Færo - Wikipedia

Færo - Wikipedia
Sâta a-o contegnûo
Da Wikipedia
ZE
Quésta pàgina a l'é scrîta in
zenéize
, segóndo a
grafîa ofiçiâ
'Na sedimentaçión de færo arénte a 'na sedimentaçión de
sórfo
Inta
scénsa
, o
færo
o l'é in
eleménto chìmico
raprezentòu co-o scìnbolo
Fe
(abreviaçión da paròlla
latìnn-a
ferrum
) e
nùmero atòmico
26.
St'eleménto o s'atréuva sénpre legòu a âtri, cómme
carbònio
silìccio
manganéize
cròmmo
ecétera. E seu dôe lîghe ciù conosciûe, l'
âsâ
e a
ghîza
, són formæ co-o carbònio.
Inportantìscimo inta
tecnologîa
pe-e seu caraterìstiche mecàniche e a seu capaçitæ de êse louòu, into pasòu o l'êa tànto inportànte ch'à dæto o nómme a 'n intrêgo perîodo da stöia: l'
etæ do færo
Cénni stòrichi
modìfica
modìfica wikitèsto
E prìmme testimoniànse de l'ûzo do færo vàn inderê fìn a 4000 ànni prìmma de Crìsto, quànde i
Sumèri
Ittìti
o dêuviâvan pe fâ cöse picìnn-e cómme pìsse de lànsa e gioiélli ricavæ da-o færo pigiòu da metiöriti. Into
medioêvo
, ne l'alchimîa, o færo l'êa asociòu a-o pianêta
Màrte
Caraterìstiche
modìfica
modìfica wikitèsto
O færo l'é o metàllo ciù abondànte a l'intèrno da
Tæra
. O costitoîsce o 16% da màssa do nòstro pianêta, e l'é o sèsto eleménto ciù abondànte inte l'
univèrso
. A concentraçión de færo inti vàrri seu da Tæra a càngia a segónda da profonditæ: a l'é ciù grànde into
nùcleo
, e s'amèrma fìn a-o 4,75% inta
crósta terèstre
. A ògni mòddo, a grànde quantitæ de færo a l'intèrno da Tæra a no peu êse caozâ da-o
cànpo geomagnético
, perché l'eleménto o s'atrêuva asæ probabilménte a 'na tenperatûa superiôre a-a
tenperatûa de Curie
, óltre a-a quæ no gh'é ordinaménto magnético into
retìcolo cristalìn
O færo l'é in
metàllo
che l'é estræto da-i seu
minerâli
, costitoîi da
conpòsti chìmici
do mæximo færo, sorviatùtto òscidi. Defæti o færo o no s'atrêuva mâi into stâto elementâre metàlico 'nsciâ crósta terèstre, ma sènpre sótta fórma de conpòsti inti quæ o peu êse trovòu a-o stâto òscidòu. Pe òtegnî færo metàlico bezùgna fâ 'na
riduçión chìmica
di seu minerâli. De sòlito, o færo o se dêuvia pe prodûe
âsâ
, ch'o l'é 'na lîga a bâze de færo, carbònio e âtri eleménti.
O færo o l'à a ciù âta
energîa
de ligàmme pe
nucleón
, dónca o l'é l'eleménto ciù pezànte che se peu prodûe pe mêzo da
fissión nucleâre
de
nùclei atòmichi
ciù legêri, e o ciù legêro che se peu òtegnî tràmite a fissión: quànde 'na stélla a l'ezaorìsce tùtti i âtri nùclei legêri, e a finìsce pe êse conpòsta sorviatùtto de færo, a
reaçión nucleâre
into seu nùcleo a se fèrma, de mòddo che a stélla a colàssa 'nsce se mæxima, e nàsce 'na
supernöva
Segóndo çèrtidùn modélli de
còsmologîa
, s'ariviâ a 'na fâze inta quæ tùtta a
matêia
a saiâ convertîa inte færo, aprêuvo a lénte reaçioìn de fuxón e fissión nucleâre.
Fórme allotròpiche do færo
modìfica
modìfica wikitèsto
Exìstan træ fórme allotròpiche do færo, ciamæ:
færo àlfa
, ch'o l'exìste a tenperatûe conpréize tra 760
°C e 910
°C;
færo bèta
, ch'o l'exìste a tenperatûe conpréize tra 910
°C e 1
392
°C;
færo gàmma
, ch'o l'exìste a tenperatûe conpréize tra 1
392
°C e 1
538
°C.
