Heyvanlar — Vikipediya

Heyvanlar — Vikipediya
Məzmuna keç
Vikipediya, azad ensiklopediya
Heyvanlar
Elmi təsnifat
Domen:
Eukariotlar
Klad:
Amorphea
Klad:
Obazoa
Klad:
Opisthokonta
Klad:
Holozoa
Klad:
Filozoa
Klad:
Choanozoa
Aləm:
Heyvanlar
Beynəlxalq elmi adı
Animalia
L.
1758
Şəkil
axtarışı
ITIS
202423
EOL
FW
325038
Heyvanlar
lat.
Animalia
və ya
lat.
Metazoa
) — orqanizmlər toplusu, bioloji məkan,
zoologiya
elminin tədqiq obyekti.
Ənənəvi olaraq heyvanlar hazır üzvi birləşləmələrlə qidalalanlar və daim hərəkət edənlər olaraq iki qrupa ayrılır. Heyvanlar həm də xarici və daxili quruluşuna, çoxalma və inkişafına, davranışına görə müxtəlifdir. Bu müxtəlifliyi aydın təsəvvür etmək üçün
fili
tısbağanı
köpəkbalığı
və
ağcaqanadı
müqayisə etmək kifayətdir. Heyvanlar hər yerdə – Yer üzərində,
torpaqda
suda
, havada yaşamağa uyğunlaşmışdır. Bir çox heyvanlar bitkilərdə, digər heyvan orqanizmlərində, hətta insan orqanizmində yaşayır. Bütün heyvanlar yaşadıqları mühit şəraitinə uyğunlaşmışdır. Hava həyat tərzi (uçmaq həyatı) ilə əlaqədar quşlarda,
yarasalarda
, cücülərdə qanadlar inkişaf etmişdir, su həyatı ilə əlaqədar olaraq sürüşkən bədən forması, üzgəclər (balıqlarda) və ya kürəkşəkilli ətraf (balinada, suitidə) inkişaf etmişdir. Ona görə də heyvanın xarici quruluşuna görə onun hansı mühitdə yaşamasını, necə hərəkət etməsini və qidasını necə tapmasını müəyyən etmək mümkündür.
Heyvanlar aləmindən bəhs edən elm
zoologiya
adlanır. Yunanca zoon – heyvan, loqos – elm, təlim deməkdir. Zoologiya heyvanlar aləminin müxtəlifliyini, onların quruluşunu və həyat fəaliyyətini, yaşadıqları mühitlə əlaqəsini, fərdi və tarixi inkişaf qanuna uyğunluqlarını öyrənir. Heyvanları quruluşunun sadə və mürəkkəbliyinə, mənşəyinə görə müxtəlif sistematik qruplara ayırmışlar. Heyvanlar aləmində ən ali sistematik vahid tip adlanır. Hazırda heyvanlar 23 tipə ayrılır. Hər tip isə bir və ya bir neçə sinfə bölünür. Bu qayda üzrə siniflər dəstələrə, dəstələr fəsilələrə, fəsilələr cinslərə, cinslər də növlərə ayrılır. Məsələn,
məməlilər
sinfinin
yırtıcılar
dəstəsinə
itlər
pişiklər
və
ayılar
fəsilələri daxildir. Heyvanların təbii təsnifatı ilə heyvanların sistematikası məşğul olur. Bu elm heyvanlar aləminin təkamülünü əks etdirir. Heyvanların
morfologiya
və
fiziologiyasını
sadədən mürəkkəbə doğru (ibtidaidən aliyə doğru) öyrəndikcə, təbiətdə gedən təkamül prosesinin reallığını dərk etmək olar. Zoologiya heyvanlar aləminin qorunmasının və onlardan səmərəli istifadə edilməsinin elmi əsasını təşkil edir.
