Język fiński – Wikipedia, wolna encyklopedia

Język fiński – Wikipedia, wolna encyklopedia
Przejdź do zawartości
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
suomi
Obszar
Finlandia
Estonia
Finnmark
Norwegia
),
Karelia
Rosja
) i inne
Liczba mówiących
5 392 180
Pismo
alfabet
łacińskie
Klasyfikacja genetyczna
Języki uralskie
Języki ugrofińskie
Języki fińskie
Języki bałtycko-fińskie
Język fiński
Status oficjalny
język urzędowy
Finlandia
Karelia
jeden z urzędowych w
Unii Europejskiej
Organ regulujący
Instytut badawczy języków Finlandii
UNESCO
1 bezpieczny
Ethnologue
1 narodowy
Kody języka
ISO 639-1
fi
ISO 639-2
fin
ISO 639-3
fin
IETF
fi
Glottolog
finn1318
Ethnologue
fin
GOST 7.75–97
фин 740
WALS
fin
SIL
FIN
Występowanie
W Wikipedii
Zobacz też:
język
języki świata
Wikipedia w języku fińskim
Słownik języka fińskiego
Wikisłowniku
Ta strona zawiera symbole fonetyczne
MAF
Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków
Unikodu
Język fiński na obszarze południowej Szwecji (stan na 2005)
Język fiński
(fiń.
suomen kieli
suomi
]) – język należący do
podgrupy
języków bałtycko-fińskich
, zaliczanej do podrodziny
języków ugrofińskich
rodziny uralskiej
. Najbliżej jest spokrewniony m.in. z
językiem estońskim
oraz językami ludów północno-zachodniej Rosji, dalsze pokrewieństwo łączy go z
językiem węgierskim
Fiński jest obok
szwedzkiego
jednym z dwóch języków urzędowych w Finlandii oraz jednym z języków urzędowych Unii Europejskiej. W Finlandii za język ojczysty uważa go ok. 4,7 mln ludzi
(92% populacji). W Szwecji, gdzie posługuje się nim około 300 tys. mieszkańców pochodzenia fińskiego
, jest oficjalnie uznawany jako język mniejszości, jest też oficjalnie językiem mniejszości w
Republice Karelii
w Rosji. Niewielkie fińskojęzyczne mniejszości znajdują się również w prowincji
Finnmark
na północy Norwegii oraz w Estonii.
Jako przedstawiciel rodziny uralskiej, różni się znacznie od
rodziny indoeuropejskiej
, w skład której wchodzi większość języków używanych w Europie. Odróżnia go przede wszystkim
aglutynacyjność
, piętnaście
przypadków
, złożona gramatyka, zwłaszcza
harmonia samogłosek
wymiany spółgłoskowe
, brak
rodzaju gramatycznego
czasu przyszłego
. Wielowiekowe
kontakty
sprawiły jednak, że pod względem składni i słownictwa fiński ma pewne cechy wspólne z językami indoeuropejskimi, przede wszystkim szwedzkim.
Jest językiem żywym, używanym w mowie i piśmie, rozwijającym się, mającym bogatą i cenioną na świecie literaturę. Po fińsku nadaje ponad dziesięć stacji telewizyjnych o zasięgu krajowym i regionalnym, ponad pięćdziesiąt rozgłośni radiowych, ponadto w języku tym wychodzi ponad 120 gazet krajowych, regionalnych i lokalnych
Klasyfikacja
edytuj
edytuj kod
Język fiński zalicza się do bałtycko-fińskiej podgrupy
fińskiej
grupy rodziny
języków ugrofińskich
. Języki ugrofińskie wchodzą w skład
uralskiej
rodziny językowej
, a wraz z nią w skład
uralo-ałtajskiej
ligi językowej
. Ponieważ do kolejnych rozpadów w ramach ugrofińskiej wspólnoty językowej doszło już kilka tysięcy lat temu (w III i II tysiącleciu p.n.e.), dzisiejsze języki ugrofińskie od dawna rozwijały się samodzielnie, a przy tym, ze względu na dystans geograficzny między terenami zamieszkałymi przez poszczególne ludy ugrofińskie, ulegały wpływom różnych języków sąsiednich; w przypadku fińskiego były to głównie wpływy szwedzkie i rosyjskie. W efekcie, mimo niewątpliwego wspólnego pochodzenia, podobieństwo języków ugrofińskich jest niewielkie i polega przede wszystkim na zbliżonej gramatyce, natomiast słownictwo jest zupełnie odmienne. Największe podobieństwo do języka fińskiego wykazuje współczesny
język estoński
oraz języki używane przez wymierające ludy ugrofińskie nad Bałtykiem –
iżorski
wepski
karelski
liwski
võro
wotycki
, tym niemniej nawet one nie są wzajemnie zrozumiałe.
Status oficjalny
edytuj
edytuj kod
Język fiński jest jednym z dwóch oficjalnych języków Republiki Finlandii, obok języka szwedzkiego, którego używa 5,49% mieszkańców
. Jest jednym z 24 oficjalnych języków Unii Europejskiej
. Ponadto jest formalnie uznanym językiem mniejszości narodowej w Szwecji oraz w
Republice Karelii
w Rosji. Zgodnie z nordycką konwencją językową osoby mówiące językiem fińskim jako ojczystym mają na terenie krajów
Unii Nordyckiej
prawo do używania własnego języka i bezpłatnej pomocy w tłumaczeniach w sprawach urzędowych
Historia
edytuj
edytuj kod
Wczesna historia
edytuj
edytuj kod
Pierwszy zapis języków fińskich to jedno zdanie, zapisane
cyrylicą
, na korze drzewa, datowane na początek XIII wieku, znalezione w okolicach
Nowogrodu Wielkiego
w 1957 w
Związku Radzieckim
. Oryginalny zapis to: „юмолануолиїнимижи ноулисѣханолиомобоу юмоласоудьнииохови”, transkrybując na
alfabet łaciński
– „jumolanuoli ï nimizi nouli se han oli omo bou jumola soud’ni iohovi”. Jest to najstarszy znany tekst we wszystkich językach fińskiej grupy językowej i został prawdopodobnie napisany w
dialekcie ołonieckim
języka karelskiego
Języki uralskie wywodzą się od wspólnego
prajęzyka
, który rozdzielił się początkowo na prajęzyk samojedzki i ugrofiński. Później miał miejsce podział prajęzyka ugrofińskiego na fińsko-permski i ugryjski. Z prajęzyka fińsko-permskiego powstały następnie najwcześniejsze formy języków bałtycko-fińskich, z których oddzielił się
język lapoński
10
Określenie ram czasowych powyższych zmian ewolucyjnych, których rekonstrukcja opiera się przede wszystkim na analizie słownictwa i struktury współczesnych języków, sprawia duży kłopot
11
. Przypuszcza się jednak, że oddzielenie się języka lapońskiego od wczesnego fińskiego miało miejsce ok. roku 1000 p.n.e. Fiński pozostawał już w prehistorii w bliskich kontaktach z językami
germańskimi
bałtyckimi
i wziął z nich wiele zapożyczeń
12
Chociaż mieszkańcy ówczesnej Finlandii mówili w całości językami ugrofińskimi, wspólny język fiński rozwinął się dopiero w czasach nowożytnych. W przeszłości mieszkańcy Finlandii dzielili się zasadniczo na trzy grupy, zgodnie z różnicami kulturowymi i językowymi. Na południowym zachodzie mieszkał lud określany później jako „prawdziwi Finowie” (
varsinaissuomalaiset
). W tym regionie z mieszkańcami mieszali się germańscy przybysze ze Skandynawii, którzy przynieśli wiele zapożyczeń pochodzenia germańskiego. Na wschodzie mieszkali Karelowie, a w lasach w głębi lądu – Hämowie, którzy z początku nie różnili się wiele od Lapończyków. Z wymieszania powyższych grup, ale już w średniowieczu, powstał dialekt
Savo
Od czasu aneksji Finlandii przez Szwecję język fiński ukształtował się jako język mówiony. Na terenie Finlandii językiem urzędowym był szwedzki, w handlu używano
jednej z odmian niemieckiego
, a w sprawach wyznaniowych dominowała
łacina
. Pierwszym zapisanym zdaniem w języku fińskim było zdanie z kroniki podróży z roku 1450
Mynna tachton gernast spuho somen gelen Emyna dayda
. Współcześnie zdanie brzmiałoby:
Minä tahdon kernaasti puhua suomen kieltä (mutta) en minä taida
; pol. – naprawdę chcę mówić po fińsku, ale nie potrafię. Zdanie to miał wypowiedzieć fiński biskup
13
. W średniowieczu powstało więcej zapisów języka fińskiego, a być może już wtedy istniała literatura w języku fińskim, jednak nie przetrwała ona do współczesnych czasów.
Rozwój języka pisanego
edytuj
edytuj kod
Mikael Agricola na dziewiętnastowiecznym rysunku Alberta Edelfelta
Powstaniu jednolitego języka fińskiego, a zwłaszcza języka pisanego, sprzyjała
reformacja
. Król
Gustaw I Waza
zerwał w 1524 stosunki z
Kościołem katolickim
i wprowadził nauczanie
luterańskie
. Nakazywało ono, żeby
Słowo Boże
było tłumaczone na język ludu. W konsekwencji proboszczowie zaczęli również zapisywać niezbędne teksty
liturgiczne
Publikacja pierwszego drukowanego tekstu w języku fińskim była zasługą biskupa
Mikaela Agricoli
14
. Uczeń
Marcina Lutra
już w czasach studenckich zaczął tłumaczyć teksty religijne, szczególnie
Nowy Testament
. Pierwszą wydrukowaną fińską książką był wydany w 1543 roku elementarz
Abckirja
, który był ukierunkowany religijnie i zawierał
katechizm
. Fińskie tłumaczenie Nowego Testamentu ukazało się w roku 1548.
Agricola opracował ortografię na podstawie łacińskiej, niemieckiej i szwedzkiej oraz stworzył podstawy fińskiego
języka literackiego
. Wykorzystał przy tym przede wszystkim dialekt z
Turku
, który dzięki temu stał się podstawą późniejszego wspólnego,
ustandaryzowanego
języka fińskiego. Agricola pracował również nad ujednoliceniem i rozwojem słownictwa – wprowadził do fińskiego nowe słowa, z których część ostała się aż po dziś, np.
armo
– łaska. Ponad połowa wynalezionych przez niego słów funkcjonuje obecnie.
Od mowy chłopów do języka kultury
edytuj
edytuj kod
Od XVI wieku prawo było częściowo spisane po fińsku, ale wciąż nie było fińskojęzycznego życia kulturalnego: w należącej do Szwecji Finlandii to szwedzki był językiem
administracji
oświaty
kultury
15
, którego dominująca rola utwierdziła się w XVII wieku, kiedy prawie całe fińskie elity już się nim posługiwały. Jednak język rozwijał się cały czas, zwłaszcza
fonetycznie
, doszło wtedy do znaczących zmian w wymowie
13
Dopiero po roku 1809, gdy
Wielkie Księstwo Finlandii
przeszło pod panowanie rosyjskich
carów
, zaczęła się budzić fińska świadomość narodowa. Ona właśnie zapoczątkowała znany ruch
Fennomanów
, którzy chcieli uczynić z języka fińskiego język kultury. Na początku XIX wieku brakowało jednak językowi wielu niezbędnych cech. Gramatyka nie była ujęta systematycznie, a słownictwo odzwierciedlało życie codzienne chłopskiego ludu, brakowało jednak prawie wszystkich słów potrzebnych kulturze i administracji.
Wydanie w 1835 roku przez
Eliasa Lönnrota
eposu narodowego
Kalevala
umocniło rolę języka fińskiego. Dzięki aktywności Fennomanów powstała fińskojęzyczna literatura i prasa. Wielu członków towarzystwa, których językiem ojczystym był szwedzki, pracowało nad dalszym rozwojem fińskiego. Dzięki tej współpracy powstały liczne słowa, które uprzednio w fińskim nie istniały. Dzięki fińskiemu ruchowi narodowemu nowe słowa były wtedy niemal bez wyjątku tworzone nie jako zapożyczenia, tylko całkowicie od nowa.
