oficial, ya que en ye actualment en por lo menos vintidos estaus.
127
Tanto lo
hawaiián
como l'anglés son idiomas oficials por lei en o estau de
Hawaii
128
Encara que no tienen degún idioma oficial,
Nuevo Mexico
tien leis que promocionan l'uso de l'anglés y o castellano y
Loisiana
de l'anglés y o francés.
129
En atros estaus, como
California
, ye obligatoria la publicación de versions en espanyol de cualques documentos gubernamentals, incluyindo-ie los formularios d'os trebunals.
130
Bel territorio insular guarencía o reconoiximiento oficial d'as suyas luengas nativas chunto con l'anglés: o
samoano
y o
chamorro
son reconoixius en
Samoa Americana
Guam
, respectivament; o
carolinio
y o chamorro son reconoixius en as
Islas Marianas d'o Norte
; y o espanyol ye luenga oficial en
Puerto Rico
Relichión
editar
modificar o codigo
Una ilesia
presbiteriana
; a mayoría d'americanos s'identifican como cristianos.
Ta mas detalles,
veyer l'articlo
Relichión en os Estaus Unius
veyer os articlos
[[{{{2}}}]]
[[{{{3}}}]]
veyer os articlos
[[{{{4}}}]]
[[{{{5}}}]]
[[{{{6}}}]]
veyer os articlos
[[{{{7}}}]]
[[{{{8}}}]]
[[{{{9}}}]]
[[{{{10}}}]]
Os Estaus Unius son oficialment un
estau secular
; a
primera enmienda a la Constitución d'os Estaus Unius
guarencía o libre exercicio d'a relichión y prohibe a creyación d'un gubierno relichioso. En un estudio de l'anyo 2002, o 59% d'os americanos dicioron que a relichión chuga un "papel muit important en as suyas vidas", una cifra muito mayor que en denguna atra nación rica.
131
D'alcuerdo con una enquesta de 2007, o 78,4% d'os adultos s'identifican como
cristianos
132
estando un 86,4% en 1990.
133
Os
protestants
suposan un 51,3% d'os cristianos, mientres que os
catolicos
son un 23,9%. O estudio categoriza como evanchelicos de raza blanca a un 26,3% d'a población, estando o grupo relichioso mas gran d'o país;
132
atro estudio estima que os evanchelicos de totas as razas son entre un 30% y un 35%.
134
O porcentache de ciudadans de relichions no-cristianas yera en 2007 d'un 4,7%, estando d'o 3,3% en 1990.
133
As prencipals fes no cristianas son o
chudaísmo
(1,7%),
budismo
(0,7%),
islam
(0,6%),
hinduismo
(0,4%) y
unitarismo universalista
(0,3%).
132
Un 16,1% d'a población se describiba en l'anyo 2007 como
agnostico
ateo
sin de relichión
132
cuan iste porcentache yera en 1990 de 8,2%.
133
Educación
editar
modificar o codigo
Ta mas detalles,
veyer l'articlo
Educación en os Estaus Unius
veyer os articlos
[[{{{2}}}]]
[[{{{3}}}]]
veyer os articlos
[[{{{4}}}]]
[[{{{5}}}]]
[[{{{6}}}]]
veyer os articlos
[[{{{7}}}]]
[[{{{8}}}]]
[[{{{9}}}]]
[[{{{10}}}]]
Alto u baixo un 80% d'os estudiants universitaires d'Estaus Unius estudeya en
universidaz publicas
como a
Universidat de Virchinia
Patrimonio d'a Humanidat
establida por
Thomas Jefferson
135
A educación publica americana ye dirichida dende os gubiernos estatals y locals, regulada por o
Departamento d'Educación d'os Estaus Unius
a traviés de restriccions a las subvencions federals. Os ninos en a mayoría d'estaus han de prencipiar a escuela a la edat de seis u siet anyadas (por un regular en
educación infantil
educación primaria
) y rematan con dieciueito anyadas (obtenendo lo doceno grau en rematar a escuela segundaria u
high school
); bel estau permiten a los
estudiants
de deixar a escuela con dieciseis u diecisiet anyadas.
136
Alto u baixo lo 12% d'os ninos van a escuelas relichiosas privatas. Nomás un 2% d'os ninos son educatos en a suya propia casa.
137
En os Estaus Unius existen muitas importants institucions d'educación superior tanto privadas como publicas, asinas como
community colleges
con politicas de libre admisión. D'entre os nortamericanos mayors de venticinco anyadas, un 84,6% tienen o graduato escolar, un 52,6% son estudiants universitaires, un 27,2% tienen o títol de
bachiller
y un 9,6% un grado universitario.
138
A tasa d'
alfabetización
ye alto u baixo d'un 99%.
109
139
As Nacions Unidas clasifican a los Estaus Unius, con un index d'educación de 0,97, en o doceno puesto mundial.
140
Salut
editar
modificar o codigo
Os Estaus Unius tienen una
asperanza de vida
de 77,8 anyos,
141
un anyo menos que a meya d'Europa Occidental y entre tres y cuatre anyos menor que Noruega, Suiza y Canadá.
142
En as dos zagueras decadas a posición d'o país en a clasificación mundial de países por asperanza de vida ha cayiu dende o puesto 11
eno
dica o 42
eno
143
mortalidat infantil
ye d'un 6,37 por mil, lo que mete a los Estaus Unius en o puesto 42
eno
d'un total de 221 países, por dezaga de toz os países d'Europa Occidental.
144
As tasas de supervivencia a lo
cáncer
en Estaus Unius son as mayors de tot o mundo.
145
Alto u baixo un tercio d'a población adulta ye
obesa
y unatro tercio tien sobrepeso;
146
a tasa d'obesidat, amás alta en o mundo industrializato, s'ha duplicato en o zaguer cuatreno de sieglo.
147
diabetis
tipo 2, relacionada con a obesidat, ye considerada como
epidemica
por os profesionals d'a salut.
148
A tasa d'
emprenyaturas
entre as adolescents ye de 79,8 por mil mullers, lo que ye cuasi cuatre vegadas mayor que en Francia y cinco mayor que en Alemanya.
149
L'
alborto
, legal por requesta, ye un tema con muita contraversia. Muitos estaus prohiben a subvención publica de l'alborto y miran de restrinchir-los, requerindo lo premiso paterno, y obligando a un periodo d'aspera. Mientres que a tasa d'albortos ye baixando, o ratio de 241 albortos por 1.000 naiximientos y 15 albortos por 1.000 mullers entre 15 y 44 anyos ye mayor que cualsiquier atra nación occidental.
150
Texas Medical Center
en
Houston
, o mayor centro medico d'o mundo
151
O sistema de salut d'os Estaus Unius tien muito mayor presupuesto que no en denguna atra nación, tanto en gasto per capita como en porcentache d'o PIB.
152
Organización Mundial d'a Salut
clasifica o sistema de salut estausunidense como lo primero en capacidat de respuesta, pero lo 37
eno
en rendimiento total. Os Estaus Untiso son líders en innovación medica. En 2004, o sector no industrial gastó en rechira biomedica tres vegadas mas per capita que Europa.
