(PDF) Лідскі скарб XVIII ст. з фондаў Нумізматычнага кабінета Нацыянальнага музея ў Варшаве

Банкаўскі веснік, ЛЮТЫ 2022 МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ Лідскі скарб XVII ст. з фондаў Нумізматычнага кабінета Нацыянальнага музея ў Варшаве Раман КРЫЦУК пазіт ляжаў у керамічнай тары на глыбіні 1,5 ме- Член ГА «Беларускае тра і складаў каля 1 000 манет. Спачатку ён быў нумізматычнае таварыства», падзелены паміж асобамі, якія яго знайшлі, на Рэспубліка Беларусь, г. Мінск, тры роўныя часткі. Верагодна, што ў 1940-я гг. e-mail:

адзін з іх (Eugeniusz Pilewicz) пераехаў на паста- яннае пражыванне ў Польшчу. У 1954 г. яго част- ка скарбу была прададзена (?) Археалагічнаму Музею ў Варшаве, адкуль у 1958 г. яе перадалі (?) у Нацыянальны музей у Варшаве. У выніку блы- таніны ў дакументацыі і адсутнасці больш даклад- най інфармацыі распавесці падрабязней пра лёс дэпазіту складана. Пры гэтым інфармацыя пра знаходку не трапіла ў тагачасныя газеты1. Пер- шапачаткова комплекс захоўваўся пад нумарам (numer spisowy) 5715/41, сучасны інвентарны ну- Анжэй РАМАНОЎСКІ мар (NPO) – 210270-210584. Нацыянальны музей у Варшаве, Склад захаванай часткі скарбу Кабінет манет і медалёў, галоўны захавальнік, Рэспубліка Склад захаванай часткі скарбу наступны: 304 Польшча, г. Варшава, манеты Рэчы Паспалітай, 6 манет Расійскага Цар- e-mail:

ства, 2 манеты герцагства Прусія, 1 манета Швед- скіх Інфлянтаў і 1 манета Іспанскіх Нідэрландаў. Большая частка манет Рэчы Паспалітай адносіцца да выпускаў Яна ІІ Казіміра Вазы (1649–1668) (290 шэлягаў і 10 шастакоў), акрамя таго, 4 ма- неты адбіты пры Яне ІІІ Сабескім (1676–1696). Асноўную частку комплексу складаюць каронныя і літоўскія малыя медныя шэлягі Яна ІІ Казіміра Вазы, вядомыя яшчэ як «барацінкі». Іх даклад- нае апісанне і вызначэнне былі зроблены згодна з працай Цэзарыя Вольскага [1] і змешчаны ў вы- глядзе табліц 1 і 2. Акрамя шэлягаў, прадстаўле- ных у табліцах 1 і 2, адна манета зʼяўляецца бракаванай, гэта т. зв. інкузны брак з рэльефнай і люстэркавай выявамі аверса. Вызначэнне іншых каронных і літоўскіх манет адбывалася згодна з працамі Эдмунда Капіцкага [2; 3], для рускіх ма- нет выкарыстоўвалася сумесная праца І. Грышы- У фондах Нумізматычнага кабінета Нацыя- на, У. Клешчынава і А. Храмянкова [4]. нальнага музея ў Варшаве захоўваецца частка Меншай падборкай прадстаўлены шасціграшовікі скарбу з 314 манет, знойдзеных у г. Лідзе Гро- Яна ІІ Казіміра Вазы (NPO 210560-210570). Апісан- дзенскай вобласці. Правенанс дадзенага комплексу не каронных манет прыведзена ў табліцы 3. наступны. Ён быў выяўлены ў 30-я гг. ХХ ст. (да Акрамя каронных шастакоў прысутнічае адзін 1939 г.?) на тэрыторыі прадмесця горада падчас літоўскі, адбіты ў 1666 г. на віленскай менніцы выкопвання катлавана для падмурка будынка. Дэ- (NPO 210565, Kop. Monety WKL 600, Kop. 3623; 1 Аўтар выказвае падзяку за інфармацыю і кансультацыі лідскаму краязнаўцу Леаніду Лаўрэшу. 