Azərbaycanda heyvanlar aləmi
redaktə
vikimətni redaktə et
Azərbaycan Respublikası ərazisinin təbii şəraiti müxtəlif olduğundan, onun heyvanlar aləmi də çox rəngarəngdir. Burada 101 məməli, 365 quş, 52 sürünən, 10 suda-quruda yaşayan, 101
balıq
, 25 minə qədər
həşərat
, 1100-dən çox
hörümçəkkimilər
, 181
ilbiz
, 360
xərçəngkimilər
, 287 dəniz qurdları, 3131 fitohelmint (bitki parazitləri), 1200 helmint (heyvan parazitləri), 1500-dən artıq sərbəst yaşayan, insanlarda və heyvanlarda parazitlik edən ibtidai (protozoa) heyvan növləri məlumdur. 101 növ məməli heyvandan 13-ü cücüyeyən, 28-i
yarasa
, 29-u gəmirici, 2-si
dovşankimilər
, 19-u
yırtıcı
, 9-u dırnaqlı, 31 növü isə
kürəkayaqlıdır
Heyvan növlərinin respublika ərazisində yayılma arealı müxtəlifdir. Bəzi heyvanlar çox məhdud (
göl
çay
dağın
bir hissəsi, digərləri isə geniş ərazilərdə yayılmışdır. Məs.,
sərçəkimilər
dəstəsinə daxil olan quşlara respublikanın bütün ərazisində rast gəlmək olar. Parazit ibtidailər, qurdlar qidalandıqları orqanizmlərin – sahiblərinin (
kənd təsərrüfatı
heyvanları, ev quşları və s.) arealından asılı olaraq respublikanın bütün zonalarında qeyd edilir. Məməlilərdən
ceyran
düzənlik, yarımsəhra, kiçik təpəlikli dağətəyi ərazilərdə,
Dağıstan
turu
Böyük Qafqaz
dağlarının c.və şimal-şərq yamaclarında (
Balakən
Zaqatala
Qax
Şəki
Oğuz
İsmayıllı
Quba
Qusar
) və yüksək dağlıq ərazilərdə məskunlaşmışlar. Quşların bir çox növü meşələrdə, dağlıq və düzənlik ərazilərdə, digərləri su hövzələrində, zərərverici cücülər müxtəlif aqrosenozlarda, ölkə faunasına daxil olan başqa növlər tarixən uyğunlaşdıqları müxtəlif ekosistemlərdə yayılmışdır.
Çöldonuzuna Böyük Qafqaz,
Kiçik Qafqaz
və
Talış dağlarındakı
meşələrdə, həmçinin
Kür
ətrafındakı tuqay meşələrində, Mil,
Muğan düzü
və
Şirvan
düzlərinin qamışlıqlarında daha çox rast gəlinir. Dovşanlar, əsasən, Kür-Araz ovalığının becərilən sahələrində, ümumiyyətlə isə respublikanın subalp və alp qurşaqlarından başqa hər yerdə yayılmışdır. Göstərilən heyvanların sayı azaldığından onların ovlanma miqdarı tənzimlənir. Bəzi heyvan və quşların ovlanma vaxtı məhdudlaşdırılmış, sayı azalmaqda olan qiymətli heyvan və quşların
ceyran
cüyür
maral
turac
və s. ovlanması, heyvanları və insanları zəhərləyən kimyəvi maddələrdən istifadə edilməsi qadağan edilmişdir.
Azərbaycan Respublikasının "Qırmızı kitab"ına 108 növ heyvanın adı daxil edilmişdir. Onlardan 14-ü məməli, 36-sı quş, 13-ü sürünən və suda-quruda yaşayan, 5-i balıq və 40 növü cücülərdir.
Xəzli heyvanların əksəriyyəti (bataqlıq qunduzu,
tülkü
yenot
, dovşan, az miqdarda dələ,
porsuq
meşəpişiyi
ayı
çaqqal
canavar
və s.) Azərbaycanın bütün müvafiq ərazilərində, o cümlədən,
Böyük və Kiçik Qafqazın meşə və dağlıq hissələrində məskunlaşmışdır. Bataqlıq qunduzu Kür ətrafındakı qamışlı göllərdə,
Varvara su anbarında
Qızılağac
körfəzində,
Dəvəçi
limanında, bir sözlə, qamışlıq,
bataqlıq
və
cəngəllik
olan sulu biotoplarda məskunlaşmışdır.
Azərbaycan Respublikasında heyvanları qorumaq, eləcə də artmasını təmin etmək üçün
qoruqlar
, yasaqlıqlar və milli parklar yaradılır, ov qaydaları nizama salınır.
Hirkan Milli Parkı
ərazisində 14–17 baş xallı maral qalmışdır. Berkut məhdud sahədə, əsasən, dağ meşələrində məskunlaşmışdır. Qafqaz tetrasına Böyük və Kiçik Qafqazın subalp qurşaqlarında, yaşılbaş ördəyə Xəzərin sahilində və başqa sututarlarda rast gəlinir. Qayakeçisi (bezoar keçisi) və dağ qoyunu (Asiya muflonu) hazırda Naxçıvan MR-in yüksək dağlıq ərazilərində, Dağıstan turu (dağkeçisi) Böyük Qafqazın c. yamaclarında, ceyran Şirvan Milli Parkında və Korçay yasaqlığında yayılmışdır.
Bu ultramarine milçək tutucu (Ficedula superciliaris) kimi yırtıcılar digər heyvanlarla qidalanır.
