Noorwegen - Wikipedia

Noorwegen - Wikipedia
Naar inhoud springen
62° 46
NB, 9° 27
OL
Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Kongeriket Norge
Kongeriket Noreg
Norgga gonagasriika
Vuona gånågisrijkka
Nöörjen gånkarijhke
Norjan kuninkhaanvaltakunta
Details
Details
Basisgegevens
Officiële taal
Noors
Bokmål
Nynorsk
),
Samisch
Noord-Samisch
Lule-Samisch
Zuid-Samisch
),
Kveens
Hoofdstad
Oslo
Regerings
vorm
Parlementaire
constitutionele monarchie
Staatsvorm
Gedecentraliseerde eenheidsstaat
Staatshoofd
Koning
Harald V
Regerings
leider
Jonas Gahr Støre
Regering
Kabinet-Støre
Arbeiderpartiet
(Ap)
Senterpartiet
(Sp) (tot februari 2025)
Religie
Lutheranisme
Oppervlakte
323.787
km²
(5%
water)
Inwoners
5.627.400
(01.01.2026)
(14,6/km²)
Bijv. naamwoord
Noors
Inwoner
aanduiding
Noor (m./v.)
Noorse (v.)
Overige
Volkslied
Burgerlijk
Ja, vi elsker dette landet
Koninklijk
Kongesangen
Munteenheid
Noorse kroon
NOK
UTC
+1
(zomer
+2
Nationale feestdag
17 mei
Web
Code
Tel.
.no
| NOR | 47
Voorgaande staten
Unie tussen Zweden en Noorwegen
1905
Detailkaart
Portaal
Noorwegen
Portaal
Landen & Volken
Noorwegen
, officieel het
Koninkrijk Noorwegen
Noors
Kongeriket Norge
Bokmål
),
Kongeriket Noreg
Nynorsk
);
Noord-Samisch
Norgga gonagasriika
Lule-Samisch
Vuona gånågisrijkka
Zuid-Samisch
Nöörjen gånkarijhke
Kveens
Norjan kuninkhaanvaltakunta
), is een land in
Noord-Europa
. Noorwegen ligt op het westelijk deel van het
Scandinavisch Schiereiland
en grenst aan
Zweden
Finland
en
Rusland
. Het
Verenigd Koninkrijk
en de
Faeröer
liggen ten westen aan de andere kant van de
Noordzee
en
Denemarken
ligt ten zuiden aan de overzijde van het
Skagerrak
. Ook de noordelijke eilandengroep
Spitsbergen
en het eiland
Jan Mayen
zijn deel van het Noorse koninkrijk. De
Antarctische
gebieden
Bouvet
Peter I-eiland
en
Koningin Maudland
vallen onder Noors bestuur, maar horen niet tot het koninkrijk.
Noorwegen heeft een oppervlakte van 385.207
km² (inclusief Spitsbergen). Door het relatief lage inwonertal van ongeveer 5 miljoen
bedraagt de bevolkingsdichtheid circa 13 per km² (exclusief Spitsbergen: 16 per km²) en is Noorwegen na
IJsland
het dunstbevolkte land van Europa. Grote delen van het land worden gedomineerd door natuur;
bossen
fjorden
gletsjers
en meren zijn kenmerkend voor het Noorse landschap.
Volgens het middeleeuwse
Flateyjarbók
zou Noorwegen vernoemd zijn naar de legendarische koning
Nor
. Hoewel de geschiedenis van het koninkrijk Noorwegen teruggaat tot de
slag om Hafrsfjord
uit 872 en de
Noorse Grondwet
stamt van 1814, is Noorwegen in zijn huidige staat pas onafhankelijk sinds de
ontbinding
van de
Zweeds-Noorse Unie
in 1905. Noorwegen heeft twee
volksliederen
: een burgerlijk volkslied (
Ja, vi elsker dette landet
) en een
koninklijk volkslied
Kongesangen
, ook wel
Gud sign vår konge god
genoemd).
De hoofdstad van Noorwegen is
Oslo
. Andere grote steden zijn
Bergen
Trondheim
Stavanger
Tromsø
en
Kristiansand
. Noorwegen is rijk aan
gas-
en
olievelden
, die samen met enkele andere bodemschatten, de
scheepvaart
en de handel de pijlers van de economie vormen. Noorwegen heeft het
op een na hoogste bbp per hoofd van de bevolking
ter wereld en werd door de VN al meerdere malen uitgeroepen tot
meest ontwikkelde land
Noorwegen is een
parlementaire
constitutionele monarchie
. De huidige koning is
Harald V
. De huidige premier is
Jonas Gahr Støre
, die aan het hoofd staat van een minderheidscoalitie van de
Arbeiderpartiet
en de
Senterpartiet
. Bestuurlijk is het land opgedeeld in 15
fylker
en enkele honderden gemeenten. Op internationaal vlak is Noorwegen medeoprichter van de
VN
, de
NAVO
, de
Raad van Europa
en de
Noordse Raad
en verder lid van onder andere de
EER
, de
WTO
en de
OESO
. Het land is
geen lid
van de
Europese Unie
, maar wel van de
Schengenruimte
Geschiedenis
bewerken
brontekst bewerken
Zie
Geschiedenis van Noorwegen
voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Prehistorie
bewerken
brontekst bewerken
Prehistorische rotstekeningen van
rendieren
Rotskunst van Alta
De oudste op Noors grondgebied gevonden gebruiksvoorwerpen stammen uit 10.500 v.Chr; zij werden opgegraven in de omgeving van
Øygarden
. Rond deze tijd was het westen van Noorwegen ijsvrij en dus geschikt voor bewoning.
Stenen werktuigen
die bij een opgraving in de omgeving van
Rennesøy
werden gevonden worden rond 10.000 voor Christus gedateerd.