W drugiej połowie XIX wieku rozpoczęto tworzenie i systematyzowanie fińskojęzycznego szkolnictwa, trwające do końca stulecia. Celem było utworzenie wykształconej fińskojęzycznej warstwy społeczeństwa. Do lat 20. XX wieku fiński stał się pełnoprawnym językiem kultury, który zasadniczo odpowiadał językowi we współczesnej postaci.
Ortografia i wymowa
edytuj
edytuj kod
Zapis języka
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
alfabet fiński
Abckiria
, najstarsze dzieło w języku fińskim
Szwedzka litera
symbolizuje język szwedzki. Symbol oporu przeciw
obowiązkowej nauce języka szwedzkiego w fińskich szkołach
(fiń.
pakkoruotsi
Alfabet fiński składa się z 26 liter
pisma łacińskiego
i dodatkowych znaków. Przy sortowaniu alfabetycznym, np. w słownikach, znaki te są umieszczane na końcu alfabetu we wskazanym wyżej porządku (a nie tak jak np. w niemieckim, przy „a” i „o”). Litera
, charakterystyczna dla starych tekstów, została zastąpiona literą
, dlatego przy sortowaniu zazwyczaj się ich nie rozróżnia.
Litery
nie występują w fińskich słowach, lecz jedynie w
zapożyczeniach
. W wyrazach obcych używa się również dla dźwięku /
/ litery
z haczykiem (
). Dopuszczalna jest jednak również pisownia
sh
lub po prostu
(np.
šakki
shakki
lub
sakki
– szachy). Jeszcze rzadziej używa się litery
, która występuje głównie w nazwach geograficznych, jak np.
Fidži
16
Fińska ortografia jest dystrybutywna – prawie zawsze litera jednoznacznie odpowiada głosce, również każda głoska zapisywana jest przy pomocy jednego znaku. Jest również ortografią fonetyczną, to znaczy dokładnie odwzorowuje wymowę, w przeciwieństwie do ortografii etymologicznej, zachowującej dawną pisownię (np. francuskiej). Zapożyczenia dostosowuje się konsekwentnie do fińskiej ortografii. Następujące litery czyta się inaczej niż po polsku:
Litera
Dźwięk
Opis
wymawiane z cofniętym językiem
bardziej „ściśnięte” niż polskie
s̺
między polskim
sz
jak niderlandzkie
, norweskie
jak niemieckie
, francuskie
dźwięk pomiędzy a i e, jak w
ang.
hat
jak niemieckie
Do niewielu wyjątków w wymowie należą kombinacje liter
nk
ng
, które wymawia się odpowiednio /
/ i /
/. Ponadto
stojące przed
wymawia się często jak /
/ (np.
kunpa
można czytać
kumpa
, ale także
niinpä
enpä
można czytać
niimpä
empä
). W języku fińskim często dochodzi do zmian zwanych
sandhi
– asymilacji i podwojenia (patrz odrębny rozdział
sandhi
).
W fińskiej wymowie ważną rolę pełni
iloczas
. Różnica pomiędzy głoskami długimi i krótkimi jest oddawana również w piśmie – głoski długie zapisuje się podwojonym znakiem. Dotyczy to zarówno samogłosek, jak i spółgłosek (
tuli
– ogień,
tulli
– cło,
tuuli
– wiatr). Długie dźwięki są z reguły dokładnie dwa razy dłuższe, niż zwykłe. Jakość samogłoski nie zależy od jej długości – np.
czyta się /
/ obojętnie czy jest ono długie, czy krótkie. Wydłużenie spółgłosek
realizuje się poprzez wydłużenie czasu zwarcia (powstrzymania strumienia powietrza).
Akcent wyrazowy
edytuj
edytuj kod
W języku fińskim
akcent
ma charakter inicjalny, czyli pada zawsze na pierwszą sylabę słowa. Akcent poboczny pada na co drugą (trzecią, piątą itd.) sylabę, tak jednak, by ostatnia była zawsze nieakcentowana. Wyjątkiem są jednowyrazowe wypowiedzi
emfatyczne
, np. /
/'! (dziękuję)
17
. Długość samogłoski jest niezależna od akcentu.
Akcentowanie ma charakter dynamiczno-toniczny, czyli realizuje się je mocniejszym wymówieniem sylaby i nieco podwyższonym tonem. Akcent nie ma cechy
relewantnej
, to znaczy akcentowanie nie wpływa na
znaczenie
wyrazu.
W języku fińskim wymowa następuje przy obróbce strumienia
powietrza wydychanego z płuc
; możliwa jest jednak również wymowa
ingresywna
(„na wdechu”), zwłaszcza w krótkich, jedno- i dwuwyrazowych wypowiedziach, np.
Jaa
(tak),
ihanko totta
(doprawdy?)
Totta kai
(oczywiście) itp.
18
Fonologia
edytuj
edytuj kod
Fonemy
edytuj
edytuj kod
W języku fińskim występuje 37 fonemów: 8 samogłosek, 14 spółgłosek i 18 dwugłosek (dyftongów).
Samogłoski
edytuj
edytuj kod
Samogłoski fińskie na czworoboku samogłoskowym
Fiński używa ośmiu
samogłosek
(podanych w transkrypcji), których rola gramatyczna i słownikowa jest bardzo istotna. Ich wymowa jest ściśle przestrzegana, prawie w ogóle nie zachodzi zjawisko
alofonii
– przyjmowania różnych odmian w różnych kontekstach fonetycznych. Na diagramie podano ich wartości fonetyczne – w nawiasach transkrypcja
IPA
, przed nią zapis ortograficzny.
Przednie
Tylne
Niezaokrąglone
Zaokrąglone
Niezaokrąglone
Zaokrąglone
Przymknięte
i /
y /
u /
Średnie
e /
e̞
ö /
ø̞
o /
o̞
Otwarte
ä /
a /
Fińskie samogłoski średnie najczęściej transkrybuje się bez żadnych znaków diakrytycznych (/
e, ø, o
/). Taki sposób transkrypcji używany jest też w tym artykule.
Dyftongi
edytuj
edytuj kod
Ponadto w fińskim występuje 18 różnych
dyftongów
(dwugłosek). Ich wartość przedstawia tabela:
Samogł. inicjalna
Zakończone na /i/
Zakończone na /u/
Zakończone na /y/
Otwarcie dyftongu
Spółgłoski
edytuj
edytuj kod
W użyciu jest czternaście
spółgłosek
. Dalsze cztery spółgłoski (w tabeli podano w nawiasach) pojawiają się tylko w zapożyczeniach.
dwuwargowe
wargowo-dziąsłowe
zębowe
dziąsłowe
zadziąsłowe
podniebienne
miękko-podniebienne
gardłowe
zwarte
nosowe
drżące
trące
boczne
półotwarte
Jako że fiński dysponuje jedynie 14 fonemami spółgłoskowymi, jest on językiem typu samogłoskowego. W fińskim tekście na 100 samogłosek przypada średnio 96 spółgłosek – dla porównania: w niemieckim 177
19
, a w polskim – 210
20
Spółgłoski dźwięczne i bezdźwięczne nie stoją do siebie w opozycji. Dźwięk /
/ jako jedyny rodzimy
obstruent
dźwięczny pełni szczególną rolę w fińskim systemie fonologicznym. Występuje tylko jako realizacja stopy słabej spółgłoski /
/. Historycznie wywodzi się ze spółgłoski trącej /
/, zapisywanej dawniej jako
tudzież
dh
. Ponieważ dźwięk /
/ zanikł, ostała się pisownia
, którą realizowano w mowie na wzór szwedzki. Dźwięk /
/ nie występuje w żadnym dialekcie fińskim, a jego rdzenne brzmienie albo zanikło, albo przekształciło się w /
/, /
/ albo /
/. Podczas sporów językowych w
XIX w.
XX w.
, dążono do uznania spółgłoski
za niefińską i zamiany jej w każdym przypadku na
. Jednak zwolennicy tej szkoły nie uzyskali poparcia większości.
W tradycyjnych fińskich słowach na początku nie może stać zbitka spółgłoskowa. Starsze zapożyczenia były zatem dopasowywane: pozostawiana była tylko ostatnia spółgłoska ze zbitki.
koulu
(szkoła) ze szwedzkiego
skola
ranta
(wybrzeże) ze szwedzkiego
strand
W nowych zapożyczeniach zazwyczaj pozostawia się zbitki spółgłoskowe. Wymowa sprawia jednak niektórym Finom trudności i wymawiają oni również tutaj tylko ostatnią spółgłoskę.
stressi
(stres)
professori
(profesor)
Na końcu słowa może stać tylko samogłoska, albo spółgłoski -
, -
, -
, -
i -
. Nowsze zapożyczenia są zazwyczaj tworzone przez dołączenie na końcu
-i
(np.
presidentti
– prezydent).
Spółgłoski dźwięczne, które w języku fińskim występują w szczątkowej postaci, w
zapożyczeniach
bardzo często tracą dźwięczność, co niekoniecznie znajduje odbicie w zapisie
21
banaani
– czyt. /
/ (banan)
Podział słowa na sylaby
edytuj
edytuj kod
Przyjęty w języku fińskim podział na sylaby różni się subtelnie od przyjętego w języku polskim, co jest o tyle istotne, że reguły pewnych ważnych zjawisk fonetycznych i gramatycznych występujących w języku fińskim, wyrażone są poprzez odniesienie do liczby lub cech sylab.
W języku fińskim przy podziale na sylaby analizuje się słowo litera po literze od początku do końca i przyjmuje się, że granica pomiędzy sąsiednimi sylabami przebiega
przed
daną głoską, gdy spełnia ona jedno z trzech następujących kryteriów:
jest spółgłoską występującą po samogłosce i przed samogłoską (otoczoną przez samogłoski), lub
jest spółgłoską występującą po spółgłosce i przed samogłoską, lub
jest samogłoską występującą po samogłosce, z którą nie tworzy ani samogłoski długiej ani dyftongu
Przykłady podziału wyrazów na sylaby:
mies
(mężczyzna) →
mies
(sł. jednosylabowe),
poika
(chłopiec) →
poi-ka
tyttö
(dziewczynka) →
tyt-tö
penkki
(ławka) →
penk-ki
liikenteeseen
(w ruch [uliczny]) →
lii-ken-tee-seen
musiikki
(muzyka) →
mu-siik-ki
musiikkia
(muzyka [przyp.
partitiivi
]) →
mu-siik-ki-a
musiikkien
([tych] muzyk) →
mu-siik-kien
musiikissa
(w muzyce) →
mu-sii-kis-sa
haluaisin
(chciałbym) →
ha-lu-ai-sin
itd.
Harmonia samogłoskowa
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Harmonia samogłosek
Osobny artykuł:
Gramatyka języka fińskiego#Harmonia samogłoskowa
System fińskiej harmonii wokalicznej: na niebieskim tle samogłoski przednie, żółtym – tylne, zielonym – neutralne
Do głównych prawideł fińskiej fonologii należy
harmonia samogłosek
(fin.
vokaalisointu
22
23
24
. Samogłoski ze względu na miejsce artykulacji dzielą się na przednie
oraz tylne
. Samogłoski przednie
oraz
wyróżnia się jako
neutralne
, co oznacza, że w jednym słowie mogą występować zarówno z innymi samogłoskami przednimi, jak i z samogłoskami tylnymi. Pozostałe samogłoski przednie
oraz
nie mogą występować w słowie razem z tylnymi (wyjątkami są pewne zapożyczenia, patrz niżej). Przy tym jeżeli słowo jest słowem złożonym, to harmonia obowiązuje tylko w granicach członu, np.
is
nm
aa
(ojczyzna)
Końcówki i liczne w języku fińskim sufiksy, zawierające samogłoski inne niż
oraz
, występują zatem zawsze w dwóch wariantach, co umożliwia dopasowywanie ich do samogłosek występujących w słowie. Na przykład końcówka przypadka
inessiivi
posiada warianty
-ssa
oraz
-ssä
, por.:
talo
(dom) –
taloss
(w domu)
metsä
(las) –
metsäss
(w lesie)
Gdy rdzeń słowa zawiera jedynie samogłoski neutralne, tj.
i/lub
, dołącza się końcówkę z samogłoskami przednimi:
tie
(droga) –
tiell
(na drodze)
Z powyższej reguły wyłamują się formy
partitiivi
dla rzeczowników
meri
(morze) →
meressä
(w morzu), ale
mert
(morze
part.
) oraz veri (krew) →
veressä
(we krwi), ale
vert
(krew
part.
).