Xüsusiyyətlər
redaktə
vikimətni redaktə et
Animals are unique in having the ball of cells of the early
embryo
(1) develop into a hollow ball or
blastula
(2).
Heyvanların digər canlılardan fərqləndirən bir neçə xüsusiyyəti var. Heyvanlar eukaryotik və çoxhüceyrəlidir.
Öz qidalarını istehsal edən bitkilərdən və yosunlardan fərqli olaraq
heyvanlar heterotrofikdir,
üzvi maddələrlə qidalanır və daxildə həzm edir. Çox az istisna olmaqla, heyvanlar aerobik olaraq tənəffüs edir. Bütün heyvanlar həyat dövrünün ən azı bir hissəsində hərəkətlidirlər (bədənlərini özbaşına hərəkət etdirə bilirlər), lakin süngərlər, mərcan, midye və quşlar kimi bəzi heyvanlar sonradan oturaqlaşırlar. Blastula, embrional inkişaf mərhələsindəki bənzərsiz heyvanlardır, (bəzilərində itirilmiş olsa da) hüceyrələrin xüsusi toxumalara və orqanlara ayrılmasına imkan verir.
Quruluş
redaktə
vikimətni redaktə et
Bütün heyvanlar kollagen və elastik qlikoproteinlərdən ibarət xarakterik bir hüceyrədaxili matrislə əhatə olunmuş hüceyrələrdən ibarətdir.
İnkişaf zamanı, hüceyrə xaricindəki matris, hüceyrələrin hərəkət edə biləcəyi və yenidən qurula biləcəyi nisbətən çevik bir çərçivə meydana gətirərək, kompleks strukturların meydana gəlməsini mümkün edir. Bu, mərmi, sümük və sümük kimi strukturlar əmələ gətirərək kalsifikasiya oluna bilər.
Bunun əksinə olaraq, digər çoxhüceyrəli orqanizmlərin hüceyrələri (ilk növbədə
yosunlar
bitkilər
və
göbələklər
) hüceyrə divarları tərəfindən tutulur və bu səbəbdən mütərəqqi böyümə ilə inkişaf edir.
Heyvan hüceyrələri özünəməxsus olaraq sıx qovşaqlar, boşluq qovşaqları və desmosomlar adlanan hüceyrə qovşaqlarına malikdir.
Bir neçə istisna istisna olmaqla — xüsusilə süngərlər və plasozoanlar — heyvan orqanizmləri toxumalara bölünür.
10
Bunlara hərəkəti təmin edən əzələlər və siqnal ötürən və bədəni koordinasiya edən sinir toxumaları daxildir. Tipik olaraq, ya bir açılı (Ctenophora, Cnidaria və yassı qurdlarda) və ya iki delikli (əksər bilateriyalılarda) daxili həzm kamerası da var.
11
Reproduksiya və inkişaf
redaktə
vikimətni redaktə et
Demək olar ki, bütün heyvanlar cinsi çoxalmanın bir növündən istifadə edirlər.
12
Meyoz yolu ilə haploid gametlər əmələ gətirirlər; daha kiçik, hərəkətli gametlər spermatozoidlərdir və daha böyük, hərəkətsiz gametlər yumurtadır. Bu birləşmələr mitoz yolu ilə blastula adlanan boş bir kürəyə çevrilən zigotları əmələ gətirir. Süngerlərdə blastula sürfələri yeni bir yerə üzür, dənizin dibinə bağlanır və yeni bir süngər halına gəlir. Digər qrupların əksəriyyətində blastula daha mürəkkəb yenidən qurulmaya məruz qalır. Əvvəlcə həzm kamerası və iki ayrı mikrob təbəqəsi olan xarici ektoderma və daxili endoderma olan bir qastrula meydana gətirir. Əksər hallarda, aralarında üçüncü bir mikrob təbəqəsi mezoderm də əmələ gəlir. Bu mikrob təbəqələri daha sonra toxumalar və orqanlar meydana gətirmək üçün fərqlənir.
13
Cinsi çoxalma zamanı yaxın qohumu ilə dəfələrlə cütləşmə halları, ümumiyyətlə zərərli resessiv xüsusiyyətlərin artması səbəbindən bir populyasiyada qohumluq əlaqəli depressiyaya səbəb olur.
14
15
Heyvanlar yaxın qohumlaşmanın qarşısını almaq üçün çoxsaylı mexanizmlər inkişaf etdirmişlər.
