MULTİDİSİPLİNER ÇALIŞMALAR (Dil ve Edebiyat Üzerine Araştırmalar) Multidisciplinary Studies 1. KİTAP 1. BOOK EDİTÖR Doç. Dr. Bülent KIRMIZI 1 MULTİDİSİPLİNER ÇALIŞMALAR I Muldisciplinary Studies I EDİTÖR Doç. Dr. Bülent KIRMIZI İçindekiler Nassın Tefsirinden Aşırılığı Gidermede Belağatın Tesiri ............................................................................ 1 Abdülcevad HARDAN ............................................................................................................................... 1 Descriptive Approach for Teaching Arabic Grammatical Phenomena (Corpus-Based Study of Causative Object) ........................................................................................................................................................ 21 Ahmed Abdelghany MOHAMMED ....................................................................................................... 21 E-Learning Platforms and Their Role in Teaching Arabic to Non-Native Speakers .................................. 51 Ahmet Derviş MÜEZZİN ........................................................................................................................ 51 İlkokul Öğrencilerinin Yabancı Dil Öğrenmeye Karşı İsteklilikleri .......................................................... 62 Ahmet DÖNGER ...................................................................................................................................... 62 Hüznî Ve Dîvân’ı ....................................................................................................................................... 74 Bahir SELÇUK ......................................................................................................................................... 74 Mesut ALGÜL .......................................................................................................................................... 74 Hüznî and his Dîvân ................................................................................................................................... 74 “İki Dünya Arasında” Adlı Eserde Ötekileşme Sorunsalı .......................................................................... 83 Bülent KIRMIZI....................................................................................................................................... 83 Solak-Zâde Mehmed Hemdemî’nin Solak-Zâde Tarihi Adlı Eserinde Yer Alan Efsaneler ....................... 89 Cengiz GÖKŞEN ...................................................................................................................................... 89 Anıl Oğuz BURKAY ................................................................................................................................ 89 Kürtün’de Değirmen Kültürüne Dair Terminolojik Bir Değerlendirme ................................................... 119 Cengiz Gökşen ........................................................................................................................................ 119 Murat TEMİZ......................................................................................................................................... 119 Are the Indo-Europeans Really Asians? A Critical Examination of the Theories for the Homeland of the Indo-Europeans ........................................................................................................................................ 132 Davut PEACI .......................................................................................................................................... 132 Mitolojik Anlatı Merkezinde Mit Sistematiğinde Zaman ve Kadın Algısı .............................................. 144 Ebru ŞENOCAK .................................................................................................................................... 144 “Ashabı-ı Kehf/Yedi Uyurlar” Kıssasının/Efsanesinin Sembolik Tahlili................................................. 156 Ebru ŞENOCAK ...................................................................................................................................... 156 Arap Dili Öğretiminde Kullanılan el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât Adlı Öğretim Setinin Nahiv Serisi Üzerine Bir Değerlendirme .................................................................................................................................... 172 Emin CENGİZ ........................................................................................................................................ 