W wyrazach złożonych wariant końcówki dopasowywany jest do samogłosek w ostatnim członie wyrazu:
Pohjanmeri
(Morze Północne) –
Pohjanmeress
(w Morzu Północnym)
Obce słowa zawierają czasem samogłoski zarówno przednie, jak i tylne. W niestarannej wymowie zamienia się często przednie samogłoski na odpowiadające im tylne. Na przykład
Olympia
przez większość mówców jest wymawiana jak /
/. Dobór końcówek dla takich słów jest dowolny, obie formy funkcjonują na zasadzie oboczności.
Wymiana stóp
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Wymiana stóp
Osobny artykuł:
Gramatyka języka fińskiego#Wymiana stóp
Spółgłoski
ulegają podczas odmiany słowa przez przypadki lub osoby procesowi
wymiany stóp
(fin.
astevaihtelu
25
26
27
, w wyniku którego mogą występować w stopie „słabej” lub „mocnej”.
Proces wymiany stóp dotyczy jedynie:
spółgłosek krótkich
należących do ostatniej sylaby rdzenia wyrazu w rdzeniach dwu- i więcej sylabowych
spółgłosek długich
kk
pp
tt
, przez środek których przebiega granica pomiędzy ostatnią i przedostatnią sylabą rdzenia wyrazu
spółgłosek krótkich
oraz długich
kk
pp
tt
należących do końcówek dołączonych wcześniej do rdzenia
Wyróżnia się dwie klasy słów podlegających wymianie stóp: słowa podlegające wymianie stóp
prostej
(fin.
suora astevaihtelu
) oraz słowa podlegające wymianie stóp
odwrotnej
(fin.
käänteinen astevaihtelu
). W przypadku wymiany prostej formy podstawowe wyrazów (tj. 1.
bezokolicznik
dla czasowników oraz forma
mianownika
dla słów z grupy rzeczownika) występują w stopie mocnej, a znaczna część form odmienionych występuje w stopie słabej. W przypadku wymiany odwrotnej to forma podstawowa występuje w stopie słabej, a zdecydowana większość form odmienionych w stopie mocnej.
Pod względem morfologicznym istnieją dwa
warianty
wymiany stóp – wymiana ilościowa oraz wymiana jakościowa. Przy wymianie ilościowej w stopie mocnej występuje
geminata
(podwójna spółgłoska, tj.
kk
pp
lub
tt
) lub zbitka spółgłosek kończąca się taką geminatą, a w stopie słabej zachodzi redukcja geminaty do pojedynczej spółgłoski, np.
pan
kk
(bank) →
pan
it
(banki),
pp
ia
(uczyć się) →
in
(uczę się) czy
ka
tt
(dach) →
ka
ot
(dachy); przykładem odwrotnej wymiany ilościowej jest np.
ha
(wiór) →
ha
kk
eet
(wióry). W wypadku drugiego wariantu – wymiany jakościowej – w stopie mocnej występuje pojedyncza spółgłoska (
) lub zbitka spółgłosek kończąca się taką spółgłoską, a w stopie słabej spółgłoska ta ulega zamianie na inną, ulega asymilacji lub znika, np.
rei
(dziura) →
reiät
(dziury),
ra
(rak) →
ra
ut
(raki) czy
pai
(koszula) →
pai
at
(koszule); przykładem odwrotnej wymiany jakościowej jest np.
maata
(leżeć) →
ma
aan
(leżę). Ten wariant wymiany stóp nie jest już produktywny, to znaczy nie dotyczy słów nowo powstałych, por.:
katu
(ulica) →
ka
ut
(ulice), ale
auto
(samochód) →
au
ot
(samochody).
W zestawieniu z niektórymi innymi spółgłoskami, spółgłoski
podlegają wymianie stóp w sposób nietypowy lub nie podlegają jej wcale.
Ogólna zasada wyboru stopy opiera się na uwarunkowaniach fonetycznych. Kiedy sylaba jest otwarta, czyli kończy się samogłoską, tak jak na przykład druga sylaba słowa
ka
(ulica), wtedy używa się stopy mocnej. Przy sylabie zamkniętej, czyli kończącej się spółgłoską, spółgłoska poprzedzająca końcową spółgłoskę sylaby występuje w stopie słabej, np.
ka
ut
(ulice).
Z powodu zmian historycznych i
ewolucji języka
mówionego w procesie wymiany stóp występują odstępstwa od powyższej reguły ogólnej.
Przemiany samogłosek
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Gramatyka języka fińskiego#Przemiany samogłosek
Różne często używane końcówki i wrostki, które zaczynają się głoską
, powodują przemianę samogłosek, do których zostają doczepione (dotyczy rdzeni kończących się samogłoską)
28
29
. Proces ten dotyczy najczęściej:
wrostka liczby mnogiej (poza mianownikiem l.mn.)
-i-
końcówek stopnia najwyższego przymiotników
-in
oraz przysłówków
-immin
wrostka czasu przeszłego imperfekt
-i-
wrostka trybu przypuszczającego
-isi-
W większości przypadków dana samogłoska poprzedzająca przekształca się w identyczny sposób niezależnie od tego, jaka końcówka lub wrostek wywołała przemianę. W niektórych przypadkach występują jednak różnice. Przykłady przemian tego typu to np. skrócenie samogłoski długiej jak w
saan
(mogę) →
sain
(mogłem), skrócenie dyftongu jak w
suo
(bagno) →
soissa
(w bagnach), przemiana samogłoski w inną jak w
omena
(jabłko) →
omenoiden
(jabłek), czy też zniknięcie samogłoski jak w
vanha
(stary) →
vanhin
(najstarszy).
Sandhi
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Sandhi
Osobny artykuł:
Podwojenie spółgłoski nagłosowej
Fińskie
sandhi
jest nadzwyczaj częste, pojawia się między wieloma wyrazami i
morfemami
, zarówno w
ustandaryzowanym języku ogólnym
, jak i w codziennym
języku obiegowym
. Najczęściej nie jest zapisywane, występuje prawie wyłącznie w transkrypcji
dialektów
. Można wyróżnić dwa rodzaje sandhi: prostą
asymilację
z uwzględnieniem miejsca
artykulacji
(np.
np
mp
). Druga to
geminacja
spółgłoski inicjalnej na granicy morfemów.
n + k → ŋk,
welaryzacja
wywołana przez
, np.
sen kanssa
ss
n + p → mp,
labializacja
wywołana przez
np.
menenpä
→ V
V,
dysymilacja
sekwencji samogłosek – w przeciwieństwie do
dyftongizacji
– przez dodanie
zwarcia krtaniowego
, np. kuorma-auto /
/ (nieobowiązkowa)
Geminacja (podwojenie) spółgłoski otwierającej morfem
(fin,
loppukahdennus
) występuje, gdy poprzedzający
morfem
jest zakończony samogłoską i należy do jednej z następujących klas morfologicznych:
rzeczowniki zakończone na -
(oprócz kilku wyrazów zapożyczonych)
przypadków zakończonych na -
allativus
lle
, występujący tylko w skostniałych zwrotach sublativus –
nne
(jak w
tänne
) i
prolativus
tse
(jak w
meritse
pierwszy
bezokolicznik
(forma słownikowa)
tryb rozkazujący
2 osoby liczby pojedynczej i jego przeczenie, jak również forma przeczące czasu teraźniejszego
przeczenie w
trybie rozkazującym
trzeciej osoby liczby pojedynczej i wszystkich osób liczby mnogiej:
älkää
tehkö
kään sitä
(nie rób tego) [
niektóre słowa jak
kai
(chyba) czy
tai
(lub)
Podwojenie może pojawić się między morfemami pojedynczego słowa, jak np. w /
ll
/ + /
/ → /
ll
kk
/ (zapisywane
minullekin
), jak też między częściami słów złożonych: /
/ + /
/ → /
pp
/ (spotkanie rodzinne) oraz między całymi wyrazami: /
/ + /
nn
/ → /
tt
nn
/ (chodź tu!)
Reguły te obowiązują w standardowym języku fińskim, choć w niektórych południowo-zachodnich dialektach zjawisko sandhi nie występuje.
Gramatyka
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Gramatyka języka fińskiego
Język fiński jest językiem
aglutynacyjnym
, czyli opartym na niezależnych
przyrostkach
(sufiksach, końcówkach) dołączanych jeden za drugim do rdzenia wyrazu. W ten sposób realizowana jest zawartość treściowa, która w językach indoeuropejskich często oddawana jest analitycznie przy użyciu oddzielnych słów.
Jedno słowo można poszerzyć o kilka sufiksów, poszerzając lub zmieniając jego znaczenie. Za przykład niech posłuży powstałe ze słowa
talo
(dom) słowo
taloissanikinko
(czy też w moich domach?). Poniżej wyszczególniono kolejne sufiksy, które się na to długie słowo złożyły. Każda z form pośrednich jest również poprawna i ma swoje znaczenie:
talo
– dom (rdzeń wyrazu)
talo
ssa
– w domu (dodany sufiks przypadka
inessiivi
-ssa
o znaczeniu „w [wewnątrz]”)
talo
ssa
– w domach (dodany sufiks liczby mnogiej
-i-
, który pojawia się przed końcówką przypadka – jest więc de facto wrostkiem)
taloissa
ni
– w moich domach (dodany sufiks dzierżawczy
-ni
oznaczający „mój”)
taloissani
kin
– w moich domach też (dodany sufiks
-kin
oznaczający „też”)
taloissanikin
ko
– czy też w moich domach? (dodany sufiks pytający
-ko
, zbliżony do staropolskiego -li?)
W przeciwieństwie do języków fleksyjnych, np. j. polskiego czy łaciny, sufiksy są zazwyczaj jednoznaczne, co oznacza, że jeden sufiks pełni tylko jedną funkcję i zwrotnie – jedna funkcja oddawana jest za pomocą tylko jednego sufiksu. Na przykład
-i-
w wyrazie
taloissa
(w domach) oznacza liczbę mnogą, a
-ssa
jest końcówką przypisaną przypadkowi
inessiivi
. Dla porównania w języku polskim końcówka
-y
może być cechą liczby mnogiej (Niemc
) lub też cechą dopełniacza lub
celownika
liczby pojedynczej (prac
), a z kolei dopełniacz liczby pojedynczej ma kilka różnych końcówek, nawet w ramach jednego rodzaju, np. dla rodzaju męskiego:
-a
-u
-i
lub
-y
(por. kubk
, sos
, koleg
, poet
). Od fińskiej jednoznaczności są jednak też pewne wyjątki, na przykład oddanie mianownika i biernika liczby mnogiej przez sufiks
-t
z pominięciem występującego w pozostałych przypadkach wrostka liczby mnogiej
-i
Przykład użycia konstrukcji równoważnikowej
Syntetyczne podejście cechuje również fińską
składnię
– w miejsce zdań podrzędnych często występują zwarte struktury równoważnikowe (tzw.
lauseenvastikkeet
– równoważniki zdania), konstruowane przy pomocy imiesłowów bądź bezokoliczników. Przykładowo, komunikat widniejący na zdjęciu zamieszczonym obok oznacza
parkowanie tylko
dla tych, którzy zarezerwowali
miejsce
i jest wyrażony równoważnikiem zdania, bez użycia zdania podrzędnego. Podkreślony fragment został oddany jednym słowem
varanneille
– formą imiesłowu przeszłego czynnego od czasownika
varata
(rezerwować).
Pod względem typologicznym język fiński jest jednak dość bliski językom indoeuropejskim. Zdania wyrażone równoważnikami mogą zostać zastąpione przez zdania podrzędne przydawkowe. W przeciwieństwie do innego języka ugrofińskiego – węgierskiego, jak również większości innych języków aglutynacyjnych, przymiotnik w funkcji przydawki przyjmuje końcówkę określanego rzeczownika – por. węgierskie
nagy ház
(duży dom) –
nagy házakban
(w dużych domach) z fińskim
iso talo
iso
issa
talo
issa
. Również szyk wyrazów w zdaniu przypomina występujący w większości języków indoeuropejskich schemat
SVO
podmiot
orzeczenie
dopełnienie
, a nie
podmiot
– dopełnienie – orzeczenie, który z reguły spotyka się w językach aglutynacyjnych. Język fiński nie jest więc idealnym przykładem języka aglutynacyjnego w czystej formie.
