Islandiera - Wikipedia, entziklopedia askea.

Islandiera - Wikipedia, entziklopedia askea.
Edukira joan
Wikipedia, Entziklopedia askea
Islandiera
Íslenska
íslenska
Datu orokorrak
Lurralde eremua
Islandia
Danimarka
eta baita
Norvegia
AEB
eta
Kanadan
ere
Hiztunak
320.000
Ofizialtasuna
Islandia
UNESCO
sailkapena
1: ziurra
Araugilea
Islandiar Ikasketen Árni Magnússon Institutua
Hizkuntza sailkapena
giza hizkuntza
indoeuropar hizkuntzak
germaniar hizkuntzak
ipar-germaniar hizkuntzak
Scandinavian languages
(en)
mendebaldeko eskandinaviar hizkuntzak
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologia
subjektu aditza objektua
V2 hizkuntza
nominatibo-akusatibo hizkuntza
hizkuntza azentuala
hizkuntza malgukaria
adjective-noun
(en)
eta
hizkuntza sintetikoa
Denbora gramatikalak
orainaldia
lehenaldia
eta
geroaldia
Modu gramatikalak
indikatiboa
subjuntiboa
eta
agintera
Genero gramatikalak
genero femeninoa
genero maskulinoa
eta
genero neutroa
Kasu gramatikalak
nominatiboa
akusatiboa
datiboa
eta
genitiboa
Alfabetoa
latindar alfabetoa
Icelandic alphabet
(en)
eta
Icelandic Braille
(en)
Aurrekaria
Old Icelandic
(en)
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1
is
ISO 639-2
isl
ice
ISO 639-3
isl
Ethnologue
isl
Glottolog
icel1247
Wikipedia
is
Linguasphere
52-AAA-aa
ASCL
1502
IETF
is
Mintzatzea islandieraz
Islandiera
Islandiera
íslenska
Islandiako
hizkuntza ofiziala
da.
Hizkuntza germaniko
horrek
flexibotasun
nabaria mantentzen du,
latina
greziera
klasikoa edota antzinako
ingelesaren
antzera. Germaniar hizkuntzen artean, islandierak,
alemanierak
eta
faroerak
bakarrik gordetzen dituzte
kasuak
. Egun ere, bere antzinako formaren nahiko antzekoa da
Historikoki,
indoeuropar hizkuntza
mendebaldekoena izan zen, baina ez da hala
portugaldarrak
Azoreetara
bizitzera joan zirenetik. Mendebaldeko
norvegiera
k, faroerak eta
nornera
k (
hildako hizkuntza
) mendebaldeko
eskandinaviar hizkuntzak
osatzen zituzten iraganean eta
suediera
k,
daniera
k eta ekialdeko norvegierak ekialdeko eskandinaviar hizkuntzak ziren. Bi talde horiek gaur egungo
Norvegiako
hizkuntzan eragin zuten. Gaur egun, haiek guztiek kontinenteko taldea (daniera, suediera eta norvegiera) eta uharteetako taldea (islandiera eta faroera) dute.
Hiztun gehienak –320 000 pertsona, gutxi gorabehera– Islandian bizi dira; 8000 baino gehiago
Danimarkan
(haietako 3000 ikasleak dira). 5000 hiztun inguru
AEBetan
bizi dira eta 1400 baino gehiago,
Kanadan
Manitoban
batez ere. Islandiako biztanleriaren
% 97k
ama-hizkuntza
du, baina beste herrialdeetan hiztunen kopurua murrizten da.
Arni Magnussnarraren institutua (
Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum
) islandiera ikertzeko gune nagusia da. Islandieraren batasunak –unibertsitateak, margolariak eta kultura, hezkuntza eta zientziaren elkartea batzen ditu– gobernuarekin hizkuntz politika adosten du.
1995etik, urtero islandieraren eguna azaroaren 16an ospatzen da.
Hizkuntza garbizalea (edo puristikoa) da, hau da, islandierazko hitz berri gehienak germaniar erroetatik sortzen dira eta
mailegu
ak saihesten dira
Ahaideak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Islandiera
eskandinaviar hizkuntzen
kidea da.
Antzinako islandiera
k mendebaldeko eskandinaviar
dialekto
batean oinarria zuen. Gaur egungo islandiera uharteetako eskandinaviar hizkuntzen kidea da,
faroerarekin
batera; hizkuntza horiek ez zuten izan harremanik beste hizkuntzekin denbora luzez eta, beraz, esan dezakegu germaniar hizkuntzen artean bakartuak direla
Historia
aldatu
aldatu iturburu kodea
Islandieraren historia IX. mendean hasi zen,
antzinako eskandinavieraz
hitz egiten zuten
norvegiarrak
Islandiara etortzearekin. Islandierazko testu zaharrenak K. a. 1100ean gutxi gorabehera idatzi ziren. Testu horiek gehienak
olerkiak
eta legeak dira, ahozko hizketaren bidez bakarrik gordetzen zirenak lehenago. Horietako ezagunenak
sagak
(«historia» esan nahi du) eta
eddak
dira,
Snorri Sturlusonek
idatzitakoak.