172 Türkçe ve Almanca Kelimelerin Cinsiyet Kavramı Açısından Karşılaştırılması ..................................... 190 Erdinç YÜCEL ....................................................................................................................................... 190 Hasan YILMAZ...................................................................................................................................... 190 Almanca Öğreniminde Mobil Araçların Kullanımına Yönelik Öğrenci Görüşleri .................................. 198 iii Fatma KARAMAN................................................................................................................................. 198 Türkiye’de Franz Kafka ile İlgili Yapılan Çalışmaların Derlemesi .......................................................... 207 Fatma KARAMAN................................................................................................................................. 207 The Contributions of Bilingualism to Foreign Language Teaching: A Model Proposal .......................... 216 Gamze Selin GÖZGENÇ ....................................................................................................................... 216 Kilisli Zihni Divanında Sevgilinin Güzellik Unsurlarından Yüz ve Yanak ............................................. 222 Hasan ŞENER ......................................................................................................................................... 222 Zulfiye GÜLNAR ................................................................................................................................... 222 Kilisli Zihni Divanında Sevgilinin Güzellik Unsurlarından Dudak ......................................................... 230 Hasan ŞENER ......................................................................................................................................... 230 “Wie Bitte” İsimli Yabancı Dil Olarak Almanca Ders Kitabında Görsellik ve Kültürlerarası İletişim İlişkisi ....................................................................................................................................................... 238 Hasan YILMAZ...................................................................................................................................... 238 Erdinç YÜCEL ....................................................................................................................................... 238 Dede Korkut Kitabında Kullanılan Arkaik Fiiller .................................................................................... 246 Ilhame BABANLY ................................................................................................................................. 246 Çağdaş Metafor Analiz Yöntemi İle Türkçe ve Almancadaki “Burun“ İle İlgili Deyimlerin irdelenmesi .................................................................................................................................................................. 259 Kemal DEMİR ........................................................................................................................................ 259 Ferit Devellioğlu’nun Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat’ı Üzerine Düşünceler ............................. 267 M. Faruk TOPRAK ............................................................................................................................... 267 Schweiger-Lerchenfeld’in “Hilâlin Altında” Adlı Seyahatnamesinde Türk İmgesi ................................. 275 Mehmet Burak BÜYÜKTOPÇU ........................................................................................................... 275 Ivan ILLICH’in Deschooling Society adlı Eserinin Türkçe Çevirisi Üzerine Bir İnceleme .................... 286 Mehmet Cem ODACIOĞLU ................................................................................................................. 286 Evren BARUT......................................................................................................................................... 286 Kaynakça................................................................................................................................................. 293 Süleymaniyeli Mehmed Re’fet Efendi ve Divânçesi ................................................................................ 294 Mesut ALGÜL ........................................................................................................................................ 