Kompyuter — Qaraqalpaqsha Wikipedia
Kontentke ótiw
Wikipedia — erkin enciklopediya
Hár túrli dáwirlerdegi kompyuterler hám esaplaw qurılmaları - shepten ońǵa, joqarıdan tómenge:
Dáslepki vakuum trubkalı kompyuter (ENIAC)
Meynfreym kompyuter (IBM System/360)
Smartfon
(LYF Water 2)
Stol ústi kompyuteri (monitorı menen IBM ThinkCentre S50)
Video oyın konsolı (Nintendo GameCube)
Superkompyuter (IBM Summit)
Kompyuter
— bul arifmetikalıq yamasa logikalıq operaciyalar izbe-izligin (esaplawlardı) avtomatlı túrde orınlaw ushın
programmalastırılıwı
múmkin bolǵan mashina. Zamanagóy cifrlı elektron kompyuterler
programmalar
dep atalatuǵın operaciyalardıń ulıwma toparların orınlay aladı, bul kompyuterlerge keń kólemdegi wazıypalardı orınlawǵa múmkinshilik beredi. «Kompyuter sisteması» termini tolıq islewi ushın zárúr bolǵan
apparatlıq támiynat
operaciyalıq sistema
programmalıq támiynat
hám periferiya qurılmaların óz ishine alǵan tolıq kompyuterge; yamasa birge baylanısqan hám birgelikte isleytuǵın kompyuterler toparına, mısalı
kompyuter tarmaǵı
yamasa kompyuter klasterine qatnaslı bolıwı múmkin.
Mikrotolqınlı peshler hám aralıqtan basqarıw pultleri sıyaqlı ápiwayı arnawlı qurılmalardan baslap, zavodtaǵı óndirislik robotlarǵa shekem, sanaat hám tutınıwshı ónimleriniń keń kólemi kompyuterlerdi basqarıw sistemaları retinde paydalanadı. Kompyuterler
jeke kompyuterler
hám
smartfonlar
sıyaqlı ulıwma maqsetli qurılmalardıń tiykarın quraydı. Kompyuterler milliardlaǵan kompyuterler menen paydalanıwshılardı baylanıstıratuǵın
Internetti
quwatlandıradı.
Dáslepki kompyuterler tek esaplawlar ushın paydalanıwǵa arnalǵan. Áyyemgi dáwirlerden baslap-aq
abakus
sıyaqlı ápiwayı qol ásbapları adamlarǵa esaplawlardı orınlawda járdem bergen. Sanaat revolyuciyasınıń baslarında toqıw stanokları ushın nusqalardı basqarıw sıyaqlı uzaq, jalıqtıratuǵın wazıypalardı avtomatlastırıw ushın ayırım mexanikalıq qurılmalar jasalǵan. XX ásirdiń baslarında quramalıraq elektr mashinaları arnawlı analog esaplawların orınlaǵan. Birinshi cifrlı elektron esaplaw mashinaları
Ekinshi jer júzilik urısı
dáwirinde islep shıǵılǵan bolıp, olar hám elektromexanikalıq, hám termoelektron lampaların paydalanǵan. 1940-jıllardıń aqırında payda bolǵan birinshi yarım ótkizgishli tranzistorlardan soń, 1950-jıllardıń aqırında kremniy tiykarındaǵı MOSFET (MOS tranzistor) hám monolit integral sxema chip texnologiyaları payda boldı, bul 1970-jıllarda mikroprocessor hám mikrokompyuter revolyuciyasına alıp keldi. Sol waqıttan baslap kompyuterlerdiń tezligi, quwatı hám kóp tárepliligi ádewir artıp kelmekte, tranzistorlar sanı tez pát penen kóbeymekte (Mur nızamı boyınsha olardıń sanı hár eki jılda eki ese artqan), bul XX ásirdiń aqırı - XXI ásirdiń baslarında Cifrlı revolyuciyaǵa alıp keldi.
Ádette, zamanagóy kompyuter keminde bir qayta islew elementinen, ádette
mikroprocessor
túrindegi
oraylıq processor blogınan
(CPU) hám qanday da bir
kompyuter yadınan
, kóbinese yarım ótkizgishli yad chiplerinen ibarat. Qayta islew elementi arifmetikalıq hám logikalıq operaciyalardı orınlaydı, al izbe-izlik hám basqarıw blogı saqlanǵan informaciyaǵa juwap retinde operaciyalardıń tártibin ózgerte aladı. Periferiya qurılmalarına
kirgiziw qurılmaları
klaviaturalar
tıshqanshalar
, djoystikler hám t.b.),
shıǵarıw qurılmaları
monitorlar
printerler
hám t.b.) hám eki funkciyanı da orınlaytuǵın kirgiziw/shıǵarıw qurılmaları (mısalı, sensorlı ekranlar) kiredi. Periferiya qurılmaları sırtqı dereklerden informaciya alıwǵa múmkinshilik beredi hám olar operaciyalardıń nátiyjelerin saqlaw hám qayta alıwǵa imkaniyat beredi.
Etimologiya
Mikroskop hám kalkulyator menen isleytuǵın «adam kompyuteri», 1952-jıl
Sózdiń házirgi mánisi tek XX ásirdiń ortasında payda boldı; Oksford inglis tili sózligine muwapıq, «kompyuter» sóziniń birinshi belgili qollanılıwı basqa mánide, 1613-jılı inglis jazıwshısı Richard Bretueyttiń «Jas adamnıń terip alǵanları» dep atalǵan kitabında bolǵan: «Men waqıttıń eń haqıyqıy esaplawshısın hám eń jaqsı arifmetikti oqıdım, ol kúnlerińniń sanın qısqartadı.» Bul terminniń qollanılıwı adam kompyuterine, yaǵnıy esaplawlardı yamasa sanawlardı orınlaytuǵın adamǵa qaratılǵan edi. Sóz XX ásirdiń ortasına shekem birdey mániste qollanılıp keldi. Bul dáwirdiń sońǵı bóliminde hayal-qızlar kóbinese kompyuterler retinde jumısqa alınatuǵın edi, sebebi olarǵa er adamlarǵa qaraǵanda az haqı tólewge bolatuǵın edi.1943-jılǵa kelip, adam kompyuterleriniń kópshiligi hayal-qızlar edi.
Onlayn Etimologiya Sózligi «kompyuter» sóziniń birinshi tastıyıqlanǵan qollanılıwın 1640-jıllardan, «esaplawshı» mánisinde beredi; bul «compute (v.)» feylinen jasalǵan «esaplaw ataması». Onlayn Etimologiya Sózligi bul terminniń «esaplaw mashinası» (hár qanday túrdegi) mánisinde qollanılıwı 1897-jıldan baslanǵanın kórsetedi. Onlayn Etimologiya Sózligi terminniń «házirgi qollanılıwı», yaǵnıy 'programmalastırılatuǵın cifrlı elektron kompyuter' mánisindegi qollanılıwı «1945-jıldan usı at penen; teoriyalıq mánide 1937-jıldan, Tyuring mashinası retinde» baslanǵanın kórsetedi
. Házirgi kompyuterler kóplegen joqarı dárejeli funkciyalardı orınlay alatuǵın bolsa da, atama saqlanıp qalǵan.
Tariyxı
XX ásirge shekemgi dáwir
Ishango súyegi, tariyxqa shekemgi Afrikaǵa tiyisli súyek qural
Mıńlaǵan jıllar dawamında esaplawǵa járdem beriw ushın qurılmalar qollanılǵan, kóbinese barmaqlar menen birge-bir sáykeslik principin paydalanǵan. Eń erte esaplaw qurılması, belgi tayaqshasınıń bir túri bolsa kerek. Keyinirek Ónimdar Yarım Ayında payda bolǵan esap júrgiziw qurallarına kalkuli (ılay sharlar, konuslar hám t.b.) kiredi, olar pispegen ılay ıdıslarda mórlengen nárselerdiń, múmkin mal ya dán sanın kórsetken
. Esaplaw tayaqshaların qollanıw soǵan mısal bola aladı.
Qıtay
suanpanı. Bul abakusta kórsetilgen san 6,302,715,408.
Abakus dáslep arifmetikalıq tapsırmalar ushın qollanılǵan. Rim abakusı Babiloniyada b.e.sh. 2400-jıllarda qollanılǵan qurılmalardan rawajlanǵan. Sonnan berli esaplaw taxtaları ya kesteleriniń kóp basqa túrleri oylap tabılǵan. Orta ásirler Evropa esap-kitap bólmesinde stolǵa shilter gezleme jayılıp, onıń ústinde belgili qaǵıydalar boyınsha belgiler jıljıtılıp, aqsha summaların esaplawǵa járdem bergen
Antikitera mexanizmi, áyyemgi Greciyada shama menen b.e.sh. 200–80-jıllar aralıǵında payda bolǵan erte analog esaplaw qurılması bolıp esaplanadı.
