Itålyin (lingaedje) — Wikipedia
Aller au contenu
Èn årtike di Wikipedia.
Pol
discramiaedje
des årtikes avou l' mot « itålyin »,
loukîz cial
Italyin
italiano
Rilîjhaedje
[itaˈljaːno]
Estats (redjons)
Itålye
Suisse
Sint-Marin
Vatican
Croacye
eyet
Slovuneye
(coinreçmint)
()
Cåzeus
Nombe
67.000.000 (natifs), 85.000.000 (totå) (2024)
Ôtès informåcions
Alfabet
alfabet latin
Sôre
SVO
Tacsonomeye
Filodjenêye
Indo-uropeyinne
Italike
Lingaedjes romans
Italo-dalmate
Italyin
Statut oficir
Minoritaire
Eritrêye
Libeye
Somaliye
Etiopeye
pa l' Lingaedje oficir di l'
Itålye
, del
Suisse
, di
Sint-Marin
eyet do
Vatican
Otorité linwistike
Accademia della Crusca
Côdes di classifiaedje
ISO 639-1
it
ISO 639-2
ita
ISO 639-3
ita
en
Glottolog
ital1285
en
Linguasphere
51-AAA-a
Prumî årtike di l' Univiersele declaråcion des droets del djin
Luçon po scrire al mwin dins ene escole itålyinne.
Ene comere ki cåze e-n
itålyin
, mins eto e
sicilyin
Èn eredjistrumint e-n
itålyin
L'
itålyin
(pa côp
riscôpé
a li
tålyin
), (
italiano
lingua italiana
) fwait pårteye del famile des
lingas indo-europeyinnes
Li linga italyinne s' a fwait cnoxhe pa l' voye del literateure eyet, disk' å sike di dvinant, n' esteut cåzêye ki pa des ptitès minorités. L' istwere di l' italyin, c' est do côp l' istwere di l' afirmåcion do dialeke literaire del Toscane, ki, gråce å contribucion des grands scrijheus et poetes di c' redjon la (come
Dante Alighieri
"Tote lo que le italianos produce in poesia se appella siciliano".,
Francesco Petrarca
Giovanni Boccaccio
) eyet å grand rôle d' economeye eyet d' comiece ki Florence a prins tins do
Moyinådje
, s' a spårdou dins tote li peninsol italyinne.
L' italyin est ene des lingas oficires di l'
Union Uropeyinne
ey i gn a kékès 70.000.000 di cåzants.
Côde
ISO
it
Istwere del linga italyinne
candjî
candjî l’ côde wiki
L' italyin d' ouy a come båze li florentin literaire eployî e "Trecento" (XIVe sike) pa Dante, Petrarca et Boccaccio, influenced pa li linga sicilyinne literaire k' a stî fwaite pal Sicole Sicilyinne da Jacopo da Lentini eyet sol modele do latén. Pol long tins, l' italyin a stî reclô dins l' uzaedje literaire
: li linga n' esteut nén cåzêye pol peupe, ki continouwéve a djvizer avou les lingas locåles.
L' uzaedje di l' italyin a cmincî a creche après l' nexhance do Royåme d' Itåleye, cwand ci linga la a stî fwaite linga oficire. Å d' ouy, l' italyin a cåzu tot rimplaecî les lingas redjonåles dins les veyes les pus grandes. Dins les provinces, å rviers, si l' italyin est l' linga k' on cåze li pus, l' uzaedje des lingas redjonåles est co mo spårdou.
Do latén vulgaire å l' italyin vulgaire
candjî
candjî l’ côde wiki
Pizer ki l' italyin vént d' on dret d' fiyåcion do latén pôreut esse sibeut
: l' italyin est l' minme linga ki les Romins djvizént, k' a paser on long chemin d' evoluccion disk' a l' italyin d' ouy.
Do florentin vulgaire å l' italyin
candjî
candjî l’ côde wiki
L' italyin d' asteure dischind do florentin vulgaire do XIIIe sike. Emey les elemints di l' italyin d' asteure ki n' si trouvèt nén dins d' ôtes dialekes d' Itåleye et ki sont prôpes å florentin, i gn a li rcloyaedje do "e" protonike eyet l' evoluccion do nexe latén -RI- e -I-.
Djeyografeye del linga
candjî
candjî l’ côde wiki
Il est cåzé e l'
Itåleye
, el
Swisse
(10% del populåcion) et dins les estats wice ki l' egrigråcion italyinne a stî importante (
Estats-Unis
Ostraleye
Canada
Beldjike
France
Almagne
). Il est linga oficire eto a San Marino eyet å Vatican.
L' italyin est sovint comprins eyet djvizé eto pa les
Spagnols
, les
Albanès
eyet les
Maltès
Activité des martchands eyet les lingas vulgaires italyinnes
candjî
candjî l’ côde wiki
Tins do Moiyen Ådje, l' Itåleye esteut on carrefour des voyes di comiece, gråce al prezince des foitès republiks marinnes come Veneze, Djene, Pize eyet Amalfi.
Les excandjes di martchandijhe ont moenné a des contaks continus etur les martchands italyins eyet les peupes di linga foresitire.
C' est l’ RAI (tévé d' estat itålyinne) k’ a-st aprindou a tos les Itålyins a djåzer li hôt itålyin après l'
deujhinme guere daegnrece
Itålyin, Latén, Walon eyet d' ôtes lingas
candjî
candjî l’ côde wiki
Vocial ene tåvlea di comparåjhon etur li latén, l' itålyin, li walon eyet d' ôtes
lingas romanes
Dialekes eyet lingas romanes
candjî
candjî l’ côde wiki
Lingas d' Itåleye.