294 Bahir SELÇUK ....................................................................................................................................... 294 The Basis and Contributions of Spelling Pronunciation in Teacher Training .......................................... 304 Mehmet DEMİREZEN .......................................................................................................................... 304 The Structure of “Eye Dialect” in English and Turkish pertaining to Foreign Language Teaching and Translation ................................................................................................................................................ 327 Mehmet DEMİREZEN .......................................................................................................................... 327 Klasik Fıkıh Kitapları Özelinde Arapçadan Türkçeye Çeviri Teknikleri ................................................. 340 Muhammed ÇUÇAK ............................................................................................................................. 340 iv Mahmut SAMAR ................................................................................................................................... 340 Arapça Dil Bilimleri ile Diğer Bilimler Arasındaki Bilgi Entegrasyonu.................................................. 355 Muhammed ELNECER ......................................................................................................................... 355 Pazar Dilinde Yineleme ve Ses Biçemleri ................................................................................................ 372 Munise Aksöz .......................................................................................................................................... 372 Son Osmanlı Dönemi Eseri Kitābu Îmaniyye .......................................................................................... 378 Murat GÖK ............................................................................................................................................ 378 İkinci Yeni Şiirinde Bir Mekân Poetiği: Oda ve Duvar Metaforu ............................................................ 392 Mustafa Fatih AYDIN ............................................................................................................................ 392 Trajik Karakterin Oluşumunda Melankoli ve Yas’ın Rolü: John Millington Synge’in “Denize Koşan Atlılar”ı..................................................................................................................................................... 417 Mustafa Zeki ÇIRAKLI......................................................................................................................... 417 Öznur YEMEZ ....................................................................................................................................... 417 EDEBİYAT NEDİR? ............................................................................................................................... 425 Nihat YAVUZ ......................................................................................................................................... 425 Yücel Feyzioğlu’nun Eserlerinde Göçmen İşçiler .................................................................................... 433 Nihat YAVUZ ......................................................................................................................................... 433 Bülent KIRMIZI..................................................................................................................................... 433 Öğretmen Adaylarının Yabancı Dil Öğrenme Uygulamalarına Yönelik Görüşlerinin Değerlendirilmesi .................................................................................................................................................................. 442 Okan SARIGÖZ ..................................................................................................................................... 442 Öğretmen Adaylarının Yabancı Dil Öğrenme Konusunda Öz Yeterliklerinin Değerlendirilmesi ........... 448 Okan SARIGÖZ ..................................................................................................................................... 448 Türkçe ve Arapçanın Temel Dil Özelliklerinin Araplara Türkçe Öğretiminde Etkisi .............................. 455 Orhan OĞUZ .......................................................................................................................................... 