16
Bəzi heyvanlar aseksual çoxalma qabiliyyətinə malikdirlər ki, bu da tez -tez valideynin genetik klonu ilə nəticələnir. Bu, parçalanma yolu ilə baş verə bilər; Hydra və digər cnidarians kimi qönçələnmə; və ya partenogenez, məhsuldar yumurtaların aphidlərdə olduğu kimi cütləşmədən istehsal edildiyi.
17
18
Heyvanların təbiətdə rolu və insan həyatında əhəmiyyəti
redaktə
vikimətni redaktə et
Təbiətdə yaşayan müxtəlif növ heyvanların hər biri özü üçün həm qidalanma, həm də gizlənmə yeri tutur.
Heyvanlar ümumi canlılar aləminin təkamülündə bitkilərin çarpaz tozlanmasında, onların toxumlarının yayılmasında, torpaq əmələgəlmə prosesində, onun üzvi maddələrlə zənginləşməsində mühüm rol oynayır. Heyvanlar ölmüş heyvan cəmdəklərini, bitki qalıqlarını yeməklə, həmçinin bir çox su heyvanları (biofiltratorlar) suyu təmizləməklə təbiətdə sanitar fəaliyyəti göstərir.
Heyvanlar insan həyatında da böyük rol oynayır. Hələ ibtidai insanlar heyvanların ətindən, dərisindən, sümüyundən istifadə edirdilər. Zaman keçdikcə insanlar tədricən müxtəlif heyvanları əhliləşdirmiş və onların nəslindən maldarlıq,
qoyunçuluq
quşçuluq
arıçılıq
, ipəkçilik və s. təsərrüfatlar yaratmışlar. Bu təsərrüfatlar cəmiyyəti ərzaq və yüngül sənaye xammalı ilə təmin edir. Heyvanlar həmçinin təbiətə gözəllik verən, onu zəngin estetik zövq mənbəyinə çevirən canlı varlıqlardır. Təbiətdə onların qorunub saxlanılması, artırılması və cəmiyyət üçün səmərəli istifadə edilməsi çox vacib məsələdir.
Bununla belə
meşələrə
, tarlalara,
bağlara
, ev heyvanlarına, hətta insan səhhətinə zərər verən heyvanlar da az deyildir. Təbiət üçün və insana faydalı olan heyvanların sayını artırmaq, qorumaq və onlara düzgün qulluq etmək, həmçinin zərərli heyvanlara qarşı mübarizə aparmaq üçün heyvanların həyatını və onların təbiətdəki rolunu yaxşı bilmək lazımdır. O da məlumdur ki, heyvanların insan həyatında rolu zaman keçdikcə dəyişmişdir. Məsələn, vəhşi heyvanların insan üçün qida mənbəyi kimi əhəmiyyəti xeyli azalmış, bunun əvəzində müxtəlif heyvandarlıq təsərrüfatları inkişaf etdirilmişdir.
Müasir təbabəti zooloji tədqiqatlarsız təsəvvür etmək olmaz, çünki bir çox xəstəliklərin törədiciləri (qoturluq gənəsi, malyariya paraziti, qaraciyər sorucusu, öküz soliteri, exinokok və s. heyvanlardır. Əlbəttə, bu xəstəliklərə qarşı mübarizə aparmaq üçün onların törədiciləri və keçiricilərinin növ tərkibi, morfoloji, bioloji və ekoloji xüsusiyyətləri dərindən tədqiq edilməlidir. Digər tərəfdən, insan üçün xeyirli heyvanların qorunub saxlanması, onlardan təsərrüfatda səmərəli istifadə olunması və ümumiyyətlə, vəhşi heyvanların qorunub saxlanması çox mühüm məsələdir.
Heyvanların və bitkilərin oxşarlığı və fərqi
redaktə
vikimətni redaktə et
Heyvanlar
bitkilər
ilə bir çox oxşarlığa malikdir. Həm heyvanlar, həm də bitkilər hüceyrəli quruluşa malikdir, hər ikisində hüceyrələr toxumaları, toxumalar isə orqanları əmələ gətirir. Heyvanlar da, bitkilər də qidalanır, tənəffüs edir, çoxalır, böyüyür və inkişaf edir. Bununla bərabər, heyvanlarla bitkilər arasında mühüm fərqlər da vardır. Heyvanlar hazır üzvi maddələrlə qidalanır, əksər bitkilər isə üzvi maddələri qeyri-üzvi maddələrdən özləri hazırlayır. Bitkilərdən fərqli olaraq, əksər heyvanlarda sinir sistemi mövcuddur və heyvanlar hərəkət edir. Göstərilən oxşar və fərqli cəhətlərlə yanaşı, ibtidai quruluşa malik orqanizmlərin bəzən heyvanlar aləminə, yoxsa bitkilər aləminə aid edilməsi çətinlik törədir.