Sagen hizkuntzari «antzinako islandiera» deritzo; antzinako eskandinavieraren,
bikingoen
hizkuntzaren, aldaera da. Hizkuntza horrek
zelta hizkuntzen
eragina zuen halaber.
Islandia Europatik oso urrun dagoela eta, historian zehar islandiera ez zen errotik aldatu eta, beraz, gaur egungoa antzinako eskandinavieraren oso antzekoa da. Hiztunak hizkuntzaren garbitasuna mantentzen ahalegintzen dira, hitz berriak jatorrizko erroetatik sortuz (horri
purismo
deritzo)
XIV. mendean itzuli zen islandierara lehenengo zientzietako liburua,
aritmetikaren
ikasgaiak zituena,
latinetik
Norvegiar etorkinen hizkuntza
aldatu
aldatu iturburu kodea
Islandiako lehenengo biztanle gehienak Norvegiatik iritsi ziren; antzinako eskandinavieraren mendebaldeko dialektoaz hitz egiten zuten. Isolamendua zela eta, beraz, beste hizkuntzen eraginaren eza zela eta, islandieraren garapena erabat burujabea izan zen, baina ez da uste behar etorkin horiek guztiek hizkuntza berberaz hitz egiten zutenik. Gehienak mendebaldeko Norvegiakoak izan arren, batzuk beste eskualdeetakoak ziren, baita beste eskandinaviar lurraldeetakoak ere. Horren ondorioz, norvegiar dialekto askok islandieran eragina izan zuten, baina biztanleen nahasketak –
Alþingi
an (biztanleen urteko biltzarra) bereziki– dialektoen arteko bestelakotasunak kendu zituen. Islandieraren garapena lehenengo herrixkaren sorrerarekin hasi zen.
Hizkuntza tonal
baten ezaugarri guztiak galdu zituen (ezaugarri horiek gaur egungo
norvegiera
eta
suedieran
ikusten dira oraindik ere, hau da, hitz berak esanahi ezberdinak ditu, tonu ezberdinez ahoskatzen bada).
Gaur egungo egoera
aldatu
aldatu iturburu kodea
Hiztunak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Islandieraren hiztun gehienak
Islandian
bizi dira, 290 000, 2007ko datuen arabera. 8165 hiztun
Danimarkan
bizi dira eta horietako 3000 ikasleak dira. Hiztun batzuk
AEBetan
(5655 gizaki 2000an) eta
Kanadan
(2385 gizaki 2001ean,
Manitoban
batez ere) bizi dira, baita
Errusian
(233 hiztun, 2010ean) ere. Islandian izan ezik, hiztunen kopurua murrizten ari da.
Guztizko hiztun kopurua 306 000 gutxi-gorabehera zen 2007an.
Dialektoak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Islandierak
dialekto
gutxi ditu.
Honako hauek dira:
hegoaldekoa; dialekto horretan
hasperenketa
dutenak, beste
germaniar hizkuntzetan
bezala), hitz baten hasieran ez daudenean, [b̥, d̥, g̊] (hasperenketa gabekoak) gisa ahoskatzen dira;
iparraldekoa; dialekto horretan
[pʰ, tʰ, kʰ] (hasperenketarekin) gisa ahoskatzen dira.
Danimarkaren menperatzearen garaian
danierak
eragin esanguratsua izan zuen islandieran,
Reykjavik
eko biztanleen hizketan bereziki, baina XIX. mendearen hasieran,
Rasmus Christian Rask
eta bertako batzuen jarduerari esker, islandiera hizkuntza garbia bihurtzen hasi zen.
Euskara-islandiera pidgina
, euskal arrantzaleekin hitz egiteko erabiltzen zena, aipatzekoa da halaber.
Islandiar alfabetoa
aldatu
aldatu iturburu kodea
Alfabetoa
latindar alfabetoaren
aldaera da eta 32
hizki
ditu. Zazpi
bokal diakritiko
ditu: Á, É, Í, Ó, Ú, Ý, Ö; idazketak hiru hizki berezi,
(bokalen arteko euskal
bezala ahoskatzen da),
(Espainiako
gaztelania
estandarreko
bezala ahoskatua, edo
ingelesezko
think
hitzeko
th
bezala) eta
ai
ahoskatzen da—, ere baditu.