153
De traza diferent a lo que se fa en atros países, en Estaus Unius o sistema de salut no ye guaranciato por o gubierno ta toz os ciudadans. En 2004, as companyias d'
aseguranzas
pagaban un 36% d'os gastos personals de salut, un 15% yera pagato por personas privatas, y os gubiernos federal, estatals y locals pagaban un 44%.
154
En l'anyo 2005, 46,6 millons d'americanos, un 15,9% d'a población, no teneban aseguranza medica, 5,4 millons mas que en 2001. A prencipal causa ye l'augmento d'o numero de ciudadans que no tienen treballos que encluyan aseguranza medica.
155
O tema d'os ciudadans sin d'aseguranza ye una cuestión politica de primer orden.
156
Un estudio de 2009 estima que a manca d'aseguranza ye asociada con cuasi 45.000 muertes anyals.
157
En 2006,
Massachusetts
se convirtió en o primer estau en incluyir aseguranza medica ta toz os ciudadans.
158
Antiparte, o
22 de marzo
de
2010
o president
Barack Obama
logró l'aprobación d'una reforma d'o sistema sanitario estausunidense ta guarancir a toz os ciudadans una asistencia sanitaria.
159
Crimen y leis
editar
modificar o codigo
Mapa con o nivel d'
homicidios
por condau en os Estaus Unius.
L'aplicación d'a lei en Estaus Unius ye a primera responsabilidat d'os cuerpos de
policía
local y
sheriff
, con a policía estatal fendo servicios adicionals mas amplos. As achencias federals como lo
Federal Bureau of Investigation
(FBI) y o
Cuerpo de Aguacils d'Estaus Unius
tienen funcions especials. A ran federal y en a mayoría d'estaus, a churisprudencia actua baixo un sistema de
lei común
dreito anglosaxón
, en anglés
common law
). Os trebunals estatals fan a mayoría de chuicios; encara que os trebunals federals de cualques delitos asignatos amás d'as apelacions a los trebunals estatals.
Entre as nacions desarrolladas, os Estaus Unius se troban por dencima d'a meya en numero de crimens violentos y mas que mas de violencia relacionada con
armas de fuego
homicidios
160
En 2007 bi habió 5,6 homicidios por cada 100.000 habitants,
161
tres vegadas mas que en a vecina Canadá.
162
A tasa d'homicidios en os Estaus Unius, que baixó en un 42% entre 1991 y 1999, s'ha manteniu constant dende allora.
161
Os dreitos de posesión d'armas son un polemico tema de debate politico.
Os Estaus Unius tienen a mayor tasa de población presa d'o mundo,
163
asinas como a mayor población total presa.
164
En primerías de l'anyo 2008, mas de 2,3 millons de personas yeran presas, mas d'un de cada 100 adultos.
165
A tasa actual ye alto u baixo siet vegadas mayor que as cifras de l'anyo 1980.
166
Os hombres
afroamericanos
son engarcholatos alto u baixo seis vegadas mas que os hombres blancos y tres mas que os hombres hispanos.
163
En 2006, o ratio de dentradas de chent en a garchola yera tres vegadas mayor que en Polonia, o siguient país con mayor ratio seguntes a
Organización ta la Cooperación y o Desarrollo Economico
(OECD).
167
Ye o país a on que mas personas s'engarcholan debiu a temas de
drogas
163
168
Encara que ye abolida en a mayoría d'os países occidentals, a
pena de muerte
encara existe en os Estaus Unius por cualques crimens federals y militars y en trenta y seis estaus. Dende l'anyo 1976, cuan a
Cort Suprema d'Estaus Unius
reinstauró a
pena capital
dimpués d'una moratoria de cuatre anyadas, ha habiu mas de 1.000
execucions
169
En 2006, estió lo seiseno país con mayor numero d'execucions d'o mundo por dezaga nomás de
China
Irán
Pakistán
Iraq
Sudán
170
En 2007,
Nueva Jersey
se convirtió en o primer estau en abolir de traza lechislativa la pena de muerte dende 1976, seguiu de
Nuevo Mexico
en 2009.
Cultura y ocio
editar
modificar o codigo
Elementos culturals estausunidenses.
Estaus Unius ye una nación culturalment diversa, debiu a la gran variedat de grupos etnicos, de tradicions y de valors.
171
172
A cultura "americana" u "occidental" se deriva prencipalment d'os inmigrants d'
Europa occidental
, prencipiando con os asentamientos
angleses
neerlandeses
d'os primers colonizadors. As culturas
alemana
irlandesa
escocesa
tamién han influito significativament en a
cultura estausunidense
, asinas como bella tradición d'os
amerindios
nortamericanos y d'os esclavos
africanos
173
A expansión enta l'ueste metió a cultura estausunidense en contacto con a
cultura mexicana
, encorporando-la en muitas expresions d'ocio y cocina d'o sud d'os Estaus Unius, mas que mas en os estaus orichinalment mexicanos, como
Texas
Nuevo Mexico
California
. A inmigración masiva d'europeus d'o sud y de l'este d'o continent trayó nuevos elementos.
A cultura estausunidense s'ha descrito como un crisol a on que os inmigrants asimilan a cultura estausunidense unificada que a la vegada encorpora las culturas de toz os inmigrants. Atros modelos, manimenos, suchieren que a cultura no ye un crisol sino que as culturas d'os inmigrants conservan as suyas caracteristicas sin de mezclar-se de tot en una cultura unificata. Os sociologos modernos dicen que a maniera en que a sociedat estausunidense conseguirá l'harmonía etnica y racial ye a traviés d'o pluralismo y no pas de l'asimilación, y que por tanto s'ha d'eliminar o concepto d'o "crisol" cultural.
Un component important d'a cultura estausunidense ye o concepto d'o "suenio americano": a faina, o corache y a rasmia, sin d'importar a clase social, fan que una persona amillore as suyas condicions de vida.
En o
sieglo XX
y lo que levamos d'o
XXI
, Estaus Unius ha estau una gran potencia cultural mundial, pero, atamas de grans personas como
William Faulkner
Frank Lloyd Wright
Jackson Pollock
, as suyas grans aportacions a o patrimonio mundial no han de buscar-se en as artes tradicionals, sino en a
Ciencia
, a
tecnolochía
y en tres d'as ditas artes populars, consideradas chenuinament estausunidenses: o
cine
, o
cómic
y a
musica popular
Musica, cine y televisión
editar
modificar o codigo
O famoso sinyal de
Hollywood
A primera cinta comercial d'o mundo s'exhibió en a ciudat de
Nueva York
en
1894
, emplegando o
quinetoscopio
de
Thomas Edison
. L'anyo siguient podió veyer-se a primera prochección d'una cinta, tamién en Nueva York, estando Estaus Unius o país líder en o desarrollo d'o
cine sonoro
mientres as decadas venideras. Dende primerías d'o
sieglo XX
, a industria d'o
cine estausunidense
ha teniu como base prencipal y referent o districto de
Hollywood
en a ciudat de
Los Angeles
California
). O director
D. W. Griffith
estió clau ta o desarrollo d'a gramatica cinematografica y a cinta
Citizen Kane
(en aragonés
Ciudadán Kane
) de l'anyo 1941 gosa considerar-se a millor cinta de toz os tiempos.