Heyvanlarla bitkilər arasında olan böyük oxşarlıqlar tasadüfi olmayıb, onlarn bir əcdaddan inkişaf etdiklərini göstərir.
Müxtəliflik
redaktə
vikimətni redaktə et
Ölçü
redaktə
vikimətni redaktə et
Mavi balina indiyə qədər yaşamış ən böyük heyvandır.
Mavi balina
(Balaenoptera musculus) indiyə qədər yaşamış ən böyük heyvandır, ən azı 190 ton ağırlığında və 33,6 metr (110 fut) uzunluğundadır. Ən böyük yerüstü heyvanı Afrika kol filidir (Loxodonta africana), çəkisi 12,25 tona qədər və uzunluğu 10,67 metrə (35,0 fut) qədərdir. İndiyə qədər yaşamış ən böyük quru heyvanları Argentinosaurus kimi titanosaur sauropod dinozavrları idi və onların çəkisi 73 tona çata bilər. Bir neçə heyvan mikroskopikdir; bəzi Myxozoa (Cnidaria daxilində məcburi parazitlər) heç vaxt 20 µm-dən çox böyümür və ən kiçik növlərdən biri (Myxobolus şekel) tam böyüdükdə 8,5 µm-dən çox deyil.
Növlərinin sayı və yaşayış yerləri
redaktə
vikimətni redaktə et
Aşağıdakı cədvəldə ən çox növə malik heyvan qrupları üçün təsvir edilmiş mövcud növlərin təxmini sayları, onların əsas yaşayış yerləri (quru, şirin su və dəniz) və sərbəst həyat tərzi və ya parazit həyat tərzi verilmişdir. Burada göstərilən növ təxminləri elmi olaraq təsvir edilən rəqəmlərə əsaslanır; daha böyük təxminlər müxtəlif proqnozlaşdırma vasitələri əsasında hesablanmışdır və bunlar vəhşicəsinə dəyişə bilər. Məsələn, təxminən 25,000–27,000 nematod növləri təsvir edilmişdir, nematod növlərinin ümumi sayına dair nəşr edilmiş təxminlərə 10,000–20,000 daxildir; 500.000; 10 milyon; və 100 mln. Taksonomik iyerarxiyadakı nümunələrdən istifadə edərək, heyvan növlərinin ümumi sayı, o cümlədən hələ təsvir olunmayanlar — 2011-ci ildə təxminən 7,77 milyon olduğu hesablanmışdır.
Tip (taksonomik kateqoriya)
Misal
Növlərin sayı
Torpaq
Dəniz
İçməli su
Azad
yaşamaq
Parazit
Həlqəvi qurdlar
17,000
19
Bəli (soil)
20
Bəli
20
1,750
21
Bəli
400
22
Buğumayaqlılar
1,257,000
19
1,000,000
(insects)
23
>40,000
(Malac-
ostraca)
24
94,000
21
Bəli
20
>45,000
22
Briozoylar
6,000
19
Bəli
20
60–80
21
Bəli
Xordalılar
>70,000
19
25
23,000
26
13,000
26
18,000
21
9,000
26
Bəli
40
(catfish)
22
27
Dalayıcılar
16,000
19
Bəli
20
Bəli (few)
20
Bəli
20
>1,350
(Myxozoa)
22
Dərisitikanlılar
7,500
19
7,500
19
Bəli
20
Molyusklar
85,000
19
107,000
28
35,000
28
60,000
28
5,000
21
12,000
28
Bəli
20
>5,600
22
Yumru qurdlar
25,000
19
Bəli (soil)
20
4,000
29
2,000
21
11,000
29
14,000
29
Yastı qurdlar
29,500
19
Bəli
30
Bəli
20
1,300
21
Bəli
20
3,000–6,500
31
>40,000
22
4,000–25,000
31
Rotatorilər
2,000
19
>400
32
2,000
21
Bəli
Süngərlər
10,800
19
Bəli
20
200–300
21
Bəli
Bəli
33
Total number of described extant species 2013
2013
tarixinə olan məlumata əsasən,: 1,525,728
19
Stenoterm heyvanlar
redaktə
vikimətni redaktə et
Stenoterm heyvanlar, yalnız müəyyən və ya az dəyişkən
temperaturda
yaşamaq qabiliyyəti olan
dəniz
və
torpaq
heyvanları
34
. Mühitin temperaturuna uyğunlaşan Stenoterm heyvanlarda həmin mühitin temperaturu müxtəlif
növ
üçün müxtəlifdir: istisevən heyvanlar yalnız nisbətən yüksək temperaturda (adətən 20 °C-dən az olmayan), soyuq sevən heyvanlar aşağı temperaturda (bəzən 0 °C yaxın) yaşaya bilərlər. Stenoterm heyvanlar evriterm heyvanlarla müqayisə edilir.