In de provincies
Finnmark
en
Møre og Romsdal
zijn sporen van menselijke bewoning gevonden, die dateren van 8000 à 9000 v.Chr. Vondsten uit een latere periode geven aan dat rond 4000 v.Chr een nieuwe groep mensen Noorwegen binnentrok. Uit de vondsten valt af te leiden dat dit rendierjagers waren. Uit deze periode stamt ook een grafmonument dat in
Østfold
gevonden is. Later trokken groepen bewoners die behoorden tot de zogenaamde
Nøstvet- en Lihultcultuur
Noorwegen binnen en nog weer later vestigde zich de
pitted-warecultuur
, vooral in het zuiden van Noorwegen, waar ook de
bootbijlcultuur
zich ontwikkelde.
Uit
archeologische
vondsten is gebleken dat de bewoners van Noorwegen tijdens het
Romeinse Keizerrijk
handel dreven met de Romeinen. Gedurende het verval van het Romeinse Rijk in de derde tot de vijfde eeuw werden de handelsrelaties met Zuid-Europa verbroken.
Vikingtijd tot en met de middeleeuwen
bewerken
brontekst bewerken
Het
Osebergschip
, tentoongesteld in het
Vikingskipshuset
in Oslo
De periode van 800 tot 1066 wordt in de Noorse geschiedenis aangeduid als de
Vikingtijd
, genoemd naar de Vikingen, die er in die periode met hun
Vikingschepen
op uit trokken om de wereld te verkennen, handel te drijven, oorlog te voeren en te plunderen. Noorse bronnen voor deze periode stammen vooral uit de twaalfde en dertiende eeuw. Het begin van de Vikingtijd valt samen met het ontstaan van de Noorse monarchie. Tot 872 waren er op het huidige Noorse grondgebied ongeveer 30 koninkrijken, die in die tijd door de eerste Noorse koning,
Harald Schoonhaar
werden verenigd. Historici nemen tegenwoordig aan dat Harald vooral over de kuststreken van Noorwegen regeerde en dat na diens dood zijn gebied weer uiteenviel in kleinere bestuurseenheden, die door verschillende edellieden werden bestuurd.
In het begin van de elfde eeuw werd het
christendom
in Noorwegen geïntroduceerd. Koning
Olaf II
(995-1030) trachtte de Noren te bekeren, maar moest deze poging met de dood bekopen. Hij liet in 1023 een stenen
kruis
oprichten in
Voss
, waar het vandaag de dag nog steeds te bekijken is. Olaf zou later
heilig verklaard
worden en de schutspatroon van Noorwegen worden. Aan het einde van de elfde eeuw was het christelijk geloof de enige toegestane religie in deze gebieden geworden. Rond die tijd was het Noorse koninkrijk een stevige - zij het administratief gezien nog primitieve - eenheid. Enkele Noorse steden kwamen in die tijd tot bloei: Oslo, Trondheim (
Nidaros
), Bergen (
Bjorgvin
) en Tønsberg. In 1066 kwam er - naar historici in het algemeen menen - een einde aan de Vikingtijd toen
Harald Sigurdsson
een onsuccesvolle poging ondernam om
Engeland
te veroveren, waarbij hij sneuvelde. De lotgevallen van deze Harald werden door
Snorri Sturluson
opgetekend in diens
Morkinskinna
De Noorse koning
Sigurd Jorsalfare
was de eerste Europese koning die op
kruistocht
ging. Hij vertrok in 1107 uit Noorwegen en vocht tegen de
moslims
in
Spanje
Lissabon
, de
Balearen
en
Palestina
. In 1110 nam hij samen met koning
Boudewijn I van Jeruzalem
de stad
Sidon
in. Na thuiskomst regeerde hij met harde hand en voerde onder andere een belastingstelsel in. Na zijn dood ontstond er grote onenigheid rond de opvolging van Sigurd, die alleen een dochter had nagelaten. Dit vormde de inleiding tot een burgeroorlog, die Noorwegen van 1130 tot 1240 in zijn greep zou houden. In dat jaar beslechtte
Haakon Haakonson
de strijd in zijn voordeel en werd koning van een opnieuw verenigd Noorwegen.
Noorwegen was een zelfstandig koninkrijk van de negende eeuw tot 1397, toen het deel werd van de
Unie van Kalmar
met
Denemarken
en
Zweden
Moderne tijd
bewerken
brontekst bewerken
De
Noorse Grondwet
, aangenomen in 1814, gaf Noorwegen meer autonomie
Toen Zweden in 1521 de Unie van Kalmar verliet, werd Noorwegen al snel een provincie van Denemarken (
Koninkrijk Denemarken en Noorwegen
). Het bleef onder Deens gezag tot het in 1814 overging in Zweedse handen (
Unie tussen Zweden en Noorwegen
). Noorwegen kreeg toen een
eigen grondwet
en
meer zelfbestuur
. In 1905 werd Noorwegen weer een onafhankelijke staat, met koning
Haakon VII
als staatshoofd. Tijdens de Eerste Wereldoorlog wist het neutraal te blijven, mede dankzij een sterke
zeemacht
die de kusten kon verdedigen.
In de jaren twintig van de twintigste eeuw bezette Noorwegen
Jan Mayen
en kreeg het - in het
Spitsbergenverdrag
- de soevereiniteit over de
Arctische
archipel
van
Spitsbergen
In april 1940 werd het land door
nazi-Duitsland
bezet
. Deze bezetting duurde tot de
capitulatie van Duitsland
in mei 1945.
De Noorse bevolking heeft tot twee keer toe in een referendum het
lidmaatschap van de Europese Unie
afgewezen.
Geografie
bewerken
brontekst bewerken
Geografisch overzicht
bewerken
brontekst bewerken
Reine
op
Lofoten
De
Nærøyfjord
Noorwegen ligt in
Noord-Europa
en beslaat het westelijke deel van
Scandinavië
. In het oosten zijn er landgrenzen met, klokgewijs,
Rusland
(196
km),
Finland
(727
km) en
Zweden
(1619
km). In het noorden, westen en zuiden grenst het land aan de
Barentszzee
, de
Noorse Zee
, de
Noordzee
en het
Skagerrak
Tot het land Noorwegen behoren de eilandengroep
Spitsbergen
en het eiland
Jan Mayen
in de
Noordelijke IJszee
, evenals het eiland
Bouvet
in de
Zuidelijke IJszee
. Noorwegen eist tevens een deel op van
Antarctica
Koningin Maudland
en
Peter I-eiland
).