55 Банкаўскі веснік, ЛЮТЫ 2022 МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ Т абліца 1 Барацінкі літоўскія Фальшывыя 1660 1661 1663 1664 1665 1666 16ХХ манеты 4 9 5 14 1 (Берасьце) 19 (Берасьце) 6 (Берасьце) 8 недатаваных, (Уяздаў) (Уяздаў) (Аліва) (Вільня) 17 (Вільня) 33 (Вільня) 21 (Вільня) адна тыпу 2 (Коўна) 2 (Коўна) 6 (Коўна) «конь з доўгімі нагамі» (ма- 4 (Мальбарк) 11 (неатрыбу- люнкі 1 і 2) 4 (неатрыбу- таваныя) таваныя) Т абліца 2 Барацінкі каронныя 1660 1661 1663 1664 1665 166Х 16ХХ Фальшывыя манеты 6 7 20 27 13 7 28 1660 г., 1663 г., 1664 г.; 11 недатаваных (малюнак 3) Т абліца 3 Каронныя шасціграшовікі Яна ІІ Казіміра Вазы Год 1662 1665 1666 1667 Не вядомы Колькасць 1 1 3 4 1 Нумар Kop. 1661 Kop. 1678? Kop. 1679 Kop. 1680 ? каталога (малюнак 4) Kop. 1686 (2 адз.) Kop. 1693 Ян ІІ Казімір. Падробка пад літоўскую барацінку Ян ІІ Казімір. Падробка пад каронную барацінку (NPO 210370) (NPO 210556) Малюнак 1 Малюнак 3 Ян ІІ Казімір. Падробка пад літоўскую барацінку, Ян ІІ Казімір. Шостак 1662 г. Менніца Кракава тып «конь з доўгімі нагамі» (NPO 210402) (Kop. 1661; NPO 210560) Малюнак 2 Малюнак 4 56 Банкаўскі веснік, ЛЮТЫ 2022 МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ малюнак 5). У невялікай колькасці прадстаўлены эмісіі Яна ІІІ Сабескага. Гэта 4 шасціграшовікі, ад- бітыя на менніцы Быдгашча ў 1683 г. (Kop. 1963; 1964) і 1684 г. (2 адз., Kop. 1968; малюнак 6). Асобна выдзяляецца рыжскі шэляг (NPO 210577; малюнак 7) 163Х г. Густава ІІ Адольфа Вазы (1611– 1632). Звычайна такія манеты складаюць невялікую частку (5–15%) у дэпазітах з шэлягамі Шведскіх Інфлянтаў. Апошнія паступова знікаюць са скарбаў ужо ў другой палове 60-х гг. XVII ст. Але з-за таго, што мы маем магчымасць апрацаваць толькі частку скарбу, складана сказаць, адносілася манета да да- дзенага комплексу ці трапіла ў яго склад выпадкова, Густаў ІІ Адольф, Шведскія Інфлянты. Шэляг 163Х г. Менніца напрыклад падчас захоўвання скарбу асобай, якая яго Рыгі (NPO 210577) знайшла. Трэба заўважыць, што з тэрыторыі Бела- Малюнак 7 русі вядомы як мінімум адзін падобны па характары дэпазіт, які таксама ўтрымлівае ў сваім складзе адзін шэляг Густава ІІ Адольфа Вазы [5, c. 136]. Рускія манеты (NPO 210578-83) прадстаўлены невялікай і самай маладой часткай у выглядзе 6 дротавых капеек Пятра І (1696–1725). Дзве манеты адбіты на када- шоўскай менніцы (1702 г., КГ 1862 і 1919), рэшта – на старой маскоўскай менніцы (2 адз., ХХXX г., КГ?; 2 адз., 1700 г., КГ 1631 і 1640; малюнак 8). Да ма- нет герцагства Прусія адносяцца тры трохграшовікі (NPO 210575-210576; малюнак 9), адбітыя пры Фры- дрыху ІІІ (1688–1701) на менніцы Краляўца ў 1696 г. Адна манета (NPO 210584; малюнак 10) адносіцца Пётр І. Расійскае Царства. Капейка 1700 г. Старая