Ste denominaçioìn són nasciûe segóndo l'órdine arfabético de létie grêghe: defæti, inti tenpi pasæ, existéiva ànche a denominaçión "færo bèta", a quæ a l'é stæta pöi abandonâ co-a scovèrta che a no l'êa davéi 'na fórma allotròpica do færo, benscì 'na forma paramagnética do færo àlfa, co-a mæxima strutûa.
Disponibilitæ
modìfica
modìfica wikitèsto
O færo o l'é tramêzo a-i eleménti ciù comùn insciâ Tæra e o costitoîsce ciù ò mêno o 5% da crósta terèstre. O s'atrêuva sorviatùtto 'nte minerâli costitoîi da seu vàrri
òscidi
Se pénsa che o
nùcleo terèstre
o ségge formòu prinçipalménte da 'na lîga de færo e
nìchel
, a mæxima ch'a costitoîsce ciù ò mêno o 5% de
metéore
. Scibén che són râri, i
metiöriti
són a fónte prinçipâ de færo a-o stâto metàlico ch'a se peu trovâ inta natûa.
Produçión
modìfica
modìfica wikitèsto
A livéllo industriâle, o færo o l'é estræto dai seu
minerâli
, sorviatùtto l'
ematîte
(Fe
) e a
magnetîte
(Fe
), tràmite a riduçión con carbònio 'nte 'na
fornâxe
de riduçión a tenperatûe vixìnn-e a 2000 °C. Inta fornâxe de riduçión, a càrega ('na mescciûa de minerâle de færo, carbònio sótta fórma de coke e
calcâre
) a l'é mìssa 'nta pàrte âta da fornâxe, méntre 'na corénte d’âia câda a végne forsâ 'nta pàrte de sótta.
Inta fornâxe, o carbònio o reagìsce con l'
òscìgeno
de l'âia e o prodûxe
monòscido de carbònio
CO
{\displaystyle {\ce {2C + O2 -> 2CO}}}
O monòscido de carbònio o ridûxe o minerâle de færo (ematîte, inte l'equaçión chi de sótta) pe fóndelo, diventàndo
biòscido de carbònio
inta reaçión:
CO
Fe
Fe
CO
{\displaystyle {\ce {3CO + Fe2O3 -> 2Fe + 3CO2}}}
O calcâre o sèrve pe fónde e inpuritæ prezénti 'nto materiâle, sorviatùtto
biòscido de silìccio
ænn-a
e âtri
silicâti
. A-o pòsto do calcâre (
carbonâto de càlcio
) se peu dêuviâ a
dolomîte
carbonâto de magnézio
). A segónda de quànte inpuritæ se dêvan levâ da-o minerâle, se pêuan adêuviâ âtre sostànse. O câdo da fornâxe o trasfórma o calcâre inte
òscido de càlcio
CaCO
CaO
CO
{\displaystyle {\ce {CaCO3 -> CaO + CO2}}}
Depoî l'òscido de càlcio se conbìnn-a co-u diòscido de silìccio e o fórma a rimanénsa:
CaO
SiO
CaSiO
{\displaystyle {\ce {CaO + SiO2 -> CaSiO3}}}
A rimanénsa a se fónde inta fornâxe (o biòscido de silìccio, da sôlo, restiéiva sòlido) e a stà a gàlla sórvia o færo lìquido, ch'o l'é ciù dénso. In scî lâti, a fornâxe a l'à de condûte da-e quæ se peu çèrne se pigiâ a rimanénsa lìquida (che se peu dêuviâ cómme materiâle pe-a costruçión de stràdde o, in
agricoltûa
, pe arichî tære ch'àn pöchi minerâli) ò o færo fûzo, che o l'é ciamòu ghîza de prìmma fuxón.