455 Kaynaklar ................................................................................................................................................. 465 Tiyatro Metni Çevirisinde Eşdeğerlik ve Örtüşüm Kavramları Üzerine Bir İnceleme: Phèdre Örneği ... 467 Serhan DİNDAR ..................................................................................................................................... 467 Teaching Vocabulary Items with Kahoot! in a State High School .......................................................... 486 Sevim EMECEN ..................................................................................................................................... 486 Mehmet DEMİREZEN .......................................................................................................................... 486 Ökolinguistische Phänomene in der Wochenmarktsprache ...................................................................... 519 Tahir BALCI .......................................................................................................................................... 519 Munise Aksöz .......................................................................................................................................... 519 Anadolu Bozkırlarından Malkoçoğlu’na Uzanan Bir Serüven: Cüneyt Arkın’ın Özyaşamöyküsü Üzerine .................................................................................................................................................................. 530 Taner TURAN ........................................................................................................................................ 530 v Romanda Kişiler Dünyası ve Karakter Yapıları ....................................................................................... 550 Veysel ŞAHİN ......................................................................................................................................... 550 Tevfik Fikret’in Şiirlerinde İmge Kurgusu ve Görüntü Düzeyleri ........................................................... 562 Veysel ŞAHİN ......................................................................................................................................... 562 M. Fatih AYDIN ..................................................................................................................................... 562 Ubikibu ..................................................................................................................................................... 588 Yakup YAŞAR ........................................................................................................................................ 588 Ideological Science Fiction ...................................................................................................................... 595 Yakup YAŞAR ........................................................................................................................................ 595 Evliya Çelebi’nin Seyahatname’si Işığında Şehrengizlerde Osmanlı Şehir Tasvirleri ............................. 600 Yunus KAPLAN ..................................................................................................................................... 600 Zahide EFE ............................................................................................................................................. 600 vi Nassın Tefsirinden Aşırılığı Gidermede Belağatın Tesiri Abdülcevad HARDAN1 Özet Fikri radikalizm, nassın kendisini ve amaçlarını tahrif edenlerin, peygamberlerin kullandığı dilde açıkça yahut naslara yüklenmesi mümkün olmayan anlamlar yükleyerek batıl tevilatta bulunan yalancıların bir ürünüdür. Bu türden metinleri incelediğimiz zaman peygamberin kendisinden beri olduğu uydurulmuş metinlerin ağızlarından döküldüğünü görürüz. Bu ameliyede ancak azgın yalancıların cüret edebileceği bir nevi hadis uydurma kabilindendir. Bu fiilleri halka gizli olması ve bu türden uydurukçu ve aşırı insanların meclislerinde bulunmaya bayılan kimseleri aldatması bakımından Hz. Peygambere açıkça iftira etmelerinden daha sakıncalıdır. Bu insanların haktan ve doğru yöntemlerden uzaklaşmasının temel sebebi açık bir Arapçayla indirilen vahiy dilinin belağatının sırlarına vakıf olmamaları sebebiyledir. Usulü fıkıh ve belağat ilimlerinin delaletlerini ayrıntılı bir şekilde anlamadıkça, yüzeysel belağat bilgisiyle yetinmeyip belağatın sırlarına dalmadıkça bu kişilerin ilimden bir nasipleri olmayacaktır. Bu araştırma aşağıdaki sorulara cevap aramaktadır: 1- Meani ilminin ve delalet konularının nassın tefsiri hususunda aşırılıktan alıkoymadaki etkisi nedir? 