Derek J. de Solla Praystıń pikiri boyınsha, Antikitera mexanizmi belgili bolǵan eń erte mexanikalıq analog kompyuter bolıp esaplanadı
. Ol astronomiyalıq jaylasıwlardı esaplaw ushın jobalastırılǵan. Bul mexanizm 1901-jılı Greciya atawı Antikiteranıń jaǵasında, Kitera hám Krit aralıqlarınıń arasında, Antikitera suw astı kemesi qaldıqlarınan tabılǵan hám shama menen b.e.sh. 100-jılǵa tiyisli dep belgilengen. Antikitera mexanizmine uqsas quramalılıqtaǵı qurılmalar on tórtinshi ásirge shekem qayta payda bolmaǵan
Esaplaw hám ólshew ushın kóplegen mexanikalıq járdemshi qurallardı astronomiyalıq hám navigaciyalıq maqsetlerde paydalanıw ushın dúzilgen. Planisfera - Ábiw Rayxan ál-Beruniy tárepinen XI ásirdiń basında oylap tabılǵan juldız kartası
. Astrolyabiya Ellinistik dáwirde b.e.sh. I yamasa II ásirlerde oylap tabılǵan hám kóbinese Gipparxqa tiyisli dep esaplanadı. Planisfera menen dioptranıń birikpesi bolǵan astrolyabiya, sferalıq astronomiyada bir neshe túrli máselelerdi sheshe alatuǵın nátiyjeli analog kompyuter edi. Mexanikalıq kalendar kompyuterin
hám tis dóńgeleklerin óz ishine alǵan astrolyabiyanı 1235-jılı Persiyanıń
Isfaxan
qalasınan shıqqan Ábi Bakr oylap tapqan
. Ábiw Rayxan ál-Beruniy birinshi mexanikalıq tisli ay-quyash kalendar astrolyabiyasın,
10
erte dáwirdegi turaqlı sımlı bilimlerdi qayta islew mashinasın
11
tis dóńgelekleri menen
12
shama menen 1000-jılı oylap tapqan.
Sektor, proporciya, trigonometriya, kóbeytiw hám bóliw máselelerin sheshiw ushın, sonday-aq kvadrat hám kub túbirleri sıyaqlı hár qıylı funkciyalar ushın qollanılatuǵın esaplaw ásbabı, XVI ásirdiń aqırında rawajlandı hám artilleriya, jer ólshew hám navigaciyada qollanıldı.
Planimetr mexanikalıq baylanıs arqalı ústinen sızıp ótiw jolı menen jabıq figuranıń maydanın esaplaw ushın qollanılatuǵın qol ásbabı bolǵan.
Sızǵısh esaplaǵısh
Sızǵısh esaplaǵısh shama menen 1620-1630-jıllar aralıǵında, logarifm túsiniginiń járiyalanıwınan keyin kóp ótpesten, inglis ruwxaniyi Uilyam Otred tárepinen oylap tabılǵan. Bul kóbeytiw hám bóliw ámellerin orınlaw ushın qollanılatuǵın qol menen isleytuǵın analog kompyuter. Sızǵısh esaplaǵıshtıń rawajlanıwı dawam etken sayın, qosımsha shkalalar keri sanlar, kvadratlar hám kvadrat korenler, kublar hám kub korenler, sonday-aq logarifmler hám eksponentalar, dóńgelek hám giperbolalıq trigonometriya hám basqa da funkciyalar sıyaqlı transcendent funkciyalardı támiyinledi. Arnawlı shkalalı sızǵısh esaplaǵıshlar házirge shekem ápiwayı esaplawlardı tez orınlaw ushın qollanıladı, mısalı, jeńil samolyotlarda waqıt hám aralıqtı esaplaw ushın qollanılatuǵın E6B dóńgelek sızǵısh esaplaǵıshı.
1770-jıllarda shveycariyalı saat ustası Per Jake-Dro qálem uslap jaza alatuǵın mexanikalıq quwırshaq (avtomat) soqtı. Onıń ishki dóńgelekleriniń sanın hám tártibin ózgertiw arqalı hár qıylı háripler, demek hár qıylı xabarlar jaratılıwı múmkin edi. Shınında da, ol mexanikalıq jollar menen kórsetpelerdi oqıw ushın «programmalastırılıwı» múmkin edi. Eki basqa quramalı mashina menen birge, quwırshaq Shveycariyadaǵı Nevshatel qalasınıń Kórkem óner hám tariyx muzeyinde saqlanbaqta hám ele de islep tur
13
1831-1835-jıllar aralıǵında matematik hám injener Djovanni Plana Máńgi kalendar mashinasın oylap taptı, ol bloklar hám cilindrler sisteması arqalı kabisa jıllardı hám kún uzınlıǵınıń ózgeriwin esapqa alıp, birinshi jıldan (yaǵnıy, biziń eramızdan burınǵı 1-jıldan) 4000-jılǵa shekem hár bir jıl ushın máńgi kalendardi boljay alatuǵın edi. 1872-jılı shotland ilimpazı ser Uilyam Tomson tárepinen oylap tabılǵan suw aǵımın boljaw mashinası sayız suwlarda júziwde úlken payda keltirdi. Ol belgili bir orında belgilengen dáwir ushın boljanǵan suw betin avtomatik túrde esaplaw ushın bloklar hám sımlar sistemasın paydalandı.
Differencial analizator - integraciya jolı menen differencial teńlemelerdi sheshiw ushın jobalanǵan mexanikalıq analog kompyuter, integraciyanı orınlaw ushın dóńgelek hám disk mexanizmlerin paydalandı. 1876-jılı-aq ser Uilyam Tomson usınday esaplawshı qurallardı qurıw múmkinshiligi haqqında sóz etken edi, biraq shar hám disk integratorlarınıń sheklengen shıǵıs momenti oǵan tosqınlıq etken edi
14
. Differencial analizatorda bir integratordıń shıǵısı kelesi integratordıń kirgiziwin yamasa grafikalıq shıǵarıwdı basqardı. Moment kúsheytkish usı mashinalardıń islewine múmkinshilik bergen jańalıq boldı. 1920-jıllardan baslap, Vannevar Bush hám basqalar mexanikalıq differencial analizatorlardı islep shıqtı.
1890-jıllarda ispan injeneri Leonardo Torres Kevedo polinomlardıń haqıyqıy hám kompleks korenlerin sheshe alatuǵın bir qatar rawajlanǵan analog mashinaların islep shıǵara basladı,
15
16
17
18
olar 1901-jılı Parij Ilimler akademiyası tárepinen járiyalandı
19
Birinshi kompyuter
Charlz Bebbidj
Bebbidjdiń Ayırma mashinasınıń bir bóleginiń diagramması
Sietldegi Intellektual Venchurler laboratoriyasındaǵı 2-sanlı Ayırma mashinası
Charlz Bebbidj, inglis mexanikalıq injeneri hám kóp tarawlı ilimpaz, programmalastırıw boyınsha kompyuter túsinigin jarattı. Ol «kompyuterdiń atası» dep esaplanıp,
20
XIX ásirdiń basında birinshi mexanikalıq kompyuterdi oylap taptı hám jobaladı.