A / a
Á / á
B / b
D / d
Ð / ð
E / e
É / é
F / f
G / g
H / h
I / i
Í / í
J / j
K / k
L / l
M / m
N / n
O / o
Ó / ó
P / p
R / r
S / s
T / t
U / u
Ú / ú
V / v
X / x
Y / y
Ý / ý
Þ / þ
Æ / æ
Ö / ö
Islandieraren garbizaletasuna
aldatu
aldatu iturburu kodea
Islandiera
hizkuntza germaniarrik
garbienetakoa da; izan ere, askotan
normandar-germaniar hizkuntzekin
alderatuta (eta alemaniarrekin, orokorrean) oso hitz ezberdinak baititu. Kontzeptu modernoak,
terminologia
filosofikoari
zein zientifikoari dagozkienak izendatzeko, hizkuntza askotan jatorri grekoa edo latinoa duten hitzak erabiltzen dira, baina islandieraz, ez
Euskararekin ere horrelako joerak nagusi ziren XX. mendearen hasieran. Islandian garbizaletasuna XVII. mendean sortu zen,
danieraren
eta
alemanaren
eraginaren aurka; XVIII. mendearen amaieran doktrina izan zen, eta Rasmus Rask
hizkuntzalariarekin
bultzada hartu zuen XIX. mendearen lehen erdian.
Oso garrantzitsua izan zen XIX. eta XX. mendeetan.
Hitzak alderatzeko:
Euskara
Alemana
Islandiera
Hitzaren esanahia
hies
Aids
alnæmi
sentiberatasunoso
al
= oso,
næmi
= sentiberatasun)
barometro
Barometer
loftvog
aireorratz
loft
= aire,
vog
= orratz, balantza edo pisu)
bateria
Batterie
rafgeymir
indarrontzi
raf
= indar,
geymir
= ontzi)
liburutegia; biblioteka (publikoa; etxekoa)
Bibliothek
bókasafn
Liburubilduma
bók
= liburu,
safn
= bilduma)
Hala eta guztiz ere, ahozkoan bereziki, beste hizkuntzetatik hartutako hitz batzuk daude, adibidez,
klukka
(«erloju»,
zelta jatorriko
hitza). Islandieraren aldaera erabat garbia dago halaber, «islandiera garaia» izenekoa eta hitz jatorrak bakarrik dituena, baina hedapenik gabekoa eta interneten bakarrik erabiltzen dena.
Hizkuntzaren egitura eta ezaugarriak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Fonetika
aldatu
aldatu iturburu kodea
Islandierak «
silaben
oreka» du
fonetikan
, norvegierak, faroerak eta suedierak bezala; hau da,
azentua
dagoen silaban
bokal
bat
kontsonante
luze baten
edo kontsonante multzo baten aurretik labur bihurtzen da; bestela, bokal bat luze bihurtzen da
Bokalak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Islandierak
monoptongoak
eta
diptongoak
ditu; bokalak laburrak edo luzeak izan daitezke.
Monoptongoak:
Aurrekoak
Erdikoak
Atzekoak
Goikoak (estuak)
i: i (í ý)
u: u (ú)
Goikoak (zabalak)
ɪ: ɪ (i y)
ʉ: ʉ (u)
Erdikoak
ε: ε (e) œ: œ (ö)
ɔ: ɔ (o)
Behekoak
a: a (a)
Islandierazko diptongoak honako hauek dira:
[ai] [a: i],
au
[œy] [œ:y],
[au] [a: u],
ei
ey
[εi] [ε:i],
[ou] [o: u].
Kontsonanteak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Islandierazko kontsonanteak
Ezpainkariak
Aurremihikariak
Palatalak
Aho-gingilezkoak
Eztarrikoak
Sudurkariak
(m̥)
(n̥)
(ɲ̊)
(ɲ)
(ŋ̊)
(ŋ)
Leherkariak
pʰ
tʰ
(cʰ)
(c)
kʰ
Igurzkariak
Txistukariak
Eztxistukariak
(ð)
(ç)
(x)
(ɣ)
Albokariak
(l̥)
Dardarkariak
(r̥)
Islandierazko
eta
hasperenketarekin ahoskatzen dira –[pʰ, tʰ, kʰ]– beste
germaniar hizkuntzetan
bezala;
eta
letrek hots berberak, baina hasperenketa gabekoak adierazten dituzte.
kk
pp
eta
tt
hasperenketa dute beren aurretik
ʰk:
ʰp:
ʰt:
eta luzeak dira. Islandierak kontsonante ozenak, baina ahoskabeak –[r̥, l̥, n̥, ɲ̊, ŋ̊]– ere baditu.
Azentua
aldatu
aldatu iturburu kodea
Azentua beti lehen silaban joaten da, baita maileguetan ere (
prófessor
[`pro: ufεsɔr]), azentu gabeko
aurrizkiak
dituzten hitz bakan batzuetan izan ezik.