Grupa rzeczownika
edytuj
edytuj kod
Pierwsza strona pierwszej fińskiej powieści
Aleksis Kivi
Siedmiu braci
Do grupy tej należą:
rzeczowniki
przymiotniki
zaimki
liczebniki
. Końcówki przypadków są jednakowe dla całej grupy rzeczownika. Podział na poszczególne paradygmaty odmiany przebiega według zmian zachodzących w
rdzeniu
wyrazu.
W języku fińskim nie występuje
przedimek
ani
rodzajnik
. Nie występuje również zjawisko
rodzaju gramatycznego
. Nawet w zaimkach w trzeciej osobie liczby pojedynczej nie rozróżnia się rodzaju –
hän
oznacza zarówno
on
, jak i
ona
Wyrazy z grupy rzeczownika podlegają odmianie przez
przypadki
. Podstawowych przypadków wyróżnia się zazwyczaj 15, przy czym można je podzielić na pewne grupy:
przypadki gramatyczne (4 przypadki), służące przede wszystkim do oddawania roli wyrazów w zdaniu, np. w celu odróżnieniu podmiotu od dopełnienia zdania; w języku polskim odpowiadają im przede wszystkim polskie przypadki mianownik, dopełniacz i biernik:
nominatiivi
talo
(dom),
genetiivi
talon
(domu [czego?]),
akkusatiivi
talo
talon
(dom [biernik]) oraz
partitiivi
taloa
(dom [cząstkowy])
przypadki lokalizacji wewnętrznej (3 przypadki), służące do określania lokalizacji przedmiotu wewnątrz innego obszaru oraz do wyrażania ruchu do i z tego obszaru; w języku polskim wyrażenia takie konstruowane są przy użyciu
przyimków
, najczęściej „w”, „do” i „z”:
inessiivi
talossa
(w domu),
elatiivi
talosta
(z [wnętrza] domu) oraz
illatiivi
taloon
(do domu)
przypadki lokalizacji zewnętrznej (3 przypadki), służące do określania lokalizacji przedmiotu na powierzchni innego przedmiotu lub w jego bezpośrednim pobliżu oraz do wyrażania ruchu na tę powierzchnię i z tej powierzchni; w języku polskim wyrażenia takie konstruowane są również przy użyciu przyimków, najczęściej z użyciem „na” i „z”:
adessiivi
talolla
(na domu),
ablatiivi
talolta
(z [powierzchni] domu) oraz
allatiivi
talolle
(na dom)
przypadki abstrakcyjne (2 przypadki), służące do określania stanu, roli lub funkcji przedmiotu lub ich zmiany; w języku polskim ten sam sens wyraża się również przez przyimki, np. „jako” czy „w co [się zmienić]”:
essiivi
talona
(jako dom/w roli domu) oraz
translatiivi
taloksi
(w dom [zmieniać się])
przypadki marginalne (3 przypadki), które występują najrzadziej i głównie w utartych wyrażeniach, a wyrażać mogą sens taki jak np. bycie czegoś pozbawionym czy sposób wykonania czynności:
abessiivi
talotta
(bez domu),
instruktiivi
taloin
(domem) oraz
komitatiivi
taloineen
(z [jego] domem)
Do tego niektóre opracowania gramatyki wprowadzają pojęcie tzw. przypadków
przysłówkowych
, których jest 12. Ich formy występują stosunkowo często (zazwyczaj w roli przysłówków), ale tylko dla stosunkowo niewielkiej liczby wyrazów. Nie jest przyjęte odmienianie przez nie wyrazów zupełnie dowolnych. W innych ujęciach gramatyki j. fińskiego formy te klasyfikowane są jako przysłówki pochodne.
Przymiotniki
edytuj
edytuj kod
Przymiotniki w języku fińskim odmieniają się przez przypadki podobnie jak rzeczowniki.
Przydawka
przymiotnikowa stoi zawsze przed wyrazem określanym (wyjątki spotyka się w poezji) i ma uwspólnioną formę gramatyczną (liczbę i przypadek) – występuje
kongruencja
, podobnie jak w języku polskim. Nie ma różnicy między przymiotnikiem w funkcji
orzecznika
i przydawki.
punainen kukka
(czerwony kwiat) →
punaise
ssa
kuka
ssa
(w czerwonym kwiecie)
pitkä mies
(wysoki mężczyzna) →
pitkä
lle
miehe
lle
(wysokiemu mężczyźnie)
Przymiotniki podlegają stopniowaniu w stopniu wyższym oraz najwyższym, np.
nopea
(szybki),
nopeampi
(szybszy),
nopein
(najszybszy). Formy przymiotników w stopniach wyższych są również odmienne przez przypadki.
Zaimki
edytuj
edytuj kod
W języku fińskim występują następujące
zaimki
osobowe:
minä
(ja),
sinä
(ty),
hän
(on/ona/ono),
me
(my),
te
(wy),
he
(oni/one)
wskazujące:
tämä
(to),
tuo
(tamto),
se
(to),
nämä
(te),
nuo
(tamte),
ne
(te); fińskich zaimków wskazujących nie da się łatwo przyrównać do ich polskich odpowiedników, ponieważ istnieją 3 klasy relacji względem autora wypowiedzi –
tämä
nämä
dot. strefy bliskiej,
tuo
nuo
dot. strefy odległej, a
se
ne
, dot. głównie strefy wyobraźni i abstrakcji
pytające (pytajne):
kuka?
(kto?),
mikä?
(co? lub który?),
kumpi?
(który spośród dwóch?),
miten?
(jak?),
kuinka?
(jak?),
milloin?
(kiedy?),
koska?
(kiedy?),
miksi?
(dlaczego?),
millainen?
(jaki?) oraz
mink
inen?
(jakiego rodzaju?); formy takie jak
missä?
(gdzie?) czy
mista?
(skąd?) są formami odmienionymi zaimka
mikä?
zaimek zwrotny:
itse
(się)
zaimek wzajemny:
toinen
(się wzajemnie)
zaimki względne:
joka
lub
mikä
(który)
zaimki nieokreślone, których jest około dwudziestu; najważniejsze z nich to
joku
(ktoś) oraz
jokin
(coś)
Większość zaimków jest odmienna i odmienia się jak rzeczowniki, choć często nieregularnie.
W odróżnieniu od języka polskiego, w języku fińskim
nie
istnieją
zaimki dzierżawcze
. Zamiast nich używa się zawsze form innych zaimków (zazwyczaj osobowych, wskazujących, względnych, lub pytających) w przypadku
genetiivi
(dopełniaczu). Ponieważ zaimek taki jest już odmieniony, to siłą rzeczy jego form nie uzgadnia się z formą rzeczownika w pozostałych przypadkach, por. polskie „
mój
dom” / „w
moim
domu” i fińskie
minun
taloni
minun
talossani
(w j. fińskim forma nie ulega zmianie).
Sufiksy dzierżawcze
edytuj
edytuj kod
W przeciwieństwie do języków indoeuropejskich, w tym również języka
polskiego
, relacje posiadania nie są wyrażane wyłącznie przez przymiotniki bądź
zaimki
(mój, twój itp.), ale również przez odpowiednie sufiksy mające wartość dzierżawczą (wyrażające relację posiadania), np.
kirja
to „książka” natomiast
kirja
ni
to „
moja
książka”,
kirja
si
to „
twoja
książka” itd.
Liczebnik
edytuj
edytuj kod
Dwa
pierogi karelskie
(specjalność kuchni fińskiej) – kaksi karjalanpiirakkaa – to dalej liczba pojedyncza
Budowa fińskich
liczebników
głównych opiera się zasadniczo na nazwach
liczb naturalnych
z przedziału 1-10:
yksi
(1),
kaksi
(2),
kolme
(3),
neljä
(4),
viisi
(5),
kuusi
(6),
seitsemän
(7),
kahdeksan
(8),
yhdeksän
(9) i
kymmenen
(10). Rząd dziesiątek tworzy się przez dodanie
-kymmentä
, tak więc
kaksikymmentä
to „dwie dziesiątki”, czyli dwadzieścia. Większe liczby tworzy się dodając na końcu liczbę jednostek:
kaksikymmentäyksi
– dwadzieścia jeden. Podobnie postępuje się przy wyższych rzędach – setkach (
sata
), tysiącach (
tuhat
) itd.
Liczby z przedziału od 11 do 19 odstają nieco od powyższego systemu i tworzy się je przy pomocy sufiksu
-toista
, zatem np.
kolmetoista
dla trzynastu,
kahdeksantoista
dla osiemnastu. Dosłownie tłumacząc oznacza to „trzeci z drugiego”, czyli trzeci element drugiej dziesiątki. System ten służył dawniej do rozszerzania kolejnych dziesiątek o pozycje jednostkowe, tak więc 35 czytane było
viisineljättä
– piąty z czwartego (rzędu). Ten sposób liczenia zniknął z dzisiejszego języka, znajduje się go jeszcze w starszych tekstach, np. w numeracji rozdziałów w
Kalevali
. Na podobnej zasadzie zbudowane jest słowo
puolitoista
(półtora) – „pół z drugiego”.
Do osobliwości fińskiego liczebnika należy zaliczyć kongruencję przypadka, gdy liczebnik występuje w funkcji
przydawki
kolme
sta
talo
sta
– „z trzech domów” (to dość rzadkie zjawisko występuje m.in. w jęz. polskim). W wypadku liczebników złożonych uwspólnienie dotyczy wszystkich elementów:
234 domy:
kaksisataakolmekymmentäneljä taloa
z 234 domów:
kahde
sta
sada
sta
kolme
sta
kymmene
stä
neljä
stä
talo
sta
Liczebniki o wartości powyżej dwóch, występujące w
mianowniku
oraz
bierniku
wymagają użycia partitiwu liczby pojedynczej dla rzeczowników policzalnych:
yksi auto
– jeden samochód,
kaksi auto
– dwa samochody. W innych wypadkach liczebnik i wyraz określany występują w tej samej liczbie i przypadku, a rzeczownik zawsze w liczbie pojedynczej:
kahdessa autossa
(w dwóch autach).
Do tego w języku fińskim występują liczebniki porządkowe, np.
kolmas
(trzeci), ułamkowe, np.
kolmannes
(jedna trzecia), a także rzeczowniki oznaczające poszczególne cyfry, np.
kolmonen
(trójka). Wszystkie te formy są również odmienne przez przypadki, również w liczbie mnogiej.
Czasowniki
edytuj
edytuj kod
Obok rzeczownika czasownik jest najbardziej produktywną i nośną znaczeniowo częścią mowy. Czasownik fiński może występować w czterech
czasach
teraźniejszym
przeszłym narratywnym (imperfekt)
przeszłym perfekt
oraz
zaprzeszłym
, a także czterech
trybach
orzekającym
rozkazującym
przypuszczającym
potencjalnym
W języku fińskim nie występuje podział na czasowniki dokonane i niedokonane. Wszystkie mogą występować w obydwu znaczeniach, niezależnie od formy gramatycznej. Różnica pomiędzy wypowiedziami o znaczeniu dokonanym i niedokonanym wynika albo z formy dopełnienia albo z kontekstu.
Zamiast podziału na czasowniki dokonane i niedokonane występują jednak w języku fińskim inne ważne podziały. O czasowniku można powiedzieć:
że ma sens zwrotny/automatyczny lub nie
że ma sens sprawczy lub nie
że ma sens ciągły/wielokrotny lub nie
że ma sens chwilowy lub nie
Dobrym przykładem takiej grupy czasowników o podobnym znaczeniu jest na przykład grupa:
palata
(wracać [czasownik nieprzechodni]),
palautua
(wracać pod wpływem czegoś [czasownik nieprzechodni, sens automatyczny]),
palauttaa
(zwracać coś/sprawiać, że coś/ktoś wraca [czasownik przechodni, sens sprawczy]),
palailla
(wracać „wielokrotnie” [czasownik nieprzechodni, sens wielokrotny]),
palautella
(zwracać coś/sprawiać, że wraca „wielokrotnie” [czasownik przechodni, sens sprawczy i wielokrotny]), por. np.:
Helmi
palaa
kotiin
(Helmi wraca do domu),
pallo
palautuu
keskikentälle
(piłka wraca (się) na środek pola [nie z własnej woli, tylko w wyniku działań piłkarzy]),
Helmi
palauttaa
pallon keskikentälle
(Helmi zwraca piłkę [sprawia, że piłka wraca] na środek pola),
oppilaat
palailevat
kesälomilta
(uczniowie powracają z wakacji [wielu uczniów osobno, por. polskie cz. przeszły „uczniowie powracali z wakacji”]),
Helmi
palautelee
pallon keskikentälle
(Helmi [ciągle/wielokrotnie] zwraca piłkę [sprawia, że piłka wraca] na środek pola).