Ayırma mashinası ústinde islegennen keyin, ol 1822-jılı óz oylap tabıwın «Astronomiyalıq hám matematikalıq kestelerdi esaplawda mashinalardı qollanıw haqqında maǵlıwmat» degen atamadaǵı maqalasında Korollik Astronomiya jámiyetine járiyaladı
21
. Ol jáne de navigaciyalıq esaplawlarǵa járdem beriw ushın jobaladı, 1833-jılı ol anaǵurlım ulıwma dizayn, analitikalıq mashina múmkin ekenin túsindi. Programmalar hám maǵlıwmatlardı kirgiziw mashinaǵa perfokartalar arqalı beriliwi kerek edi, bul usıl sol waqıtta Jakkard stanogı sıyaqlı mexanikalıq toqıw stanokların basqarıw ushın qollanılatuǵın edi. Shıǵarıw ushın mashinada printer, iymeklik sızǵısh hám qońıraw bolıwı kerek edi. Mashina jáne de keyinirek oqıw ushın kartalarǵa sanlardı tese alatuǵın edi. Mashina arifmetikalıq logikalıq blok, shártli tarmaqlanıw hám cikller túrindegi basqarıw aǵımı hám integraciyalanǵan yadtı óz ishine alıp, onı házirgi terminler menen Tyuring-tolıq dep sıpatlawǵa bolatuǵın ulıwma maqsetli kompyuterdiń birinshi dizaynına aylandırdı
22
23
Mashina óz dáwirinen bir ásirge alǵa ketken edi. Onıń mashinası ushın barlıq bólekler qoldan isleniwi kerek edi - bul mıńlaǵan bólekleri bar qurılma ushın úlken másele bolǵan. Aqırında, Britaniya húkimetiniń qarjılandırıwdı toqtatıw haqqındaǵı sheshimi menen joybar toqtatıldı. Bebbidjdiń analitikalıq mashinanı pitkere almawınıń tiykarǵı sebepleri siyasiy hám finanslıq qıyınshılıqlar, sonday-aq onıń oǵada quramalı kompyuter islep shıǵıwǵa hám basqalardan tezirek alǵa ilgerilewge bolǵan qálewi edi. Soǵan qaramastan, onıń ulı Genri Bebbidj 1888-jılı analitikalıq mashinanıń esaplaw blogınıń (digirman) ápiwayılastırılǵan nusqasın juwmaqladı. Ol 1906-jılı onıń kestelerdi esaplawda qollanılıwınıń tabıslı kórsetpesin berdi.
Elektromexanikalıq esaplaw mashinası
Leonardo Torres Kevedonıń elektromexanikalıq kalkulyatorı (1920).
1914-jılı járiyalanǵan «Avtomatika boyınsha ocherkler» atlı miynetinde Leonardo Torres Kevedo Bebbidjdiń mexanikalıq Ayırma Mashinasın hám Analitikalıq Mashinasın qurıw boyınsha háreketleriniń qısqasha tariyxın jazdı
24
25
26
. 1920-jılı arifmometrdiń oylap tabılǵanınıń 100 jıllıǵın bayramlaw ushın Torres Parijde Elektromexanikalıq Arifmometrdi usındı, ol paydalanıwshıǵa klaviatura arqalı arifmetikalıq máselelerdi kirgiziwge múmkinshilik berdi hám nátiyjelerdi esaplap, basıp shıǵardı,
27
28
elektromexanikalıq analitikalıq mashinanıń orınlanıwınıń múmkinligin kórsetti
29
Analog kompyuterler
Ser Uilyam Tomsonnıń úshinshi tolqın boljaw mashinasınıń dizaynı, 1879–81
XX ásirdiń birinshi yarımında kóplegen ilimiy esaplaw talapları oǵada rawajlanǵan analog kompyuterler tárepinen qanaatlandırıldı, olar esaplaw ushın tikkeley mexanikalıq yamasa elektr modelin tiykar etip paydalandı. Biraq, olar programmalastırılmaǵan edi hám ulıwma alǵanda zamanagóy cifrlı kompyuterlerdiń kóp tárepliligi hám dálligine iye emes edi. Birinshi zamanagóy analog kompyuter tolqındı boljaw mashinası boldı, onı Ser Uilyam Tomson (keyin Lord Kelvin bolǵan) 1872-jılı oylap tapqan. Differencial analizator, dóńgelek hám disk mexanizmlerin paydalanıp integraciya jolı menen differencial teńlemelerdi sheshiw ushın dizayn islengen mexanikalıq analog kompyuter, 1876-jılı Djeyms Tomson tárepinen konceptuallastırılǵan, ol ataqlıraq Ser Uilyam Tomsonnıń ájaǵası edi.
Mexanikalıq analog esaplawdıń kórkem óneri 1931-jılı MIT-te Vannivar Bush tárepinen juwmaqlanǵan differencial analizator menen óziniń shıńına jetti
30
. 1950-jıllarǵa kelip, cifrlı elektron kompyuterlerdiń tabısı kópshilik analog esaplaw mashinalarınıń aqırın keltirdi, biraq analog kompyuterler 1950-jıllar dawamında bilimlendiriw (sırǵanaq sızǵısh) hám aviaciya (basqarıw sistemaları) sıyaqlı ayırım qollanıwlarda paydalanılıwın dawam etti.
Cifrlı kompyuterler
Elektromexanikalıq
Klod Shennonnıń 1937-jılǵı magistrlik dissertaciyası cifrlı esaplawdıń tiykarların saldı, onıń logikalıq algebrasın kommutaciya sxemaların analizlew hám sintezlewge qollanıw tuwralı pikiri barlıq elektron cifrlı kompyuterlerdiń tiykarın quraytuǵın negizgi koncepciya boldı
31
32
1938-jılǵa kelip, Amerika Qurama Shtatları áskeriy-teńiz flotı qozǵalıwshı kózlewge torpedanı atıw máselesin sheshiw ushın trigonometriyanı qollanǵan suw astı qayıqları ushın Torpeda Maǵlıwmatların Esaplaw Mashinasın, elektromexanikalıq analog kompyuterin islep shıqtı. Ekinshi jer júzilik urısı waqtında, basqa ellerde de usıǵan uqsas qurılmalar islep shıǵıldı
33
Konrad Cuzeniń Z3 mashinasınıń kóshirmesi, birinshi tolıq avtomatlastırılǵan, cifrlı (elektromexanikalıq) kompyuter
Dáslepki cifrlı kompyuterler elektromexanikalıq edi; elektr ajıratqıshları esaplawdı orınlaw ushın mexanikalıq relelerdi háreketke keltirdi. Bul qurılmalar tómen jumıs tezligine iye bolıp, nátiyjesinde ádewir tezirek tolıq elektrli kompyuterler menen almastırıldı, dáslep vakuum trubkaların qollanıp. 1939-jılı
Berlinde
nemis injeneri Konrad Cuze tárepinen dóretilgen Z2, elektromexanikalıq rele kompyuteriniń eń dáslepki mısallarınıń biri edi
34
Konrad Cuze, zamanagóy kompyuterdiń oylap tabıwshısı
35
36
1941-jılı Cuze óziniń aldıńǵı mashinasın Z3 penen jalǵastırdı, ol dúnyadaǵı birinshi jumıs islewshi elektromexanikalıq programmalastırılatuǵın, tolıq avtomatlastırılǵan cifrlı kompyuter edi
37
38
. Z3 2000 rele menen qurılǵan bolıp, shama menen 5-10 Gc taktlik jiyilikte isleytuǵın 22
bit
sóz uzınlıǵın ámelge asırdı
39
. Programma kodı tesikli plenkada berilgen bolsa, maǵlıwmatlar 64 sózlik yadta saqlanıwı yamasa klaviaturadan kirgiziliwi múmkin edi. Ol geypara tárepleri boyınsha zamanagóy mashinalarǵa júdá uqsas bolıp, qalqıwshı útirli sanlar sıyaqlı kóplegen jańalıqlardı engizdi. Charlz Bebbidjdiń aldıńǵı dizaynında qollanılǵan ámelge asırılıwı qıyınıraq bolǵan onlıq sistema ornına, ekilik sistemanı qollanıw Cuzeniń mashinaların qurıwdı ańsatlastırdı hám sol waqıtta bar bolǵan texnologiyalardı esapqa alǵanda, olardıń isenimliligin arttırdı
40
. Z3 ózi universal kompyuter emes edi, biraq onı Tyuring tolıq bolıwı ushın keńeytiwge bolatuǵın edi
41
42
Cuzeniń keyingi kompyuteri, Z4, dúnyadaǵı birinshi kommerciyalıq kompyuter boldı; Ekinshi jer júzilik sebepli dáslepki keshigiwden soń, ol 1950-jılı juwmaqlanıp, ETH Cyurixke jetkerip berildi. Kompyuter Cuzeniń óz kompaniyası, Zuse KG tárepinen islep shıǵarıldı, ol 1941-jılı Berlinde tek ǵana kompyuterler islep shıǵarıw maqsetinde qurılǵan birinshi kompaniya edi
43
. Z4 ERMETHtiń qurılısı ushın ilham deregi boldı, ERMETH Shveycariyadaǵı birinshi hám Evropadaǵı dáslepki kompyuterlerdiń biri boldı
44
Vakuum trubkaları hám cifrlı elektron sxemaları
Tolıǵı menen elektronlı sxema elementleri tez arada ózleriniń mexanikalıq hám elektromexanikalıq ekvivalentlerin almastırdı, sol waqıtta cifrlı esaplaw analogtı almastırdı. 1930-jılları Londondaǵı Pochta izertlew stanciyasında jumıs islegen injener Tommi Flauers telefon stanciyası ushın elektronikanı qollanıwdıń múmkinshiliklerin izertley basladı. Ol 1934-jılı jasaǵan eksperimental úskene bes jıldan soń iske tústi, telefon stanciyası tarmaǵınıń bir bólegin mıńlaǵan vakuum trubkaların paydalanıp, elektronlı maǵlıwmat islew sistemasına aylandırdı. AQSHta Ayova mámleketlik universitetiniń Djon Vinsent Atanasoff hám Klifford E. Berri 1942-jılı Atanasoff-Berri Kompyuterin (ABC) islep shıqtı hám sınaqtan ótkerdi,
45
bul birinshi «avtomat elektronlı cifrlı kompyuter» edi
46
. Bul dizayn da tolıǵı menen elektronlı bolıp, shama menen 300 vakuum trubkasın paydalandı, yad ushın kondensatorlar mexanikalıq aylanıwshı barabanǵa bekitilgen edi.