Continentaal Noorwegen is lang en smal. Als Noorwegen denkbeeldig om zijn zuidelijkst gelegen gemeente
Lindesnes
zou worden gedraaid, zou de
Noordkaap
(het noordelijkste punt) bij Rome komen te liggen. In
Nordland
, bij
Hellemobotn
Tysfjord
), is de afstand tussen het eind van de fjord en de grens met
Zweden
slechts 6,3
km.
Langste fjorden
Naam
Lengte
Sognefjord
Solund
Skjolden
204
km
Hardangerfjord
Bømlo
Odda
179
km
Trondheimfjord
Agdenes
Steinkjer
126
km
Porsangerfjord
Sværholtklubben
Brennelv
123
km
Storfjord
Hareidlandet
Geiranger
110
km
Noorwegen heeft een zeer lange
kustlijn
. Inclusief
fjorden
, kleine voor de kust gelegen
eilanden
en andere inhammen is de kustlijn minstens 25.000
km lang.
Zonder fjorden is de kustlijn veel korter, maar wanneer ook de vorm van individuele rotsblokken meegenomen zou worden dan is de kustlijn juist nog langer. Met hoe meer detailniveau er gemeten wordt hoe langer de kustlijn blijkt te zijn. Dit wordt de
kustlijnparadox
genoemd.
De kust is omzoomd met eilanden (in het bijzonder de eilandengroepen
Lofoten
en
Vesterålen
) en talrijke diep gekartelde
fjorden
. De
Sognefjord
Hardangerfjord
Trondheimfjord
en
Porsangerfjord
zijn de langste. De
Geirangerfjord
is de bekendste en maakt, samen met de
Nærøyfjord
, deel uit van de
werelderfgoedlijst
van de
UNESCO
. Verder telt Noorwegen
een groot aantal gletsjers
Jostedalsbreen
heeft zijarmen als onder andere de
Nigardsbreen
en de
Briksdalsbreen
en is de grootste gletsjer van het Europese continent. Andere bekende gletsjers zijn
Svartisen
en de
Folgefonnagletsjer
Noorwegen wordt vrijwel in zijn geheel beheerst door het
Scandinavisch Hoogland
. Hoge plateaus zijn onder meer de
Dovrefjell
en de hoogvlakte
Hardangervidda
. Het
hooggebergte
van Noorwegen is
Jotunheimen
met de gebergten
Hurrungane
en
Breheimen
. In dit deel bevinden zich de
hoogste toppen
, zoals de
Galdhøpiggen
met 2469 meter en de
Glittertind
van 2454 meter. Aardverschuivingen in 1905, 1934 en 1936 veroorzaakten in het zuidwesten van Noorwegen in de meren verwoestende vloedgolven, waarbij in totaal 175 doden en tientallen gewonden vielen naast grote materiële schade aan huizen en infrastructuur (de thrillerfilm
The Wave
uit 2015 is hierop mede gebaseerd).
De bergen en de plateaus worden afgewisseld door vruchtbare valleien, zoals
Gudbrandsdalen
, en door snelle rivieren, die hydro-elektrische energie leveren. De rivier de
Glomma
, ook bekend als
Glåma
, in het zuiden, is de langste rivier. Vanwege zijn ligging aan de
Atlantische Oceaan
aan het einde van de warme
Golfstroom
heeft Noorwegen een mild en vochtig klimaat. De hele kust is het hele jaar door ijsvrij.
De
grootste steden
bevinden zich hoofdzakelijk langs de kust, vooral in de zuidelijke helft. Oslo, de hoofdstad, is met circa 700.000 inwoners ook de grootste stad. Andere grote steden zijn
Bergen
Stavanger
Trondheim
Drammen
Tromsø
(ca. 75.000 inwoners) is een van de grootste steden boven de poolcirkel.
Er zijn 47
nationale parken
in Noorwegen, waarvan zeven op Spitsbergen. Bekende nationale parken zijn onder meer
Børgefjell
Dovrefjell-Sunndalsfjella
Folgefonna
Hardangervidda
Jostedalsbreen
Jotunheimen
Anárjohka
Rondane
en
Stabbursdalen
Klimaat
bewerken
brontekst bewerken
Satellietbeeld van Noorwegen in de winter
Er zijn verschillende klimaten in Noorwegen. De westkust, het fjordengebied, heeft een zacht gematigd
zeeklimaat
, iets koeler dan Nederland en Vlaanderen. In het hoge noorden heerst een
toendraklimaat
. Ten oosten van de bergketens heerst een
landklimaat
. In sommige gebieden in de westelijke fjorden en het midden valt meer dan 4000
mm neerslag per jaar, terwijl de neerslag in het noorden en achter de bergen niet meer dan 600
mm per jaar bedraagt.
Geologie
bewerken
brontekst bewerken
Tijdens het
Precambrium
lag Noorwegen op een enorm continent. Zo'n 600 miljoen jaar geleden brak dit continent uit elkaar. Er zijn in Noorwegen nog sporen te vinden van die periode, verschillende kloven en meren in het oosten van het land wijzen op verzonken stukken land. Gletsjers en water zorgden door erosie voor het vervlakken van dit gebied.
De
Jostedalsbreen
, de grootste
gletsjer
op het Europese vasteland
Van het Cambrium tot het midden van het
Siluur
, zo'n 430 miljoen jaar geleden, lag het Noorse deel van
Baltica
regelmatig onder water. Dit zorgde voor de afzetting van kalk- en kleisedimenten en dus ook verschillende mariene
fossielen
, waarvan
trilobieten
de meest bekende zijn.
Tijdens de
Caledonische orogenese
, zo'n 500 tot 400 miljoen jaar geleden, botsten
Avalonia
Baltica
en
Laurentia
waardoor een gebergte ontstond dat nu in onder andere Groenland, Noorwegen en Schotland ligt. De eerder afgezette lagen in het noorden werden geplooid en op plaatsen waar het gesteente naar beneden plooide (
bekken
) werden op het gesteente sedimenten afgezet, vooral conglomeraat en zandsteen. Dit laatste was mogelijk doordat het gebied een droge woestijn was. Het oorspronkelijke gesteente in het zuiden onderging een enorme druk, waardoor
gneis
en ander metamorf gesteente ontstond. Verder wijst de aanwezigheid van
graniet
op vulkanische activiteiten. Dit geheel botste ten slotte met
Gondwana
zodat het supercontinent
Pangea
werd gevormd.