Lexikoa
aldatu
aldatu iturburu kodea
Antzeko hitzak ingelesarekin (kognatuak)
aldatu
aldatu iturburu kodea
Islandierak eta
ingelesak
hizkuntza arbasoak partekatzen dituztenez, eta biak
germaniar hizkuntzak
izanik, bi-bietan oso antzeko hitz ezagun batzuk daude; esanahi bera edo antzekoa dute eta erro komun batetik datoz. Posesiboa sarritan -
atzizkiaz adierazten da, ingelesez bezala. Hizkuntza bakoitzak izan dituen aldaketa fonologikoak eta ortografikoak ezberdinak dira: horregatik, ortografia eta ahoskera ezberdinak azaltzen dira, baina kasu askotan antzekoak dira oraindik. Hona adibide batzuk.
Euskarazko hitza (eu)
Ingelesezko hitza (en)
Islandierazko hitza (is)
Entzun biak (en - is)
sagar
apple
epli
Entzun
liburu
book
bók
Entzun
altu
high/hair
hár
Entzun
etxe
house
hús
Entzun
ama
mother
móðir
Entzun
gau
night
nótt/nátt
Entzun
harri
stone
steinn
Entzun
hori
that
það
Entzun
hitz
word
orð
Entzun
Morfologia
aldatu
aldatu iturburu kodea
Kasuen kopurua europar hizkuntzetan. Grisez, deklinaziorik gabeak.
Islandierak hitz-forma ugari ditu sortzen ditu;
Izenordain
izen
aditz
izenondo
eta numeralen kategorietako hitzekin batez ere. Jarraian, kategoria garrantzitsu horien flexio-adibideak aurkeztuko dira
Flexibotasun
nabaria du egun ere, beste
eskandinaviar hizkuntzek
(faroera izan ezik) ez bezala. Morfologia
antzinako eskandinavieraren
morfologiaren antzekoa da. Bukaeran atal oso bat dago artikulu honetan, morfologia luze azaltzeko
Aleman
ez bezala, hiru genero (maskulinoa, femeninoa eta neutroa) eta lau
kasu
nominatiboa
genitiboa
datiboa
akusatiboa
) daude, baita
artikulua
eta bi
numero
(singularra eta plurala) ere.
Artikulu zehaztua (euskaraz, «-a»z adierazlea duena, hots, "seme
") bakarrik du, beti hitzei eransten zaiena; izenek bezala, artikuluak hiru genero ditu eta izenaren kasuaren arabera aldatzen da:
armur
inn
armur
«esku» +
inn
(«-a») <
armur hinn
(«esku hori»);
kinnar
innar
kinnar
(«masaila») +
innar
(«-a») <
kinnar hinnar
(«masaila horren»). Artikulu zehaztua, hitzei ez atxikitakoa –
hinn
–, gaur egun idatzizko hizketan erabiltzen da bakarrik:
hinn
gamli maður
(«gizon zaharra» —«gizon zahar hori»—) =
gamli maður
inn
Plurala erroko bokalak aldatuz zein
atzizkien
bidez adierazten da:
hest
«zaldi» —
hest
«zaldiak»,
tré
«zuhaitz» —
tr
ær
«zuhaitzak» etab.
Islandierazko
aditzek
denborak
moduak
konjugazioa
eta bozak dituzte. Ingelesak eta alemanak bezala, aditz «indartsuak» eta aditz «indargabeak» ditu. «Indargabeak» arauaren arabera aldatzen dira lehenaldian eta aditz «indartsu» bakoitza, berriz, era berezi batean aldatzen da lehenaldian.
Pertsona-izenordainak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Islandieraz, ingelesez bezala, pertsona-izenordainak lau kasuren bidez flexionatzen dira. Hirugarren pertsonan, hiru genero bereizten dira, genero neutroko izenordain bat ere baitago. Hoona hailen flexioaren ikuspegi orokorra da hau:
Singularra
1. pertsona
2. pertsona
3. pertsona (maskulinoa)
3. pertsona (femeninoa
3. pertsona(k)
3. pertsona (genero neutroa)
Nominatiboa
ég
(ni, nik)
þú
(hi, hik)
hann
(hura, hark)
hún
(hura, hark)
það
(hura, hark)
hán
Akusatiboa
mig
(ni)
þig
(hi)
hann
(hura)
hana
(hura)
það
(hura)
hán
Datiboa
mér
(niri)
þér
(hiri)
honum
(hari)
henni
(hari)
því
(hari)
háni
Genitiboa
mín
(nire)
þín
(hire)
hans
(haren)
hennar
(haren)
þess
(haren)
háns
Alemanez ez bezala, pluralezko hirugarren pertsonan ere genero bereizketa dago,.
þau
forma neutroa pertsona talde mistoetarako erabiltzen da eta, beraz, ohikoena da; forma maskulinoak eta femeninoak sexu bereko taldeei bakarrik egokitzen zaizkie.