Stenotermiya
redaktə
vikimətni redaktə et
Temperatur
faktorunun dar intervalda tərəddüdünə adaptasiya olunan
orqanizmlər
Stenotermofillər
redaktə
vikimətni redaktə et
Stenoxorlar — temperaturun yalnız dar diapazon tərəddüdündə yaşamağa qabil olan heyvanlar.
Stenotermofillərə yeraltı və dərin su şəraitində, isti qaynaqlardakı (yüksək enliklərdə) bütün orqanizmlər daxildir.
Təsnifatı
redaktə
vikimətni redaktə et
Eumetazoylar
yarımaləmi
Bağırsaqboşluqlular
Coelenterata
) bölməsi
Dalayıcılar
Cnidaria
) tipi
Ziqo
Daraqlılar
Ctenophora
) tipi
Trilobozoa
tipi (Nəsli kəsilib)
İkitərəflisimmetriyalılar
Bilateria
) bölməsi
İlkağızlılar
Protostomia
) yarımbölməsi
I hipotez
(İlkağızlılar)
Ecdysozoa
Ecdysozoa
) tipüstü
Yumru qurdlar
Nematoda
) tipi
Onixoforlar
Onychophora
) tipi
Lobopodlar
Lobopodia
) tipi
Qılqurdlar
Nematomorpha
) tipi
Xortumbaşlar
Cephalorhyncha
) tipi
Ərincəklilər
Tardigrada
) tipi
Buğumayaqlılar
Arthropoda
) tipi
Spirallılar
Lophotrochozoa
) tipüstü
Molyusklar
Mollusca
) tipi
Nemertinlər
Nemertea
) tipi
Həlqəvi qurdlar
Annelida
) tipi
Briozoylar
Bryozoa
) tipi
Çiyinayaqlılar
Brachiopoda
) tipi
Kisəvarilər
Echiura
) tipi
Trubkalılar
Phoronida
) tipi
Sipunkulidlər
Sipuncula
) tipi
Platyzoa
üst tipi
Yastı qurdlar
Plathelminthes
) tipi
Kirpikliqarın qurdlar
Gastrotricha
) tipi
Qnatostomulidlər
Gnathostomulida
) tipi
Mikroçənəlilər
Micrognathozoa
) tipi
Rotatorilər
Rotatoria
) tipi
Cycliophora
tipi
Tikanbaşlılar
və ya başıtikanlılar (
Acanthocephala
) tipi
Entoprocta
tipi
Acoelomorpha
II hipotez
(İlkağızlılar)
Yastı qurdlar
Plathelminthes
) tipi
Kirpikliqarın qurdlar
Gastrotricha
) tipi
Qnatostomulidlər
Gnathostomulida
) tipi
Mikroçənəlilər
Micrognathozoa
) tipi
Rotatorilər
Rotatoria
) tipi
Tikanbaşlılar
(və ya başıtikanlılar) (
Acanthocephala
) tipi
Yumru qurdlar
Nematoda
) tipi
Xortumbaşlar
Cephalorhyncha
) tipi
Qılqurdlar
Nematomorpha
) sinfi
Priapulidlər
Priapulida
) sinfi
Kinorinxlər
Kinorhyncha
) sinfi
Lorisiferlər
Loricifera
) sinfi
Coelomata
Trochozoa
Cycliophora
tipi
Entoprocta
tipi
Molyusklar
Mollusca
) tipi
Sipunkulidlər
Sipuncula
) tipi
Buğumlular
Articulata
Kisəvarilər
Echiura
) tipi
Həlqəvi qurdlar
Annelida
Pogonophora
da daxildir)) tipi
Panarthropoda
Onixoforlar
Onychophora
) tipi
Ərincəklilər
Tardigrada
) tipi
Buğumayaqlılar
Arthropoda
) tipi
Tentaculata
Briozoylar
Bryozoa
) tipi
Trubkalılar
Phoronida
) tipi
Çiyinayaqlılar
Brachiopoda
) tipi
Sonağızlılar
Deuterostomia
) yarımbölməsi
Dərisitikanlılar
Echinodermata
) tipi
Çənəsiqıllılar
Chaetognatha
) tipi
Ksenoturbellidlər
Xenoturbellida
) tipi
Yarımxordalılar
Hemichordata
) tipi
Xordalılar
Chordata
) tipi
Prometazoylar
yarımaləmi
Süngərlər
Lövhəcikkimilər
Qeydlər
redaktə
vikimətni redaktə et
Not including
parasitoids
22
İstinadlar
redaktə
vikimətni redaktə et
Integrated Taxonomic Information System
(ing.)