Avou l' rwinne di l' Imperi romin d' oucident, li latén vulgaire si maxhéve avou les dialekes des peupes latinizés, dnant nexhance ås lingas neolatines.
I gn a bråmint d' lingas romanes k' ont on statut oficire
: el purtuguer, el spagnol, el francès, l' italyin, el roumin eyet l' catalan. I gn a eto d' ôtes lingas k' ont yeu on djudjmint d' ricnoxhance
: l' occiton, l' arpitan, l' aromun, el sarde,
el corse, el friulan, el ladin, el romanche, l' asturiyin, l' aragounès, el liyonès,
el venicyin, el lombård, l' emilyin, el piemuntès, el napolitin,
el sicilyin, eyet l' istriote.
L' italyin a dmoré pol long tins come li linga des letres k' ont rprins li florentin do XIVe sike. C' est Pietro Bembo k' a preposté li florentin come modele di linga.
Disk' å XIXe sike, on ptit pårt del populåcion cåzéve l' italyin. Alessandro Manzoni djheut e 1806 ki l' italyin "pote dicer se quasi como un lingua morte".
10
E 1861, kékès 2,5% del populåcion djvizéve italyin secundo Tullio De Mauro,
11
u 10% secundo Arrigo Castellani.
12
Latén
Sicilyin
Interlingua
Walon
Lombård
Venicyin
Liyonès
Espagnol
Itålyin
annus
annu
anno
an
ann
ano
annu
año
anno
lingua
lingua
lingua
linga
lengua
lengua
llingua
lengua
lingua
oculus
occhiu
oculo
ouy
œgg
ocio
gueyu
ojo
occhio
clavis
chiavi
clave
clé
ciav
ciave
chave
llave
chiave
filius
figghiu
filio
fî
fieu
fio
fiyu
hijo
figlio
noctem
notti
nocte
nute
nocc
note
nueiche
noche
notte
factum
fattu
facto
fwait
fat
fato
feichu
hecho
fatto
planum
chjanu
plano
plin
cian
pian
chanu
llano
piano
ligna
ligna
ligna
lenye
legna
legna
lleinna
leña
legna
fumus
fumu
fumo
foumî
fumm
fumo
fumu
humo
fumo
Academeye del Crusca
candjî
candjî l’ côde wiki
L' Accademia della Crusca a pol but d' "asoutni li linga italyinne come fondamint di l' identité del nåcion".
13
Elle overe so l' etimolodjeye eyet les neolodjijhas.
14
Notis
candjî
candjî l’ côde wiki
Dante a scrit e si ovraedje
De vulgari eloquentia 1, XII
Vittorio Coletti,
Storia della lingua
, Treccani, 2011.
Attività mercantili e volgari italiani
, Enciclopedia Treccani.
Massimo Di-Giusti,
Le frioulan, de lyriques grecs à internet
, raploû d'
Pwetî
so les mancîs lingaedjes, 6 & 7 d' avri 2018
E. Villa,
Manuale di linguistica
, p. 9.
Amos Cardia,
S'italianu in Sardìnnia
, Iskra, 2006, p. 92.
ISBN 9788890136757
Abel Pardo Fernández,
Italiano-leonese: lingue, marketing, nuove tecnologie e didattiche
, Peter Lang, 2011, pp. 81-144.
ISBN 9783631595558
Dialetti meridionali
, Enciclopedia Treccani
Lorenzo Renzi et Alvise Andreose,
Manuale di linguistica e filologia romanza
, Il Mulino, 2015, pp. 44-45.
Sergio Salvi,
L'Italia non esiste
, CAMUNIA, 1996, p. 112.
ISBN 9788877672049
Tullio De Mauro,
Storia linguistica dell'Italia unita
, 1970, p. 43.
Arrigo Castellani, "Quanti erano gli italofoni nel 1861?",
Studi linguistici italiani
, 1982, pp. 3-26.
Statuto dell'Accademia della Crusca
Gruppo Incipit
, Accademia della Crusca.
Sourdants
candjî
candjî l’ côde wiki
Lingaedjes romans
Latén
Latén vulgaire
†)
Roman coûtchantrece
Troke ibero-roman
Aragonès
Galicyin
Espagnol
Liyonès
Portuguès
Troke galo-roman
Borguignon
Djersiyès
Francès
Francoprovinçå
Galo
Lorin
Morvandiô
Normand
Picård
Pweturlin
Tchampnwès
Walon
Troke galo-italike
Côsse
Ligur
Lombård
Pîmontès
Venicyin
Emilyin
Romagnol
Troke occitano-roman
Catalan
Occitan
Troke reto-roman
Fôrlan
Ladin
Roumantche
Roman levantrece
Troke italo-roman
Itålyin
Napolitin
Istriyot
Sicilyin
Toscan
Troke iliro-roman
Dalmate
Troke balcanike
Roumin
Aroumin
Megleno-roumin
Istro-roumin
Roman d' iye
Sarde
Ôtes
Sabir
(Lingua Franca)
Prin del pådje «
Categoreyes
Lingaedjes SVO
Pådjes avou des hårdêyes otomatikes ISBN
Itålyin (lingaedje)
Lingaedjes
Itåleye
Lingaedjes romans
Itålyin (lingaedje)
Radjouter on sudjet