2- Metin tefsiri kuralları ışığında metin tevilindeki aşırılık hastalığının boyutları nelerdir? 3- Fikri aşırılıkla mücadele alanında Arapçanın esrarının anlaşılmasının faydaları nelerdir? Bu, fıkıh usulü ilminde nassın tefsiri ve metnin yorumunun aşırılıktan korunması hususunda belağat ilminin ve delalet konularının etkisini ortaya çıkarma çabası içerisinde olan analitik bir araştırmadır. Anahtar kelimeler :Belağat, metin tefsiri, metni anlama, ölçütler, aşırılık, Meani ilmi, delaletler. ِ ‫التطرف عن تفس ِري الن‬ ‫َّص‬ ُّ ‫درء‬ِ ‫البالغة على‬ ِ ‫أثر‬ ُ ‫ قهرمان مرعش‬-‫جامعة سوجتي إمام‬/ ‫ عبد اجلواد حردان‬.‫د‬ ‫أيت‬ ِّ ‫مآًل بتأويالت ابطلة‬ َّ ،‫حرفني لنصوص الدين ومقاصده‬ ِّ ‫الفكري هو صنعة ال ُْم‬ َ ‫ فإذا أتملتها ر‬،‫نصوصا ًل حتتمل‬ ً ‫حيملُوهنا‬ ً ‫الكذابني على لسان األنبياء صراحةً أو‬ ُّ ‫التطرف‬ ‫شر من الكذب صراحةً على النيب صلى‬ ٌّ ‫ وهو‬،‫َشر‬ َّ ‫ضرب من وضع احلديث ًل ََيرؤ على مثلِّه إًل‬ ِّ ‫الكذاب األ‬ ٌ ‫ وهذا‬،‫النيب منها بريء‬ ُّ ‫مبتدعة ًلكتها أفواههم و‬ َ ‫نصوصا‬ ً ‫فيها‬ ُ ‫اهجهل سأسرار البالةة ذهذا‬ ِّ ِّ ‫العامة وتدليسه على املفتونني مبنابر هؤًلء الوضَّاعني‬ ُ ‫دهى هؤًلء وحاد هبم عن هن احل إًل‬ َ ‫ وما‬،‫املتطرفني‬ ُ َّ ‫خفاؤه على‬ ُ ‫من حيث‬ ُ ‫هللا عليه وسلم‬ ‫علم‬ ِّ ‫ وًل تغين عنهم شيئا معرفتهم برسوم البالةة دون اإلحاطة سأسرارها والغوص يف فهم‬،‫اللسان العريب املبني الذي به أنزل القرآن الكرمي‬ َ ‫فصل سإسهاب يف‬ َّ ‫الدًلًلت امل‬ ُ ً :‫البالةة وأصول الفقه؛ وتسعى هذه الدراسة لإلجابة عن األسئلة اآلتية‬ ‫_ ما أثر علم املعاين ومباحث الداللة على درء التطرف عن تفسري النص؟‬1 ِ ‫_ ما جدوى‬3 ‫فقه أسرا ِر العربية يف جمال حماربة التطرف الفكري؟‬ ‫ _ ما أوجه فساد أتويالت التطرف للنص يف ضوء ضوابط تفسري النص؟‬2 َ .‫وه دراسة حتليلية تستهدف الكشف عن أثر علم البالةة ومباحث الدًللة يف علم أصول الفقه على تفسري النص ومحايته من التطرف‬ .‫ علم املعاين‬،‫ التطرف‬،‫ ضوابط معيارية‬،‫ فقه النص‬،‫ تفسري النص‬،‫ البالغة‬،‫ الدالالت‬:‫كلمات دالَّة‬ ِ ‫التطرف عن تفس ِري الن‬ ‫َّص‬ ُّ ‫درء‬ِ ‫أثر قواعد تفسري النصوص على‬ ُ ‫املبحث األول‬ :‫ اإلحساس ابملشكلة‬:‫َّأواال‬ 1 Dr. Öğr. Üyesi, Sütçü İmam Üniversitesi Öğretim Üyesi 1 ‫مآًل بتأويالت ابطلة‬ ‫للنص ومقاصده‪َّ ،‬‬ ‫الكذابني على لسان األنبياء صراحةً أو ً‬ ‫حرفني ِّ‬‫الفكري هو صنعة الْ ُم ِّ‬ ‫ُّ‬ ‫‪ -‬التطرف‬ ‫ضرب من‬ ‫ِّ‬ ‫مبتدعة ًلكتها أفواههم والوح منها بريء‪ ،‬وهذا ٌ‬ ‫نصوصا َ‬ ‫ً‬ ‫أيت فيها‬‫نصوصا ًل حتتملها‪ ،‬فإذا أتملتها ر َ‬ ‫ً‬ ‫حيملُوهنا‬ ‫من‬ ‫وضع احلديث ًل ََيرؤ على مثلِّه إًل َّ‬ ‫الكذاب األ ِّ‬ ‫شر من الكذب صراحةً على النيب صلى هللا عليه وسلم ُ‬ ‫َشر؛ فهو ٌّ‬ ‫ُ‬ ‫ِّ‬ ‫دهى هؤًلء وحاد هبم عن هن احل‬ ‫العامة وتدليسه على املفتونني مبنابر هؤًلء الوضَّاعني ِّ‬ ‫املتطرفني‪ ،‬وما َ‬ ‫ُ‬ ‫خفاؤه على َّ‬ ‫حيث ُ‬ ‫اهجهل بقواعد تفسري النصوص وأسرار البالةة ذهذا اللسان العريب املبني الذي به أنزل القرآن الكرمي‪ ،‬فف علم البالةة‬ ‫إًل ُ‬ ‫ابلذكر أنه لن تغين عن ِّ‬ ‫هؤًلء شيئًا معرفتُهم‬ ‫وأصول الفقه عصمةٌ من جهل التطرف بضربيه البسيط واملرَّكب‪ ،‬واألعَن ِّ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫بتجرد وإنصاف مقرونني بغوص يف فهم‬ ‫برسوم تلك القواعد ورايضيات تلك البالةة دون إحاطة سأسرارها وسرب ألةوارها ُّ‬ ‫املذكورين‪.‬‬ ‫العلمني‬ ‫ِّ‬ ‫َ‬ ‫املفصلة سإسهاب يف َ‬ ‫الدًلًلت َّ‬ ‫اإلرهاب‬ ‫ُ‬ ‫أن التطرف الفكري واملسلح صناعة تفاعلية‪ ،‬وًل ينفك عنهما حبال‬‫‪-‬وليس بِّ ْد ًعا يف التصور أن يذهب امرؤ إىل َّ‬ ‫السياس الذي تولِّد بذوره دول وخمابرات تنتعل اإلرهاب الفكري واملسلح ابلتحكم فيه عن بعد ابلتخطيط واملال‪ ،‬لكن‬ ‫شعوب الدول ِّ‬ ‫املصنعة ذهذا الضرب من‬ ‫ِّ‬ ‫أن اإلرهاب ِّ‬ ‫الصناع ًل يد لقوة مبكافحته اللهم إًل أن تولَد لدى‬ ‫املالحظ َّ‬ ‫الكفاح ملقاومة صناعته واكتساب مناعة ضد َعدواه املسرطنة‪ ،‬وأركان تلك الثالثية‪:‬‬ ‫ِّ‬ ‫اإلرهاب ثالثيَّةُ‬ ‫حقةٌ حاكِّمةٌ تضرب هيكل اإلرهاب العصيب فتشل حركته أو تبيده‪.‬‬ ‫‪ -1‬حريةٌ َّ‬ ‫‪ -2‬ووع ٌّ حقيق كاشف لتأويالت املتطرفني الفاسدة ولِّ َعمى البصائر ك َيلو صدأ اخلديعة واملكر ُ‬ ‫وحيي َموات احلقائ‬ ‫أدْتا املخابرات وما زالت‪.‬‬ ‫اليت و ْ‬ ‫أصول تفسري النص‪ ،‬واألخرى تنويرية تُزيل ةشاء القلوب وعمى البصائر‪ ،‬وأتيت على‬ ‫‪ -3‬وصحواتن‪ :‬إحدامها علمية تنشر َ‬ ‫خر السقف عليهم وقد ُزلزلت أسسه‬ ‫فكر اإلرهاب وبيته العنكبويت من قواعدمها فال تُبق منهما شيئًا وًل تذر‪ ،‬فإذا َّ‬ ‫وتصدعت أسواره املخابراتية انكشفت َس ْوءات َس َح ِّرته‪ ،‬بل قد ينقلب السحر على الساحر‪.‬‬ ‫ضرب من اخليال ما مل تدعمه قوةٌ اقتصاديةٌ راعية‪،‬‬ ‫وإن احلديث عن وًلدة تلكم احلرية وذاكم الوع وتلكم الصحوة ذهو ٌ‬ ‫وأخرى فكرية نرية منرية متجردة‪ ،‬وإرادة مجاعية تصدع ابحل وًل تنصدع‪ ،‬تُ ِّ‬ ‫قاوم أو جتتث خالاي اللويب الصهيوين املتغلغل‬ ‫الصناع وخرائطه‪.