Eki hayal Colossus kompyuteri janında kórinedi. Colossus, birinshi elektronlı cifrlı programmalastırılatuǵın esaplaw qurılması, Ekinshi jer júzilik urısı waqtında nemis shifrların buzıw ushın qollanıldı. Bul jerde ol 1943-jılı Bletchli-Parkta qollanılıp atırǵanı kórsetilgen.
Ekinshi jer júzilik urısı waqtında, Bletchli-Parktaǵı britaniyalı kod buzıwshılar nemis áskeriy baylanıslarınıń shifrlanǵan xabarların ashıwda bir qatar jetiskenliklerge eristi. Nemis shifrlaw mashinası Enigmaǵa birinshi gezekte elektro-mexanikalıq bombalar járdeminde hújim etildi, olardı kóbinese hayallar basqardı
47
48
. Joqarı dárejeli Áskeriy baylanıslar ushın qollanılǵan anaǵurlım quramalı nemis Lorenc SZ 40/42 mashinasın buzıw ushın, Maks Nyuman hám onıń kásiplesleri Flauerske Colossus qurıwdı tapsırdı. Ol 1943-jıldıń fevral ayınıń basınan baslap on bir ay dawamında birinshi Colossustı jobalaw hám qurıw menen shuǵıllandı
49
. 1943-jıldıń dekabr ayında funkcionallıq sınaqtan ótkennen keyin, Colossus Bletchli-Parkqa jiberildi, ol jerge 1944-jıldıń 18-yanvarında jetkerildi
50
hám 5-fevralda birinshi xabarǵa hújim etti
51
Colossus dúnyadaǵı birinshi elektronlı cifrlı programmalastırılatuǵın kompyuter boldı
52
. Ol kóp sanlı vakuum trubkaların paydalandı. Onıń qaǵaz lenta arqalı kirgiziw sisteması bar edi hám maǵlıwmatlar ústinde hár túrli bulev logikalıq operaciyaların orınlawǵa qábiletli edi, biraq ol Tyuring-tolıq emes edi. Toǵız Mk II Colossus qurıldı (Mk I Mk II ge ózgertilip, ulıwma on mashina boldı). Colossus Mark I 1,500 termionlı vakuum trubkasınan turǵan, al Mark II 2,400 trubka menen Mark I den bes ese tezirek hám paydalanıwǵa ápiwayıraq bolıp, dekodlaw processin ádewir tezletti
53
54
ENIAC birinshi elektronlı, Tyuring-tolıq qurılma boldı hám AQSH Áskeriy kúshleri ushın ballistikalıq traektoriya esaplawların orınladı.
ENIAC
55
(Elektronlı Sanlı Integrator hám Kompyuter) AQSHta qurılǵan birinshi elektronlı programmalastırılatuǵın kompyuter boldı. ENIAC Colossus qa uqsas bolsa da, ol ádewir tezirek, kóbirek iykemli hám Tyuring-tolıq edi. Colossus sıyaqlı, ENIACtaǵı «programma» onıń patch kabelleri hám tumblerleriniń jaǵdayları menen anıqlanatuǵın edi, bul keyin payda bolǵan programması yadta saqlanatuǵın elektronlı mashinalardan ádewir parıq qılatuǵın edi. Programma jazılǵannan keyin, onı mashinaǵa mexanikalıq túrde ornatıw kerek boldı, yaǵnıy shtepseller hám tumblerlerdi qoldan qayta ornatıw arqalı. ENIACtıń baǵdarlamashıları altı hayal boldı, olar kóbinese jámlesip «ENIAC qızları» dep ataldı.
Ol elektronikanıń joqarı tezligin kóp quramalı máseleler ushın programmalastırılıw múmkinshiligi menen biriktirdi. Ol sekundına 5000 ret qosıw yamasa alıw ámelin orınlay alatuǵın edi, bul basqa hár qanday mashinadan mıń ese tezirek edi. Onıń jáne kóbeytiw, bóliw hám kvadrat koren shıǵarıw modulleri bar edi. Joqarı tezlikli yadı 20 sóz (shama menen 80 bayt) penen sheklengen edi. Pensilvaniya universitetinde Djon Mochli hám Dj. Presper Ekkerttiń basshılıǵında qurılǵan ENIACtıń rawajlanıwı hám qurılısı 1943-jıldan 1945-jıldıń aqırında tolıq iske túskenge shekem dawam etti. Mashina úlken bolıp, 30 tonna salmaqqa iye edi, 200 kilovatt elektr quwatın paydalanıp, 18,000 nan aslam vakuum trubkaları, 1,500 rele hám júz mıńlaǵan rezistorlar, kondensatorlar hám induktorlardı óz ishine alǵan
56
Zamanagóy kompyuterler
Zamanagóy kompyuter túsinigi
Zamanagóy kompyuterdiń principi
Alan Tyuring
tárepinen onıń 1936-jılǵı áhmiyetli maqalasında usınılǵan,
57
«Esaplawǵa bolatuǵın sanlar haqqında». Tyuring «Universal esaplaw mashinası» dep ataǵan ápiwayı qurılmanı usındı, házir ol universal Tyuring mashinası dep ataladı. Ol bunday mashinanıń lentada saqlanǵan kórsetpelerdi (programmanı) orınlaw arqalı esaplawǵa bolatuǵın hár qanday nárseni esaplay alatuǵının dálilledi, bul mashinanı programmalastırıwǵa múmkinshilik beredi. Tyuring dizaynınıń tiykarǵı túsinigi - bul saqlanǵan programma, onda esaplawǵa arnalǵan barlıq kórsetpeler yadta saqlanadı. Fon Neyman zamanagóy kompyuterdiń oraylıq túsinigi usı maqalaǵa tiykarlanǵanın moyınladı
58
. Tyuring mashinaları búgingi kúnge shekem esaplaw teoriyasında izertlewdiń oraylıq obekti bolıp qalmaqta. Shekli yad qorları tárepinen qoyılǵan sheklewlerden basqa, zamanagóy kompyuterler Tyuring-tolıq dep ataladı, yaǵnıy olardıń algoritmlerdi orınlaw qábileti universal Tyuring mashinasına teń.
Saqlanǵan programmalar
Qayta tiklengen Manchester Baby bólimi, birinshi elektron saqlanǵan programmalı kompyuter
Dáslepki esaplaw mashinaları turaqlı programmalarǵa iye edi. Onıń funkciyasın ózgertiw mashinanı qayta sımlawdı hám qayta qurıwdı talap etti
51
. Saqlanǵan programmalı kompyuter usınısı menen bul ózgerdi. Saqlanǵan programmalı kompyuter dizaynı boyınsha kórsetpe toplamın qamtıydı hám yadta esaplawdı táriyipleytuǵın kórsetpeler toplamın (programmanı) saqlay aladı. Saqlanǵan programmalı kompyuterdiń teoriyalıq tiykarı
Alan Tyuring
tárepinen 1936-jılǵı maqalasında qoyılǵan. 1945-jılı Tyuring Milliy fizika laboratoriyasına qosıldı hám elektron saqlanǵan programmalı cifrlı kompyuterdi rawajlandırıw boyınsha jumıstı basladı. Onıń 1945-jılǵı «Usınılǵan elektron kalkulyator» bayanatı usınday qurılma ushın birinshi specifikaciya boldı. Pensilvaniya universitetindegi Djon fon Neyman da 1945-jılı «EDVAC haqqında bayanatlarınıń birinshi jobasın» tarqattı
52
Manchester Baby dúnyadaǵı birinshi saqlanǵan programmalı kompyuter boldı. Ol Angliyadaǵı Manchester universitetinde Frederik S. Uilyams, Tom Kilburn hám Djeff Tutill tárepinen qurıldı hám óziniń birinshi programmasın 1948-jıldıń 21-iyunında iske qostı
59
. Ol Uilyams trubkası, birinshi erkin kirisli cifrlı saqlaw qurılması ushın sınaq platforması retinde jobalanǵan edi
60
. 1998-jılǵı retrospektivada kompyuter «kishi hám ápiwayı» dep sıpatlansa da, ol zamanagóy elektron kompyuteriniń barlıq zárúr elementlerin óz ishine alǵan birinshi isleytuǵın mashina boldı
61
. Baby óz dizaynınıń orınlanıwın kórsetkennen keyin-aq, universitette onı ámeliy paydalı kompyuterge, Manchester Mark 1 ge aylandırıw boyınsha joybar baslandı.