Podobieństwo do występującego w języku polskim podziału na czasowniki dokonane i niedokonane polega tu na tym, że różne takie formy nie są uznawane za formy gramatyczne jednego czasownika, tylko za osobne czasowniki o zbliżonym znaczeniu.
Formy osobowe czasowników ulegają odmianie przez liczbę oraz osoby, podobnie jak w języku polskim.
Wśród form bezosobowych czasownika wyróżnia się pięć
bezokoliczników
(z których niektóre wyrażane są w języku polskim imiesłowami przysłówkowymi). W słownikach wymieniane są formy 1. bezokolicznika czasownika. Formy niektórych bezokoliczników przyjmują końcówki niektórych przypadków i/lub sufiks dzierżawczy, co powoduje iż każdy czasownik ma w sumie ponad 20 form morfologicznych związanych z bezokolicznikami. Bezokoliczniki służą między innymi do konstruowania różnorakich specyficznych konstrukcji, np.
minun
tulessani
(kiedy przychodzę),
olin
kaatua
(prawie się przewróciłem),
menin
syömään
(poszedłem jeść),
juoksin
pysähtymättä
(biegłem nie zatrzymując się) czy
aurinko on
laskemaisillaan
(słońce ma się ku zachodowi).
Wyróżnia się też sześć
imiesłowów
. Wszystkie imiesłowy są odmienne przez przypadki podobnie jak przymiotniki, część podlega też stopniowaniu, a do tego od większości z nich można w sposób regularny tworzyć przysłówki. Również z imiesłowami tworzy się wiele specyficznych konstrukcji, tj.
minun
tultuani
(po moim przyjściu),
olen
näkyvillä
(jestem na widoku) czy
olen
lukevinani
(udaję, że czytam).
Strona bierna
w języku fińskim jest bardzo specyficzna i różni się istotnie od strony biernej w językach indoeuropejskich. Jej formy wyrażają czynności wykonane przez „jakieś nieokreślone osoby”, jednak ich zastosowanie jest w zasadzie takie samo, jak zastosowanie form strony czynnej. Jedyna różnica polega na tym, że sprawca nie jest znany, lub nie jest istotny dla danego przekazu i jego tożsamość (w tym liczba sprawców) pozostają nieokreślone, np.
varastettiin
auto
(skradziono samochód [zrobiły to jakieś nieokreślone osoby]).
Przeczenie
edytuj
edytuj kod
Przeczenia dokonuje się przy użyciu specjalnego, odmiennego czasownika przeczącego
ei
oraz nieodmienianego rdzenia czasownika w formie odpowiedniej dla danego czasu i trybu.
(minä)
en
puhu
(nie mówię)
(sinä)
et
puhu
(nie mówisz)
hän
ei
puhu
(on/ona nie mówi)
(me)
emme
puhu
(nie mówimy)
(te)
ette
puhu
(nie mówicie)
he
eivät
puhu
(nie mówią)
Zaprzeczenie w czasie przeszłym
imperfekt
odbywa się przez połączenie formy osobowej czasownika przeczącego i imiesłowu czynnego przeszłego pochodzącego od danego czasownika.
puhuin
(mówiłem),
puhuimme
(mówiliśmy) –
en
puhunut
(nie mówiłem),
emme
puhuneet
(nie mówiliśmy) itd.
Zaprzeczenie w czasach złożonych
perfekt
zaprzeszłym
odbywa się przez zaprzeczenie czasownika posiłkowego
olla
olen puhunut
(powiedziałem),
olemme puhuneet
(powiedzieliśmy) –
en
ole puhunut
(nie powiedziałem),
emme
ole puhuneet
(nie powiedzieliśmy) itd.
olin puhunut
(mówiłem był),
olimme puhuneet
(mówiliśmy byli) –
en
ollut puhunut
(nie mówiłem był),
emme
olleet puhuneet
(nie mówiliśmy byli) itd.
Podobnie tworzy się zaprzeczenia w pozostałych trybach poza trybem rozkazującym.
Do utworzenia formy przeczącej trybu rozkazującego używa się specjalnej formy rozkazującej czasownika przeczącego
älä
(w liczbie pojedynczej) oraz
älkää
(w liczbie mnogiej).
puhu!
(mów!),
puhukaa!
(mówcie!) –
älä
puhu!
(nie mów!),
älkää
puhu
ko
(nie mówcie!)
Mieć
edytuj
edytuj kod
W języku fińskim czasownik „mieć” nie istnieje. Aby oddać relację posiadania używa się konstrukcji, w skład której wchodzi 3 osoba liczby pojedynczej czasownika
olla
(być) i osoba posiadacza w postaci zaimka osobowego lub rzeczownika w przypadku
adessivus
. Nie jest to cecha specyficzna dla języka, porównaj rosyjską konstrukcję
у мeня есть
lub łaciński
dativus posessivus
Minulla
on auto
(Mam samochód; dosłownie: „Na mnie jest samochód”)
Karilla
on monta ystävää
(Kari ma wielu przyjaciół)
Przysłówki
edytuj
edytuj kod
Przysłówki
w języku fińskim można podzielić na samodzielne oraz powstające produktywnie przez odmianę przymiotników i imiesłowów. Dla wielu przysłówków, w tym dla wszystkich drugiego typu, występuje zjawisko stopniowania w stopniu wyższym i najwyższym, np.
nopeasti
(szybko),
nopeammin
(szybciej),
nopeimmin
(najszybciej).
W zdaniu przysłówek występuje najczęściej z czasownikiem, w roli okolicznika, np.
auto ajaa
nopeasti
(samochód jedzie szybko) lub
auto on
lähellä
(samochód jest blisko).
W odróżnieniu od języka polskiego fińskie przysłówki często występują również z rzeczownikami w funkcji przydawki lub dopełniania, w sytuacjach w których w j. polskim występują wyrażenia przyimkowe. Przyimki (oraz poimki) w języku fińskim istnieją nie tyle jako części mowy („w”, „na”, „z” czy „obok”), ile jako jedna z możliwych
ról
przysłówka, np.
auto pysähtyi
kylän keskelle
(samochód zatrzymał się w środku wsi). Jest to oczywiście do pewnego stopnia jedynie kwestia przyjętej klasyfikacji, jednak wiele form morfologicznych przysłówków może występować w obydwu rolach, zarówno jako okolicznik, jak i w wyrażeniu przyimkowym/poimkowym w roli przydawki.
Składnia
edytuj
edytuj kod
W języku fińskim, podobnie jak w języku polskim, występują zdania proste i złożone, a wśród zdań złożonych wyróżnia się zdania złożone podrzędnie oraz współrzędnie. Do rozdzielania zdań używa się spójników, których jest około trzydziestu. Występują też równoważniki zdania podrzędnego, w których zdanie podrzędne zostaje zastąpione konstrukcją z użyciem imiesłowu lub bezokolicznika.
Przeważającym szykiem zdania fińskiego jest
podmiot
orzeczenie
dopełnienie
, co w językoznawstwie określa się jako język
SVO
ang.
subject – verb – object
). Podmiot i dopełnienie zwykle przyjmują w zdaniu różne przypadki, przez co ich rozróżnienie jest możliwe, a dzięki temu szyk może z reguły zostać zmieniony
30
. Zmiana szyku często służy do wyrażania subtelniejszych aspektów przekazu. W wątpliwych wypadkach znaczenie zdania oddaje
akcent zdaniowy
i intonacja. Nowe informacje pojawiają się zwykle na końcu zdania.
Kategoria
podmiotu
dopełnienia
nie są tak wyraźne jak w językach indoeuropejskich zwłaszcza
językach pozycyjnych
, jego sytuacja przypomina trochę pozycję podmiotu w języku polskim. Podmiot może stać w
mianowniku
lub w
partitivie
, rzadko w
casus obliqui
. Występują też zdania z podmiotem domyślnym oraz bezpodmiotowe.
W zdaniach oznaczających przymus lub konieczność fiński odpowiednik polskiego podmiotu wyrażony jest
dopełniaczem
i zwany jest „przysłówkiem celownikowym” jako że funkcyjnie i semantycznie odpowiada celownikowi. Zdania bezosobowe, wyrażane w języku polskim bezpodmiotowo (por. ang.
it is raining
, franc.
il pleut
), w języku fińskim są bezpodmiotowe.
Dopełnienie bliższe występuje w
bierniku
bądź w
partitivie
. Gdy zdanie ma formę przeczącą, dopełnienie występuje w partitivie. Niektóre czasowniki
rządzą
innymi przypadkami zarówno w zdaniach twierdzących, jak i przeczących. Dobór przypadku dopełnienia może też wskazywać na dodatkowe okoliczności, tj. ilość desygnatu (określoną lub nieokreśloną, niepoliczalną) czy różnicę
aspektu
Poprzez zmianę szyku zdania możliwe jest formowanie informacji w sposób bardziej konkretny oraz kładzenie nacisku na jej poszczególne części składowe. Szykiem neutralnym jest w zdaniach twierdzących szyk podmiot – orzeczenie – dopełnienie lub dopełnienie – orzeczenie – podmiot, to znaczy taki, w którym orzeczenie znajduje się pośrodku. Na początku stawia się wyraz lepiej określony. W przypadku potrzeby położenia nacisku na którąś część zdania, czasownik ulega wyprowadzeniu z pozycji pomiędzy podmiotem a dopełnieniem, a wyraz akcentowany odsuwa się od niego jak najdalej.
W pytaniach o rozstrzygnięcie, wyraz o który zadawane jest pytanie, stoi na początku zdania, wzmocniony enklityką
-ko
-kö
. W pytaniach wymagających odpowiedzi opisowych używa się zaimków pytających, do których nie dodaje się enklityki pytającej. Pytania mogą również przyjmować formę omowną bądź ukrytą (eliptyczną).
Równoważniki zdania podrzędnego są zwartymi konstrukcjami bezokolicznikowymi lub imiesłowowymi, zastępującymi
zdanie podrzędne
. Formy bezokolicznika podlegają wtedy odmianie i wyrażają relacje czasowe, sposobu lub też celowe. Podmiot zdania podrzędnego występuje w
bierniku
lub też może przyjmować
sufiks dzierżawczy
W języku fińskim często spotykane są też
enklityki
, które istotnie modyfikują sens zdania. Zalicza się do nich między innymi enklitykę
-ko|-kö
, służącą do konstruowania pytań, enklitykę
-kä|-kä
stanowiącą znacznik koniunkcji logicznej (w określonych przypadkach zastępuje spójnik
ja
(i)), a także szereg enklityk wyrażających różne nastawienia emocjonalne autora wypowiedzi do prezentowanej treści.
Słownictwo
edytuj
edytuj kod
Słowotwórstwo
edytuj
edytuj kod
Reklama
cykorii
w fińskiej gazecie, 1886
Język fiński odznacza się złożonym systemem słowotwórczym, w którym z jednego rdzenia tworzone są zupełnie nowe pojęcia. System ten jest bliższy językom słowiańskim niż np.
germańskim
czy
romańskim
. Przykładowo z jednego rdzenia
kirja
(książka) pochodzą następujące słowa:
kirja
(książka),
kirjain
(litera),
kirjaimisto
(alfabet),
kirje
(list),
kirjasto
(biblioteka),
kirjailija
(pisarz),
kirjallisuus
(literatura),
kirjoittaa
(pisać),
kirjoittaja
(autor),
kirjoitus
(pismo),
kirjallinen
(pisemny),
kirjata
(spisać),
kirjasin
(list, font, czcionka),
kirjaamo
(rejestr),
kirjoitin
(drukarka) i
kirjuri
(pisarz, urzędnik).
W procesie słowotwórczym dużą rolę odgrywają końcówki, które nadają wyrazowi odpowiedni związek z grupą, do której desygnat należy. W powyższym przykładzie końcówka -
in
oznacza narzędzie, -
sto
– skupisko, -
uri
– przedmiot bądź sprawcę czynności opisaną rdzeniem wyrazu, -
mo
– miejsce gdzie wykonuje się czynność opisywana w wyrazie głównym (często do tego służy również końcówka -
la
), -
ija
– wykonawca tej czynności.