‬‬ ‫ذرات القوى العظمى ِّ‬ ‫املصدرة خلِّطط اإلرهاب التجاري ِّ‬ ‫يف َّ‬ ‫الفكري فهو رِّحم اختلطت فيها مياه سادة أخدان إلماء مسافِّحات‪ ،‬مث ةدت تلك ِّ‬ ‫الرحم املسرطنةُ‬ ‫ُّ‬ ‫‪ -‬هذا و َّأما اإلرهاب‬ ‫ْ‬ ‫ُ‬ ‫َ ٌ‬ ‫حبلَى بنسل ِّ‬ ‫عطش ًل يرويه ةري الدم‪ ،‬فكان ما كان مما أنت ةينٌّ عن تكرار صور ليله الدَّاهم ِّ‬ ‫املدذهم‪ ،‬أما أولئكم السادة‬ ‫ُ‬ ‫ُ‬ ‫حرفون لنصوص الدين‬ ‫ونو ُاهبم‪ ،‬و َّأما أخداهنم فهم الْ ُم ِّ‬ ‫كالؤهم َّ‬ ‫عبيد القوى العظمى ِّ‬ ‫املصنعة لإلرهاب وو ُ‬ ‫ُّ‬ ‫املستبدون ُ َ‬ ‫فهم‬ ‫تتأمل سيماها حىت ترى املسخ الفكري والروح َّ عليها‬ ‫نظرا بل إنك ما إن ْ‬‫قبحا كلما ْزد َْتا ً‬ ‫ومقاصده‪ ،‬وتزيد وجوههم ً‬ ‫ضاعتهم هذه متلُّقهم ليغدوا ً‬ ‫عبيدا للمستبدين والظلمة أو‬ ‫وةري خاف أنَّه إمنا حيمل هؤًلء الوضاعني على َو َ‬ ‫ابداي‪ُ ،‬‬ ‫ً‬ ‫‪2‬‬ ‫للظالميني والقتلة؛ فينالوا لقب كهنة السلطان أو مسوخ الدين وُك َّهانَه جبدارة‪ ،‬وما دهى هؤًلء وحاد هبم عن هن احل‬ ‫هوة السفَّاحني أو الظالميني إًل اذهوى أو اهجهل سأسرار البالةة ذهذا اللسان العريب املبني‬ ‫وهوى هبم _ومنهم أهل علم_ يف َّ‬ ‫العجاب اليت أتت على الداء والدواء‪:‬‬ ‫ِّ‬ ‫ك لسرب هذه احلقيقة تلك الواقعةُ ُ‬ ‫الذي أنزل به القرآن الكرمي‪ ،‬وحسبُ َ‬ ‫عندما انعقد مؤمتر منظمة ‪ BADR‬اإلسالمية الت َقى رئيس وزراء إثيوبية د‪ .‬أَِّيب أمحد بويل عهد أبو ظيب حممد بن زايد‪،‬‬ ‫قال أيب أمحد‪ :‬فعرضت عليه فكرة إنشاء معهد إسالم يف إثيوبية‪ ،‬وطلبت منه مساندتنا‪ ،‬فقلت‪:‬‬ ‫‪-‬سأي ش ء ميكن أن تساعدوان؟‬ ‫‪-‬حممد بن زايد‪" :‬حنن معكم بكل ش ء‪ ،‬وسنقوم بتعليمكم"‪.‬‬ ‫كل ما نريده منكم هو‬ ‫‪ -‬رئيس الوزراء اإلثيويب‪" :‬أ ََّما أَ ْن تعلِّموان اإلسالم فال حاجة لنا إليكم‪َّ ...‬‬ ‫ألن الدين ضاع منكم‪ُّ ،‬‬ ‫أيضا إىل الطري الصحيح"‪2‬؛ فرقصت‬ ‫اإلسالم الصحيح جيِّ ًدا‪ ،‬مث سنعيدكم أنتم ً‬ ‫َ‬ ‫أن تعلموان اللغة العربية سر ًيعا لنفهم‬ ‫وح َّ للقوم أن يطربوا؛ فقد أدرك العجم‬ ‫فرحا‪ ،‬وتعالَت يف القاعة أصداء التكبري ونغمات التصفي ‪ُ ،‬‬ ‫قلوب احلاضرين ً‬ ‫حمرفا ًل‬ ‫شوهوا صورة اإلسالم وحرفوا ماهيته وبغوا على جوهره‪ ،‬فللعجم احل يف أن يرفضوا دينًا َّ‬ ‫أن أعراب ِّ‬ ‫اليوم َّ‬ ‫بفطرْتم َّ‬ ‫َ‬ ‫تصح نسبته إىل منزله حبال بل هو إىل الدين الوضع ِّ أقرب منه إىل ِّ‬ ‫الدين السماوي‪.‬‬ ‫وعلى هذا َيوز القول سأن اهجهل ابلعربية هو آفة التطرف الفكري يف تفسري النصوص‪ ،‬وًل يعرتض َّ‬ ‫سأن مصدر أكثر هذا‬ ‫الضرب من التطرف هم عرب اليوم؛ ألن عرب األمس مل يكونوا عرًاب ُخلَّ ً‬ ‫صا يفقهون أسرار العربية وبالةتها ومناه‬ ‫تفسريها انهيك عن عرب اليوم الذين هم ابسم العجم أح ُّ وأجدر؛ يقول أبو عمرو بن العالء‪( :‬أكثر من تزندق ابلعراق‬ ‫هجهلهم ابلعربية)‪ ،3‬وهذا حكم على واقع شهده أبو عمرو وهو من هو يف العربية‪ ،‬كان يونس بن أيب حبيب النحوي‬ ‫يقول‪ :‬لو كان أح ٌد ينبغ أن يؤخذ بقوله يف كل ش ء لكان ينبغ أن يؤخذ بقول أيب عمرو بن العالء كلِّه يف العربية‪،‬‬ ‫ولكنه ليس من أحد إًل وأنت آخذ من قوله واترك إًل النيب صلى هللا عليه وسلم‪.4‬‬ ‫صى إًل‬ ‫الصدد من مال وجهد ووقت ًل يكاد ُحي َ‬ ‫ورةم أن مكافحة اإلرهاب ه قضية األمم اليوم‪ ،‬و َّ‬ ‫أن ما ينف يف هذا َّ‬ ‫ومرد اإلخفاق يف عالجه وعملياته إىل‬ ‫َّ‬ ‫أن شرايني اإلرهاب ما تزال ابقية وتتمدد‪ ،‬وصناعته يف رواج‪ ،‬وأعداده يف ازدايد‪ُّ ،‬‬ ‫املتفردين‬ ‫ِّ‬ ‫املخادعني ِّ‬ ‫ثالثية خمابراتية‪ :‬احنراف مقصود يف تشخيص الداء‪ ،‬وتضليل للرأي العام يف وصف أسبابه‪ِّ ،‬‬ ‫ومكر‬ ‫وجتار سالح وعقار ودم ِّ‬ ‫وديْن‪.‬‬ ‫مببضع العالج من حكومات ِّ‬ ‫َ‬ ‫‪2‬‬ ‫‪https://twitter.com/ar_ethiopia 29.7.2018‬‬ ‫‪ 3‬ابن األنباري‪ :‬نزهة األلباء يف طبقات األدابء ‪.31/1‬‬ ‫‪ 4‬املصدر الساب ‪.‬‬ ‫‪3‬‬ ‫مصانع اإلرهاب ِّ‬ ‫للفقر أو ِّ‬ ‫اهجهل البسيط واملركب أو‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫استغالل‬ ‫وأما أدوات اإلرهاب ِّ‬ ‫املنفذة فال تفسري لدائها وعلَّتها سوى‬ ‫استثمار ذلك كلِّه يف ِّ‬ ‫شل حركة العقل واستعباده سأهواء ومصاحل تتدثَّر‬ ‫ِّ‬ ‫العنصر ِّية أو سيف الظلم واًلضطهاد واًلستبداد و‬ ‫وَسوم َُسومها الفكرية سوى علم قواعد تفسري النصوص؛ فإن من‬ ‫بداثر الدين أو بشعار األهواء‪ ،‬وًل ِّ‬ ‫عاصم من بلوائها َ‬ ‫علم البالةة وأصول الفقه أن يضبطا حركة العقل يف تفسري النص ضبطًا يستهدف الوصول إىل مراد قائله وحيول‬ ‫شأن َ‬ ‫ضرب من الوضع املعنوي والكذب على صاحب‬ ‫دون حتريف النص أو اًلحنراف به عن مقصوده‪ ،‬فالتحريف أو اًلحنراف ٌ‬ ‫النص‪.‬‬ ‫اثنياا‪ :‬مشكلة الدارسة‬ ‫بذور صناعة التطرف الفكري فليس من العسري البتة الوقوف على‬ ‫تعذر البحث يف خبااي الزوااي اليت ُُتف يف جنباْتا َ‬ ‫إذا َّ‬ ‫ما أضلَّ املتطرفني أدعياء اًلجتهاد وأتباعهم املقلِّدين ذهم يف الشذوذ التصوري وبناء األحكام عليه‪ُّ ،‬‬ ‫ومرد تيه رؤوسهم إىل‬ ‫ثالثية العبثية يف آلية اًلجتهاد‪:‬‬ ‫‪ ‬اجتهاد بال ضوابط‪.‬‬ ‫اجتهاد منطل ُقه اذهوى أو املذهب الفكري‪.‬‬ ‫ٌ‬ ‫‪‬‬ ‫‪ ‬اهجهل سأسرار البالةة وقواعد تفسري النصوص‪ .‬هذا و َّأما املرؤوسون فمآل عمى اذهداية لديهم إىل ثالثية التقليد‬ ‫األعمى القاضية سإعدام العقل مناط التكليف‪ ،‬وه ‪:‬‬ ‫‪ ‬التسليم بتفسري املقلَّد للنص‪.‬‬ ‫‪ ‬استبدال تفسريه ابلنص‪.