174
Actors
estausunidenses como
John Wayne
Humphrey Bogart
Marilyn Monroe
s'han convertiu en iconos, mientres que o productor
Walt Disney
estió líder tanto en as
cintas d'animación
como en o campo d'o
merchandising
. Os prencipals estudios cinematograficos de Hollywood han produciu as cintas de mayor exito comercial en a historia como
Star Wars
(1977) u
Titanic
(1997), y os productors de Hollywood dominan actualment en a industria cinematografica mundial.
175
O musico
Louis Armstrong
en una fotografía de
1953
Estaus Unius tien o mayor numero de telespectadors en o mundo,
176
y o tiempo meyo que pasa un estausunidense debant d'a televisión contina puyando, estando ya de cinco horas diarias en 2006.
177
As cuatre mayors cadenas de televisión son interpresas privatas. O tiempo meyo que un estausunidense pasa ascuitando a radio ye una miqueta mayor de dos horas diarias.
178
En Internet as pachinas mas populars son
MySpace
Wikipedia
Craigslist
eBay
179
Os estilos musicals ritmicos y liricos d'os afroamericanos han influenciato muito a
musica estausunidense
, fendo-la prou diferent d'a tradición europea. Bel elemento d'expresión d'a
musica folk
como lo
blues
s'ha adoptato y transformato en os diferents cheneros de
musica popular
. O
jazz
se desarrolló en os primers anyos d'o sieglo XX gracias a feguras como
Louis Armstrong
Duke Ellington
. A
musica country
se desarrolló en os
anyos 1920
, y o
rhythm and blues
en a
decada de 1940
Elvis Presley
Chuck Berry
estioron pioners d'o
rock-and-roll
a meyatos d'a
decada de 1950
. En os
anyos 1960
Bob Dylan
apareixió en o
renaiximiento d'a musica folk
ta convertir-se en un d'os millors cantautors y
James Brown
lideró lo desarrollo d'o
funk
. Os estilos mas modernos d'a musica estausunidense incluyen o
hip hop
y a
musica house
. Estrelas d'o pop estausunidenses como Presley,
Michael Jackson
, y
Madonna
s'han feito muit famosos a ran mundial.
180
Literatura, filosofía y arte
editar
modificar o codigo
O escritor
Jack Kerouac
, una d'as feguras mas conoixidas d'a
Cheneración Beat
En o
sieglo XVIII
y primerías d'o
sieglo XIX
, l'arte y a literatura estausunidenses prenioron a mayoría d'os suyos rasgos d'Europa. Escritors como
Nathaniel Hawthorne
Edgar Allan Poe
Henry David Thoreau
creyoron a meyatos d'o sieglo XIX una nueva escuela literaria estausunidense.
Mark Twain
y o poeta
Walt Whitman
estioron importants figuras d'a segunda metat d'ixe mesmo sieglo;
Emily Dickinson
, cuasi desconoixida mientres a suya vida, ye hue considerada como una poetesa esencial en a
literatura estausunidense
181
Bella obra que han puesto replegar o sentimiento y caracter nacional como
Moby-Dick
(1851) de
Herman Melville
The Adventures of Huckleberry Finn
(1885) de Twain u
The Great Gatsby
de
F. Scott Fitzgerald
, se dicen a vegadas a "
Gran Novela Americana
".
Once ciudadans d'Estaus Unius han ganato lo
Premio Nobel de Literatura
, o mas recient
Toni Morrison
en
1993
Ernest Hemingway
, o ganador de l'anyo 1954, ye conoixiu por estar un d'os escritors de mayor
influencia
en o sieglo XX.
182
Bel chenero literario popular como lo
Western
y o
Hard boiled
s'ha desarrollau en os Estaus Unius. Os escritors d'a
cheneración Beat
ubrioron nuevos enfoques literarios, como por eixemplo escritors
postmodernistas
como
John Barth
Thomas Pynchon
Don DeLillo
Os
trascendentalistas
, lideratos por Thoreau y
Ralph Waldo Emerson
establioron o primer gran
movimiento filosofico
americano. En rematar d'a
Guerra Civil estausunidense
Charles Sanders Peirce
y dimpués
William James
John Dewey
estioron liders en o desarrollo d'o
pragmatismo
. En o
sieglo XX
, a obra de
W. V. O. Quine
Richard Rorty
facio surtir a
filosofía analitica
entre os academicos estausunidenses.
John Rawls
Robert Nocick
lideroron o renaiximiento d'a
filosofía politica
A dita
Casa Copeland
en
Oak Park
Illinois
), un prochecto de l'
arquitecto
Frank Lloyd Wright
En o campo d'as artes visuals, a
Escuela d'o río Hudson
estió un important movimiento de meyatos d'o sieglo XIX aintro d'a tradición d'o
naturalismo
europeu. En 1913 a
Esposición Internacional d'Arte Moderno
en a ciudat de
Nueva York
, una exposición d'
arte modernista
europeu, impresionó a lo publico y transformó a escena artistica estausunidense.
183
Georgia O'Keeffe
Marsden Hartley
y atros artistas esperimentoron con nuevos estilos, amostrando una gran senbilidat individualista. Os prenipals movimientos artisticos como lo expresionismo abstracto de
Jackson Pollock
Willem de Kooning
y l'
arte pop
d'
Andy Warhol
Roy Lichtenstein
tenioron muita importancia en Estaus Unius. O modernismo y dimpués o
postmodernismo
facioron famosos a arquitectos estausunidenses como
Frank Lloyd Wright
Philip Johnson
Frank Gehry
Un d'os primers promotors d'o teatro estausunidense estió l'empresario
P. T. Barnum
, qui prencipió a dirichir un complexo d'ocio en
Manhattan
en l'anyo
1841
. A companyía de
Harrigan and Hart
produció una serie de comedias
musicals
en Nueva York dende os
anyos 1870
. Ya en o sieglo XX, o musical moderno emerchió en
Broadway
; os compositors mas famosos de
cancions
ta musicals estioron
Irving Berlin
Cole Porter
Stephen Sondheim
. O escritor d'obras de teatro
Eugene O'Neill
ganó lo
Premio Nobel de Literatura
en
1936
; atros importants dramaturgos estausunidenses incluyen a cuantos ganadors d'o
Premio Pulitcer
como
Tennessee Williams
Edward Albee
August Wilson
A obra de
Charles Ives
en os
anyos 1910
, li fació estar o primer compositor clasico important en os Estaus Unius; atros importants compositors estioron
Henry Cowell
John Cage
Aaron Copland
George Gershwin
desarrolloron una sintesi unica entre as musicas popular y clasica. As
coreografas
Isadora Duncan
Martha Graham
aduyoron a creyar a
danza moderna
, mientres que
George Balanchine
Jerome Robbins
fuoron dos importants figuras d'o
ballet
mientres o sieglo XX. Unatro medio d'expresión artistico muit important ta os estausunidenses ye a
fotografía
, tenendo grans fotografos como
Alfred Stiegliz
Edward Steichen
Ansel Adams
. As
tiras comicas
y os
comics
son inventos estausunidenses.