маскоўская да эмісій Іспанскіх Нідэрландаў. Гэта недатаваная менніца (КГ 1640; NPO 210580) 1 /4 патагона штатгальтэра і суправіцеля правінцыі Малюнак 8 Ян ІІ Казімір. Шостак 1666 г. Менніца Вільні Фрыдрых ІІІ. Герцагства Прусія. Тры грошы 1696 г. Менніца (Kop. Monety WKL 600; Kop. 3623; NPO 210565) Краляўца (NPO 210575) Малюнак 5 Малюнак 9 Штатгальтэр і суправіцель правінцыі Альберт VII Аўстрыйскі Ян ІІІ Сабескі. Шостак 1684 г. Менніца Быдгашча і Ізабэль Клара Эўхенія. Іспанскія Нідэрланды, правінцыя Бра- (Kop. 1968; NPO 210573) бант. 1/4 патагона (1598–1621). Менніца Бруселя (NPO 210584) Малюнак 6 Малюнак 10 57 Банкаўскі веснік, ЛЮТЫ 2022 МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ Альберта VII Аўстрыйскага і Ізабэль Клары Эўхеніі публікацый, якія разбіраюць і адзінкавыя комплексы, (1598–1621 гг. эмісіі), адбітая на менніцы г. Бруселя выяўленыя выпадкова [5; 10] ці падчас археалагічных правінцыі Брабант. прац [11], і знаходкі з пэўных рэгіёнаў [12]. Акрамя таго, беларускі нумізмат В.А. Кабрынец, што дасле- Час захавання комплексу і аналогіі дуе пытанні абарачэння рускай дротавай манеты на тэрыторыі Беларусі, напісаў грунтоўны абагульняючы Самыя маладыя манеты ў складзе разглядаемай артыкул, у якім разглядаюцца як абставіны прыходу часткі скарбу зʼяўляюцца рускімі дротавымі капейкамі дротавых капеек на грашовы рынак Рэчы Паспалітай, Пятра І і адначасова сведчаць аб часе захавання скар- так і ўсе вядомыя знаходкі скарбаў з імі [13]. Па яго бу ў перыяд Паўночнай вайны (1700–1721). На жаль, меркаванні, руская дротавая манета стала актыўна падрабязныя працы, якія асвятляюць гісторыю Ліды трапляць на тэрыторыю Беларусі пасля 1704–1705 гг., ў кантэксце Паўночнай вайны, адсутнічаюць. Вядома, калі рускія войскі пачалі інтэнсіўна ўдзельнічаць у што ў ходзе баявых дзеянняў горад быў спустошаны і баявых дзеяннях на тэрыторыі Рэчы Паспалітай спалены шведскімі войскамі [6]. У некаторых працах [13, s. 227]. Такім чынам, лідскі комплекс хутчэй за згадваецца неаднаразовае рабаванне горада: у 1702 г., ўсё мог быць захаваны падчас знішчэння горада 1706 г. і 1708 г. [7; 8]. Таксама падчас гэтых падзей шведамі ў 1706 г. ці 1708 г. Акрамя таго, гэты быў моцна пашкоджаны Лідскі замак [9]. Куды лепш скарб зʼяўляецца самым заходнім знойдзеным на даследаваны скарбы, захаваныя ў перыяд Паўночнай тэрыторыі Беларусі дэпазітам з рускай дротавай вайны, і дэпазіты з рускай манетай. Ёсць цэлы шэраг манетай Пятра І. Біб ліяг рафічны спі с: 1. Wolski, C. Miedziane szelągi Jana Kazimierza Wazy z lat 1659–1667 / C. Wolski. – Lublin, 2016. – 528 s. 2. Kopicki, E. Ilustrowany skorowidz pieniędzy polskich i z Polską związanych. 1506–1795 / E. Kopicki. – Warszawa: PTN, 1995. – T. 1. – 657 s. 3. Kopicki, E. Monety Wielkiego Księstwa Litewskiego 1387–1707 / E. Kopicki. – Warszawa: PTN, 2005. – 136 s. 4. Гришин, И.