‬‬ ‫‪ ‬القطع بصواب تفسريه وخبطأ ما سواه على حنو حيول دون َساع املقلد ألي رأي آخر انهيك عن فهمه‪.‬‬ ‫إن تفسري النص بال ضوابط حيمل يف طياته بذور التطرف ِّ‬ ‫ويؤدي إىل تكاثر اإلرهاب؛ ذلك أنه ًل يصح‬ ‫ولك أن تقول‪َّ :‬‬ ‫ِّ‬ ‫املتحدث‬ ‫تقرب القارئ من مراد املتكلم‪ ،‬وأمهها قواعد تفسري النصوص‪ ،‬وهذا َعقد لغوي بني‬ ‫تفسري النص إًل بضوابط ِّ‬ ‫والسامع يلتزم فيه األول ابلوضع والثاين ابحلمل على مراد املتكلم مبقتضى الوضع يف ضوء قرائن كالم املتحدث الداخلية أو‬ ‫اخلارجية؛ لذا تسعى هذه الدراسة إىل اإلجابة عن األسئلة اآلتية‪:‬‬ ‫ما أثر قواعد تفسري النصوص (علم املعاين ومباحث الدًللة) على درء التطرف عن تفسري النص؟‬ ‫‪-1‬‬ ‫ما أوجه فساد أتويالت التطرف للنص يف ضوء ضوابط تفسري النص؟‬ ‫‪-2‬‬ ‫ما جدوى ِّ‬ ‫فقه أسر ِّار العربية يف حماربة التطرف الفكري؟‬ ‫‪-3‬‬ ‫َ‬ ‫‪4‬‬ ‫اثلثاا‪ :‬فرضيات الدراسة‪:‬‬ ‫متبوعه ُه ِّدي هو دومنا ِّع وًل إعياء؛ فالدراسة تستهدف تقومي تصورات رؤوس التطرف‬ ‫أبصر ُ‬‫املتطرف املقلد اتبع‪ ،‬فإن َ‬ ‫الفكري فحسب؛ ولكيال يبدأ البحث ابملصادرة على مطلوبه ابلبناء على قواعد تفسري النصوص فإنه يَفرتض أن تفسري‬ ‫النص بال ضوابط‪:‬‬ ‫‪ً ‬ل عالقة له ابلتطرف‪.‬‬ ‫أساس يف صناعة التطرف الفكري‪.‬‬ ‫سبب ٌ‬‫ٌ‬ ‫‪‬‬ ‫‪ ‬قد يكون سببًا وقد ًل يكون‪.‬‬ ‫ابعا‪ :‬منهج الدراسة‬ ‫را‬ ‫هذه دراسة حتليلية تستهدف الكشف عن أثر علم البالةة ومباحث الدًللة يف علم أصول الفقه على تفسري النص ومحايته‬ ‫من التطرف‪ ،‬فه على التفصيل‪:‬‬ ‫‪ ‬وصفية يف بيان أوجه تفسري النص املتطرف‪.‬‬ ‫عضواي تسرب وجه استدًلل املتطرفني يف تفسريهم للنص‪.‬‬ ‫ا‬ ‫‪ ‬حتليلية‬ ‫‪ ‬نقدية يف بيان فساد أتويل النص بال ضوابط‪.‬‬ ‫خامسا‪ :‬أهداف الدراسة‬ ‫ا‬ ‫الكشف عن أثر قواعد تفسري النصوص (علم البالةة ومباحث الدًللة يف علم أصول الفقه) على تفسري‬ ‫‪-1‬‬ ‫النص ومحايته من التطرف‪.‬‬ ‫بيان أوجه فساد التأويالت املتطرفة‪.‬‬ ‫‪-2‬‬ ‫فكر أقوى منه وأبقى‬ ‫ِّ‬ ‫إثبات نسبة قدرة الفكر على اجتثاث التطرف؛ فإن اإلرهاب فكر ًل يستأصله إًل ٌ‬ ‫‪-3‬‬ ‫وأرسخ‪.‬‬ ‫سادسا‪ :‬الدراسات السابقة‬ ‫ا‬ ‫مل أقف على حبث علم يسرب أةوار مشكلة الدراسة‪ ،‬وما ُكتب من مقاًلت يف املوضوع ًل يعدو أن يكون دندنة‬ ‫وحتذيرا من أتويالته وأُطروحاته‪.‬‬ ‫ً‬ ‫ِّ‬ ‫الفكري‬ ‫ووعيدا للتطرف‬ ‫وتذكريا سأمهية حبث املسألة ً‬ ‫ً‬ ‫‪5‬‬ ‫ابملوضوع يف حمور "دور علم املقاصد يف تفكيك خطاب‬ ‫ِّ‬ ‫وينبغ أن يكون مؤمتر تفكيك خطاب التطرف‪ 5‬قد عُ ِّين‬ ‫التطرف"‪ ،‬لكن مل أقف على أحباثه منشورةً‪ ،‬وأمهُّها‪:‬‬ ‫‪ -‬التطرف وخطاب الفهم والتحليل‪ :‬عبد الرمحن بودرع‪.‬‬ ‫‪ -‬املقاصد الكلية للدين اإلسالم وأمهيتها يف مواجهة ظاهرة التطرف‪ :‬موًلي املصطفى اذهند‪.‬‬ ‫‪ -‬الصناعة املقاصدية آلية لتفكيك التطرف ونقض مقوًلته‪ :‬حممد املنتار‪.‬‬ ‫‪ -‬مداخل بالةية لفهم ظاهرة التطرف‪ :‬حممد احلافظ الروس ‪.‬‬ ‫ابعا‪ :‬مصطلحات الدراسة‪:‬‬ ‫س ا‬ ‫علم البالغة‪ :‬مطابقة الكالم الفصيح ملقتضى احلال‪.‬‬ ‫علم أصول الفقه‪ :‬أدلة الفقه اإلمجالية وطرق اًلستنباط وكيفيتها وصفات املستنبط‪.‬‬ ‫التطرف يف تفسري النص‪ :‬جماوزة حدود مناه ِّ تفسري النصوص وأسر ِّار البالةة العربية سإفراط ًل حتتمله دًلًلت األلفاظ‪،‬‬ ‫وبه يدخل يف الدين ما ليس منه‪.‬‬ ‫املبحث الثاين‬ ‫ظاهرة التطرف يف تفسري النص‬ ‫ميكن التأريخ لظاهرة التطرف يف تفسري النص ابليوم الذي ساد فيه التعصب الفكري أو املذهيب أو العقدي أو العرق أو‬ ‫فعل القتل يف‬ ‫إسناد معاوية بن أيب سفيان ‪-‬رض هللا عنه‪َ -‬‬ ‫السياس ؛ ومن ابكورة التأثري السياس على تفسري النص ُ‬ ‫عمارا‬ ‫السبب القر ِّ‬ ‫يب‪ ،‬بل َّ‬ ‫الفاعل ِّ‬ ‫املباشر و ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫(ويح عمار تقتلُهُ الفئةُ الباةيةُ)‪ 6‬إىل سبب بعيد ونفيِّ ِّه عن كل من‬ ‫كأن ً‬ ‫حديث َ‬ ‫أن علِّياا رد‬ ‫أن الَّ ِّذي قتلهُ ُهو الَّ ِّذي جاء بِِّّه ُدون ُمقاتِّلِّ ِّيه‪ ،‬و َّ‬ ‫أتول َّ‬ ‫أن ُم ِّ‬ ‫عاوية َّ‬ ‫مسلوب اإلرادة (يُْروى َّ‬ ‫ُ‬ ‫مكرهٌ‬ ‫يف هذا التأويل َ‬ ‫تناظ ِّرين ِّم ْن‬ ‫كالم الْم ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫لكن من نظر ِّيف ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫هذا التأْ ِّويل بِّ ِِّّ‬ ‫ُ‬ ‫اب؛ ْ ْ‬‫فنح ُن إ ًذا قتلْنَا محَْزة‪ ،‬وًل ريْب أن ما قالهُ عل ٌّ ُهو الصو ُ‬ ‫قوله‪ْ :‬‬ ‫َ ْ‬ ‫عاوية بِّكثِّ ِّري)‪.7‬‬ ‫عف ِّم ْن ُم ِّ‬ ‫وص ِّمن التأْ ِّو ِّ‬ ‫الْع ِّ‬ ‫لماء ال ِّذين ْليس ْبي ُنه ْم قِّ ٌ‬ ‫أض ُ‬ ‫يالت ما ُهو ْ‬ ‫ُّص ِّ ْ‬‫ك َو َج َد أن ذهُْم ِّيف الن ُ‬ ‫تال وًل ُم ْل ٌ‬ ‫ُ‬ ‫‪ 5‬البيان اخلتام ملؤمتر تفكيك خطاب التطرف‪http://www.arrabita.ma/events/ :‬‬ ‫‪ 6‬صحيح البخاري‪ ،‬رقم احلديث ‪ ،447‬صحيح مسلم‪ ،‬رقم احلديث ‪.2916‬‬ ‫‪ 7‬جمموع الفتاوى ‪.48/35‬‬ ‫‪6‬‬ ‫هبذا الضرب من التأويل انتقلت حركة الفكر من النظر يف الدليل ًلستنباط املدلول أ ااي كانت املخرجات والنتائ إىل تقدمي‬ ‫الرأي والفكرة وصدارْتما مث التمحل والتكلف يف اًلستدًلل ذهما ولو بِّلَ ِّ أعناق النصوص وحتميلها ما ًل حتتمله من‬ ‫قصدا أو‬ ‫تبعا وما يدل عليه ً‬ ‫رد دًللة منطوق النص ومفهومه وما سي ألجله أصالةً أو ً‬ ‫قريب أو بعيد؛ فنجم عن ذلك ُّ‬ ‫إمياءً وإِّشارةً؛ وذهذا الضرب من التطرف الفكري يف تفسري النص مؤشر