Superman
, un d'os prencipals comics de
superheroes
, s'ha convertiu en tot un icono estounitense.
184
Gastronomía
editar
modificar o codigo
Un chicot
centro comercial
, con restaurants de comida italiana, americana y chinesa/chaponesa.
gastronomía
en os Estaus Unius ye parellana a la que se puet trobar en muitos atros paises occidentals. O
trigo
ye o prencipal
cerial
. Tradicionalment a cocina estausunidense emplega ingredients como lo
pavo
ciervo
trunfas
moniatos
chayote
sirope d'acirón
, que ya se feban servir en as cocinas indichenas y d'os primers pobladors europeus. Beluns d'os platos mas caracteristicos son a
barbacoa
ta carnes de
tocín
vaca
, o
crabcake
, as
trunfas fritas
y as
galletas con pepitas de chicolate
soul food
, tipica d'os esclavos africanos, ye popular en o sud d'os Estaus Unius y mas que mas entre os afroamericanos en tot o país. As cocinas
sincretistas
como a
cocina criolla de Loisiana
, a
cocina cajún
u a
Tex-Mex
son importants localment. Platos caracteristicos como a
tarta de mazana
, o
pollo frito
, a
pizza
, as
hamburguesas
y os
hot dogs
han teniu influencias de diferents grupos etnicos inmigrants. Tamién se consumen muito as trunfas fritas, asinas como los platos mexicanos como por eixemplo os
burritos
tacos
y os platos italianos como a
pasta
185
Os americanos por un regular prefieren o
café
en cuentas d'o
té
. As industrias de marketing d'as interpresas estausunidenses son responsables de que s'haigan cheneralizato o
suco de narancha
y a
leit
como bebidas ta o
desayuno
186
Mientres as decadas de
1980
1990
a dieta calorica d'os americanos ha puyato en un 24%;
185
a sobén as cadenas de
comida rapeda
s'han asociato con lo que se diz a "epidemia d'obesidat" americana. Os refrescos gaseosos s'han feito tamién muit populars; iste tipo de bebidas representan o 9% d'a inchesta calorica meyana d'os americanos.
187
Esportes
editar
modificar o codigo
Ta mas detalles,
veyer l'articlo
Esporte en os Estaus Unius
veyer os articlos
[[{{{2}}}]]
[[{{{3}}}]]
veyer os articlos
[[{{{4}}}]]
[[{{{5}}}]]
[[{{{6}}}]]
veyer os articlos
[[{{{7}}}]]
[[{{{8}}}]]
[[{{{9}}}]]
[[{{{10}}}]]
Quarterback
d'un equipo de fútbol americano universitario.
Dende zaguerías d'o
sieglo XIX
, o
béisbol
ha estau considerato lo deporte nacional d'os Estaus Unius; o
fútbol americano
, o
basketbol
hockey chelo
son os atros tres esportes profesionals por equipos mas importants. O fútbol americano y o basketbol universitarios atrayen grans audiencias, estando lo fútbol americano o esporte mas popular entre os espectadors.
188
D'antis mas os esportes individuals con mayor numero de seguidors yeran o
boxeyo
y as
cursas de caballos
, pero actualment tienen mas importancia o
golf
y as
cursas d'autos
, mas que mas a
NASCAR
. O
fútbol
se chuga prou a rans amateurs y chovenils. Tamién son populars atros esportes como lo
tenis
y l'
atletismo
Atamas de que a mayoría d'os esportes estausunidenses s'han desarrollau partindo d'esportes europeus, o
basketbol
, o
voleibol
, o
skateboarding
, o
snowboarding
y o
cheerleading
son inventos estausunidenses. O
lacrosse
y o
surf
tienen oríchens nativoamericanos y hawaianos. Dica hue, s'han feito ueito
Chuegos Olimpicos
en Estaus Unius. En total en a suya historia, os Estaus Unius han ganato 2.301 medallas en os Chuegos Olimpicos de Verano, mas que dengún atro país,
189
y 216 en os Chuegos Olimpicos d'Hibierno, o segundo país con mayor numero.
190
Se veiga tamién
editar
modificar o codigo
Estaus d'Estaus Unius
Vinclos externos
editar
modificar o codigo
Se veigan as imáchens de
Commons
sobre
os Estaus Unius
en
Pachina web oficial d'o Gubierno d'Estaus Unius
Esporte
editar
modificar o codigo
en
es
Pachina web oficial d'a liga de fútbol profesional estausunidense
(MLS).
Bibliografía consultada
editar
modificar o codigo
es
Carmen de la Guardia:
Historia de Estados Unidos
, Ediciones S.L.,
Madrit
2009
ISBN 978-84-7737-221-9
es
Maldwyn A. Jones:
Historia de Estados Unidos, 1607-1992
, Ediciones Cátedra, S.A.,
Madrit
1996
ISBN 84-376-1407-4
Referencias
editar
modificar o codigo
an
Diccionario aragonés-castellano-catalán
Estudio de Filología Aragonesa
. Edacar num. 14. Zaragoza. Edicions Dichitals de l'Academia de l'Aragonés. ISSN 1988-8139. Octubre de
2024
accesible vía web
).
Adams, J.Q., y Pearlie Strother-Adams (2001):
Dealing with Diversity
. Chicago: Kendall/Hunt.
ISBN 0-7872-8145-X
"Cartographer Put 'America' on the Map 500 years Ago"
USA Today
2007-04-24
Retrieved 2008-11-30
"The Charters of Freedom"
National Archives
Retrieved 2007-06-20
Wilson, Kenneth G. (1993).
The Columbia Guide to Standard American English
. New York: Columbia University Press, pp. 27–28.
ISBN 0-231-06989-8
kgSx746VWazy_s7PecYF Yahoo Education 20-02-2007
(Jones, 1996:10)
en
Tornado Alley, USA
. Perkins, Sid. Science News.
Vascular Plants of the United States.
Morin, Nancy. National Biological Service
en
Global Significance of Selected U.S. Native Plant and Animal Species.
SDI Group
en
Numbers of Insects
(Species and Individuals). Smithsonian Institution
en
National Park Service Announces Addition of Two New Units
. National Park Service
en
Federal Land and Buildings Ownership
. Republican Study Committee
(Jones, 1996:11)
(Jones, 1996:15)
(Jones, 1996:25)
(Jones, 1996:26)
(Jones, 1996:27)
(Jones, 1996:28)
(Jones, 1996:9)
(Jones, 1996:42)
(Jones, 1996:43)
(Jones, 1996:44)
(Jones, 1996:45)
(Jones, 1996:46)
(Jones, 1996:47)
(Jones, 1996:48)
(Jones, 1996:58)
(Jones, 1996:78)
(Jones, 1996:79)
(Jones, 1996:67)
(Jones, 1996:68)
(Jones, 1996:92)
fr
Jacques Binoche,
Histoire des États-Unis
París
, Ellipses, 2003, p.103; Nicole Bacharan,
Faut-il avoir peur de l'Amérique?