Aan het einde van het
Perm
brak dit continent en ontstond er een
rift
, waardoor de ene zijde Noord-Amerika en aan de andere zijde onder meer Scandinavië en Schotland gevormd werden. In de
riftvallei
kwam (en komt) heel wat magma aan de oppervlakte, vooral in zee (
IJsland
Jan Mayen
). Aan de randen van de riftvallei steeg de bodem. In het westen van het huidige Noorwegen, waar de kustlijn zich op zo'n rand bevindt, steeg het land tot wel 1000 meter. Dit had als gevolg dat de rivieren de valleien nog meer uitschuurden. Al het geërodeerd materiaal werd voor de kust afgezet.
Tijdens de
laatste ijstijd
zorgden gletsjers, zeker in de eerder uitgeschuurde valleien, voor enorme
U-dalen
morenen
en dergelijke. Op sommige plaatsen was het ijspakket tot 3 kilometer dik.
Na de laatste ijstijd steeg de zeespiegel weer, waardoor de fjorden met zeewater gevuld werden.
Bevolking
bewerken
brontekst bewerken
Demografische ontwikkeling van Noorwegen
Samenstelling
bewerken
brontekst bewerken
Noorwegen heeft ruim vijf miljoen inwoners en kent een vrij snel groeiende bevolking, met name in de regio's
Oslo
Akershus
en
Stavanger
. Het aantal stijgt met 0,73% per jaar (2005). Begin jaren 2000 is
immigratie
verantwoordelijk geweest voor meer dan de helft van de bevolkingstoename. 8,3% van de bevolking bestaat uit immigranten (1 januari 2006). Het land laat slechts een zeer beperkt aantal asielzoekers toe en is bereid om deze mensen zo spoedig mogelijk aan andere landen over te dragen. De grootste immigrantengroepen zijn Pakistani, Zweden en Irakezen.
Het grootste deel van de bevolking woont geconcentreerd langs de zuidelijke kust en de valleien, waar de belangrijkste steden
Oslo
Bergen
Stavanger
Kristiansand
en
Drammen
liggen. Verder in het noorden langs de kust
Trondheim
en in het verre noorden liggen
Narvik
Tromsø
Bodø
en
Hammerfest
. De meerderheid van de Noren is van Scandinavische oorsprong, maar in de noordelijke provincies
Finnmark
en
Troms
is er een gemengde bevolking van
Noren
Saami
en een Finse minderheid (
Kvenen
). Het verschilt van plek tot plek waar welke bevolkingsgroep domineert.
Religie
bewerken
brontekst bewerken
Religies in Noorwegen (2010)
De
staafkerk van Heddal
De
Lutherse Kerk
was tot 21 mei 2012 de
staatskerk
. De negen
bisschoppen
en andere geestelijkheid van de Lutherse Kerk werden door de koning benoemd. Sinds de Lutherse Kerk zijn bevoorrechte positie verloor, is het aantal aanhangers gedaald naar 3,686 miljoen.
Met 83.684 aanhangers vormen de moslims de op een na grootste religie in Noorwegen. Van de Noorse bevolking beschouwde in 2010 31,4% zich als luthers, 1,1% zei een andere christelijke stroming aan te houden, 2,6% beleed een ander geloof en 64,9% gaf aan in het geheel geen religie te hebben.
Zie ook het artikel '
Bibelbeltet
', over het Noorse equivalent van de Nederlandse '
Bijbelgordel
'.
Een christelijke stroming die in Noorwegen is ontstaan, is die van de
Noorse broeders
Taal
bewerken
brontekst bewerken
Zie ook het artikel
Geschiedenis van het Noors
De overgrote meerderheid van de Noren spreekt
Noors
. De
Samische
minderheid spreekt daarnaast ook haar eigen taal, het
Samisch
. In het uiterste noorden, in de gemeenten nabij de Finse grens, wordt
Kveens
gesproken. Het geschreven Noors heeft twee officiële varianten: het
Bokmål
, dat uit het
Deens
voortkomt, en het
Nynorsk
, dat op basis van Noorse dialecten is gevormd. Gemeenten en
fylker
('provincies') kunnen een voorkeur voor een
målform
uitspreken.
Politiek
bewerken
brontekst bewerken
Het
Storting
, het Noorse parlement
Noorwegen is een
constitutionele monarchie
. Sinds 1991 is
Harald V
de
koning van Noorwegen
. De uitvoerende macht, hoewel deze in naam bij de monarch ligt, wordt door een Raad van Ministers uitgeoefend die door de
premier
wordt geleid. De wetgevende macht wordt bekleed in het 169 leden tellende parlement of
Storting
. Het parlement wordt
iedere vier jaar gekozen
in september. Noorwegen kent geen tussentijdse verkiezingen.
De meest recente parlementsverkiezingen
vonden plaats in 2021
, waarna door de
Arbeiderspartij
en de
Centrumpartij
een minderheidsregering werd gevormd: het
kabinet-Støre
onder leiding van premier
Jonas Gahr Støre
. Deze twee coalitiepartijen maakten tussen 2005 en 2013, samen met de
Linkse Socialistische Partij
, ook al deel uit van de regering, toen met
Jens Stoltenberg
als premier. Tussen 2013 en 2021 werd Noorwegen geleid door een conservatief kabinet waarvan
Høyre
de belangrijkste partij was en
Erna Solberg
de minister-president.
Zie ook:
Lijst van premiers van Noorwegen
Bestuur
bewerken
brontekst bewerken
Zie
Provincies van Noorwegen
voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Noorwegen is ingedeeld in
fylker
en gemeenten. Tot 2018 telde het land negentien
fylker
. Daarna vonden in 2020 en 2024 nog enkele grondige herindelingen plaats, waardoor Noorwegen vanaf 2024 vijftien provincies telt. De provincies worden bestuurd door een gekozen bestuur. De verkiezingen daarvoor vinden om de vier jaar plaats tegelijk met de verkiezingen voor de gemeentebesturen. De hoofdstad Oslo heeft zowel de bevoegdheden van een gemeente als van een provincie.