Inte l'ànno
2000
són stæti prodûti ciù ò mêno 1,1 miliàrdi de
tonêi
de minerâle de færo (pe un valô comerciâle de aproscimativaménte 250 miliàrdi de dòlari), da-i quæ són stæte ricavæ 572 milión de tonêi de ghîza de prìmma fuxón. Scibén che ghe són 48 paìzi ch'estràn minerâli de færo, o 70% da produçión conplescîva o l'é dovûo a-i prìmmi çìnque:
Cìnn-a
Braxî
Oustràlia
Rùscia
Ìndia
Anàlixi
modìfica
modìfica wikitèsto
Anàlixi colorimétrica
modìfica
modìfica wikitèsto
I ióni færo(II) (Fe
2+
) e færo(III) (Fe
3+
) fórman conplèssi de
colôre rósso
con tànti conpòsti òrgànichi. Doî de sti conplèssi s'adêuvian pe motîvi d'anàlixi, e a concentraçión do ióne færo(II) ò færo(III) a se dedûxe da l'intenscitæ do colôre do conplèsso che o se fórma.
Método do tiocianâto
modìfica
modìfica wikitèsto
O canpión o végne mìsso 'nte 'na
soluçión
àcida pe
àcido clòrìdrico
àcido nìtrico
0,05
M-0,5
M, e o végne tratòu co-in ecèsso de soluçión de
tiocianâto de potàscio
(KSCN); i ióni tiocianâto, insémme a-i ióni de færo(III), fórman di conplèssi coloræ de rósso rùzze; quànde gh'é ecèsso de tiocianâto, o ióne conplèsso magioritâio o l'é Fe[(SCN)
3-
. I ióni færo(II) no reagîscian, ma pêuan êse preventivaménte oscidæ a ióni færo(III).
sciorbànsa
da soluçión a l'é lezûa a-a
longhéssa d'ónda
de ciù ò mêno 480
nm.
Tramêzo a-i
catióni
che pêuan desturbâ a mezuaçión gh'é l'
argénto
, o
ràmmo
, o
nìchel
, o
cobàlto
, o
zìngo
, o
càdmio
, o
mercûio
e o
bismûo
; tramêzo i anióni gh'é i
floörûri
, i
òsalâti
e i
tartrâti
, che pêuan formâ conplèssi abàsta stàbili co-i ióni de færo(III), conpeténdo co-o tiocianâto. I sâ de mercûio(I) e de
stàgno
(II) dêvan êse
òscidæ
a-i corispondénti sâ de mercûio(II) e de stàgno(IV), perché destrûan o conplèsso coloròu.
Câxo mâi ghe foîsan tròppi interferénti, se peu preçipitâ i ióni færo(III) inta fórma de idròscido tràmite trataménto co-îna
soluçión d'ægoa
de
amonîaca
concentrâ, separâ l'
idròscido de færo(III)
òtegnûo e deslengoâlo de nêuvo 'nto
àcido clòrìdrico
desfòu; se no se peu estrâe o conplèsso tiocianâto de færo(III) co-îna mescciûa 5:2 de
1-pentanòllo
étere etìlico
Método de l'o-fenantrolìnn-a
modìfica
modìfica wikitèsto
I ióni færo(II) fórman in conplèsso tramêzo o rósso e cô de çetrón co l'
o-fenantrolìnn-a
[(C
12
18
Fe]
2+
, l'intensitæ da quæ dipénde da-o
pH
inte l'intervàllo tra 2 e 9. A
sciorbànsa
da soluçión a l'é lezûa a-a
longhéssa d'ónda
de 510
nm.