, París, Éditions du Seuil, 2005 (
ISBN 2-02-079950-2
), p.117.
en
Al Nofi:
Statistics on the War's Costs
, Louisiana State University.
en
Marshall L. De Rosa:
The Politics of Dissolution: The Quest for a National Identity and the American Civil War
, Edison, NJ: Transaction, 1997, p. 266 (
ISBN 1-56000-349-9
).
an
Obama gana sin dificultatz
, en
Arredol
Shah, Anup
(2009-04-13).
"US and Foreign Aid Assistance"
GlobalIssues.org
Retrieved 2009-10-11
"The Air Force in Facts and Figures (Armed Forces Manpower Trends, End Strength in Thousands)"
Air Force Magazine
May 2009
Retrieved 2009-10-09
"Base Structure Report, Fiscal Year 2008 Baseline"
Department of Defense
Retrieved 2009-10-09
"Department of Defense Active Duty Military Personnel Strengths by Regional Area and by Country (309A)"
Global Policy Forum.
2008-03-31
Retrieved 2009-10-09
Ikenberry, G. John
(March/April 2004).
"Illusions of Empire: Defining the New American Order"
Foreign Affairs
Kreisler, Harry, and Chalmers Johnson
(2004-01-29).
"Conversations with History"
University of California at Berkeley
Retrieved 2007-06-21
"The Fifteen Major Spender Countries in 2008"
Stockholm International Peace Research Institute
Retrieved 2009-10-09
"FY 2010 Budget Request Summary Justification"
Department of Defense
Retrieved 2009-10-09
Tan, Michelle
(2009-09-30).
"As Debate Continues, 30,000 Soldiers Ready to Deploy to Afghanistan"
Defense News (Army Times)
Retrieved 2009-10-11
"Operation Iraqi Freedom"
Iraq Coalition Casualty Count.
2009-10-09
Retrieved 2009-10-09
"Operation Enduring Freedom"
Iraq Coalition Casualty Count.
2009-10-09
Retrieved 2009-10-09
en
Employment Situation Summary
. U.S. Dept. of Labor
en
Gross Domestic Product
. Bureau of Economic. O cambio se basa en "chained dollars" de l'anyo 2005. O creiximiento cuatrimestral s'esprisa como una tasa anualizata.
en
Consumer Price Index: August 2009
. Bureau of Labor Statistics
"Debt Statistics"
U.S. Dept. of the Treasury
Retrieved 2009-09-21
en
Income, Poverty and Health Insurance Coverage in the United States: 2008
. Census Bureau
Natural Resources: Neither Curse Nor Destiny. Lederman, Daniel, and William Maloney, World Bank, 2007,
ISBN 0-8213-6545-2
en
"United States"
. International Monetary Fund.
en
Top Ten Countries with which the U.S. Trades
. U.S. Census Bureau. August 2009
en
Table 1267—U.S. Exports and General Imports by Selected SITC Commodity Groups
. U.S. Census Bureau
en
Factbox: U.S.-China Interdependence Outweighs Trade Spat
. Reuters
en
Grynbaum, Michael A.
Dow Plunges 680 Points as Recession Is Declared. New York Times
en
Table 4: The Global Competitiveness Index 2009–2010 Rankings and 2008–2009 Comparisons.
World Economic Forum
"Government Spending Overview"
usgovernmentspending.com
Retrieved 2009-05-09
"USA Economy in Brief"
U.S. Dept. of State, International Information Programs
Retrieved 2008-03-12
"Table 724—Number of Tax Returns, Receipts, and Net Income by Type of Business and Industry: 2005"
U.S. Census Bureau
Retrieved 2009-10-12
"Table 964—Gross Domestic Product in Current and Real (2000) Dollars by Industry: 2006"
U.S. Census Bureau.
May 2008
Retrieved 2009-10-12
"Rank Order—Oil (Production)"
The World Factbook
CIA
Retrieved 2009-10-12
"Rank Order—Oil (Consumption)"
The World Factbook
CIA
Retrieved 2009-10-12
"Crude Oil and Total Petroleum Imports Top 15 Countries"
U.S. Energy Information Administration.
2009-09-29
Retrieved 2009-10-12
"Corn"
U.S. Grains Council.
Archived
from
the original
on 2008-01-12
Retrieved 2008-03-13
"Soybean Demand Continues to Drive Production"
Worldwatch Institute.
2007-11-06
Retrieved 2008-03-13
"New Release/Ultra Petroleum Corp.,"
NYSE Euronext.
2007-07-03
Retrieved 2007-08-03
"Sony, LG, Wal-Mart among Most Extendible Brands"
Cheskin.
2005-06-06
Retrieved 2007-06-19
"Employment Situation Summary"
Bureau of Labor Statistics.
2009-10-02
Retrieved 2009-10-11
Fuller, Thomas
(2005-06-15).
"In the East, Many EU Work Rules Don't Apply"
International Herald Tribune
Retrieved 2007-06-28
"Doing Business in the United States (2006)"
World Bank
Retrieved 2007-06-28
Dobbs, Lou
(2003-11-02).
"The Perils of Productivity"
U.S. News & World Report
Retrieved 2007-06-30
"Groningen Growth and Development Centre"
Total Economic Database
University of Groningen.
2009-06-01
Retrieved 2009-11-21
DeNavas-Walt, Carmen, Bernadette D. Proctor, and Jessica Smith
(August 2008).
"Income, Poverty, and Health Insurance Coverage in the United States: 2007"
U.S. Census Bureau
Retrieved 2008-11-13
, Jacob S.
(2006),
The Great Risk Shift: The New Economic Insecurity and the Decline of the American Dream
, Oxford University Press.
ISBN 0195335341
Smeeding, T. M. (2005). "Public Policy: Economic Inequality and Poverty: The United States in Comparative Perspective."
Social Science Quarterly
86, 955–983.
Kenworthy, L. (1999). "Do Social-Welfare Policies Reduce Poverty? A Cross-National Assessment"
Social Forces
77(3), 1119–1139. Bradley, D., E. Huber, S. Moller, F. Nielsen, and J. D. Stephens (2003). "Determinants of Relative Poverty in Advanced Capitalist Democracies"
American Sociological Review
68(1), 22–51.
Orr, D. (November–December, 2004). "Social Security Isn't Broken: So Why the Rush to 'Fix' It?" In C. Sturr and R. Vasudevan, eds. (2007).
Current Economic Issues
. Boston: Economic Affairs Bureau.
Starr, Paul
(2008-02-25).
"A New Deal of Their Own"
American Prospect
Retrieved 2008-07-24
Bartels, L. M. (2008).
Unequal Democracy: The Political Economy of the New Gilded Age
. Princeton, NJ: Princeton University Press.
Hartman, C.
(2008).
"By the Numbers: Income"
Retrieved 2008-07-24
Henderson, David R.
(1998).
"The Rich—and Poor—Are Getting Richer"
Hoover Digest
Retrieved 2007-06-19
Yellen, J.
(2006).