Plurala
1. pertsona
2. pertsona
3. pertsona
(maskulinoa)
3. pertsona (femeninoa)
3. pertsona
3. pertsona (genero neutroa)
Nominatiboa
við
(gu, guk)
þið
(zuek)
þeir
(haiek)
þær
þau
Akusatiboa
okkur
(gu)
ykkur
(zuek)
þá
(haiek)
þær
þau
Datiboa
okkur
(guri)
ykkur
(zuei)
þeim
(haiei)
Genitiboa
okkar
(gure)
ykkar
(zuen)
þeirra
(haiei)
Inori hitz egitean, islandieraz
þú
("hi") izenordaina beti erabiltzen da, beraz —eskandinaviar hizkuntzetan egun ohikoa den bezala— beti izen-abizenekin. Herrialdeko presidenteari edo apezpikuari soilik hitz egiten zaie
þér
izenordain zaharkitu adeitsuaz (genitiboa:
yðar
, datiboa eta akusatiboa:
yður
). Gainera, poemetan edo ereserki nazionalean,
vér
"gu" forma ere badago oraindik (genitiboa:
vor
, datiboa eta akusatiboa:
oss
við
-ren ordez (forma zaharrean "biak" esanahia zuena oraindik).
Izenordain bihurkariak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Alemanak ez bezala, islandierak kasu-forma desberdinak bereizten ditu izenordain erreflexiboetarako.
kasua
Erreflexiboa
Akusatiboa
sig
Datiboa
sér
Genitiboa
sín
Alemanez ez dagoen islandiar bihurkariaren beste berezitasun bat izenordain horren erabilera
logoforikoa
da.
Izenordain eta adberbio galdetzaileak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Galdera-izenordainak hiru generoen arabera bereizten dira:
Singularra
Plurala
maskulinoa
femeninoa
neutroa
maskulinoa
femeninoa
neutroa
Nor(k)?
Nor(k)?
Nor(k)? Zer(k)?
Nor(k)? Zer(k)?
Nortzu(e)k?
Nortzu(e)k?
Nortzu(e)k? Zertzu(e)k?
Nominatiboa
hver
hver
hvert
hvað
hverjir
hverjar
hver
Akusatiboa
hvern
hverja
hvert
hvað
hverja
hverjar
hver
Datiboa
hverjum
hverri
hverju
hverju
hverjum
Genitiboa
hvers
hverrar
hvers
hvers
hverra
Beste adberbio garrantzitsu batzuk hauek dira:
hvar
"non",
hvenær
"noiz",
hve
"nola",
hvernig
"nola, nolatan",
af hverju
"zergatik", hvert "nora",
hvaðan
"nondik".
Zenbakiak
aldatu
aldatu iturburu kodea
1etik 4ra arteko zenbakiak islandieraz flexionatuta agertzen dira eta generoarekin eta kasurako dagokion izenarekin bat etorri behar dute:
"bat"
"bi"
"hiru"
"lau"
maskulinoa
femeninoa
neutroa
maskulinoa
femeninoa
neutroa
maskulinoa
femeninoa
neutroa
maskulinoa
femeninoa
neutroa
Nominatiboa
einn
ein
eitt
tveir
tvær
tvö
þrír
þrjár
þrjú
fjórir
fjórar
fjögur
Akusatiboa
einn
eina
eitt
tvo
tvær
tvö
þrjá
þrjár
þrjú
fjóra
fjórar
fjögur
Datiboa
einum
einni
einu
tveim(ur)
þrem(ur)
fjórum
Genitiboa
eins
einnar
eins
tveggja
þriggja
fjög(ur)ra
Zenbatzerakoan eta, islandiarrek normalean zenbakien forma maskulinoak erabiltzen dituzte. Hala ere, etxe zenbakiak forma neutroan ematen dira.
Zenbaki batzuen ikuspegi orokorra:
5etik 12ra
13tik 20ra
30etik 100era
200+
fimm
13
þrettán
30
þrjátíu
200
tvö hundruð
sex
14
fjórtán
40
fjörutíu
300
þrjú hundruð
sjö
15
fimmtán
50
fimmtíu
etc.
átta
16
sextán
60
sextíu
1000
(eitt/ein) þúsund
(n/f)
níu
17
sautján
70
sjötíu
2000
tvö þúsund
(n)/
tvær þúsundir
(f)
10
tíu
18
átján
80
áttatíu
11
ellefu
19
nítján
90
níutíu
etab.
12
tólf
20
tuttugu
100
(eitt) hundrað
(n)
1000000
(ein) milljón
(f)
Zenbakien ikuspegi sakona wiki hiztegian aurki daiteke (
islandiera
alemana
).