Economie
bewerken
brontekst bewerken
De olieproductie is een belangrijk onderdeel van de Noorse economie
Exportproducten van Noorwegen in 2019 naar geldwaarde
Bijna driekwart van het Noorse grondgebied is niet bruikbaar voor economische activiteiten. Minder dan 4% is
gecultiveerd
. Het land
importeert
meer dan 50% van zijn voedsel. De enorme bergweiden worden gebruikt voor het houden van rundvee en schapen en in het noorden, voor rendieren. Ongeveer een kwart van Noorwegen is bebost; hout is een belangrijke natuurlijke rijkdom en is de grondstof voor belangrijke industrieën. De
visserij
(in het bijzonder op kabeljauw,
haring
en makreel) is belangrijk, maar vormt slechts 0,5% van het Noorse
bnp
. Verse, ingeblikte en gezouten vis wordt uitgevoerd naar de hele wereld. Noorwegen is een van de weinige landen van waaruit
walvisvaart
plaatsvindt.
De belangrijkste industrieën van het land zijn
aardolie
- en
aardgasproductie
, de scheepvaart en handel. Sinds de ontdekking van het
Ekofisk
-veld in 1969 zijn de aardolie- en aardgasindustrieën essentieel voor de economie van Noorwegen. In 2012 was Noorwegen de op twee na grootste exporteur van
aardgas
en stond het land op nummer 10 van de lijst van grootste olie-exporteurs.
Sinds het begin van de energiewinning op zee heeft het een totale bijdrage geleverd van NOK 11.000 miljard aan het Noorse
bruto binnenlands product
(bbp).
In 2013 was het aandeel van de petroleumsector een vijfde in het totale bbp, bijna een derde van de totale overheidsinkomsten en was het de helft van alle exportopbrengsten.
De overheid stopt de inkomsten van de petroleumsector in een
apart fonds
. Eind 2013 had dit fonds een vermogen van 5000 miljard Noorse kronen ofwel circa 1 miljoen per Noor.
Op 19 september 2017 bereikte het fonds volgens Bloomberg een waarde van 1.000 miljard Amerikaanse dollar.
10
Deze industrietak zorgt voor werkgelegenheid, maar ook verhoogde
inflatie
en een kwetsbaarheid voor schommelingen in de wereldaardoliemarkt (het grootste deel van de olie en het gas wordt uitgevoerd). Andere delfstoffen die worden ontgonnen zijn
pyriet
graniet
koper
titanium
ijzererts
en in mindere mate
steenkool
zink
en
lood
. Noorwegen produceert
nikkel
aluminium
ijzer
legeringen
en half afgewerkt staal.
Verder zijn voedselproductie,
houtpulp
en
papier
, elektrochemische en scheepsbouwindustrieën belangrijk voor de economie. De grote Noorse koopvaardijvloot verscheept een groot deel van de wereldhandel.
De belangrijkste handelspartners zijn het
Verenigd Koninkrijk
Duitsland
en
Zweden
Energievoorziening
bewerken
brontekst bewerken
Olie en gas vormen een pijler van de Noorse economie. Bijna alle
elektriciteit
in het land wordt geleverd door
waterkrachtcentrales
en het land voert eveneens elektriciteit uit. De
NorNed-kabel
transporteert stroom tussen Noorwegen en Nederland. Noorwegen produceerde 196 miljoen
ton olie-equivalent
(Mtoe, 1
Mtoe = 11,63
TWh
) in 2014, 93% was olie en gas, 7% was duurzame energie. Een klein deel werd gebruikt voor de nationale energievoorziening, het TPES (
total primary energy supply
) was 29
Mtoe. Het land exporteerde 166
Mtoe fossiele brandstof meer dan het importeerde.
Van de energie ging ongeveer 9
Mtoe verloren bij conversieprocessen in de energie-industrie en 2
Mtoe werd gebruikt voor niet-energetische producten zoals smeermiddelen, asfalt en petrochemicaliën. Voor eindgebruikers resteerde 18
Mtoe waarvan 9,3
Mtoe aan elektriciteit die voor 96% met waterkracht opgewekt werd. De uitstoot van kooldioxide was 35 megaton, dat is 6,9 ton per persoon.
11
Het wereldgemiddelde was 4,5 ton per persoon.
Om de CO
-uitstoot te verminderen wordt elektrisch rijden aangemoedigd. 29,1 procent van de in 2016 verkochte auto's was elektrisch.
12
Vervoer
bewerken
brontekst bewerken
De natuurlijke omstandigheden van het land hebben een grote invloed op de
infrastructuur
. Langs de westkust zijn verbindingen vaak afhankelijk van
veerboten
, hoewel er steeds meer
tunnels
en
bruggen
gebouwd worden. Ook voor de verbindingen tussen de kust en het centrum van het land zijn vaak tunnels nodig, de bij opening langste tunnel in Europa,
Lærdalstunnel
, verbindt Oslo met Bergen.
De
Flåmsbana
Autosnelwegen
komen weinig voor. Rondom de grote steden zijn de wegen goed te noemen, maar de rijks- en regionale wegen zijn vaak slecht onderhouden en de wegen lijden onder winterse condities. De wegen zijn vaak niet breed en de maximale snelheid ligt meestal op 80
km per uur. Gezien de natuur in Noorwegen dient men rekening te houden met groot wild (zoals elanden en herten), dat plotseling de weg kan oversteken en het gebeurt geregeld dat schapen de wegen versperren. Veel wegen zijn
tolwegen
. De tol wordt geïnd bij een
bomstasjon
. Een groot aantal steden is omringd door zulke tolpoorten, met de inkomsten wordt de plaatselijke infrastructuur uitgebouwd. Er zijn diverse toeristisch interessante wegen (
nationale toeristenweg
) zoals de
Peer Gyntweg
Atlantische weg
Trollstigen
Lysebotnvegen
Jotunheimvegen
Gamle Strynefjellsvegen
Kystsriksveien
en
Sognefjellsweg
. Sommige zijn alleen in de zomer geopend wanneer de wegen sneeuwvrij zijn.