"Speech to the Center for the Study of Democracy 2006–2007 Economics of Governance Lecture University of California, Irvine"
San Francisco:
Federal Reserve Board
Retrieved 2008-07-24
Shapiro, Isaac
(2005-10-17).
"New IRS Data Show Income Inequality Is Again on the Rise"
Center on Budget and Policy Priorities
Retrieved 2007-05-16
Gilbert, D. (1998).
The American Class Structure
. Belmont, CA: Wadsworth.
ISBN 0-534-50520-1
Saez, E.
(October 2007).
"Table A1: Top Fractiles Income Shares (Excluding Capital Gains) in the U.S., 1913–2005"
UC Berkeley
Retrieved 2008-07-24
"Field Listing—Distribution of Family Income—Gini Index"
The World Factbook
CIA.
2007-06-14
Retrieved 2007-06-17
"Shares of Federal Tax Liabilities, 2004 and 2005"
Congressional Budget Office
Retrieved 2008-11-02
Domhoff, G. William
(December 2006).
"Table 4: Percentage of Wealth Held by the Top 10% of the Adult Population in Various Western Countries"
Power in America
University of California at Santa Cruz, Sociology Dept.
Retrieved 2006-08-21
Kennickell, Arthur B.
(2006-08-02).
"Table11a: Amounts (Billions of 2004 Dollars) and Shares of Net Worth and Components Distributed by Net Worth Groups, 2004"
Currents and Undercurrents: Changes in the Distribution of Wealth, 1989–2004
Federal Reserve Board
Retrieved 2007-06-24
Benedetti, François
(2003-12-17).
"100 Years Ago, the Dream of Icarus Became Reality"
Fédération Aéronautique Internationale (FAI)
Retrieved 2007-08-15
"Research and Development (R&D) Expenditures by Source and Objective: 1970 to 2004"
U.S. Census Bureau
Retrieved 2007-06-19
MacLeod, Donald
(2006-03-21).
"Britain Second in World Research Rankings"
Guardian
Retrieved 2006-05-14
"Media Statistics > Televisions (per capita) by Country"
NationMaster.
December 2003
"Media Statistics > Personal Computers (per capita) by Country"
NationMaster.
December 2003
"Media Statistics > Radios (per capita) by Country"
NationMaster.
December 2003
Retrieved 2007-06-03
"ISAAA Brief 35-2006: Executive Summary—Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops: 2006"
International Service for the Acquisition of Agri-Biotech Applications
Retrieved 2007-06-19
"Interstate FAQ (Question #3)"
Federal Highway Administration.
2006
Retrieved 2009-03-04
"Car Free Day 2006: Nearly One Car per Two Inhabitants in the EU25 in 2004"
Europa, Eurostat Press Office.
2006-09-19
Retrieved 2007-08-15
"Household, Individual, and Vehicle Characteristics"
2001 National Household Travel Sudvey
U.S. Dept. of Transportation, Bureau of Transportation Statistics
Retrieved 2007-08-15
"Daily Passenger Travel"
2001 National Household Travel Survey
U.S. Dept. of Transportation, Bureau of Transportation Statistics
Retrieved 2007-08-15
"Scheduled Passengers Carried (2008 data)"
International Air Transport Association (IATA)
Retrieved 2009-06-27
"Passenger Traffic 2006 Final"
Airports Council International.
2007-07-18
Retrieved 2007-08-15
"Intercity Passenger Rail: National Policy and Strategies Needed to Maximize Public Benefits from Federal Expenditures"
U.S. Government Accountability Office.
2006-11-13
Retrieved 2007-06-20
Renne, John L., and Jan S. Wells
(2003).
"Emerging European-Style Planning in the United States: Transit-Oriented Development (p. 2)"
Rutgers, The State University of New Jersey
Retrieved 2007-06-11
Pucher, John, and Lewis Dijkstra
(February 2000).
"Making Walking and Cycling Safer: Lessons from Europe"
Transportation Quarterly
Transportation Alternatives
Retrieved 2007-08-15
"Diagram 1: Energy Flow, 2007"
EIA Annual Energy Review 2007
U.S. Dept. of Energy, Energy Information Administration
Retrieved 2008-06-25
"Rank Order—Oil (Consumption)"
The World Factbook
CIA.
2007-09-06
Retrieved 2007-09-14
"U.S. POPClock Projection"
U.S. Census Bureau
Figure updated automatically.
Camarota, Steven A., and Karen Jensenius
(July 2008).
"Homeward Bound: Recent Immigration Enforcement and the Decline in the Illegal Alien Population"
Center for Immigration Studies
Retrieved 2008-08-06
en
"United States"
. The World Factbook. CIA.
"European Union"
The World Factbook
CIA.
2009-09-28
Retrieved 2009-10-11
"Rank Order—Birth Rate"
The World Factbook
CIA.
2009
Retrieved 2009-10-11
“U.S. Legal Permanent Residents: 2008”
Office of Immigration Statistics
Annual Flow Report.
"Persons Obtaining Legal Permanent Resident Status by Region and Country of Birth: Fiscal Years 1998 to 2007 (Table 3)"
U.S. Dept. of Homeland Security
Retrieved 2008-09-06
"Executive Summary: A Population Perspective of the United States"
Population Resource Center.
May 2000.
Archived
from
the original
on 2007-06-04
Retrieved 2007-12-20
"Ancestry 2000"
U.S.Census Bureau.
June 2004
Retrieved 2007-06-13
"Annual Estimates of the Population by Sex, Race, and Hispanic Origin for the United States: April 1, 2000 to July 1, 2008 (NC-EST2008-03)"
U.S. Census Bureau, Population Division.
2009-05-01
Retrieved 2009-07-23
"B03001. Hispanic or Latino Origin by Specific Origin"
2007 American Community Sudvey
U.S. Census Bureau
Retrieved 2008-09-26
"Tables 41 and 42—Native and Foreign-Born Populations"
Statistical Abstract of the United States 2009
U.S. Census Bureau
Retrieved 2009-10-11
"An Older and More Diverse Nation by Midcentury"
U.S. Census Bureau.
2008-08-14
Retrieved 2008-09-06
"United States—Urban/Rural and Inside/Outside Metropolitan Area (GCT-P1. Population, Housing Units, Area, and Density: 2000)"
U.S. Census Bureau.
2000-04-01
Retrieved 2008-09-23
"Table 1: Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by July 1, 2008 Population: April 1, 2000 to July 1, 2008"
2008 Population Estimates
U.S. Census Bureau, Population Division.
2009-07-01
Retrieved 2009-10-11
"Table 5. Estimates of Population Change for Metropolitan Statistical Areas and Rankings: July 1, 2007 to July 1, 2008"
2008 Population Estimates
U.S. Census Bureau.
2009-03-19
Retrieved 2009-10-11
"Raleigh and Austin are Fastest-Growing Metro Areas"
U.S. Census Bureau.
2009-03-19
Retrieved 2009-10-11
"Figure A–3. Census Regions, Census Divisions, and Their Constituent States"
U.S. Census Bureau
Retrieved 2007-06-17
"Table 52—Languages Spoken at Home by Language: 2006"
Statistical Abstract of the United States 2009
U.S. Census Bureau
Retrieved 2009-10-11
"Foreign Language Enrollments in United States Institutions of Higher Learning"
MLA.
fall 2002
Retrieved 2006-10-16
Feder, Jody
(2007-01-25).