Końcówki czasowników wyrażają również drobne niuanse np.
nauraa
(śmiać się),
naurahtaa
(wyśmiać),
naureskella
(podśmiechiwać),
naurattaa
(rozśmieszyć, bawić).
Oto wykaz najczęściej pojawiających się końcówek słowotwórczych
31
ja/jä
: sprawca czynności, np.
lukea
czytać →
lukija
– czytelnik,
puhua
– mówić,
puhuja
– mówca
-lainen/läinen
: mieszkaniec (rzeczownik lub przymiotnik).
Englanti
– Anglia →
englantilainen
Anglik, angielski;
Venäjä
venäläinen
– Rosjanin
-sto/stö
: zbiór. Na przykład:
kirja
– książka →
kirjasto
– biblioteka;
laiva
– statek →
laivasto
flota
-in
: narzędzie, na przykład:
kirjata
– spisać →
kirjain
litera;
vatkata
ubijać →
vatkain
– mieszadło, mikser
-uri/yri
: sprawca bądź narzędzie:
kaivaa
– kopać →
kaivuri
– koparka;
laiva
– statek →
laivuri
marynarz
-os/ös
: rezultat czynności
kääntää
– tłumaczyć →
käännös
– przekład;
tehdä
– robić →
teos
– wytwór, dzieło
-ton/tön
: brak:
onni
– szczęście →
onneton
– nieszczęśliwy;
koti
– dom →
koditon
– bezdomny
-llinen
: posiadający cechę:
lapsi
– dziecko →
lapsellinen
– dziecinny;
kauppa
– sklep →
kaupallinen
– handlowy
-va/vä
: mający coś lub robiący coś:
taitaa
– być zdolnym →
taitava
– zdolny;
johtaa
– prowadzić →
johtava
– prowadzący.
-la/lä
: miejsce związane z danym słowem:
kana
– kura →
kanala
– kurnik;
pappi
– ksiądz →
pappila
– plebania.
Neologizmy
edytuj
edytuj kod
W języku fińskim przy tworzeniu
neologizmów
na ogół preferuje się własne słowa kosztem zapożyczeń. Nowe pojęcia tworzy się na podstawie wyrazów już istniejących (np.
tietokone
, dosłownie „maszyna wiedzy” – komputer). Na temat wprowadzania nowych słów zapożyczanych z języków obcych wypowiada się państwowa komisja (
Kielitoimisto
) i nie zaleca bezmyślnego stosowania zapożyczeń, jej decyzje nie mają jednak mocy wiążącej. O rozpowszechnieniu się danej formy decydują użytkownicy języka. Obecna tendencja preferuje wyrazy obce w ich naturalnej formie w miejsce zalecanych fińskich wersji (np. dla „skanera” bardziej przyjęła się forma
skanneri
zamiast zalecanej
kuvanlukija
– dosł. „czytnik obrazu”)
Oto kilka popularnych w języku neologizmów:
puhelin
– telefon (dosłownie: przyrząd do mówienia)
tietokone
– komputer (dosłownie: maszyna wiedzy)
levyke
– dyskietka (od
levy
– płyta + sufiks zdrobnieniowy -
ke
kovalevy
– dysk twardy (dosł: twarda płyta)
sähköposti
– e-mail (dosłownie: elektryczna poczta)
linja-auto
– autobus (dosłownie: samochód trasowy)
Zapożyczenia
edytuj
edytuj kod
Tietosanakirja
– fińska encyklopedia w 11 tomach (1909-22)
W języku fińskim istnieją zapożyczenia z różnych, nierzadko oddalonych od siebie
epok
historycznych. Ich powstaniem zajmuje się
gramatyka diachroniczna
. Na przykład słowo
sata
, liczebnik fiński oznaczający '100', wywodzi się z formy pierwotnej
języków indoirańskich
17
. W czasach prehistorycznych Finowie mieli kontakt z
Bałtami
, plemionami germańskimi i
Słowianami
, z których to języków przyjęli liczne zapożyczenia. Oryginalne brzmienie tych wyrazów zachowało się w języku fińskim lepiej niż w językach macierzystych. Przykładowo fińskie słowo
kuningas
(król) jest prawie identyczne ze starogermańską formą
kuningaz
, podczas gdy w innych germańskich językach słowo przeszło nieraz poważną ewolucję (por. niem.
König
, ang.
king
, szw.
konung
lub
kung
). Przykładowymi słowiańskimi zapożyczeniami w języku fińskim są:
ikkuna
(okno),
kimalainen
(trzmiel) czy
lentää
(latać)
32
Największa część zapożyczeń wywodzi się jednak z
języka szwedzkiego
. Obecna
Finlandia
należała w okresie od XII w. do roku 1809 do Królestwa Szwecji. W tym czasie do języka fińskiego przeniknęło wiele słów pochodzenia szwedzkiego np.
kuppi
(szw.
kopp
– filiżanka), czy niektóre nazwy dni tygodnia
maanantai
tiistai
(szw.
måndag
tisdag
). Powstały również tłumaczenia szwedzkich zwrotów, np.
ole hyvä
(szw.
var så god
– „proszę”, dosłownie „bądź tak dobry”). Przynależność Finlandii do
Rosji
pozostawiła w języku mniej śladów. Jednak istnieją rusycyzmy z różnych czasów, np.
raamattu
Biblia
(z
ros.
грамота
). Obecnie zapożycza się wyrazy głównie z
języka angielskiego
Język fiński, z racji używania go w przez nieliczną (w porównaniu z innymi krajami Europy) grupę użytkowników, izolowane położenie geograficzne, także z powodu stosunkowo niewielkiej roli Finlandii w rozwoju kultury światowej, nie wniósł zbyt wiele do innych języków. Najbardziej znanym i popularnym fińskim zapożyczeniem jest
sauna
, w kontekście odniesienia do kultury fińskiej spotyka się również
runy
kantele
(instrument muzyczny) czy
puukko
– nóż fiński,
finka
. Fińskimi zapożyczeniami w języku polskim są
tundra
(fin. tunturi),
rosomak
(fin. rosso-maha),
łajba
(fin. laiva). Istnieje też trochę słów o prawdopodobnej etymologii wywodzącej się z ugrofińskiej rodziny językowej, brzmiących podobnie zarówno w polskim, jak i fińskim, np.
jama
(fin. uoma),
okoń
(fin. ahven),
chapać
(fin. kaapati),
pół
(fin. puoli) czy
kąpać
(fin. kumpua)
33
. Najwięcej zapożyczeń z języka fińskiego ma język szwedzki, np.
pojke
poika
– chłopiec),
känga
kenkä
– but).
Odmiany języka
edytuj
edytuj kod
Język standardowy
edytuj
edytuj kod
Pierwszy słownik języka fińskiego
Daniela Jusleniusa
, 16 tys. haseł (1745)
Na niebiesko zaznaczony obszar, gdzie fiński jest językiem urzędowym, a na zielono, gdzie jest używany przez znaczącą mniejszość
Oficjalny język fiński jest badany, opiniowany i komentowany (choć nie regulowany) przez Językowy Instytut Badawczy Finlandii
34
. Forma ta jest używana w oficjalnej komunikacji. Słownik współczesnego języka fińskiego (
Nykysuomen Sanakirja
1951–1961) zawierał 201 000 haseł i był słownikiem
normatywnym
, definiującym
standardy
języka fińskiego. Dodatkowo w roku 1991 opublikowano
suplement
z wyrazami zapożyczonymi z języków obcych
Nykysuomen sivistyssanakirja
o zawartości 30 000 haseł
35
. Obecne wydanie słownika normatywnego (
Nykysuomen sanakirja
) pochodzi z roku 2006 i jest dostępne również w formie elektronicznej. W roku 2004 opublikowano
normatywny podręcznik
Iso suomen kielioppi
(1600 stron)
36
. Wychodzi również czasopismo dotyczące współczesnej fińszczyzny,
Kielikello
37
. Języka standardowego używa się w tekstach oficjalnych i jest odmianą języka nauczaną w szkołach. Jego forma mówiona obowiązuje w polityce,
mediach
, w
sądach
i innych formalnych sytuacjach. Zdecydowaną większość publikacji wydaje się właśnie w tej odmianie języka.
Warianty języka potocznego
edytuj
edytuj kod
W języku fińskim różnica między językiem pisanym a mówionym jest większa niż w przypadku większości języków indoeuropejskich, przy czym różnice te mają naturę zarówno fonetyczną, jak i gramatyczną. Języka literackiego używa się w prawie wszystkich tekstach pisanych, z wyjątkiem nieformalnych wiadomości, przekazywanych
pocztą elektroniczną
SMS
-em itp. W języku mówionym używa się prawie wyłącznie form potocznych, poza okazjami oficjalnymi (wystąpienia, zebrania itp.). Kształt
języka obiegowego
różni się w zależności od
dialektu
, którym posługuje się dana grupa użytkowników, wieku i pozycji społecznej użytkowników języka. W zależności od sytuacji ten sam użytkownik może używać różnych rodzajów języka mówionego.
Fiński język potoczny opiera się na dialekcie
helsińskim
, jednak rozwinął się w standard ponadregionalny
38
Najważniejsze cechy mowy potocznej to:
Asymilacje samogłoskowe i spółgłoskowe:
mä oon
zamiast
minä olen
(ja jestem),
lukee
zamiast
lukea
(czytać),
Użycie zaimka nieosobowego w III osobie liczby pojedynczej w odniesieniu do osób (l. poj.
se
l. mn.
ne
zamiast spodziewanych i używanych formalnie
hän
he
39
w pierwszej i drugiej osobie liczby pojedynczej używa się zaimków osobowych –
mä kuulen
zamiast
kuulen
(słucham),
Utrata
sufiksu dzierżawczego
na rzecz biernika zaimka osobowego –
mun auto
zamiast
autoni
(mój samochód)
40
Różnice w
koniugacji
: zastąpienie pierwszej osoby liczby mnogiej konstrukcją z użyciem strony biernej:
me mennään
zamiast
me menemme
(idziemy); trzecia osoba liczby mnogiej przyjmuje formą trzeciej osoby liczby pojedynczej:
autot ajaa
zamiast
autot ajavat
(samochody jadą)
41
Preferowanie konstrukcji analitycznych w miejsce syntetycznych, wyrażanych równoważnikami zdań:
kun mä olin tullut
w miejsce
tultuani
(„gdy przyszedłem” zamiast „po przyjściu”); rzadziej występujące przypadki, np.
abessivus
zastępowane są przez konstrukcje przyimkowe:
ilman rahaa
zamiast
rahatta
(bez pieniędzy),
Skracanie wyrazów w sytuacjach nieoficjalnych:
telkkari
zamiast
televisio
(końcówka -
ari
jest nader produktywna w sytuacjach nieoficjalnych),
Obrazowość konstrukcji i określeń,
koko baletti
(cały ten balet) – grupa ludzi.
Dialekty
edytuj
edytuj kod
Podział dialektów w
Finlandii
(sytuacja sprzed
II wojny światowej
Dialekty: 1. południowofińskie 2. Häme (Tavastia) 3. południowoostrobotnicki 4.środkowo- i północnoostrobotnickie 5. Daleka północ 6. Sawonia 7. południowo-wschodniofińskie
Turun Wiikko – Sanomat – pierwszy numer jednej z najstarszych fińskich gazet
Klasyfikacja dialektów fińskich jest tematem drażliwym i ma podtekst polityczny od czasu uzyskania
niepodległości
przez Finlandię w r. 1917. Dotyczy to zwłaszcza
języka karelskiego
na terytorium Rosji oraz
meänkieli
w Szwecji, używanych przez mniejszości narodowe. Karelski różni się od standardowego fińskiego, ma również wypracowaną własną ortografię. Meänkieli zaś jest dialektem północnym zrozumiałym przez użytkowników każdej odmiany języka fińskiego, który uzyskał status języka mniejszości narodowej z powodów historycznych i politycznych – niezależnie od tego, że język fiński również jest oficjalnym językiem mniejszości narodowych w
Szwecji
Różnice między fińskimi
dialektami
są niewielkie. Poszczególne dialekty różnią się prawie wyłącznie wymową. Można je podzielić na dwie grupy główne: zachodnią i wschodnią
42
Najważniejszą różnicą między dialektami wschodnimi i zachodnimi jest różnica w wymowie znaku
– w zachodniej Finlandii oddaje się go przez
lub
tehrä
zamiast
tehdä
) w dialektach wschodniofińskich dźwięk ten wypada (
tehä
zamiast
tehdä
). W dialektach południowo-zachodnich często wypadają samogłoski, zwłaszcza na końcu wyrazów (
snääks
zamiast
sinäksi
), podczas gdy dialektach wschodnich wprowadza się samogłoski (
kolome
zamiast
kolmea
).