Izen arruntak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Alemana bezala, islandierazko izenak hiru
generotan
banatzen dira, hau da, maskulinoa, femeninoa eta neutroa, baina hiru genero horiek pluralean ere bereizten dira. Hitz bakoitza bere generoaren arabera flexionatzen da; generoen barnean flexio-klase desberdinak ere daude.
Izenaren paradigmaren barruan lau
kasu
daude:
nominatibo
a,
genitibo
a,
datibo
a eta
akusatibo
a; hitzaren zutoinari flexio amaiera bat gehituz eratzen dira. Pluralean, datibo
(-um)
(ia beti) eta genitibo
(-a)
(salbuespenik gabe) flexio-amaiera uniformeak daude, zein generotakoak diren kontuan hartu gabe.
Hestur
"zaldi" hitzak M1 (maskulinoa, 1. eredua) flexio-klase sendoko izen maskulino baten adibide gisa balio du:
M1
Singularra
Plurala
Singularra
Plurala
Nominatiboa
hest
ur
hest
ar
hest
ur
inn
hest
ar
nir
Akusatiboa
hest
hest
hest
inn
hest
na
Datiboa
hest
hest
um
hest
num
hest
num
Genitiboa
hest
hest
hest
ins
hest
nna
Taularen ezkerraldeko erdian, hitza artikulurik gabe azaltzen da, eta eskuinaldeko erdian, berriz,
artikulu
determinatu batekin agertzen da. Islandieraz ez dago artikulu mugagaberik.
Era berean,
dalur
"harana" flexionatzen du M2 (maskulinoa, 2. eredua) taularen arabera, i klasea deritzona:
M2
Singularra
Plurala
Singularra
Plurala
Nominatiboa
dal
ur
dal
ir
dal
ur
inn
dal
ir
nir
Akusatiboa
dal
dal
dal
inn
dal
na
Datiboa
dal
döl
um
dal
num
döl
num
Genitiboa
dal
dal
dal
ins
dal
nna
Deklinabide
femenino indartsuaren adibide bat
borg
"hiria" da:
F1
Singularra
Plurala
Singularra
Plurala
Nominatiboa
borg
borg
ir
borg
in
borg
ir
nar
Akusatiboa
borg
borg
ir
borg
ina
borg
ir
nar
Datiboa
borg
borg
um
borg
inni
borg
num
Genitiboa
borg
ar
borg
borg
ar
innar
borg
nna
Deklinabide gehienei erregulartasun hauek aplikatzen zaizkie:
maskulino baten akusatibo singularra bere enborrari dagokio,
indoeuropar hizkuntza guztietan bezala, nominatibo eta akusatibo singularrak berak dira, hitz klase guztien neutrorako,
nominatibo eta akusatibo pluralak berak dira femeninoan eta neutroan, baina ez maskulinoan,
datibo plurala beti
-um
atzizkiaz amaitzen da; artikulu determinatuarekin, amaiera horrek
-unum
atzizkiarekin bat egiten du, baina salbuespenak daude, bokala "zabala" denean:
kýr
("behi")
kúm
datibo pluralean,
("ibai")
ám
datibo pluralean edo
kló
("atzapar")
klóm
datibo pluralaern,.
genitiboa plurala
-a
atzizkiaz amaitzen da beti, mugatuarena
-annaz,
artikuluaren flexioa beti bera da genero baten barruan (
-txertaketak izan ezik, kontsonante gehiegi elkartuko bailirateke).
Neutro klase indartsuaren beste adibide bat
borð
"taula" da:
N1
Singularra
Plurala
Singularra
Plurala
Nominatiboa
borð
borð
borð
ið
borð
in
Akusatiboa
borð
borð
borð
ið
borð
in
Datiboa
borð
borð
um
borð
nu
borð
num
Genitiboa
borð
borð
borð
ins
borð
nna
Antzekotasunak daude maskulino indartsuaren eta neutroaren flexioan:
genitiborako amaiera eta datiboa singularra
-s
edo
-i
da hurrenez hurren; dena den, izen maskulinoek
-ar
amaiera genitiboa izan dezakete, eta ezin da
-i
atzizkiarekin kalkulatu maskulinoarekin datibo kasuan ere,
bai singularrean bai pluralean, neutro baten nominatibo eta akusatiboa berak dira, indoeuropar hizkuntza guztietan bezala.