"English as the Official Language of the United States—Legal Background and Analysis of Legislation in the 110th Congress"
Ilw.com (Congressional Research Service)
Retrieved 2007-06-19
"The Constitution of the State of Hawaii, Article XV, Section 4"
Hawaii Legislative Reference Bureau.
1978-11-07
Retrieved 2007-06-19
Dicker, Susan J.
(2003),
Languages in America: A Pluralist View
, 216, 220–25, Multilingual Matters.
ISBN 1853596515
"California Code of Civil Procedure, Section 412.20(6)"
Legislative Counsel, State of California
Retrieved 2007-12-17
"California Judicial Council Forms"
Judicial Council, State of California
Retrieved 2007-12-17
"Among Wealthy Nations…U.S. Stands Alone in its Embrace of Religion"
Pew Global Attitudes Project
Pew Research Center.
2002-12-19
Retrieved 2008-10-23
"Religious Composition of the U.S."
U.S. Religious Landscape Sudvey
Pew Forum on Religion & Public Life.
2007
Retrieved 2008-10-23
"American Religious Identification Survey"
CUNY Graduate Center.
2001
Retrieved 2007-06-17
Green, John C.
"The American Religious Landscape and Political Attitudes: A Baseline for 2004"
University of Akron
Retrieved 2007-06-18
Rosenstone, Steven J.
(2009-12-17).
"Public Education for the Common Good"
University of Minnesota
Retrieved 2009-03-06
"Ages for Compulsory School Attendance..."
U.S. Dept. of Education, National Center for Education Statistics
Retrieved 2007-06-10
"Statistics About Non-Public Education in the United States"
U.S. Dept. of Education, Office of Non-Public Education
Retrieved 2007-06-05
"Educational Attainment in the United States: 2003"
U.S. Census Bureau
Retrieved 2006-08-01
For more detail on U.S. literacy, see
A First Look at the Literacy of America’s Adults in the 21st century
, U.S. Department of Education (2003).
"Human Development Indicators"
United Nations Development Programme, Human Development Reports.
2005.
Archived
from
the original
on 2007-06-20
Retrieved 2008-01-14
"Health, United States, 2006"
Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Health Statistics.
November 2006
Retrieved 2007-08-15
Eberstadt, Nicholas, and Hans Groth
(2007-04-19).
"Healthy Old Europe"
International Herald Tribune
Retrieved 2007-06-19
MacAskill, Ewen
(2007-08-13).
"US Tumbles Down the World Ratings List for Life Expectancy"
Guardian
Retrieved 2007-08-15
"Rank Order—Infant Mortality Rate"
The World Factbook
CIA.
2007-06-14
Retrieved 2007-06-19
"{{{title}}}".
The Lancet Oncology
(2).
DOI
10.1016/S1470-2045(05)70471-X
"Prevalence of Overweight and Obesity Among Adults: United States, 2003–2004"
Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Health Statistics
Retrieved 2007-06-05
Schlosser, Eric
(2002),
Fast Food Nation
, Perennial.
ISBN 0060938455
"Fast Food, Central Nervous System Insulin Resistance, and Obesity"
Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology
American Heart Association.
2005
Retrieved 2007-06-17
"Adolescent Sexual Health in Europe and the U.S.—Why the Difference?"
Advocates for Youth.
October 2001
Retrieved 2007-06-17
Strauss, Lilo T., et al.
(2006-11-24).
"Abortion Surveillance—United States, 2003"
MMWR
Centers for Disease Control, National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, Division of Reproductive Health
Retrieved 2007-06-17
"2007 Facts & Figures"
Texas Medical Center
Retrieved 2008-11-07
OECD Health Data 2000: A Comparative Analysis of 29 Countries
[CD-ROM] (OECD: Paris, 2000). Se veiga tamién
"The U.S. Healthcare System: The Best in the World or Just the Most Expensive?"
University of Maine.
2001
Retrieved 2006-11-29
"{{{title}}}".
British Medical Journal
336
(7640).
DOI
10.1136/bmj.39489.505208.80
"Health, United States, 2006"
Centers for Disease Control, National Center for Health Statistics
Retrieved 2006-11-24
"Poverty Remains Higher, and Median Income for Non-Elderly Is Lower, Than When Recession Hit Bottom: Poor Performance Unprecedented for Four-Year Recovery Period"
Center for Budget and Policy Priorities.
2006-09-01
Retrieved 2007-06-24
"{{{title}}}".
Medical Care Research and Review
63
(6).
DOI
10.1177/1077558706293634
Park, Madison
(2009-09-18).
"45,000 American Deaths Associated with Lack of Insurance"
CNN
Retrieved 2009-10-01
Fahrenthold, David A.
(2006-04-05).
"Mass. Bill Requires Health Coverage"
Washington Post
Retrieved 2007-06-19
es
Histórica reforma de salud de Obama
, en o diario
La Nación
"Eighth United Nations Sudvey of Crime Trends and Operations of Criminal Justice Systems (2001–2002)"
United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC).
2005-03-31
Retrieved 2008-05-18
"{{{title}}}"
International Journal of Epidemiology
(2).
DOI
10.1093/ije/27.2.214
"Crime in the United States by Volume and Rate per 100,000 Inhabitants, 1988–2007"
Crime in the United States 2007
FBI.
September 2008
Retrieved 2008-10-26
"Crimes by Type of Offence"
Statistics Canada.
2008-07-17
Retrieved 2008-10-26
"New Incarceration Figures: Thirty-Three Consecutive Years of Growth"
Sentencing Project.
December 2006
Retrieved 2007-06-10
Walmsley, Roy
(2005).
"World Prison Population List"
King's College London, International Centre for Prison Studies.
Archived
from
the original
on 2007-06-28
Retrieved 2007-10-19
Ta os zaguers datos, se veiga
"Prison Brief for United States of America"
King's College London, International Centre for Prison Studies.
2006-06-21.
Archived
from
the original
on 2007-08-04
Retrieved 2007-10-19
Ta atras estimacions en China y Corea d'o Norte se veiga
Adams, Cecil
(2004-02-06).
"Does the United States Lead the World in Prison Population?"
The Straight Dope
Retrieved 2007-10-11
"Pew Report Finds More than One in 100 Adults are Behind Bars"
Pew Center on the States.
2008-02-28
Retrieved 2008-03-02
"Incarceration Rate, 1980–2005"
U.S. Dept. of Justice, Bureau of Justice Statistics.
2006
Retrieved 2007-06-10
"Entire World—Prison Population Rates per 100,000 of the National Population"
King's College London, International Centre for Prison Studies.
2007.
Archived
from
the original
on 2007-08-24
Retrieved 2007-10-19
"The Impact of the War on Drugs on U.S. Incarceration"
Human Rights Watch.
May 2000
Retrieved 2007-06-10
"Executions in the United States in 2007"
Death Penalty Information Center
Retrieved 2007-06-15
"Executions Around the World"
Death Penalty Information Center.