De
Nationale fietsroutes van Noorwegen
vormen een netwerk van negen fietsroutes.
MS Midnatsol van de
Hurtigruten
Het
spoorwegennet
bestaat voornamelijk uit verbindingen tussen Oslo en een aantal grotere plaatsen. De langste lijn is de
Nordlandsbanen
naar
Bodø
. Ook is er de
Bergensbanen
naar
Bergen
. Internationale verbindingen zijn er van Oslo naar
Stockholm
en
Göteborg
en van Trondheim - naar
Sundsvall
. In het noorden van het land is
Narvik
, dat niet is aangesloten op het Noorse spoorwegennet, verbonden met
Kiruna
in
Zweden
. De
Flåmsbana
staat bekend als een van de mooiste spoorwegen van Noorwegen.
De belangrijkste luchthaven is
Oslo Gardermoen
, ten noorden van Oslo. Gardermoen is zowel voor buitenlandse vluchten als voor binnenlandse vluchten het centrum. De belangrijkste maatschappijen zijn
SAS
en concurrent
Norwegian
. Het binnenlandse net is zeer uitgebreid. Met name in het noorden van het land liggen veel vliegvelden met een betrekkelijk korte landingsbaan. De vliegvelden van
Bodø
en
Tromsø
vervullen hier een hubfunctie. De binnenlandse vluchten worden uitgevoerd door
Widerøe
. Naast Oslo hebben Bergen, Stavanger, Trondheim,
Sandefjord
en
Kristiansand
vliegverbindingen met de grotere
Europese
steden.
De
Hurtigruten
is een veerdienst die van Bergen naar
Kirkenes
langs de Noorse kust voert. Ook met buitenlandse bestemmingen worden veerdiensten onderhouden: vanuit
Hanstholm
in
Denemarken
naar
Egersund
, Stavanger en Bergen; vanuit
Hirtshals
naar
Kristiansand
Bergen
en
Larvik
; vanuit
Kiel
in Duitsland naar Oslo; en vanuit
Fredrikshavn
in Denemarken naar Oslo.
Toerisme
bewerken
brontekst bewerken
Zie ook de
Noorse monumenten op de Werelderfgoedlijst
en de
lijst van musea in Noorwegen
De handelskade
Bryggen
in
Bergen
staat op de UNESCO-werelderfgoedlijst
De fjorden en de
middernachtzon
in het verre noorden trekken vele toeristen aan.
Enkele populaire toeristische bestemmingen in Noorwegen zijn:
de
staafkerken
zoals de
staafkerk van Urnes
(sinds 1979 op de
Werelderfgoedlijst
), de
staafkerk van Borgund
en de
staafkerk van Heddal
Bryggen
, de middeleeuwse haven van
Bergen
(sinds 1979 op de
Werelderfgoedlijst
de
Rotskunst van Alta
(sinds 1985 op de
Werelderfgoedlijst
Oslo
met het
Vikingskipshuset
(waar opgegraven Vikingschepen worden tentoongesteld), het
MUNCH
, het
Nationaal Museum voor Kunst, Architectuur en Design
, het
Frammuseum
, het
Kon-Tiki Museum
, het
Operahuis
, de
Vigelandpark
-beeldentuin en het kasteel
Akershus
het fjordengebied in het westen met onder andere de
Geirangerfjord
en de
Nærøyfjord
(op de
Werelderfgoedlijst
Flåmsbana
, de spoorbaan van
Flåm
, een van de steilste treintrajecten ter wereld
de
Nidaros-domkerk
in
Trondheim
Preikestolen
, een hoge rots boven de
Lysefjord
in
Forsand
het openluchtmuseum
Maihaugen
, met 185 gebouwen het grootste openluchtmuseum van Noorwegen, waaronder de
Staafkerk van Garmo
uit 1150
de
Noordkaap
de 47
nationale parken
de 18
nationale toeristenwegen
de met een rode 'T' gemarkeerde wandelroutes van
Den Norske Turistforening
Cultuur
bewerken
brontekst bewerken
Nationale feestdag
bewerken
brontekst bewerken
17 mei 1893
De nationale feestdag van Noorwegen is op
17 mei
(Noors:
Grunnlovsdagen
, of ook wel
syttende mai
wat zeventiende mei betekent) en is gewijd aan de
Noorse Grondwet
. Op die dag werd in
1814
de Noorse grondwet bekrachtigd. Overal in het land vinden die dag kinderparades plaats. De viering in Oslo wordt bijgewoond door de koninklijke familie. Het enige militaire element van de dag wordt verzorgd door de blaaskapel van de koninklijke wacht, die door de straten van Oslo marcheert. Op 23 juni vieren de Noren
Jonsok
(Sint Jans ontwaken), het begin van de
zomer
Literatuur
bewerken
brontekst bewerken
De
Noorse literatuur
begint met de heidense dichters van de
Poëtische Edda
uit de negende en tiende eeuw.
Bragi Boddason
Þjóðólfr van Hvinir
en
Eyvindr skáldaspillir
zijn hier de belangrijkste schrijvers. Uit de negende eeuw is ook de
Ynglingatal
, een mythische geschiedenis van de eerste Vikingkoningen. Nadat Noorwegen rond het jaar 1000 in contact komt met het christendom ontstaat een traditie van historische en hagiografische geschriften, die in de dertiende eeuw tot een einde komt. Overgeleverd zijn een
Historia Norwegiæ
uit de twaalfde eeuw, de
Þiðrekssaga
, van rond 1250 en
Konungs skuggsjá
, een
vorstenspiegel
uit het midden van de dertiende eeuw. Ook bekend is de
Ágrip af Nóregskonungasögum
(een geschiedenis van de Noorse koningen), uit ongeveer dezelfde tijd. Uit diezelfde periode stamt het werk van
Snorri Sturluson
, die een
skald
was en de schrijver van vele koningssaga's, verzameld in zijn werk
Heimskringla
Wereldbol
).