Dialekty zachodniofińskie
edytuj
edytuj kod
dialekty południowo-zachodnio-fińskie w
Varsinais-Suomi
Satakunta
dialekty prowincji
Häme
dialekt
Ostrobotni
dialekty północnej Ostrobotni
dialekty dalekiej północy w
Laponii
Karelii
Północnej i prowincji
Finnmark
Dialektów południowo-zachodnich używa się w Varsinais-Suomi i prowincji Satakunta. Charakteryzują się skracaniem samogłosek wygłosowych i w dużej mierze przypominają
estoński
. Dialektów Häme używa się w
Tavastii
. Są one najbliższe standardowego języka fińskiego, ale charakteryzuje je kilka zmian samogłoskowych, jak otwarcie samogłosek końcowych w dwugłoskach:
tie
tiä
miekka
miakka
kuolisi
kualis
. Dialekty południowej
Ostrobotni
wyróżniają się specyficzną wymową spółgłoski
nawet w postaci drżącego, przedniojęzykowego /
/. Dialekty dalekiej północy, używane w
Laponii
, charakteryzują się zatrzymaniem zbędnego dźwięku /
/ w tych kontekstach, w których nie znajduje się już go w innych dialektach.
Dialekty wschodniofińskie
edytuj
edytuj kod
dialekty
Sawonii
Karelii
Południowej i
Kainuu
Można je podzielić na dwie grupy: sawońskie, szeroko stosowane w prowincji
Savo
i na obszarach przyległych oraz południowo-wschodnie, występujące na obszarze południowej
Karelii
. Gwary wschodnie – w przeciwieństwie do zachodnich i języka oficjalnego – zachowały
palatalizację
vesj
zamiast
vesi
(woda). Język używany w tej części Karelii, która historycznie należała do Szwecji lub Rosji, uważany jest za bardziej odległy od fińskiego niż dialekty wschodnie. Jest sprawą sporną i nierozstrzygniętą, czy jest to dialekt czy odrębny język.
Finglish
edytuj
edytuj kod
Jest to odmiana języka używana przez fińskojęzycznych
emigrantów
Stanach Zjednoczonych
Kanadzie
mająca charakter
pidżynowy
43
. Finglish wiązany jest z
emigracją
zarobkową z różnych czasów – począwszy od końca
XIX wieku
. Większość emigrantów pochodziło z prowincji
Sawonia
Ostrobotnia
, stąd też najwięcej jest naleciałości właśnie z tych dialektów. Najbardziej charakterystyczne cechy to
ubezdźwięcznienie lub zanik zbitki spółgłosek
44
rapoli
(trouble – kłopot),
karpetsi
(garbage – śmieci),
vörnitseri
(furniture – meble),
likwidacja zbitek spółgłoskowych:
leijata
(to play – grać, bawić się),
sauveri
(shower – prysznic, mżawka),
wprowadzanie
samogłoski
sylabotwórczej:
kaluna
(gallon – galon),
hanteli
(handle – obchodzić się, działać; klamka),
wprowadzanie samogłoski na końcu wyrazu:
reimi
(frame – rama),
kaara
(car – auto),
heerkatti
(haircut – strzyżenie włosów),
loijari
(lawyer – prawnik, adwokat),
likwidacja zbitek spółgłoskowych na początku wyrazu:
raikki
(strike – uderzyć; strajk),
touvi
(stove – piec),
rosseri
(grocery – sklep spożywczy).
Zjawisko nie jest nowe, występuje także w dialekcie polskich emigrantów różnych epok do krajów angielskojęzycznych i zachodzą podobne procesy asymilacyjne (por.
Kara stała na kornerze strita
45
).
Piśmiennictwo w języku fińskim
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Literatura fińska
Elias Lönnrot
Przed XIX w.
edytuj
edytuj kod
Ze względu na fakt, iż fiński zalicza się do języków nowszych, brak jest literatury ze średniowiecza i wcześniejszej, choć przetrwały pojedyncze pisemne wzmianki w tym języku. Najstarsze z nich pochodzą z XII-XIII wieku i były zapisane cyrylicą. Pierwsza książka,
Abckiria
, była elementarzem o silnym ukierunkowaniu religijnym. Mimo istnienia form drukowanych z tamtego okresu, można o nim mówić tylko jako o zalążku fińskiej literatury.
Wiek dziewiętnasty
edytuj
edytuj kod
Finlandia zawsze była krajem twórczości ludowej. Setki wierszy, legend, opowiadań tworzą jeden z największych tego typu zbiorów na świecie. Wiele zostało zebranych i wydanych jako
Stare wiersze ludu fińskiego
. Zbiór ten liczy 27 000 stron w 33 tomach. Dzieło do druku przygotował
Antti Aarne
46
Najsłynniejszym zbiorem podań i pieśni ludowych jest
Kalevala
. Uważana za narodowy
poemat epicki
, swe powstanie zawdzięcza
Eliasowi Lönnrotowi
, choć nad wydaniem i kompilacją pracowało wiele więcej osób. Opublikowana w r. 1835 stała się szybko symbolem dążeń narodowościowych Finów, będących wtedy pod polityczną kontrolą
Rosji
. Wraz z innym zbiorem
Kanteletar
wywarła także wpływ na twórczość fińskiego kompozytora
Jeana Sibeliusa
Za pierwszą
powieść
wydaną w języku fińskim uważa się
Siedmiu braci
(fin.:
Seitsemän veljestä
Aleksisa Kivi
(1870) – opowieść o siedmiu prostych braciach w obliczu nadciągającej rewolucji technicznej. Od tego czasu oprócz dominującej w literackich opisach klasy średniej, literatura fińska kojarzy się szeroko z opisem życia wiejskiego i warstw ubogich. Podwaliny pod współczesny
teatr
fiński stworzyła
Minna Canth
– prekursorka
feminizmu
w literaturze fińskiej.
Grób
Väinö Linny
Tampere
Wiek dwudziesty
edytuj
edytuj kod
Uzyskanie niepodległości w roku 1917 i
wybuchła wkrótce wojna domowa
odbiły się szerokim echem w literaturze fińskiej.
Frans Eemil Sillanpää
za powieść
Hurskas kurjuus
(Nabożna nędza) uzyskał pierwszą dla Finlandii
nagrodę Nobla
(1939). Temat wojny domowej został podjęty również przez
Väinö Linnę
w powieści
Żołnierz nieznany
Tuntematon sotilas
47
). Inne dzieło szeroko znane na świecie to
Egipcjanin Sinuhe
Miki Waltari
(1945). W latach pięćdziesiątych
Paavo Haavikko
Eeva-Liisa Manner
zapoczątkowali wzorowanie się w literaturze na twórczości brytyjskiej i amerykańskiej, głównie
T.S. Eliota
Ezry Pounda
. Nieco inny kierunek przyjął
Timo K. Mukka
, autor dziewięciu lirycznych powieści, m.in.
Pieśń dzieci Syberii
(fin.:
Laulu Sipirjan lapsista
). Nowy trend w prozie prezentuje m.in.
Annika Idström
Mój brat Sebastian
).
Fińskojęzyczna literatura piękna jest tłumaczona na wiele języków świata, w tym również
polski
48
. W języku fińskim wychodzi również literatura popularna i
wagonowa
Język fiński i media
edytuj
edytuj kod
Nadajnik
Yleisradio
W Finlandii działa oficjalna państwowa stacja
Yleisradio
(YLE)
49
nadająca
program
ogólnokrajowy i lokalny, zarówno
radiowy
, jak i
telewizyjny
. Ponadto wychodzi ok. 120 tytułów
prasowych
(gazet i czasopism) w języku fińskim, od centralnych po lokalne. Największe fińskojęzyczne gazety to:
Helsingin Sanomat
nakład
419 000)
50
Ilta-Sanomat
(popołudniówka) – nakład 176 000 egz. Dla porównania, największa
gazeta
szwedzkojęzyczna,
Hufvudstadsbladet
osiąga nakład 51 000 i ma on tendencję malejącą
50
. W Szwecji publikowane są dwa fińskojęzyczne tygodniki, przeznaczone dla mniejszości narodowych
51
. Rocznie w języku fińskim publikuje się ponad 9000 książek
50
. Działa prawie 900
bibliotek
, oferujących literaturę fińskojęzyczną,
piękną
użytkową
Język fiński w Polsce
edytuj
edytuj kod
Według szacunków ambasady Finlandii w Polsce na stałe mieszka około 200 obywateli fińskich
52
. Język fiński jest w Polsce używany głównie przez rodowitych Finów mieszkających w Polsce, małżeństwa fińsko-polskie oraz osoby studiujące kierunki lingwistyczne. Trzy polskie uczelnie prowadzą nauczanie języka na poziomie akademickim i na podbudowie wiedzy ogólnolingwistycznej (przy czym język fiński można studiować na 100 uczelniach w 30 krajach
53
):
Uniwersytet Warszawski
– przy Katedrze
Hungarystyki
Uniwersytet Gdański
– w Instytucie Skandynawistyki, oraz
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
– w Zakładzie Filologii Ugrofińskiej w Instytucie Językoznawstwa. Język jest również obiektem badań, poznańscy filologowie
Jerzy Bańczerowski
Czesław Kudzinowski
to polscy naukowcy, badacze fińskiego. Aktywne jest Towarzystwo Polska-Finlandia, które prowadzi bibliotekę i odpłatne kursy językowe, również dla dzieci
54
. W indywidualnych przypadkach można się starać o sponsorowane przez fińskie ministerstwo szkolnictwa kursy językowe w Finlandii.
Czynnych jest siedmiu tłumaczy przysięgłych
55
. Lokalnie działania promujące język fiński prowadzą Towarzystwa Polsko-Fińskie. W mass-mediach obszerniejsze informacje o języku pojawiają się głównie z okazji święta niepodległości
Finlandii
6 grudnia
Itsenäisyyspäivä
).
Przykład użycia języka
edytuj
edytuj kod
Pierwszy artykuł
Powszechnej deklaracji praw człowieka
Kaikki ihmiset syntyvät vapaina ja tasavertaisina arvoltaan ja oikeuksiltaan. Heille on annettu järki ja omatunto, ja heidän on toimittava toisiaan kohtaan veljeyden hengessä
56
i̯
i̯
i̯
i̯
i̯
i̯
i̯
i̯
Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności i swych praw. Są oni obdarzeni rozumem i sumieniem i powinni postępować wobec innych w duchu braterstwa.
Przykładowe słowa i zwroty
edytuj
edytuj kod
Scena z
Kalevali
– obrona Sampo
kyllä
– tak
joo
– tak (potocznie, odpowiednik polskiego no; także
jaa
lub
juu
ei
– nie (uwaga!
en
– ja nie,
et
– ty nie)
minä
sinä
hän
– ja, ty, on/ona
me
te
he
– my, wy, oni/one
minä olen
– ja jestem
sinä olet
– ty jesteś
Hyvää päivää
– dzień dobry
Hyvää yötä
– dobranoc
Näkemiin
– do widzenia
Minä olen Puolasta/Minä olen puolalainen.
– Jestem z Polski/jestem Polakiem
Mitä kuuluu?
– Co słychać? (do osób znajomych)
En ymmärrä.
– Nie rozumiem.
Ymmärrän.
– Rozumiem.
anteeksi
– przepraszam, wybacz
kiitos
– dziękuję
yksi
kaksi
kolme
– jeden, dwa, trzy
neljä
viisi
kuusi
– cztery, pięć, sześć
seitsemän
kahdeksan
– siedem, osiem
yhdeksän
kymmenen
– dziewięć, dziesięć
57
Zobacz też
edytuj
edytuj kod
szwedzkojęzyczna mniejszość w Finlandii
fennicyzacja
Wikipedia fińskojęzyczna
Uwagi
edytuj
edytuj kod
Gramatyki podają różną ich liczbę, od 14 do 19. W piśmiennictwie najczęściej występuje 15.