2007
Retrieved 2007-06-15
Adams, J.Q., and Pearlie Strother-Adams (2001).
Dealing with Diversity
. Chicago: Kendall/Hunt.
ISBN 0-7872-8145-X
Thompson, William, and Joseph Hickey (2005).
Society in Focus
. Boston: Pearson.
ISBN 0-205-41365-X
Queralt, Magaly (2000).
The Social Environment and Human Behavior: A Diversity Perspective
. Boston: Allyn & Bacon, p. 83.
ISBN 0-02-397191-6
Village Voice
: 100 Best Films of the 20th century (2001)
. Filmsite.org;
Sight and Sound
Top Ten Poll 2002
. BFI. Retrieved on 2007-06-19.
"World Culture Report 2000 Calls for Preservation of Intangible Cultural Heritage"
UNESCO.
2000-11-17
Retrieved 2007-09-14
"Summary: Does Globalization Thwart Cultural Diversity?"
World Bank Group
Retrieved 2007-09-14
"Media Statistics > Television Viewing by Country"
NationMaster
Retrieved 2007-06-03
"Broadband and Media Consumption"
eMarketer.
2007-06-07
Retrieved 2007-06-10
"TV Fans Spill into Web Sites"
eMarketer.
2007-06-07
Retrieved 2007-06-10
"Top Sites in United States"
Alexa.
2009
Retrieved 2009-05-01
Biddle, Julian (2001).
What Was Hot!: Five Decades of Pop Culture in America
. New York: Citadel, p. ix.
ISBN 0-8065-2311-5
Bloom, Harold
. 1999.
Emily Dickinson
. Broomall, PA: Chelsea House Publishers. p. 9.
ISBN 0-7910-5106-4
Meyers, Jeffrey (1999).
Hemingway: A Biography
. New York: Da Capo, p. 139.
ISBN 0-306-80890-0
Brown, Milton W. (1988 1963).
The Story of the Armory Show
. New York: Abbeville.
ISBN 0-89659-795-4
, Les
(1998),
Superman: The Complete History
Titan Books
ISBN 1-85286-988-7
Klapthor, James N.
(2003-08-23).
"What, When, and Where Americans Eat in 2003"
Institute of Food Technologists
Retrieved 2007-06-19
Smith, Andrew F. (2004).
The Oxford Encyclopedia of Food and Drink in America
. New York: Oxford University Press, pp. 131–32.
ISBN 0-19-515437-1
. Levenstein, Harvey (2003).
Revolution at the Table: The Transformation of the American Diet
. Berkeley, Los Angeles, and London: University of California Press, pp. 154–55.
ISBN 0-520-23439-1
"Fast Food, Central Nervous System Insulin Resistance, and Obesity"
Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology
American Heart Association.
2005
Retrieved 2007-06-09
"Let's Eat Out: Americans Weigh Taste, Convenience, and Nutrition"
U.S. Dept. of Agriculture
Retrieved 2007-06-09
Krane, David K.
(2002-10-30).
"Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation's Favorite Sport"
Harris Interactive
Retrieved 2007-09-14
Maccambridge, Michael (2004).
America's Game: The Epic Story of How Pro Football Captured a Nation
. New York: Random House.
ISBN 0-375-50454-0
"All-Time Medal Standings, 1896–2004"
Information Please
Retrieved 2007-06-14
"Distribution of Medals—2008 Summer Games"
Fact Monster
Retrieved 2008-09-02
"All-Time Medal Standings, 1924–2006"
Information Please
Retrieved 2007-06-14
Noruega
ye o primero; a
Unión Sovietica
ye tercero, y sería segundo si se contaran as suyas medallas chunto con
Rusia
Estaus
d'
America d'o Norte
Antigua y Barbuda
Bahamas
Barbados
Belize
Canadá
Chamaica
Costa Rica
Cuba
Dominica
Republica Dominicana
El Salvador
Estaus Unius
Grenada
Guatemala
Haití
Honduras
Mexico
Nicaragua
Panamá
Sant Cristofo y Nieus
Santa Lucia
Sant Vicent y as Granadinas
Trinidad y Tobago
Dependencias
Anguila
Aruba
Bermudas
Islas Vírchens Britanicas
Islas Caimán
Clipperton
Curaçao
Groenlandia
Guadalupe
Martinica
Montserrat
Isla Navassa
Puerto Rico
Saint-Barthélemy
Saint-Martin
Saint-Pierre y Miquelon
Sint Maarten
Islas Turcas y Caicos
Islas Vírchens d'os Estaus Unius
Control d'autoridaz
Prochectos Wikimedia
Datos:
Q30
Multimedia:
United States
Q30
Identificadors
WorldCat
VIAF
130168302
ISNI
0000000123315230
BNA
000046282
BNA
000046282
BNE
XX4575366
BNF
118636082
(data)
VcBA
494/17090
BNM
000010766
BNB
000056903
CANTIC
981058514371006706
GND
4078704-7
LCCN
n78095330
NDL
00871907
NKC
ge128584
NLA
35562417
NLI
987007552545705171
CiNii
DA00701402
NARA
10045728
SUDOC
026376598
BIBSYS
90178739
ICCU
BVEV001855
Open Library
OL18485A
KulturNav
id
Diccionarios y enciclopedias
HDS
003380
Britannica
url
Repositorios dichitals
Prochecto Gutenberg
BDCYL
2265
BVPB
25188
Puestos
OSM
148838
TGN
7012149
Identificadors medicos
MeSH
D014481
DeCS
14880
UMLS:
C0041703
Datos:
Q30
Multimedia:
United States
Q30
Obteniu de "
Categorías
Articlos destacaus
Estaus Unius
Categorías amagadas:
Biquiprochecto:Grafía/Articlos con grafía EFA
Articlos que toda Wikipedia habría de tener (mas de 30k)
Pachinas que fan servir vinclos machicos d'ISBN
Wikipedia:Articlos con identificadors VIAF
Wikipedia:Articlos con identificadors ISNI
Wikipedia:Articlos con identificadors BNA
Wikipedia:Articlos con identificadors BNE
Wikipedia:Articlos con identificadors BNF
Wikipedia:Articlos con identificadors VcBA
Wikipedia:Articlos con identificadors BNM
Wikipedia:Articlos con identificadors BNB
Wikipedia:Articlos con identificadors CANTIC
Wikipedia:Articlos con identificadors GND
Wikipedia:Articlos con identificadors LCCN
Wikipedia:Articlos con identificadors NLA
Wikipedia:Articlos con identificadors BIBSYS
Wikipedia:Articlos con identificadors SBN
Wikipedia:Articlos con identificadors Open Library
Wikipedia:Articlos con identificadors Prochecto Gutenberg autor
Wikipedia:Articlos con identificadors BDCYL
Wikipedia:Articlos con identificadors BVPB
Wikipedia:Articlos con identificadors Relación OSM
Wikipedia:Articlos con identificadors TGN
Wikipedia:Control d'autoridaz con más de 30 elementos
Estaus Unius
Adhibir nueva sección
US