Mark 1 óz gezeginde tez arada Ferranti Mark 1 ushın prototipke aylandı, ol dúnyadaǵı birinshi kommerciyalıq jaqtan qoljetimli ulıwma maqsetli kompyuter edi
62
. Ferranti tárepinen qurılǵan bul kompyuter 1951-jıldıń fevral ayında Manchester universitetine jetkerildi. 1953-jıldan 1957-jılǵa shekem usı keyingi mashinalardıń keminde jetewi jetkerildi, olardıń biri
Amsterdamdaǵı
Shell laboratoriyasına
63
. 1947-jıldıń oktyabr ayında Britaniyalı awqatlandırıw kompaniyası J. Lyons & Company direktorları kompyuterlerdiń kommerciyalıq rawajlanıwına tásir etiwde belsendi rol atqarıwǵa qarar etti. 1949-jılǵı Kembridj EDSAC úlgisinde islengen Lyons kompaniyasınıń LEO I kompyuteri 1951-jıldıń aprel ayında iske tústi
64
hám dúnyada birinshi bolıp ádettegi keńse kompyuter jumısın orınladı.
Tranzistorlar
Bipolyarlı tranzistor (BTT)
Maydan-effektli tranzistor koncepciyası 1925-jılı Yulius Edgar Lilienfeld tárepinen usınılǵan edi. Djon Bardin hám Uolter Bratteyn, Bell Labs kompaniyasında Uilyam Shoklidiń basshılıǵında islep atırıp, 1947-jılı birinshi isleytuǵın tranzistor - noqat-kontaktlı tranzistordı dúzdi, sonnan keyin 1948-jılı Shoklidiń bipolyarlı tranzistorı payda boldı
65
66
. 1955-jıldan baslap, tranzistorlar kompyuter dizaynında vakuum trubkaların almastırdı, bul kompyuterlerdiń «ekinshi áwladınıń» payda bolıwına alıp keldi. Vakuum trubkaları menen salıstırǵanda, tranzistorlardıń kóplegen artıqmashlıqları bar: olar kishirek hám vakuum trubkalarına qaraǵanda az quwat talap etedi, sonlıqtan az jıllılıq shıǵaradı. Tutasıw tranzistorları vakuum trubkalarına qaraǵanda ádewir isenimli boldı hám uzaǵıraq, sheksiz xızmet múddetine iye edi. Tranzistorlı kompyuterler salıstırmalı túrde ıqsham keńislikte on mıńlaǵan binar logikalıq sxemalardı óz ishine ala alatuǵın edi. Biraq, dáslepki tutasıw tranzistorları salıstırmalı túrde úlken qurılmalar bolıp, olardı ǵalabalıq óndiriw tiykarında islep shıǵarıw qıyın edi, bul olardı bir qatar arnawlı qollanıwlar menen sheklep qoydı
67
Manchester Universitetinde Tom Kilburnniń basshılıǵındaǵı komanda jańadan islep shıǵılǵan tranzistorlardı ventillerdiń ornına qollanıp mashina dizaynladı hám qurdı
68
. Olardıń birinshi tranzistorlı kompyuteri hám dúnyadaǵı birinshi usınday kompyuter 1953-jılı iske tústi, al ekinshi versiyası 1955-jıldıń aprel ayında sol jerde tamamlandı. Biraq, mashina óziniń 125 kGc saattıq tolqın formaların payda etiw ushın hám magnitli baraban yadında oqıw hám jazıw sxemalarında ventillerdi paydalanǵan edi, sonlıqtan ol tolıǵı menen tranzistorlanǵan birinshi kompyuter bolmadı. Bul ayırmashılıq 1955-jılǵı Harwell CADET kompyuterine tiyisli,
69
ol Xaruelldegi Atom energiyası boyınsha izertlew mákemesiniń elektronika bólimi tárepinen qurılǵan
69
70
MOSFET (MOS tranzistor), zatvor (G), denesi (B), derek (S) hám aǵın (D) terminalların kórsetedi. Dárwaza deneden izolyaciyalawshı qatlam (qızǵısh) arqalı ajıratılǵan.
Metall-oksid-kremniy maydan-effektli tranzistor (MOSFET), sonday-aq MOS tranzistor dep te atalatuǵın, 1955 hám 1960-jıllar aralıǵında Bell Labs laboratoriyasında oylap tabıldı
71
72
73
74
75
76
hám ol haqıyqıy ıqsham tranzistor bolıp, keń kólemli qollanıwlar ushın miniatyurizaciyalanıwı hám massalıq óndiriliwi múmkin edi
67
. Onıń joqarı masshtablanıwı,
77
hám bipolyar qosılıw tranzistorlarına salıstırǵanda ádewir tómen quwat jumsawı hám joqarı tıǵızlıǵı
78
arqasında, MOSFET joqarı tıǵızlıqtaǵı integraciyalanǵan sxemalardı qurıwǵa múmkinshilik berdi
79
80
. Maǵlıwmatlardı qayta islewden tısqarı, ol sonday-aq MOS tranzistorların yad yacheykalarınıń saqlaw elementleri retinde ámeliy qollanıwǵa múmkinshilik berdi, bul MOS yarım ótkizgishli yadtıń rawajlanıwına alıp keldi, ol kompyuterlerde burınǵı magnit ózekli yadtı almastırdı. MOSFET mikrokompyuter revolyuciyasına alıp keldi
81
hám kompyuter revolyuciyasınıń jetekshi kúshine aylandı
82
83
. MOSFET kompyuterlerde eń keń qollanılatuǵın tranzistor bolıp tabıladı
84
85
hám cifrlı elektronikanıń tiykarǵı qurılıs blogı bolıp esaplanadı
86
Integral sxemalar
Integral sxemalar ádette plastik, metall yamasa keramika qutılarǵa ornalastırıladı, bul IS-tı zaqımlanıwdan qorǵaw hám qurastırıwdı ańsatlastırıw ushın islenedi.