В. Каталог русских монет от Ивана Грозного до Петра Великого / И.В. Гришин, В.Н. Клещинов, А.В. Храменков. – Изд. 2-е. – М., 2021. – 880 с. 5. Кобринец, В.А. Клад с русскими «проволочными» копейками из Витебска (находка 1971 г.). / В.А. Кобринец // Віцебскія ста- ражытнасці: матэрыялы навуковых канферэнцый. – Мінск, 2013. – С. 134–136. 6. Краўцэвіч, А.К. Ліда / А.К. Краўцэвіч // Археалогія i нумiзматыка Беларусi: энцыклапедыя / Бел. Энцыкл.; рэдкал.: В.В. Гетаў [i iнш.] – Мінск: БелЭн, 1993. – С. 367–368. 7. Краўцэвіч, А.К. Ліда / А.К. Краўцэвіч // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2011. – Т. 2: Л–Я. – С. 15. 8. Баравы, Р. Ліда / Р. Баравы // Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя: у 2 т. / рэдкал.: Г.П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск: БелЭн, 2006. – Т. 2: Кадэцкі корпус – Яцкевіч. – С. 197. 9. Трусаў, А.А. Лідскі замак / А.А. Трусаў // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2011. – Т. 2: Л–Я. – С. 16. 10. Кабрынец, В.А. Скарб з рускімі манетамі з-пад вёскі Строчыцы Мінскага раёна / В.А. Кабрынец // Studia Numismatica Albaruthenica; уклад. В.М. Сідаровіч, М.А. Плавінскі. – Мінск, 2011. – Вып. 1. – С. 115–126. 11. Иов, О.В. Клад из Несвижа в контексте событий Северной войны / О.В. Иов // Pieniądz i wojna. Białoruś, Litwa, Łotwa, Polska, Słowacja, Ukraina: materiały z VI Międzynarodowej konferencji numizmatycznej, Supraśl, 9–11 września 2004 r. – Warszawa, 2004. – S. 177–178. 12. Кобринец, В.А. Монеты России в кладах Витебщины / В.А. Кобринец // Віцебскія старажытнасці: матэрыялы навуковых канферэнцый. – Мінск, 2013. – С. 37–40. 13. Кобринец, В.А. «Проволочные» копейки Петра І Алексеевича в кладах Беларуси первой четверти XVIII в. / В.А. Кобринец // Pieniądz i systemy monetarne wspólne dziedzictwo Europy. Studia i materiały. Białorиś – Bułgaria – Litwa – Łotwa – Mołdawia – Polska – Rosja – Rumunia – Słowacja – Ukraina: materiały z Х Międzynarodowej konferencji numizmatycznej, Supraśl, 19–22 września 2012 r. – Warszawa, 2012. – S. 224–236. The Hoard of Lida of the XVII Century from the Funds of the Numismatic Cabinet of the National Museum in Warsaw Raman KRYTSUK, Member of the NGO “Belarusian Numismatic Society”, Republic of Belarus, Minsk, e-mail:

. Anzei ROMANOWSKI, National Museum in Warsaw, The Department of Coins and Medals, Chief Curator, Republic of Poland, Warsaw, e-mail:

. Abstract. The article examines and analyzes coins from the treasure of the XVII century, which was found during excavations in Lida in the interwar period. Currently, a third of the deposit is in the funds of the National Museum in Warsaw. The youngest coins in the treasure include Russian wire kopecks of Petr I (1696–1725) and at the same time testify to the time of preservation of the treasure during the Great Northern War (1700–1721). 58