u-umlauta
aldatu
aldatu iturburu kodea
Islandieraz, u-
umlaut
agertzen da izenen flexioan. Horrek
-a-
bokala duten izenei eragiten die generoa edozein dela ere; ama-bokala
-ö-
bokalera egiten da silaba azentugabean
-u-
atzetik bada (hau da, kasu amaieran); Hala ere,
-u-
hori islandiar hizkuntzaren historian zehar desagertu izana, honako arau hau gogoratu behar da:
a > ö
umlauta gertatzen da
femenino indartsuaren singular osoan genitiboan izan ezik
neutroaren nominatibo eta akusatibo pluralean
genero guztietan datibo pluralaan
Aurretik erakutsitako F1 klaseko femenino indartsu baten adibideak,
vör
"Lippe", eta N1 klaseko neutro indartsu baten adibideek,
lur
"Land" itxura dute (lodiz nabarmentzen dira umlautak):
Singularra
Plurala
Singularra
Plurala
Nominatiboa
var
ir
land
nd
Akusatiboa
var
ir
land
nd
Datiboa
um
land
nd
um
Genitiboa
var
ar
var
land
land
U-umlauta femenino nominatibo singularrean gertatzen denez eta forma horrek hiztegian ere lema osatzen duenez, hori bereziki garrantzitsua da flexioan.
Aditzak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Alemanez bezala, islandierazko aditz-sistema aditz talde sendoan eta aditz talde ahulean banatzen da. Hala ere, badaude bi taldeen artean oszilatzen duten aditz batzuk. Aditz ahulen barruan lau talde daude: handiena W4 da. Adibide gisa
hjálparen
"lagundu"-ren paradigma jartzen da: haren subjektu bokala
-a-
da, eta ondoko amaierak
letra etzanez
agertzen dira:
W4
Singularrezko orainaldia
Pluralezko orainladia
Singularrezko lehenaldia
Pluralezko lehenaldia
1)
ég hjálp
við hjálp
um
ég hjálp
að
við hjálp
uð
um
2)
þú hjálp
þið hjálp
ið
þú hjálp
að
ir
þið hjálp
uð
uð
3)
hann hjálp
þeir hjálp
hann hjálp
að
þeir hjálp
uð
Bide batez,
hjálpa
(islandiera zaharrean:
hjalpa
) jatorriz alemanez bezala aditz sendoa zen. Horren aztarna bat adjektiboan dago (jatorriz iraganean)
hólpinn
, "salbatu".
Aditz tauletan ezkerraldeko zutabeetan orainaldiko forma adierazgarriak azaltzen dira, eskuinaldeko erdian iraganekoak, zeina W4 klaseko aditzekin eratuta dagoen
-að-
(singularra) edo
-uð-
(pluraleko) atzizkiarekin.
Gainera, i-klaseko aditz adibide bat
-i-
bokala duen orainaldi singularrean:
reyna
"saiatu". Lehenaldiko atzizkiak
-d-
forma erakusten du hemen:
Zero aditz ahulen klase deiturikoari
telja
"zenbatzea"ri dagokio, eta horrek iraganeko denboran e > a/ö umlauta erakusten du. Aditz hauek ez dute subjektu bokalik baina
- atzizkia erakusten dute orainaldiko pluralean:
w1
Singularrezko orainaldia
Pluralezko orainaldia
Singularrezko lehenaldia (atzealdeko umlauta)
Pluralezko lehenaldia (atzealdeko umlauta)
1)
ég tel
við tel
um
ég tal
við töl
um
2)
þú tel
ur
þið tel
ið
þú tal
ir
þið töl
uð
3)
hann tel
ur
þeir tel
hann tal
þeir töl
Aditz sendoek W1 klasea bezala flexioa egiten dute orainaldian, baina ahal den guztietan umlautak singularrean erakusten dituzte (a > e, o > e, ó > æ, ú > ý). Iraganaldia ez da hortz-atzizki baten bidez eratzen, (alemanez bezala) bokal nagusiaren soinuaz baizik - adibide gisa 6. denboratik
taka
"hartu". Aditz sendoen multzoa (ablaut seriea):
S6
pres. sg.
(Umlaut)
pres. Pl.
pret. sg.
(Ablaut)
pret. Pl.
(Ablaut)
1)
ég t
við tök
um
ég t
við t
um
2)
þú t
ur
þið tak
ið
þú t
st
þið t
uð
3)
hann t
ur
þeir tak
hann t
þeir t
Aditz klase indibidualen subjuntibo-formak ez dira zerrendatzen.
Aditz ahulen eta sendoen ikuspegi determinatua
Islandiaren Wiktionary-
n aurki daiteke.
Izenlagunak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Islandieraz deklinabide adjektibo sendoak eta ahulak daude, eta horien aukeraketa izenaren determinazioaren araberakoa da. adjektiboaren posizio predikatiboaren araberakoa da. Adjektiboaren kasua, zenbakia eta generoa
komunztadura
dute izenarenekin.