"De Grote Vier" van de Noorse Letterkunde, met de klok mee vanaf links boven: Kielland, Lie, Ibsen, Bjørnson
De late negentiende eeuw en vroege twintigste eeuw worden wel de
Gouden Eeuw
van de Noorse literatuur genoemd. De toneelschrijver
Henrik Ibsen
(1828-1906) is hier de centrale figuur. Niet minder gelauwerd, maar buiten Noorwegen toch minder bekend, is
Bjørnstjerne Bjørnson
(1832-1910), die in 1903 de eerste Noorse winnaar van de
Nobelprijs voor Literatuur
werd. Van zijn historisch getinte toneelwerk is vooral dat over
Sigurd Slembe
tamelijk bekend. Zijn overige werk heeft vaak het pastorale Noorwegen tot onderwerp. Na Bjørnson was
Knut Hamsun
(1859-1952) in 1920 de tweede Noorse Nobellaureaat. Zijn werk is ook in het
Nederlands
vertaald. Hamsuns populariteit had overigens ernstig te lijden onder zijn pro-Duitse houding tijdens de Tweede Wereldoorlog.
De derde Noorse Nobelprijs voor Literatuur viel in 1928 ten deel aan
Sigrid Undset
wier werk de vrouw aan de onderkant van de samenleving centraal stelt. Haar beroemde trilogie
Kristin Lavransdatter
speelt in de
middeleeuwen
en werd in Noorwegen verfilmd. Geen Nobelprijswinnaar, maar wel een iconografische figuur in de Noorse letterkunde is
Alexander Kielland
(1849-1906), die samen met
Jonas Lie
(1833-1908), Ibsen en Bjørnson de
Grote Vier
van de Noorse literatuur worden genoemd.
In de moderne Noorse literatuur zijn
Jan Kjærstad
(1953) en
Jostein Gaarder
grote namen. Kjærstads trilogie over
Jonas Wergeland
werd ook in het Nederlands vertaald en van Gaarders
De wereld van Sofie
werden wereldwijd meer dan 15 miljoen exemplaren verkocht. Daarnaast zijn
Erik Fosnes Hansen
(1965),
Lars Saabye Christensen
(1953),
Dag Solstad
(1941) en
Herbjørg Wassmo
(1942) grote namen uit de naoorlogse Noorse literatuur.
Jo Nesbø
is een bekend Noors misdaadschrijver.
Muziek
bewerken
brontekst bewerken
De romantische componist
Ole Bull
met zijn viool
De Noorse muziektraditie is sterk verbonden met die van de andere Scandinavische landen, met name met die van Denemarken, waarmee het land enkele eeuwen een unie vormde. Tot en met de achttiende eeuw had de folkloristische muziek in Noorwegen de overhand. Pas vanaf de onafhankelijkheid van Noorwegen zochten en vonden de Noren aansluiting bij een meer Europese muziektraditie. Voor wat betreft de folkloristische muziek dient onderscheid gemaakt te worden tussen de muziek van de Noren en die van de Saami. De Noorse folkmuziek wordt gekenmerkt door begeleide zang, terwijl die van de Saami meestal
a capella
is. Een typisch voorbeeld van Noorse muziek is de
kveding
, een soort geïmproviseerde - vaak hoofse - ballade. Muziek van de Saami is bijvoorbeeld de
joik
, een vaak slechts door tamboerijn begeleid lied dat tracht de essentie van een persoon, een dier of een toestand te bezingen.
De eerste bekende Noorse componist was de violist
Ole Bull
(1810-1880), die als violist bekendstond als de
Paganini
van het Noorden. Zijn romantische composities waren geïnsprieerd op de folkloristische muziek en inspireerden op hun beurt de grootste Noorse componist,
Edvard Grieg
(1843-1907). De negentiende eeuw geldt als de gouden eeuw van de Noorse muziek. Tijdgenoten van Bull waren de
organist
Ludvig Mathias Lindeman
, die een compendium van de Noorse volksmuziek maakte, en
Halfdan Kjerulf
(1815-1868). Grieg en
Johan Svendsen
(1840-1911) waren evenwel de grootste namen van de Noorse Gouden eeuw. Had de Noorse muziek voor de Tweede Wereldoorlog nog vaak een nationalistisch Noords karakter, nadien werd de Noorse muziek steeds internationaler georiënteerd. Componisten als
Knut Nystedt
en
Egil Hovland
lieten zich inspireren door Franse en Amerikaanse collega's.
In recente jaren is Noorwegen een vooraanstaand land op het gebied van
jazz
geworden. Een van de pioniers van de Noorse jazz is de
saxofonist
Jan Garbarek
, die een verbinding wist te leggen tussen Noorse traditionele muziek en de jazz enerzijds en anderzijds tussen de jazz en de elektronische muziek. Een andere bekende naam uit de Noorse jazz is
Terje Rypdal
, een buitengewoon productieve
gitarist
. De (bas)gitarist
Eivind Aarset
beweegt zich op het grensgebied van de jazz en de rock. In Noorwegen vindt ook een aantal toonaangevende jazzfestivals plaats, zoals het Molde International Jazz Festival, het Oslo Jazz Festival, Vossa Jazz en Trondheim Jazz Festival. In november 2008 wijdde het London Jazz Festival een retrospectief aan de Noorse jazzscene.
13
De Noorse
black metal
wordt gezien als een van de belangrijkste ter wereld. In het begin van de jaren 90 ontstond er een grote blackmetalscene in Noorwegen. Black metal wordt beschouwd als het belangrijkste muzikale exportproduct van het land.
bron?
Belangrijke Noorse groepen zijn
Darkthrone
Immortal
Emperor
Mayhem
en
Burzum
. Deze muziekcultuur kwam vaak negatief in beeld door talrijke incidenten, waaronder kerkverbrandingen.