Esaplaw quwatındaǵı keyingi úlken alǵa ilgerilew integral sxemanıń (IS) payda bolıwı menen keldi. Integraciyalanǵan sxema ideyasın birinshi bolıp Qorǵanıw ministrliginiń Korollik radar mekemesinde isleytuǵın radar ilimpazı Djeffri U.A. Dammer oylap taptı. Dammer integral sxemanıń birinshi ashıq táriypin 1952-jıldıń 7-may kúni Vashington qalasında ótkerilgen Sapalı elektron komponentlerdiń rawajlanıwı boyınsha simpoziumda usındı
87
Birinshi isleytuǵın IS-lardı Texas Instruments kompaniyasında Djek Kilbi hám Fairchild Semiconductor kompaniyasında Robert Noys oylap taptı
88
. Kilbi integral sxema haqqındaǵı dáslepki ideyaların 1958-jıldıń iyul ayında jazıp aldı hám 1958-jıldıń 12-sentyabr kúni birinshi isleytuǵın integraciyalanǵan úlgini tabıslı kórsetti
89
. 1959-jıldıń 6-fevral kúngi patent ótinishinde Kilbi óziniń jańa qurılmasın «yarım ótkizgish materialdan islengen dene ... onda elektron sxemanıń barlıq komponentleri tolıq integraciyalanǵan» dep táriyiplegen
90
91
. Biraq, Kilbidiń oylap tapqanı monolit integral sxema (IS) chipi emes, al gibrid integral sxema (gibrid IS) edi
92
. Kilbidiń IS-ında sırtqı sım jalǵanıwları bar edi, bul onı kóplep islep shıǵarıwdı qıyınlastırdı
93
Noys ta Kilbiden yarım jıl keyin óziniń integral sxema ideyasın oylap taptı
94
. Noystıń oylap tapqanı birinshi haqıyqıy monolit IS chipi boldı
93
95
. Onıń chipi Kilbidiń chipindegi kóplegen ámeliy máselelerdi sheshti. Fairchild Semiconductor kompaniyasında islep shıǵarılǵan bul chip kremniyden islengen edi, al Kilbidiń chipi germaniyden islengen edi. Noystıń monolit IS-ı 1959-jıldıń basında onıń kásiplesi Jan Xoerni tárepinen islep shıǵılǵan tegis process járdeminde jasalǵan edi. Óz gezeginde, tegis process Karl Frosh hám Linkoln Deriktiń kremniy dioksidi járdeminde yarım ótkizgish betin passivlestiriw boyınsha jumıslarına tiykarlanǵan edi
76
96
97
98
99
100
Zamanagóy monolit IS-ları tiykarınan MOS (metall-oksid-yarım ótkizgish) integral sxemalar bolıp, MOSFET-lerden (MOS tranzistorları) qurılǵan
101
. Dáslepki eksperimental MOS IS 1962-jılı RCA kompaniyasında Fred Xeyman hám Stiven Xofsteyn tárepinen jasalǵan 16 tranzistorlı chip boldı
102
. Keyinirek, 1964-jılı General Microelectronics kompaniyası birinshi kommerciyalıq MOS IS-ın usındı,
103
onı Robert Norman islep shıqqan edi
102
. 1967-jılı Bell Labs laboratoriyasında Robert Kervin, Donald Kleyn hám Djon Saras tárepinen ózin-ózi dúzetiwshi zatvorlı (kremniy-zatvorlı) MOS tranzistorınıń islep shıǵılıwınan soń, 1968-jılı Fairchild Semiconductor kompaniyasında Federiko Fadjin tárepinen ózin-ózi dúzetiwshi zatvorları bar birinshi kremniy-zatvorlı MOS IS islep shıǵıldı
104
. Sonnan berli MOSFET zamanagóy IS-larındaǵı eń áhmiyetli qurılma komponenti bolıp qalmaqta
101
MOS 6502 chipiniń súwreti, 1970-jıllardıń basındaǵı bir chipte 3500 tranzistordı integraciyalaǵan mikroprocessor
MOS integral sxemasınıń rawajlanıwı
mikroprocessordıń
oylap tabılıwına alıp keldi,
105
106
hám kompyuterlerdiń kommerciyalıq hám jeke qollanılıwınıń keń tarqalıwın járiyaladı. Qaysı qurılmanıń birinshi mikroprocessor bolǵanı haqqında tartıslar bar, bul biraz
«mikroprocessor»
termininiń anıq anıqlaması boyınsha kelisimniń joqlıǵına baylanıslı, biraq birinshi bir chipli mikroprocessordıń Intel 4004 bolǵanı keń moyınlanǵan,
107
onı Federiko Fadjin óziniń kremniy-zatvorlı MOS IS texnologiyası menen,
108
sonday-aq Intel kompaniyasındaǵı Ted Xoff, Masatoshi Shima hám Stenli Mazor menen birge joybarlap hám ámelge asırǵan. 1970-jıllardıń basında, MOS IS texnologiyası bir chipte 10,000-nan aslam tranzistordı integraciyalawǵa múmkinshilik berdi.
Chipte Sistema (SoCs) - bul tıyın ólshemindegi mikrochipte (yamasa chipte) jaylasqan tolıq kompyuterler
109
. Olarda integraciyalanǵan RAM hám flesh yadı bolıwı yamasa bolmawı múmkin. Eger integraciyalanbaǵan bolsa, RAM ádette SoC-tıń tikkeley ústine (Package on package dep ataladı) yamasa astına (sxema taxtasınıń qarama-qarsı tárepinde) jaylastırıladı, al flesh yadı ádette SoC-tıń dál qasına ornalastırıladı. Bul maǵlıwmat almasıw tezligin jaqsılaw ushın islenedi, sebebi maǵlıwmat signalları uzaq aralıqlardı ótiwi kerek emes. 1945-jıldaǵı ENIAC-tan baslap, kompyuterler ádewir rawajlandı, házirgi SoCs-lar (mısalı, Snapdragon 865) tıyın ólsheminde bola tura, ENIAC-tan júz mıńlaǵan ese kúshlirek, milliardlaǵan tranzistorlardı integraciyalaydı hám tek bir neshe vatt quwat jumsaydı.
Mobil kompyuterler
Dáslepki mobil kompyuterler awır bolıp, tiykarǵı elektr quwatı menen jumıs islegen. 50 funt (23
kg) salmaqtaǵı IBM 5100 erte mısallardan biri edi. Keyingi kóshpeli úlgiler, mısalı Osborne 1 hám Compaq Portable aytarlıqtay jeńil bolǵan, biraq ele de elektr rozetkasına qosılıwı kerek edi. Grid Compass sıyaqlı dáslepki noutbuklar batareyalardı qosıw arqalı bul talaptı saplastırdı - hám esaplaw resurslarınıń úziliksiz miniatyurizaciyası hám kóshpeli batareya ómiriniń jetilisiwi menen, kóshpeli kompyuterler 2000-jıllarda keń qollanıldı
110
. Usı rawajlanıwlar óndiriwshilerge 2000-jıllardıń basında esaplaw resursların uyalı telefonlarǵa biriktiriwge múmkinshilik berdi.
Bul
smartfonlar
hám planshetler hár túrli operaciyalıq sistemalarda isleydi hám jaqında bazarda ústemlik etiwshi esaplaw qurılmasına aylandı
111
. Olar Chipte Sistema (SoCs) tiykarında isleydi, bul tıyın ólshemindegi mikrochipte jaylasqan tolıq kompyuterler bolıp tabıladı
109
Derekler
«computer (n.)»
(en-US).
Online Etymology Dictionary
2016-jıl 16-noyabr sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2021-jıl 19-avgust.
Robson, Eleanor
Mathematics in Ancient Iraq
Princeton University Press,
2008
5 bet.
ISBN
978-0-691-09182-2
: calculi were in use in Iraq for primitive accounting systems as early as 3200–3000 BCE, with commodity-specific counting representation systems. Balanced accounting was in use by 3000–2350 BCE, and a
sexagesimal number system
was in use 2350–2000 BCE.
Flegg, Graham.
Numbers through the ages
(en-US).
Houndmills, Basingstoke, Hampshire:
Macmillan Education,
1989.
ISBN
0-333-49130-0
OCLC
24660570
The Antikythera Mechanism Research Project
28 Aprel 2008
[Sáne tuwrı kelmeydi]
sánesinde
Wayback Machine
saytında
arxivlendi
, The Antikythera Mechanism Research Project. Retrieved 1 July 2007.
Marchant,
Jo
(1 November 2006).
"In search of lost time".
Nature
444
(7119): 534–538.
doi
10.1038/444534a
ISSN
0028-0836
PMID
17136067
G. Wiet, V. Elisseeff, P. Wolff, J. Naudu (1975).
History of Mankind, Vol 3: The Great medieval Civilisations
, p. 649. George Allen & Unwin Limited,
UNESCO
Fuat Sezgin. "Catalogue of the Exhibition of the Institute for the History of Arabic-Islamic Science (at the Johann Wolfgang Goethe University", Frankfurt, Germany), Frankfurt Book Fair 2004, pp.
35 & 38.
Charette,
François
(2006).
"Archaeology: High tech from Ancient Greece".
Nature
444
(7119): 551–552.
doi
10.1038/444551a
PMID
17136077
Bedini,
Silvio A.
Maddison,
Francis R.
(1966).
"Mechanical Universe: The Astrarium of Giovanni de' Dondi".
Transactions of the American Philosophical Society
56
(5): 1–69.
doi
10.2307/1006002
Price,
Derek de S.
(1984).
"A History of Calculating Machines".
IEEE Micro
(1): 22–52.
doi
10.1109/MM.1984.291305
Őren,
Tuncer
(2001).
"Advances in Computer and Information Sciences: From Abacus to Holonic Agents"
Turk J Elec Engin
(1): 63–70
Retrieved 21 April 2016
Donald Routledge Hill
(1985). "Al-Biruni's mechanical calendar",
Annals of Science
42
, pp.
139–163.
«The Writer Automaton, Switzerland»
chonday.com
(2013-jıl 11-iyul).
2015-jıl 20-fevral sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2015-jıl 28-yanvar.
Ray Girvan,
"The revealed grace of the mechanism: computing after Babbage"
3 Noyabr 2012
[Sáne tuwrı kelmeydi]
sánesinde
Wayback Machine
saytında
arxivlendi
Scientific Computing World
, May/June 2003.
Torres,
Leonardo
(1895-10-10).
"Memória sobre las Máquinas Algébricas"
(in es).
Revista de Obras Públicas
(28): 217–222
Leonardo Torres.
Memoria sobre las máquinas algébricas: con un informe de la Real academia de ciencias exactas, fisicas y naturales
, Misericordia, 1895.