Wielkość po uwspólnieniu. Zasadniczo przyjmuje się, że w języku polskim występuje 70% spółgłosek.
Przypisy
edytuj
edytuj kod
Johanna Laakso:
Samansukuisia sanoja suomen ja unkarin kielessä
. [dostęp 2008-07-04].
fiń.
Ludność Finlandii
. [dostęp 2008-06-09].
fiń.
Ingrid Schellbach – Kopra:
Finnisch
. [dostęp 2008-06-09]. [zarchiwizowane z
tego adresu
].
niem.
Media in Finland
. [dostęp 2008-06-10].
ang.
Swedish in Finland
. [dostęp 2008-06-08]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(24 lutego 2007)].
Języki, wielojęzyczność, zasady językowe
[online], european-union.europa.eu
[dostęp 2023-05-16]
pol.
20th Anniversary of the Nordic Language Convention
. [dostęp 2008-06-08].
Steve Lando:
Europas tungomål II/II
. Visby: 2010, s. 663–664.
ISBN
978-91-7465-076-1
szw.
Itämerensuomalaista kirjoitusta 1200-luvulta
. victorian.fortunecity.com. [dostęp 2019-12-21]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2011-07-11)].
fiń.
Origin of Finnish and related languages
. [dostęp 2008-07-04]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(26 grudnia 2008)].
ang.
Johanna Laakso:
Frequently Asked Questions about Finno-Ugrian Languages
. [dostęp 2008-07-04].
ang.
fiń.
Johanna Laakso:
Kielikuntamme kantakieli
. [dostęp 2008-07-04].
fiń.
Anne-Maria Mikkola:
Äidinkieli ja kirjallisuus – käsikirja
. WSOY, 2004.
ISBN
978-951-0-26300-6
Tadeusz Cieślak:
Historia Finlandii
. Wrocław: Ossolineum, 1983.
ISBN
83-04-01134-4
Nordic Journal of African Studies 1(2): 95–110 (1992).
Czesław Kudzinowski:
Słownik fińsko-polski
. Wydawnictwo naukowe UAM, 2002, s. 1368.
ISBN
83-232-0052-1
Czesław Kudzinowski:
Gramatyka jęz. fińskiego
. Poznań: Wydawnictwa naukowe UAM, 1982.
Robert Eklund:
Pulmonic ingressive speech: a neglected universal?
. [dostęp 2008-07-10].
ang.
Lauri Hakulinen:
Suomen kielen rakenne ja kehitys.
Helsinki 1941.
Consonant – Vowel Ratio
. [dostęp 2008-06-10].
ang.
J. Korpela:
Finnish pronunciation
. [dostęp 2008-07-04].
ang.
Ison suomen kieliopin verkkoversio, paragraf 2
. [dostęp 2010-10-03].
fiń.
Ison suomen kieliopin verkkoversio, paragrafy 15-16
. [dostęp 2010-10-03].
fiń.
Fred Karlsson:
Finnish. An Essential Grammar
. Wyd. 2. Londyn/Nowy Jork: Routledge, 2008, s. 20–22.
ISBN
0-415-43914-0
ang.
Ison suomen kieliopin verkkoversio, paragrafy 41-44
. [dostęp 2010-10-02].
fiń.
Ison suomen kieliopin verkkoversio, paragraf 56
. [dostęp 2010-10-02].
fiń.
Fred Karlsson:
Finnish. An Essential Grammar
. Wyd. 2. Londyn/Nowy Jork: Routledge, 2008, s. 38–53.
ISBN
0-415-43914-0
ang.
Ison suomen kieliopin verkkoversio, paragrafy 45-52
. [dostęp 2010-10-03].
fiń.
Fred Karlsson:
Finnish. An Essential Grammar
. Wyd. 2. Londyn/Nowy Jork: Routledge, 2008, s. 53–60.
ISBN
0-415-43914-0
ang.
Romuald Wawrzyniak:
Podstawy fińskiej składni. Skrypt dla studentów języka fińskiego
. Helsinki: 1982.
Finnish-English/English-Finnish Dictionary
. Bay Foreign Language Books, 2002.
ISBN
978-951-20-5255-4
Edublogi
Suomen linkit: Etymologinen sanalista
[online], Suomen linkit, 6 stycznia 2011
[dostęp 2021-09-23]
Zapożyczenia w językach słowiańskich
[online], grzegorz.jagodzinski.prv.pl
[dostęp 2021-09-23]
The Research Institute for the Languages of Finland
. [dostęp 2008-06-13]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2 lutego 2009)].
ang.
Praca zbiorowa:
Nykysuomen sanakirja
. Porvoo: WSOY, 1978.
ISBN
951-0-02764-2
Auli Hakulinen:
Iso suomen kielioppi
. Helsinki: SKS, 2004.
ISBN
951-746-557-2
„Kielikello”. 0355-2675.
Fred Karlsson:
Finnish. An Essential Grammar
. Londyn/Nowy Jork: Routledge, 1999, s. 244–245.
ISBN
978-1-134-62311-2
ang.
Fred Karlsson:
Finnish. An Essential Grammar
. Londyn/Nowy Jork: Routledge, 1999, s. 247.
ISBN
978-1-134-62311-2
ang.
Fred Karlsson: Finnish (Finno-Ugric). W:
Morphology: An International Handbook on Inflection and Word-Formation
. T. 2. Berlin: de Gruyter, 2000, s. 1341.
ISBN
978-3-11-017278-2
ang.
Fred Karlsson:
Finnish. An Essential Grammar
. Londyn/Nowy Jork: Routledge, 1999, s. 247–248.
ISBN
978-1-134-62311-2
ang.
Suomen murteet
. [dostęp 2008-06-09]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(20 lipca 2011)].
fiń.
Jenni Tuominen:
An Introduction to Finglish
. [dostęp 2008-07-04].
ang.
Jenni Tuominen:
An Introduction to Finglish
. [dostęp 2008-06-10].
ang.
Wachmistrzowe pogderanki
. [dostęp 2008-06-10]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2009-09-14)].
pol.
Urpo Vento:
The role of Kalevala
. [dostęp 2008-06-09].
ang.
Vaino Linna:
Żołnierz nieznany
. Poznań: Wyd. Poznańskie, 1986.
ISBN
83-210-0553-5
Literatura fińska – kolekcja. Polskojęzyczny import z Kraju Tysiąca Jezior
. [dostęp 2008-06-21].
pol.
Yleisradio Oy – Yle lyhyesti
. [dostęp 2011-09-05]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2011-08-25)].
fiń.
Por.
This is Yle
. [dostęp 2011-09-05]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2011-09-04)].
ang.
Kulttuuri ja viestintä
. [dostęp 2008-06-10].
fiń.
Institut de Sociolingüística Catalana:
Finnish In Sweden
. [dostęp 2008-07-04].
ang.
Ambasada Finlandii w Polsce:
Finowie w Polsce
. [dostęp 2008-06-14].
pol.
Ulkomailla toimivat Suomen kielen ja kulttuurin opettajat kokoontuvat Kuopioon
. [dostęp 2011-09-05]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2018-07-02)].
fiń.
Seura – kursy języka fińskiego
. [dostęp 2008-06-13].
Lista tłumaczy przysięgłych – język fiński
. [dostęp 2019-12-18].
pol.
Mitä ihmisoikeudet ovat?
. [dostęp 2008-06-09]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(5 maja 2008)].
fiń.
Wałęga Stanisław:
Słownik fińsko-polski
. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1978.
ISBN
83-232-0052-1
Bibliografia
edytuj
edytuj kod
Gramatyka
edytuj
edytuj kod
Praca zbiorowa:
Iso Suomen kielioppi
. SKS, 2004.
ISBN
951-746-557-2
(Podręcznik normatywny)
Czesław Kudzinowski:
Gramatyka języka fińskiego
. Poznań: Wydawnictwa naukowe UAM, 1978.
Fred Karlsson:
Finnish: An Essential Grammar
. Londyn: Routledge, 2004.
ISBN
978-0-415-43914-5
Czesław Kudzinowski:
Słownik fińsko-polski
. Poznań: Wydawnictwa naukowe UAM, 1988.
ISBN
83-232-0052-1
Martin Putz:
Finnische Grammatik
. Wiedeń: Praesens, 2002.
ISBN
3-7069-0128-5
(gramatyka przedstawiona w ujęciu
diachronicznym
Podręczniki
edytuj
edytuj kod
Olli Nuutinen:
Suomea suomeksi 1-2
. Helsinki: SKS, 2007.
ISBN
978-951-717-737-5
4. Auflage. W: Marja-Liisa Steiner:
Finnisch für Sie
. Ismaning: Hueber, 1989.
ISBN
3-19-005076-7
Maija Heilikki Altio:
Finnish for Foreigners
. Helsinki: Ibd Ltd., 2005.
ISBN
951-111-500-6
Anna-Liisa Lepäsmaa, Leena Silfverberg:
Suomen kielen alkeisoppikirja
ISBN
951-792-034-2
(po fińsku dla początkujących)
Ritva Bargsten, Liisa Voßschmidt:
Hei Suomi – Finnisch für Anfänger
ISBN
3-88839-092-3
(Band 1),
ISBN
3-88839-092-3
(Band 2),
ISBN
3-88839-098-2
(Band 3).
Katarzyna Wojan:
Język fiński w teorii i praktyce
. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2016.
Linki zewnętrzne
edytuj
edytuj kod
Zobacz publikację
Fiński
w Wikibooks
Zobacz kolekcję przysłów
fińskich
w Wikicytatach
Zobacz multimedia
związane z tematem:
Język fiński
Zobacz multimedia
związane z tematem:
Wymowa fińska
Zobacz hasło
fiński
w Wikisłowniku
Słownik morfologiczny
fiń.
kurs jęz. fińskiego on-line (z zapisem dźwiękowym)
pol.
kurs jęz. fińskiego on-line (z zapisem dźwiękowym)
niem.
Interaktywny kurs dla początkujących
fiń.
Przypadki w jęz. fińskim
. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2008-08-02)].
ang.
Wymowa fińskich nazw geograficznych (z wersją dźwiękową)
ang.
Historia rozwoju języka fińskiego
. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2005-04-19)].
ang.
Finnish 101 – Learn Finnish online
ang.
Słownik fińsko-polsko-fiński
pol.
Języki ugrofińskie
języki uralo-ałtajskie
liga
języki uralskie
rodzina
języki ugrofińskie
języki fińskie
języki bałtycko-fińskie
fiński
estoński
karelski
võro
seto
kweński
wepski
ingryjski
(iżorski, iżoriański)
wotycki
liwski
(liwoński) †
Języki saamskie
(dawniej: lapońskie)
j. saamskie
zachodnie
grupa południowa
południowosaamski
ume
grupa północna
pite
lule
północnosaamski
j. saamskie
wschodnie
skolt
inari
kildin
ter
akkala
kemi
języki permskie
komi
komi-permiacki
udmurcki
(wotiacki)
języki wołżańskie
maryjski
(czeremiski)
meria
mieszczerski
mordwiński
erzja
moksza
muromski
języki ugryjskie
chantyjski
(ostiacki)
mansyjski
(wogulski)
węgierski
Języki
Unii Europejskiej
indo-
europejskie
bałtyckie
litewski
łotewski
germańskie
angielski
duński
niderlandzki
niemiecki
szwedzki
romańskie
francuski
hiszpański
portugalski
rumuński
włoski
słowiańskie
bułgarski
chorwacki
czeski
polski
słowacki
słoweński
inne
grecki
irlandzki
uralskie
estoński
fiński
węgierski
semickie
maltański
Kontrola autorytatywna
język żywy
):
LCCN
sh85048412
GND
4124978-1
NDL
00563216
LIBRIS
xv8b9tng1tsfw46
BnF
11931411g
BNCF
356
NKC
ph120253
J9U
987007533393905171
LNB
000048568
Encyklopedie internetowe
PWN
3901125
Britannica
topic/Finnish-language
stara БРЭ
4714453
NE.se
finska
Nacionālā enciklopēdija
89465
DSDE
finsk
Źródło: „
Kategorie
Artykuły na Medal
Język fiński
Języki ugrofińskie
Języki Finlandii
Języki Rosji
Ukryte kategorie:
Szablon cytowania czasopisma – brak numeru strony
Wyróżnione artykuły
Szablon IPA do sprawdzenia
Język fiński
Dodaj temat