I ióni færo(III) végnan preventivaménte ridûi a ióni færo(II) pe trataménto con
clòrûro de idroscilamònio
idrochinón
Tramêzo a-i interferénti ghe són o bismûo, l'argénto, o ràmmo, o nìchel, o cobàlto e i ióni
perclòrâto
Aplicaçioìn
modìfica
modìfica wikitèsto
O færo o l'é o metàllo ciù uzòu da l'umanitæ, e o raprezénta da sôlo o 95% da produçión de metàlli 'nto móndo. O seu bàsso prêxo e a seu rexisténsa sótta fórma de âsâ o réndan in materiâle da costruçión indispensàbile, mascimaménte pe-a realizaçión de
aotomòbili
, de
scàffi
de
nâve
e d'eleménti portànti de cazaménti. I conpòsti do færo ciù uzæ inclùddan:
ghîza
de prìmma fuxón, ch'a contégne tramêzo a-o 4% e 5% de
carbònio
e quantitæ variàbili de vàrie inpuritæ, cómme o
sórfo
, o
silìccio
e o
fòsforo
ghîza
de segónda fuxón (a ghîza vêa e pròpia), ch'a contégne tramêzo a-o 2,06% e 3,5% de carbònio e livélli ciù bàssi de inpuritæ sórvia dîte. A l'à in pónto de fuxón tramêzo a 1
150
°C e 1
200
°C, ciù bàsso de quéllo do færo e de quéllo do carbònio, dónca o l'é o prìmmo eleménto che se fónde quànde færo e carbònio són ascâdæ insémme;
l'
âsâ
a-o carbònio, ch'o contégne quantitæ de carbònio tramêzo a-o 0,10% e o 1,65%. Segóndo a perçentoâle de carbònio, se divìddan in:
estradôsci (mêno do 0,15%);
dôsci (da-o 0,15% a-o 0,25%);
semidûi (da-o 0,25% a-o 0,50%);
dûi (ciù do 0,50%);
o færo comùn, tecnicaménte dîto "batûo" ò "dôçe", o contégne mêno do 0,5% de carbònio, dónca in ógni mòddo o l'é âsâ. O l'é in materiâle dûo e fàçile da louâ. De spésso s'adêuvia a paròlla ‘færo’ ànche pe indicâ l'âsâ estradôçe e quéllo dôçe;
in færo particolarménte pûo, ciamòu "færo Armco": o l'é prodûo da l'ànno
1927
, con particolâri procediménti, e o l'é adêuviòu quànde a sèrve 'n'âtìscima
permeabilitæ magnética
e pochìscima
istèrezi
magnética;
i âsæ speciâli, i quæ contégnan carbònio e a-i quæ són azónti âtri metàlli (cómme o
cròmmo
, o
vanàddio
, o
molibdèn
, o
nìchel
e o
manganéize
) pe conferî a-a lîga 'na magiô rexisténsa fìxica ò chìmica;
l'òscido de færo(III) (Fe
), inte varietæ
magnetîte
maghemîte
, adêuviòu pe-e seu propiêtæ magnétiche cómme materiâle pe-a produçión de supòrti de memorizaçión.
Âtri progètti
modìfica
modìfica wikitèsto
Altri progetti
Wikimedia Commons
Wikimedia Commons
a contêgne di files in sce
færo
Töa periòdica di eleménti chìmichi
██
Metàlli alcalìn
██
Metàlli alcalìn-terôxi
██
Lantànidi
██
Atìnidi
██
Metàlli de tranxiçión
██
Âtri metàlli
██
Sêmi-metàlli
██
Alògeni
██
Gàzzi nòbili
██
Âtri no-metàlli
He
Li
Be
Ne
Na
Mg
Al
Si
Cl
Ar
Ca
Sc
Ti
Cr
Mn
Fe
Co
Ni
Cu
Zn
Ga
Ge
As
Se
Br
Kr
Rb
Sr
Zr
Nb
Mo
Tc
Ru
Rh
Pd
Ag
Cd
In
Sn
Sb
Te
Xe
Cs
Ba
La
Ce
Pr
Nd
Pm
Sm
Eu
Gd
Tb
Dy
Ho
Er
Tm
Yb
Lu
Hf
Ta
Re
Os
Ir
Pt
Au
Hg
Tl
Pb
Bi
Po
At
Rn
Fr
Ra
Ac
Th
Pa
Np
Pu
Am
Cm
Bk
Cf
Es
Fm
Md
No
Lr
Rf
Db
Sg
Bh
Hs
Mt
Ds
Rg
Cn
Nh
Fl
Mc
Lv
Ts
Og
Contròllo de outoritæ
LCCN
EN
sh85068131
GND
DE
4014002-7
BNF
FR
cb11975665r
(data)
BNE
ES
XX524497
(data)
NDL
EN
JA
00572915
Estræto da "
Categorîe
Pàgine in Zeneize-Grafîa ofiçiâ
Eleménti chìmichi
Categorîe ascôze:
Vôxe con còdice LCCN
Vôxe con còdice GND
Vôxe con còdice BNF
Vôxe con còdice BNE
Vôxe con còdice NDL
Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ
Færo
Azónzi discusción