Thomas,
Federico
(2008-08-01).
"A short account on Leonardo Torres' endless spindle"
Mechanism and Machine Theory
IFToMM
43
(8): 1055–1063.
doi
10.1016/j.mechmachtheory.2007.07.003
ISSN
0094-114X
Gomez-Jauregui,
Valentin
Gutierrez-Garcia,
Andres
González-Redondo,
Francisco A.
Iglesias,
Miguel
Manchado,
Cristina
Otero,
Cesar
(2022-06-01).
"Torres Quevedo's mechanical calculator for second-degree equations with complex coefficients".
Mechanism and Machine Theory
IFToMM
172
(8): 104830.
doi
10.1016/j.mechmachtheory.2022.104830
Torres Quevedo,
Leonardo
(1901).
"Machines á calculer"
(in fr).
Mémoires Présentés par Divers Savants à l'Académie des Scienes de l'Institut de France
(Impr. nationale (París))
XXXII
Halacy, Daniel Stephen
Charles Babbage, Father of the Computer
Crowell-Collier Press,
1970.
ISBN
978-0-02-741370-0
O'Connor, John J.;
Robertson, Edmund F.
«Charles Babbage»
MacTutor History of Mathematics archive
School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland
(1998).
2006-jıl 16-iyun sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2006-jıl 14-iyun.
«Babbage»
Online stuff
Science Museum
(2007-jıl 19-yanvar).
2012-jıl 7-avgust sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2012-jıl 1-avgust.
Graham-Cumming, John
«Let's build Babbage's ultimate mechanical computer»
(en-US).
opinion
New Scientist
(2010-jıl 23-dekabr).
2012-jıl 5-avgust sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2012-jıl 1-avgust.
L. Torres Quevedo.
Ensayos sobre Automática – Su definicion. Extension teórica de sus aplicaciones,
Revista de la Academia de Ciencias Exacta, Revista 12, pp. 391–418, 1914.
Torres Quevedo, Leonardo.
Automática: Complemento de la Teoría de las Máquinas, (pdf)
, pp. 575–583, Revista de Obras Públicas, 19 November 1914.
Ronald T. Kneusel.
Numbers and Computers
Springer, pp. 84–85, 2017.
ISBN
978-3-319-50508-4
B. Randell.
Electromechanical Calculating Machine,
The Origins of Digital Computers, pp.109–120, 1982.
Cristopher Moore, Stephan Mertens.
The Nature of Computation
Oxford, England: Oxford University Press, p. 291, 2011.
ISBN
978-0-199-23321-2
Randell, Brian.
Digital Computers, History of Origins, (pdf)
, p. 545, Digital Computers: Origins, Encyclopedia of Computer Science, January 2003.
«Computing Before Silicon»
(en).
MIT Technology Review
(2000-jıl 1-may).
Qaraldı:
2025-jıl 18-may.
A Brief History of Computing
(en).
London:
Springer London,
2008
28 bet.
DOI
10.1007/978-1-84800-084-1
ISBN
978-1-84800-083-4
Tse, David
«How Claude Shannon Invented the Future»
Quanta Magazine
(2020-jıl 22-dekabr).
Qaraldı:
2024-jıl 5-noyabr.
Parmar, Sunil
«Restoration of the TDC MARK III aboard USS PAMPANITO»
(en-US).
NSL Archive
(2021-jıl 23-sentyabr).
Qaraldı:
2025-jıl 17-may.
Zuse, Horst
«Part 4: Konrad Zuse's Z1 and Z3 Computers»
The Life and Work of Konrad Zuse
EPE Online.
2008-jıl 1-iyun sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2008-jıl 17-iyun.
Bellis, Mary
«Biography of Konrad Zuse, Inventor and Programmer of Early Computers»
thoughtco.com
Dotdash Meredith
(2019-jıl 15-may).
— „Konrad Zuse earned the semiofficial title of 'inventor of the modern computer'
Úlgi:Who
.“.
2020-jıl 13-dekabr sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2021-jıl 3-fevral.
«Who is the Father of the Computer?»
ComputerHope
Zuse, Konrad
The Computer – My Life
Translated by McKenna, Patricia and Ross, J. Andrew from:
Der Computer, mein Lebenswerk (1984)
(en).
Springer-Verlag,
2010.
ISBN
978-3-642-08151-4
Salz Trautman,
Peggy
(20 April 1994).
"A Computer Pioneer Rediscovered, 50 Years On"
The New York Times
Zuse, Konrad
Der Computer. Mein Lebenswerk.
, 3rd
(de),
Berlin:
Springer-Verlag,
1993
55 bet.
ISBN
978-3-540-56292-4
«Crash! The Story of IT: Zuse»
2016-jıl 18-sentyabr sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2016-jıl 1-iyun.
Rojas,
R.
(1998).
"How to make Zuse's Z3 a universal computer".
IEEE Annals of the History of Computing
20
(3): 51–54.
doi
10.1109/85.707574
Rojas, Raúl
«How to Make Zuse's Z3 a Universal Computer»
fu-berlin.de
2017-jıl 9-avgust sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2015-jıl 28-sentyabr.
O'Regan, Gerard
A Brief History of Computing
(en-US).
Springer Nature,
2010
65 bet.
ISBN
978-3-030-66599-9
Bruderer, Herbert
Milestones in Analog and Digital Computing
, 3rd,
Springer,
2021
1009, 1087 bet.
ISBN
978-3-03040973-9
"notice".
Des Moines Register
15 January 1941.
Arthur W. Burks
[[[:Úlgi:GBurl]] The First Electronic Computer]
University of Michigan Press,
1989.
ISBN
0-472-08104-7
Miller,
Joe
(November 10, 2014).
"The woman who cracked Enigma cyphers"
(in en-GB).
BBC News
Bearne,
Suzanne
(July 24, 2018).
"Meet the female codebreakers of Bletchley Park"
(in en)
"Bletchley's code-cracking Colossus"
(in en-US).
BBC
«Colossus – The Rebuild Story»
The National Museum of Computing
2015-jıl 18-aprel sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2014-jıl 7-yanvar.
Copeland, Jack
Colossus: The Secrets of Bletchley Park's Codebreaking Computers
Oxford:
Oxford University Press
2006
101–115 bet.
ISBN
978-0-19-284055-4
The Modern History of Computing
(en-US).
Stanford Encyclopedia of Philosophy,
2017.
Randell,
Brian
Fensom,
Harry
Milne,
Frank A.
(15 March 1995).
"Obituary: Allen Coombs"
The Independent
Fensom,
Jim
(8 November 2010).
"Harry Fensom obituary"
The Guardian
John Presper Eckert Jr. and John W. Mauchly, Electronic Numerical Integrator and Computer, United States Patent Office, US Patent 3,120,606, filed 26 June 1947, issued 4 February 1964, and invalidated 19 October 1973 after court ruling on
Honeywell v. Sperry Rand
«Generations of Computer»
techiwarehouse.com.
2015-jıl 2-iyul sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2014-jıl 7-yanvar.
Turing,
A. M.
(1937).
"On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem".
Proceedings of the London Mathematical Society
42
(1): 230–265.
doi
10.1112/plms/s2-42.1.230
Copeland, Jack
The Essential Turing
2004.
„von Neumann
... firmly emphasized to me, and to others I am sure, that the fundamental conception is owing to Turing—insofar as not anticipated by Babbage, Lovelace and others.“
Letter by
Stanley Frankel
to
Brian Randell
, 1972.
Enticknap,
Nicholas
(Summer 1998).
"Computing's Golden Jubilee"
Resurrection
(20).
ISSN
0958-7403
Retrieved 19 April 2008
"Early computers at Manchester University"
Resurrection
(4).
Summer 1992.
ISSN
0958-7403
Retrieved 7 July 2010
«Early Electronic Computers (1946–51)»
University of Manchester.
2009-jıl 5-yanvar sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2008-jıl 16-noyabr.
Napper, R. B. E.
«Introduction to the Mark 1»
The University of Manchester.
2008-jıl 26-oktyabr sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2008-jıl 4-noyabr.
«Our Computer Heritage Pilot Study: Deliveries of Ferranti Mark I and Mark I Star computers»
Computer Conservation Society
2016-jıl 11-dekabr sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2010-jıl 9-yanvar.
Lavington, Simon
«A brief history of British computers: the first 25 years (1948–1973).»
British Computer Society
2010-jıl 5-iyul sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2010-jıl 10-yanvar.
Lee, Thomas H.
The Design of CMOS Radio-Frequency Integrated Circuits
Cambridge University Press
2003.
