Li moirt di l' åbe (powezeye) — Wikipedia
Aller au contenu
Èn årtike di Wikipedia.
(Redjiblé di
Li moirt di l' åbe
1ire edicion
riferlijheye
di
Jean Haust
e 1924 (avou «
Li pan då Bon Diu
»)
Li moirt di l' åbe
, c' est on rlomé
powinme
da
Hinri Simon
, sicrît e
1909
Ortografeyes
candjî
candjî l’ côde wiki
Il a stî scrît e 1888, dins on
sistinme di dvant Feller
, come d' uzaedje dins les
anêyes 1900
Il a stî replaidî puzieurs côps pa
Jean Haust
sistinme Feller
dins les
anêyes 1940
Il a parexhou so l'
Aberteke
rfondou walon
dins les
anêyes 1990
Tinme
candjî
candjî l’ côde wiki
Li scrijheu mostere on vî
tchinne
ki des
bwejhlîs
vont abate.
Li prumire pårteye li mostere dins tote si foice, k' a «bouté sol crestea, inte deus vås». Seur ki:
C' est lu li rwè des tchinnes
: li tere end est tote fire.
Mins i n' si fåt måy rafiyî d' ene pôzicion di foice, mågré ki:
Les tåyes end ont djåzé come d' ene viye kinoxhance
Ki leus peres ont veyou k' i n' estént k' des efants.
… et l' ont todi respecté.
Mins gn a on martchand d' bwès ki passe on djoû adlé lu:
Il a veyou d' on côp d' ouy çou k' i valeut come çanses.
Adon, c' est tote li spoûle di l'
abataedje d' èn åbe
, mins do vî tns des hepes et des cougneyes (sins
tronçneuse
, edon).
Après awè souwé ene tchimijhe, les
bwejhlîs
arivèt å coron d' leu poenne:
Li tchinne s' abate d' ene pîce, li crestea resdondixh
Et l' tere tronne, dismetant k' on groûlaedje di tonire,
Si stårant dzeu les bwès, va mori dvins les vås.
Li scrijheu si distoûne adon des bokions, et s' è va rdjonde on tcherweu k' overe dins les tchamps. Il a yeu ene hisse, tot-z åyant tchaire l' åbe. I louke li crestea, et voet l' trô dins l'
roye do cir
. Et l' ome, sins l' voleur va co adouyî ç' costé la traze et co traze côp, tins di s' tcherwåjhe. Ca:
C' est k' i rsint dvintrinnmint li rgret k' on-z a do piede
Ene sacwè ki vs atneut, k' on n' rivoerè måy pus.
Tecse do powinme
candjî
candjî l’ côde wiki
Lijhaedje pa Lucyin Mahin
(prononçaedje a pô près zero-cnoxheu)
Li tecse est eplaidî so
Wikisourd
Modêye Haust
Rifondou walon
Cisse-ciale (li dierinne) aveut ddja parexhou so
l' Aberteke
Pîtaedje et rimes
candjî
candjî l’ côde wiki
C' est tos
zandrins
, sins ene seule flotche di pîtaedje.
Li scrijheu n' a nén trop di keure des rimes. Les deus prumîs vers ni rimèt nén ddja: «vå» / «biesse»
Les deus d' après pôrént awè rimé dins l' mwaisse modêye: «
come èn î
» / «
agritchî l' cî
. Mins li rmetaedje e Feller pa
Djhan Haust
si fjha tot shuvant les cognes di Lidje, çou k' anixhila l' rimaedje: («
come in-i
» / «
agridjî l' cîr
»).
Gn a kékes rimes di tenawete, mins on pout dire ki c' est d' astcheyance:
Dismetant k' ses raecenes, pareyes a des mwins d'
fier
Schåyèt les durès rotches po djonde li cour del
tere
Ôte pårt, ci n' est k' des
axhiltances
Les oujheas l' ricwerèt, li mansåd fwait s'
niyêye
Divins ene fotche conte si bôr et, cwand l' Beaté
tchereye
Shuvance
candjî
candjî l’ côde wiki
Divant l' disbåtchmint k' on pout rsinte al fén do powinme, Hinri Simon a riscrît ene shûte, "li rvindje di l' åbe", la k' on va siervi les plantches do vî tchinne po fé l' waxhea do mwaisse bokion.
Li passaedje «l' efexhaedje di ses coxhes fijhèt come des hardeyès vôsseures, si bén k' on croet k' on mousse dins ene eglijhe» a fwait mådjiner a
Jacques Warnier
tot on roman, «
L' efexhaedje
».
L' an
2025
, Patrick Leterme a monté tot èn
operå
a pårti des deus powinmes «Li moirt di l' åbe» et «Li rvindje di l' åbe». Ci fourit 110 årtisses ki montît so li scanfår, a
Tchålerwè
Nameur
Welkenrate
Mont
Lidje
eyet
Tornè
Alére
candjî
candjî l’ côde wiki
Lorint Hendschel
, Èn elovinant spectåke
Li Rantoele
l° 116, ivier 2025-2026.
Hårdêyes difoûtrinnes
candjî
candjî l’ côde wiki
so
Wikisourd
Li moirt di l’ åbe
(e rfondou, et did la, eviè des ôtes ortografiaedjes)
(so l'
Aberteke
Tecse do powinme
Tecse di "Li rvindje di l' åbe"
Diclamaedje 1
(sol plake 33 toûs di l' antolodjeye Piron)
Diclamaedje 2
(pa Jean Loos, sitroete plake do Coirneu)
L' operå da Patrick Leterme so «Li moirt di l' åbe» (so VoBuze)
Sourdants et pî-notes
candjî
candjî l’ côde wiki
«Li pan dè bon Diu et Li mwért di l’åbe», 1924, replaidî e 1935, pu e 1991.
cî
», c' est l' disfondowe k' on-z ôt dins sacwants coines di l' Årdene.
Prin del pådje «
Categoreyes
Pådjes avou des hAudio microformats
Årtikes ki rahoukèt on papî del Rantoele-gazete
Pådjes loyant a des documints odios e walon
Rilomés powinmes e walon
Li moirt di l' åbe (powezeye)
Radjouter on sudjet