1996.
Avila, Vernon L.
Biology: Investigating Life on Earth
Jones & Bartlett Learning
. 1995. 767–.
ISBN
978-0-86720-942-6
"Palaeos:Metazoa"
. Palaeos.
28 fevral 2018 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
25 fevral
2018
Davidson, Michael W.
"Animal Cell Structure"
20 sentyabr 2007 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
20 sentyabr
2007
Bergman, Jennifer.
"Heterotrophs"
29 avqust 2007 tarixində
orijinalından
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
30 sentyabr
2007
Alberts, Bruce; Johnson, Alexander; Lewis, Julian; Raff, Martin; Roberts, Keith; Walter, Peter.
Molecular Biology of the Cell
(4th).
Garland Science
. 2002.
ISBN
978-0-8153-3218-3
23 dekabr 2016 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
29 avqust
2017
Sangwal, Keshra.
Additives and crystallization processes: from fundamentals to applications
John Wiley and Sons
. 2007. səh.
212
ISBN
978-0-470-06153-4
Becker, Wayne M.
The world of the cell
. Benjamin/Cummings. 1991.
ISBN
978-0-8053-0870-9
Magloire, Kim.
Cracking the AP Biology Exam, 2004–2005 Edition
The Princeton Review
. 2004. səh.
45
ISBN
978-0-375-76393-9
Starr, Cecie.
Biology: Concepts and Applications without Physiology
. Cengage Learning. 2007. 362, 365.
ISBN
978-0-495-38150-1
26 iyul 2020 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
21 avqust
2021
Hillmer, Gero; Lehmann, Ulrich.
Fossil Invertebrates
. Translated by J. Lettau. CUP Archive. 1983. səh.
54.
ISBN
978-0-521-27028-1
7 may 2016 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
8 yanvar
2016
Knobil, Ernst.
Encyclopedia of reproduction, Volume 1
. Academic Press. 1998. səh.
315
ISBN
978-0-12-227020-8
Romoser, William S.
; Stoffolano, J. G.
The science of entomology
. WCB McGraw-Hill. 1998. səh.
156
ISBN
978-0-697-22848-2
Charlesworth, D.; Willis, J. H.
"The genetics of inbreeding depression".
Nature Reviews Genetics
. 10 (11). 2009: 783–796.
doi
10.1038/nrg2664
ISSN
1471-0056
PMID
19834483
Bernstein, H.; Hopf, F. A.; Michod, R. E.
The molecular basis of the evolution of sex. Advances in Genetics. 24. 1987. 323–370.
doi
10.1016/s0065-2660(08)60012-7
ISBN
978-0-12-017624-3
PMID
3324702
Pusey, Anne; Wolf, Marisa.
"Inbreeding avoidance in animals"
. Trends Ecol. Evol. 11 (5). 1996: 201–206.
doi
10.1016/0169-5347(96)10028-8
PMID
21237809
Adiyodi, K. G.; Hughes, Roger N.; Adiyodi, Rita G.
Reproductive Biology of Invertebrates, Volume 11, Progress in Asexual Reproduction. Wiley. iyul 2002. səh.
116.
ISBN
978-0-471-48968-9
Schatz, Phil.
"Concepts of Biology: How Animals Reproduce"
. OpenStax College.
6 mart 2018 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
5 mart
2018
10
11
12
13
Sitat səhvi: Yanlış

teqi;
Zhang2013
adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
10
11
12
13
Sitat səhvi: Yanlış

teqi;
Hogenboom2016
adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
Sitat səhvi: Yanlış

teqi;
Balian2008
adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
Sitat səhvi: Yanlış

teqi;
Poulin2007
adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
Stork, Nigel E.
"How Many Species of Insects and Other Terrestrial Arthropods Are There on Earth?". Annual Review of Entomology. 63 (1). yanvar 2018: 31–45.
doi
10.1146/annurev-ento-020117-043348
PMID
28938083
Stork notes that 1m insects have been named, making much larger predicted estimates.
Poore, Hugh F.
Introduction
// Crustacea: Malacostraca. Zoological catalogue of Australia. 19.2A.
CSIRO Publishing
. 2002. 1–7.
ISBN
978-0-643-06901-5
Uetz, P.
"A Quarter Century of Reptile and Amphibian Databases"
. Herpetological Review. 52: 246–255.