ISBN
978-1-139-64377-1
Puers, Robert;
Baldi, Livio;
Voorde, Marcel Van de;
Nooten, Sebastiaan E. van
[[[:Úlgi:GBurl]] Nanoelectronics: Materials, Devices, Applications, 2 Volumes]
John Wiley & Sons
2017
14 bet.
ISBN
978-3-527-34053-8
Moskowitz, Sanford L.
[[[:Úlgi:GBurl]] Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century]
John Wiley & Sons
2016
165–167 bet.
ISBN
978-0-470-50892-3
Lavington 1998
, ss.
34–35.
sfn error: no target: CITEREFLavington1998 (
help
Cooke-Yarborough,
E. H.
(June 1998).
"Some early transistor applications in the UK"
Engineering Science & Education Journal
(3): 100–106.
doi
10.1049/esej:19980301
ISSN
0963-7346
Retrieved 7 June 2009
Úlgi:Subscription required
Cooke-Yarborough, E. H.
Introduction to Transistor Circuits
Edinburgh, Scotland:
Oliver and Boyd,
1957
139 bet.
Huff,
Howard
Riordan,
Michael
(2007-09-01).
"Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword)"
The Electrochemical Society Interface
16
(3): 29.
doi
10.1149/2.F02073IF
ISSN
1064-8208
Frosch,
C. J.
Derick,
(1957).
"Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon"
(in en).
Journal of the Electrochemical Society
104
(9): 547.
doi
10.1149/1.2428650
Kahng,
D.
(1961).
"Silicon-Silicon Dioxide Surface Device"
Technical Memorandum of Bell Laboratories
: 583–596.
doi
10.1142/9789814503464_0076
ISBN
978-981-02-0209-5
Lojek, Bo
History of Semiconductor Engineering
Berlin, Heidelberg:
Springer-Verlag Berlin Heidelberg,
2007
321 bet.
ISBN
978-3-540-34258-8
Ligenza,
J. R.
Spitzer,
W. G.
(1960).
"The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen"
(in en).
Journal of Physics and Chemistry of Solids
14
: 131–136.
doi
10.1016/0022-3697(60)90219-5
Lojek, Bo
History of Semiconductor Engineering
Springer Science & Business Media
2007
120 bet.
ISBN
9783540342588
Motoyoshi,
M.
(2009).
"Through-Silicon Via (TSV)".
Proceedings of the IEEE
97
(1): 43–48.
doi
10.1109/JPROC.2008.2007462
ISSN
0018-9219
Young,
Ian
(12 December 2018).
"Transistors Keep Moore's Law Alive"
(in en-US).
EETimes
Laws, David
«Who Invented the Transistor?»
Computer History Museum
(2013-jıl 4-dekabr).
2013-jıl 13-dekabr sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2019-jıl 20-iyul.
Hittinger,
William C.
(1973).
"Metal-Oxide-Semiconductor Technology".
Scientific American
229
(2): 48–59.
doi
10.1038/scientificamerican0873-48
ISSN
0036-8733
Malmstadt, Howard V.;
Enke, Christie G.;
Crouch, Stanley R.
[[[:Úlgi:GBurl]] Making the Right Connections: Microcomputers and Electronic Instrumentation]
American Chemical Society
1994
389 bet.
ISBN
978-0-8412-2861-0
„The relative simplicity and low power requirements of MOSFETs have fostered today's microcomputer revolution.“
Fossum, Jerry G.;
Trivedi, Vishal P.
[[[:Úlgi:GBurl]] Fundamentals of Ultra-Thin-Body MOSFETs and FinFETs]
Cambridge University Press
2013
vii bet.
ISBN
978-1-107-43449-3
Marriott, J. W.
«Remarks by Director Iancu at the 2019 International Intellectual Property Conference»
United States Patent and Trademark Office
(2019-jıl 10-iyun).
2019-jıl 17-dekabr sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2019-jıl 20-iyul.
«Dawon Kahng»
National Inventors Hall of Fame
2019-jıl 27-oktyabr sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2019-jıl 27-iyun.
«Martin Atalla in Inventors Hall of Fame, 2009»
2019-jıl 19-sentyabr sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2013-jıl 21-iyun.
Triumph of the MOS Transistor
Computer History Museum
"The Hapless Tale of Geoffrey Dummer"
11 May 2013 sánesinde
Wayback Machine
saytında
arxivlendi
, (n.d.), (HTML),
Electronic Product News
, accessed 8 July 2008.
Kilby, Jack
«Nobel lecture»
Stockholm:
Nobel Foundation
(2000).
2008-jıl 29-may sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2008-jıl 15-may.
The Chip that Jack Built
1 May 2015 sánesinde
Wayback Machine
saytında
arxivlendi
, (c. 2008), (HTML), Texas Instruments, Retrieved 29 May 2008.
Jack S. Kilby, Miniaturized Electronic Circuits, United States Patent Office, US Patent 3,138,743, filed 6 February 1959, issued 23 June 1964.
Winston, Brian
[[[:Úlgi:GBurl]] Media Technology and Society: A History: From the Telegraph to the Internet]
Routledge,
1998
221 bet.
ISBN
978-0-415-14230-4
Saxena, Arjun N.
[[[:Úlgi:GBurl]] Invention of Integrated Circuits: Untold Important Facts]
World Scientific
2009
140 bet.
ISBN
978-981-281-445-6
«Integrated circuits»
NASA
2019-jıl 21-iyul sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2019-jıl 13-avgust.
Robert Noyce's
Unitary circuit,
Úlgi:Ref patent
«1959: Practical Monolithic Integrated Circuit Concept Patented»
Computer History Museum
2019-jıl 24-oktyabr sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2019-jıl 13-avgust.
Frosch,
C. J.
Derick,
L.
(1957).
"Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon"
(in en).
Journal of the Electrochemical Society
104
(9): 547.
doi
10.1149/1.2428650
Úlgi:Cite patent
Moskowitz, Sanford L.
Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century
John Wiley & Sons
2016
168 bet.
ISBN
978-0-470-50892-3
Lécuyer, Christophe;
Brook, David C.;
Last, Jay
Makers of the Microchip: A Documentary History of Fairchild Semiconductor
MIT Press,
2010
62–63 bet.
ISBN
978-0-262-01424-3
Claeys, Cor L.
ULSI Process Integration III: Proceedings of the International Symposium
The Electrochemical Society
2003
27–30 bet.
ISBN
978-1-56677-376-8
Kuo,
Yue
(1 January 2013).
"Thin Film Transistor Technology—Past, Present, and Future"
The Electrochemical Society Interface
22
(1): 55–61.
doi
10.1149/2.F06131if
ISSN
1064-8208
Retrieved 31 July 2019
«Tortoise of Transistors Wins the Race – CHM Revolution»
Computer History Museum
2020-jıl 10-mart sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2019-jıl 22-iyul.
«1964 – First Commercial MOS IC Introduced»
Computer History Museum
2015-jıl 22-dekabr sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2019-jıl 31-iyul.
«1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs»
Computer History Museum
2020-jıl 29-iyul sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2019-jıl 22-iyul.
«1971: Microprocessor Integrates CPU Function onto a Single Chip»
Computer History Museum
2021-jıl 12-avgust sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2019-jıl 22-iyul.
Colinge, Jean-Pierre;
Greer, James C.
[[[:Úlgi:GBurl]] Nanowire Transistors: Physics of Devices and Materials in One Dimension]
Cambridge University Press
2016
2 bet.
ISBN
978-1-107-05240-6
«Intel's First Microprocessor—the Intel 4004»
Intel Corp.
(noyabr 1971).
2008-jıl 13-may sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2008-jıl 17-may.
Federico Faggin
The Making of the First Microprocessor
IEEE Solid-State Circuits Magazine
, Winter 2009,
IEEE Xplore
«7 dazzling smartphone improvements with Qualcomm's Snapdragon 835 chip»
(2017-jıl 3-yanvar).
2019-jıl 30-sentyabr sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
Qaraldı:
2019-jıl 5-aprel.
Chartier,
David
(23 December 2008).
"Global notebook shipments finally overtake desktops"
Ars Technica
IDC.
«Growth Accelerates in the Worldwide Mobile Phone and Smartphone Markets in the Second Quarter, According to IDC»
(2013-jıl 25-iyul).
2014-jıl 26-iyun sánesinde túp nusqadan
arxivlendi
» saytınan alınǵan
Kategoriyalar
Webarxiv úlgisi eskertiwleri
Informatika
Kompyuter arxitekturası
Jasırın kategoriyalar:
Webarxiv úlgisi wayback siltemeleri
Pages containing cite templates with deprecated parameters
Kompyuter
Tema qosıw
US