Onderwijs
bewerken
brontekst bewerken
Het Noorse onderwijs heeft wereldwijd gezien een hoog aanzien. De basisopleiding is gratis en er geldt een leerplicht voor kinderen van 6 tot 16 jaar. Universiteiten liggen in
Oslo
(opgericht in 1811),
Ås
(opgericht in 1859),
Bergen
(opgericht in 1946),
Trondheim
(opgericht in 1910),
Tromsø
(opgericht in 1972),
Stavanger
(opgericht in 2005),
Kristiansand
(opgericht in 2007) en
Bodø
(2016).
Sport
bewerken
brontekst bewerken
Langlauflegende
Bjørn Dæhlie
Sport speelt in Noorwegen een grote rol. Het land heeft met name bij de
wintersporten
een rijke sportgeschiedenis. Belangrijkste wintersport is
langlaufen
, met als absolute ster
Bjørn Dæhlie
. Ook
alpineskiën
is populair, hoewel het land in die sport beduidend minder successen heeft behaald. Historisch is ook
schaatsen
een grote sport, maar het uitblijven van aansprekende resultaten heeft de populariteit van die sport geen goed gedaan. Noorwegen organiseerde de
Olympische Winterspelen
in
1952
(Oslo) en
1994
Lillehammer
). Op de
Olympische Winterspelen 2022
te
Peking
won Noorwegen het
medailleklassement
Belangrijkste zomersport is ook in Noorwegen het
voetbal
. Bij de mannen is de positie van het land bescheiden, bij de
vrouwen
hoort Noorwegen tot de wereldtop. Belangrijkste zaalsport is
handbal
. Ook
unihockey
, een vorm van zaalhockey en
volleybal
zijn snel in populariteit groeiende sporten.
Media
bewerken
brontekst bewerken
Noorwegen telt anno 2020 nog zes landelijke dagbladen:
Aftenposten
Dagbladet
Dagens Næringsliv
Dagsavisen
Klassekampen
en
Verdens Gang
. Daarnaast verschijnen in vrijwel iedere provincie een of meer regionale dagbladen. De staatsomroep is
NRK
TV2
is een commerciële omroep in Noorwegen. Een meerderheid in het Noors parlement (Storting) heeft beslist dat alle belastingslijsten van alle inwoners openbaar toegankelijk moeten zijn op internet. Ook kranten mogen deze informatie vrijgeven. Deze lijsten bevatten de gedetailleerde inkomens alsook de vermogens van eenieder (met volledige naam en adres). Onder de Noren is er hiertegen een groeiend verzet,
14
15
16
maar vooralsnog zonder resultaat.
Zie ook
bewerken
brontekst bewerken
Lijst van koningen van Noorwegen
Lijst van wapens van Noorse deelgebieden
Noorwegen van A tot Z
Bronnen, noten en/of referenties
en
Verenigde Naties 2013
en
Population, 2026-01-01
Statistics Norway
25 februari 2026
).
Geraadpleegd op
25 februari 2026
Arealstatistics for Norway 2019
Kartverket, mapping directory for Norway
(2019).
Gearchiveerd op
8 juni 2019
Geraadpleegd op
24 maart 2019
no
Population, 2020-01-01
Statistics Norway
27 februari 2020
).
Geraadpleegd op
1 maart 2020
en
CIA World Factbook: Norway, geography
C. Mayer
De Geologische geschiedenis van Noorwegen in vogelvlucht
Gea, 1994, nr. 1
en
Statistics Norway: "Population statistics. Immigrant population, 1.1.2006: Iraqis are the third largest immigrant group"
no
Church of Norway, 2019
Statistics Norway
17 juni 2020
).
Geraadpleegd op
11 december 2020
en
Noorse regering
FACTS: The Norwegian Petroleum Sector 2014, p. 12-13
, geraadpleegd op 31 juli 2014
en
The World’s Biggest Wealth Fund Hits $1 Trillion
, Bloomberg, 19 september 2017
en
IEA
Show data table, select Balances, Electricity or Key indicators
Cobb, Jeff
Top 10 Plug-in Vehicle Adopting Countries of 2016
",
HybridCars.com
17 januari 2017
. Gearchiveerd op
29 april 2021
Geraadpleegd op
23 januari 2017
en
Norwegian extravaganza at London Jazz Festival
no
neitilskattelister.no
no
skatt.no/
no
skatt.no/skatt/nyheter_arkiv/lovstridig/
Overzeese territoria van
Noorwegen
Bouveteiland
Koningin Maudland
Jan Mayen
Peter I-eiland
Spitsbergen
Europese Vrijhandelsassociatie
(EVA)
Huidige leden:
IJsland
Liechtenstein
Noorwegen
Zwitserland
Voormalige leden:
Denemarken
Finland
Oostenrijk
Portugal
Verenigd Koninkrijk
Zweden
Noordse Raad
Landen:
Denemarken
Finland
IJsland
Noorwegen
Zweden
Autonome territoria:
Åland
Faeröer
Groenland
Landen in
Europa
Albanië
Andorra
Armenië
Azerbeidzjan
België
Bosnië en Herzegovina
Bulgarije
Cyprus
Denemarken
Duitsland
Estland
Finland
Frankrijk
Georgië
Griekenland
Hongarije
Ierland
IJsland
Italië
Kazachstan
Kosovo
Kroatië
Letland
Liechtenstein
Litouwen
Luxemburg
Malta
Moldavië
Monaco
Montenegro
Nederland
Noord-Macedonië
Noorwegen
Oekraïne
Oostenrijk
Polen
Portugal
Roemenië
Rusland
San Marino
Servië
Slovenië
Slowakije
Spanje
Tsjechië
Turkije
Vaticaanstad
Verenigd Koninkrijk
Wit-Rusland
Zweden
Zwitserland
Op andere
Wikimedia
-projecten
Mediabestanden
Media
op Wikimedia Commons
Atlas
op Wikimedia Commons
WikiWoordenboek
Definitie
op WikiWoordenboek
Wikinieuws
Nieuws
op Wikinieuws
Wikivoyage
Reisgids
op Wikivoyage
Overgenomen van "
Categorie
Noorwegen
Verborgen categorieën:
Wikipedia:Artikel mist referentie sinds februari 2017
Wikipedia:Alle artikelen die een referentie missen
Wikipedia:Coördinaten op Wikidata
Noorwegen
Onderwerp toevoegen