21 fevral 2022 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
17 noyabr
2021
ResearchGate vasitəsilə.
Reaka-Kudla, Marjorie L.; Wilson, Don E.;
Wilson, Edward O.
Biodiversity II: Understanding and Protecting Our Biological Resources
. Joseph Henry Press. 1996. səh.
90.
ISBN
978-0-309-52075-1
Burton, Derek; Burton, Margaret.
Essential Fish Biology: Diversity, Structure and Function
. Oxford University Press. 2017. 281–282.
ISBN
978-0-19-878555-2
Trichomycteridae
... includes obligate parasitic fish. Thus 17 genera from 2 subfamilies,
Vandelliinae
; 4 genera, 9spp. and
Stegophilinae
; 13 genera, 31 spp. are parasites on gills (Vandelliinae) or skin (stegophilines) of fish.
Nicol, David.
"The Number of Living Species of Molluscs". Systematic Zoology. 18 (2). iyun 1969: 251–254.
doi
10.2307/2412618
JSTOR
2412618
Sitat səhvi: Yanlış

teqi;
Felder2009
adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
Sluys, R.
"Global diversity of land planarians (Platyhelminthes, Tricladida, Terricola): a new indicator-taxon in biodiversity and conservation studies". Biodiversity and Conservation. 8 (12). 1999: 1663–1681.
doi
10.1023/A:1008994925673
Pandian, T. J.
Reproduction and Development in Platyhelminthes
. CRC Press. 2020. 13–14.
ISBN
978-1-000-05490-3
26 iyul 2020 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
17 noyabr
2021
Fontaneto, Diego.
"Marine Rotifers | An Unexplored World of Richness"
(PDF)
. JMBA Global Marine Environment. 4–5.
2 mart 2018 tarixində
arxivləşdirilib
(PDF)
İstifadə tarixi:
2 mart
2018
Morand, Serge; Krasnov, Boris R.; Littlewood, D. Timothy J.
Parasite Diversity and Diversification
. Cambridge University Press. 2015. səh.
44.
ISBN
978-1-107-03765-6
12 dekabr 2018 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
2 mart
2018
Məmmədov Q. Ş. Xəlilov M. Y. Ensiklopedik ekoloji lüğət Bakı 2008
Təbiətin
elementləri
Kainat
Fəza
Zaman
Enerji
Maddə
zərrəciklər
kimyəvi elementlər
Yer
Yer haqqında elmlər
Tarixi
geoloji
Strukturu
Geologiya
Tektonik plitələr
Okeanlar
Qaia hipotezi
Yerin gələcəyi
Hava (meteorologiya)
Meteorologiya
Yerin atmosferi
İqlim
Buludlar
Yağış
Qar
Günəş işığı
Qabarma və çəkilmələr
Külək
tornado
Tropik siklon
Ətraf mühit
Ekologiya
Ekosistem
Sahə
Şüalanma
Vəhşi təbiət
Meşə yanğınları
Həyat
Abiogenez
Təkamül tarixi
Biosfer
İyerarxiya
Biologiya
astrobiologiya
Bioloji müxtəliflik
Orqanizm
Eukariotlar
flora
bitkilər
fauna
heyvanlar
göbələklər
ibtidailər
Prokariotlar
arxeyalar
bakteriyalar
Viruslar
Kateqoriya
Takson
eyniləşdirmələri
Wikidata
Q729
Wikispecies
Animalia
ADW
Animalia
AFD
Animalia
EoL
EPPO
1ANIMK
Fauna Europaea
Fauna Europaea (new)
dada6f44-b7b5-4c0a-9f32-980f54b02c36
Fossilworks
325038
GBIF
iNaturalist
ITIS
202423
NBN
NBNSYS0100001342
NZOR:
f38e12bf-0be7-4f13-b739-e2bc1b763ae0
uBio:
230572
WoRMS
ZooBank
0EA9A33B-6B31-4551-B4E2-A772AAF96231
Mənbə — "
Kateqoriyalar
Əlifba sırasına görə heyvanlar
Heyvanlar
Bioloji aləmlər
Kriogenin ilk görünüşü
Karl Linney tərəfindən adlandırılmış taksonlar
Biologiya terminləri
Gizli kateqoriyalar:
Vikipediya:Vikidatada mənbələri olan məqalələr
Vikinövlərə istinadı olmayan məqalələr
MBMM-siz biologiya məqalələri
Takson şablonu istifadə olunan məqalələr
Taksonbarda "from" parametri daxil edilməmiş məqalələr
İstinad xətası olan səhifələr
Heyvanlar
Mövzu əlavə et