Deklinabide gogorra hiru generoetan
veik-
"gaixo" adjektiboaren adibidea erabiliz erakus daiteke:
Singularra
maskulinoa
femeninoa
neutroa
Nominatiboa
veik
ur
veik
veik
Akusatiboa
veik
an
veik
veik
Datiboa
veik
um
veik
ri
veik
Genitiboa
veik
veik
rar
veik
Pertsona-izenordainekin bezala, pluralean dauden adjektiboak ere bereizten dira generoen artean; hala ere, unitate-amaierak daude genitiboan eta datiboan:
Plurala
maskulinoa
femeninoa
neutroa
Nominatiboa
veik
ir
veik
ar
veik
Akusatiboa
veik
veik
ar
veik
Datiboa
veik
um
veik
um
veik
um
Genitiboa
veik
ra
veik
ra
veik
ra
Deklinabide ahula izen deklinabide ahulei dagokie singularrean eta
rík-
"aberatsa" adjektiboaren adibidea erabiliz ikus daiteke:
Singularra
maskulinoa
femeninoa
neutroa
Nominatiboa
rík
rík
rík
Akusatiboa
rík
rík
rík
Datiboa
rík
rík
rík
Genitiboa
rík
rík
rík
Genero guztien plural arrunta
da adjektibo flexio ahulean.
Islandieraren hiztegiko
adjektiboen eranskina
zehaztasun handiagoa lortzeko erabil daiteke.
Hitz eta esaldi banaka batzuk
aldatu
aldatu iturburu kodea
islandiar:
íslenskur
íslensk
islandiera:
íslenska
Kaixo:
Halló
Hæ
Egun on:
Góðan daginn
Arratsalde on:
Góðan daginn
Gabon: G
ott kvöld
Góða nótt
Agur:
Bless, bæ
Eskerrik asko:
Takk fyrir
Maite zaitut:
Ég elska þig
Zenbat?:
Hve mikið?
bai:
já
ez:
nei
Erreferentziak
aldatu
aldatu iturburu kodea
(Ingelesez)
Karlson,
Stefán.
(2013).
The Icelandic language.
Viking Society for Northern Research, University College London
ISBN
978-0-903521-61-1
(Ingelesez)
Pálsson,
Gísli.
(1995).
The Textual Life of Savants: Ethnography, Iceland, and the Linguistic Turn.
Psychology Press
ISBN
9783718657216
(kontsulta data: 2019-09-15)
(Ingelesez)
Bandle,
Oskar
Braunmuller,
Kurt
Elmevik,
Lennart
Jahr,
Ernst Hakon
Widmark,
Gun
Karker,
Allan
Naumann,
Hans-Peter
Teleman,
Ulf.
(2002).
The Nordic Languages: An International Handbook of the History of the North Germanic Languages.
Walter de Gruyter
ISBN
9783110171495
(kontsulta data: 2019-09-15)
Ikus, gainera
aldatu
aldatu iturburu kodea
Euskara-islandiera pidgina
Kanpo estekak
aldatu
aldatu iturburu kodea
(Ingelesez)
(Islandieraz)
Islandieraren Institutua
Icelandic language battles threat of 'digital extinction
Jon Henley, The Guardian. (2018-02-16)
El idioma islandés lucha contra la amenaza de la extinción digital
. Jon Henley, diario.es. (2018-02-16)
Autoritate kontrola
Wikimedia proiektuak
Datuak:
Q294
Multimedia:
Icelandic language
Q294
Identifikadoreak
BNF
119321425
(data)
GND
4120209-0
LCCN
sh85064029
NDL
00560123
NKC
ph121210
AAT
300388449
Hiztegiak eta entziklopediak
Britannica
url
Datuak:
Q294
Multimedia:
Icelandic language
Q294
Hizkuntza honek bere
Wikipedia
du:
Bisita ezazu
Germaniar hizkuntza
modernoak
Iparraldekoak
Daniera
Faroera
Norvegiera
bokmåla
nynorska
) •
Islandiera
Suediera
Mendebaldekoak
Afrikaansa
Alemana
austrobavariera
coloniero alemana
franciquera
luxenburgera
fersentalera
Pennsylvaniako alemana
suitzar alemana
zinbriera
) •
Behe-alemana
mendebaldekoa
nederlandar behe-saxoiera
) •
Brabantera
Flandriera
Frisiera
iparraldekoa
ekialdekoa
mendebaldekoa
) •
Ingelesa
Limburgera
Nederlandera
Walserera
Ripuariera
Eskoziera
Ulsterko eskoziera
) •
Yiddisha
Zeelandera
Parentesi artean: parentesiaren ezkerrean dagoen hizkuntzaren
dialektoak
"(e)tik eskuratuta
Kategoria
Islandiera
Ezkutuko kategoriak:
Hizkuntza txantiloia duten artikuluak
Testuan islandiera duten artikuluak
Pages using the Phonos extension
Wikipedia:BNF identifikatzailea duten artikuluak
Wikipedia:GND identifikatzailea duten artikuluak
Wikipedia:LCCN identifikatzailea duten artikuluak
Wikipedia:AAT identifikatzailea duten artikuluak
Islandiera
Gehitu atala