ٌ‬ ‫ات مباشرة أبرزها‪:‬‬ ‫رسول هللاِّ ‪-‬صلى هللا عليه وسلم‪ -‬تَ َال‬ ‫‪ ‬أتليه الشخصيات واستبدال تفسريها ابلنص‪ ،‬عن عدي بن حامت َّ‬ ‫((أن َ‬ ‫َحبَ َارُه ْم َوُرْهبَ َاهنُْم أ َْرَاب ًاب ِّم ْن ُد ْو ِّن هللاِّ) التوبة‪َ ،31:‬‬ ‫قال‪ :‬أ ََما إِّ َّهنُم َمل يَ ُك ْونُوا‬ ‫قَ ْو َل هللاِّ تَ َع َ‬ ‫اىل يف سورةِّ براءةِّ َّ‬ ‫(اُتَ ُذ ْوا أ ْ‬ ‫استَ َحلُّ ْوهُ‪َ ،‬وإِّ َذا َحَّرُموا َعلَْي ِّهم َشْي ئًا َحَّرُم ْوهُ))‪.8‬‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫َحلُّوا َذهُم َشْي ئًا ْ‬ ‫َّهم َكانُوا إ َذا أ َ‬ ‫يَ ْعبُ ُد ْوَهنُْم‪َ ،‬ولَكن ُ‬ ‫‪ ‬إنزال الظنيات منزلة القطعيات‪ ،‬ووضع املتشاهبات موضع احملكمات‪ ،‬وإحالل الفروع حمل األصول‪ ،‬وتلبيس‬ ‫اجتهاد األهو ِّاء بوقوع املآًلت على وفقها اتفاقًا بال سب حدس وًل تقدير مستساغ‬ ‫ِّ‬ ‫الوسائل ابملقاصد‪ ،‬وتسويغ‬ ‫لش ء منها‪.‬‬ ‫يتجزأ‪ ،‬فليس من‬ ‫علما أن نصوص الوح من كتاب وسنة كلٌّ ًل َّ‬ ‫‪ ‬اًلنتقاء وف ًقا لألهواء والنزعة الفكرية املتطرفة‪ً ،‬‬ ‫احل يف ش ء إميان قوم ببعض الكتاب وكفرهم ببعض‪ ،‬واًلنتقائية ابذهوى ليست عن هذا ببعيد؛ فما دام مصدر‬ ‫احدا فال ِّ‬ ‫مسوغ للعمل ببعض ما قيل وترك بعض آخر منه بال محل وًل مجع وًل أتويل‪ ،‬وًل وجهَ لتأويل‬ ‫النص و ً‬ ‫بعض النصوص وترك بعض آخر منها على ظاهره لدى من يقولون ببطالن التأويل مطل ًقا ونف اجملاز يف القرآن‪،‬‬ ‫أن املؤولة ِّ‬ ‫معطلة‪.‬‬ ‫ويدَّعون َّ‬ ‫‪ ‬اًلجتهاد ابذهوى واملصادرة على املطلوب‪ ،‬فال جترد وًل موضوعية عندئذ‪ ،‬فاملتطرف يبدأ بتقدمي املطلوب مث‬ ‫عَن مبناه البحث وأدبياته وآدابه وًل بقواعد تفسري النصوص والبالةة العربية وًل‬ ‫يبحث له عن دليل‪ ،‬وًل يُ َ‬ ‫ابملوازنة بني األدلة وًل بقواعد التعارض والرتجيح؛ فهذه النزعة تُ َؤنْ ِّس ُن الدين ألهنا نقيض ما أُنزلت الشريعة من‬ ‫عبدا هلل‬ ‫أجله؛ قال الشاطيب‪( :‬املقصد الشرع ِّمن ْ‬ ‫وضع الشريعة هو إخراج املكلف عن داعية هواه حىت يكون ً‬ ‫اختيارا كما هو عب ٌد هلل اضطر ًارا)‪.9‬‬ ‫ً‬ ‫‪ 8‬سنن الرتمذي‪ :‬كتاب التفسري‪ ،‬ابب ومن سورة التوبة‪ ،‬رقم (‪.)278/5( ،)3095‬‬ ‫‪ 9‬املوافقات‪.128 / 2 :‬‬ ‫‪7‬‬ ‫ِّ‬ ‫صح‬ ‫حمل نظر؛ فإن َّ‬ ‫‪ ‬البناء على مسلَّمات قطعية لدى املفسر املتطرف؛ فأي نص ُتتلف دًللته عنها مت ٌ‬ ‫َّهم أو ُّ‬ ‫وجب أتويله ولو مبا ًل طاقة به للنص وسياقه وسباقه وزمانه ومكانه وسبب وروده أو نزوله وحال خماطبيه‬ ‫ومعهودهم‪.‬‬ ‫مردود‬ ‫‪ ‬رفض تعدُّد اًلجتهاد السائغ يف الظنيات‪ ،‬فاملصيب واحد عندهم‪ ،‬ومن مل يكن على مذهبهم فاجتهاده ٌ‬ ‫ةري مرجعياْتم لوثةٌ تَ ِّش سأنَّه َد َس ٌم يف ُسم‪.‬‬ ‫آخر عن ِّ‬ ‫ابطل انتهاءً وإن وافقهم؛ إذ َّ‬ ‫إن صدور رأي َ‬ ‫ابتداءً ٌ‬ ‫لتغري أهو ِّاء الرؤوس اآلمرة الناهية‪.‬‬ ‫تبعا ُّ‬ ‫‪ ‬القطع بتفسري مث اهجزم بنقيضه ً‬ ‫ذهوى أو ِّحلاكم أو تصور أو‬ ‫انتصارا ً‬ ‫ً‬ ‫‪ ‬التكلُّف يف أتويل النصوص وحتميلها ما ًل حتتمله وما ًل طاقة أللفاظها به‬ ‫فكر أو مذهبية أو مدرسة ما‪.‬‬ ‫‪ ‬إدراج أوهام فكرية يف األصول املنهجية لتفسري النص‪ ،‬ومنها قول املعصوم احلجة عند الشيعة والرؤاي و َّ‬ ‫الذوق‬ ‫والكشف الصويف ونظرايت اللسانيات املنفلتة مثل موت املؤلف وحنوها‪.‬‬ ‫وللتطرف الفكري يف تفسري النص أمارات أخرى تومئ إىل اًلنزايح حنو اًلبتداع واخرت ِّاع دين وضع بشري ابسم هللا‪،‬‬ ‫ومن أظهرها‪:‬‬ ‫‪ ‬التعصب لرأي وفرضه ورفض النقد‪.‬‬ ‫التطرف املعصومة‪.‬‬ ‫التقليد األعمى والتسليم مبا قد قيل من تفسري صادر عن مرجعيات ُّ‬ ‫‪‬‬ ‫اآلخر‪ ،‬وإطالق األحكام بال دليل‪ ،‬والتعميم قبل اًلستقراء‪.‬‬ ‫‪ ‬الطعن يف التفسري َ‬ ‫‪ ‬مواجهة التفكري ابلتكفري‪.‬‬ ‫‪ ‬أَسارة العقول لسواب األفكار‪.‬‬ ‫‪ ‬التزام أشد األمرين واإللزام به‪ ،‬وقد اشتهر عن سفيان الثوري قوله‪َّ :‬‬ ‫(إمنا العلم عندان الرخصة من ثقة‪ ،‬فأما‬ ‫التشديد فيُحسنه كل أحد)‪ ،10‬قال ابن تيمية‪( :‬التشديد اترًة يكون ابُتاذ ما ليس بواجب وًل مستحب مبنزلة‬ ‫‪ 10‬النووي‪ :‬آداب الفتوى‪ ،‬ص‪.37‬‬ ‫‪8‬‬ ‫حرم وًل مكروه مبنزلة احملرم واملكروه يف الطيبات‪،...‬‬ ‫الواجب واملستحب يف العبادات‪ ،‬واترةً ابُتاذ ما ليس مبُ َّ‬ ‫كثري من ُعبَّ ِّادان قد وقعوا يف بعض ذلك متأولني معذورين أو ةري متأولني وًل معذورين)‪.11‬‬ ‫و ٌ‬ ‫املبحث الثالث‬ ‫أثر قواعد تفسري النصوص على درء التطرف عن تفسري النص‬ ‫علما وضعياا ِّصرفًا‪،‬‬ ‫معا ً‬ ‫مل يكن علم قواعد تفسري النصوص ودًلًلت األلفاظ الشامل لعلم البالةة وأصول الفقه ً‬ ‫بل عماد هذا ِّ‬ ‫العلم ثالثيةٌ منهجية ًل سلطان لألهواء عليها‪:‬‬ ‫اًلحتجاج‪ ،‬وًل يَِّرُد على هذا خمالفةُ منه‬ ‫ِّ‬ ‫عصر‬ ‫كالم ِّ‬ ‫العرب يف ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫لدًلًلت النصوص و ِّ‬ ‫تام‬ ‫اًلستقراءُ ال ُّ‬ ‫أ‪-‬‬ ‫ِّ‬ ‫احلنفية له يف أتصيل قواعد تفسري النصوص؛ ذلك أن فقه اإلمام اإلعظم وتفسريه للنصوص قام على‬ ‫املنه العلم ِّ املتف عليه؛ وليس فيما قام به طلبته سوى مجع تلك القواعد واستنباطها من اجتهاده‬ ‫يف النصوص‪ ،‬لكن َيوز اًلعرتاض ابستثناءات قواعد تفسري النصوص اليت مل تطَّ ِّرْد فيها الفروع الفقهية‬ ‫حمل إشكال ًل يُن َكر بل ه أقرب إىل املصادرة على مطلوب منها إىل‬ ‫ُّ‬ ‫عند اإلمام األعظم؛ فه‬ ‫املوضوعية واملنهجية العلميَّة ِّ‬ ‫الص ْرفة‪.‬‬ ‫صحيحا‪.‬‬ ‫ً‬ ‫فهما‬ ‫استنباط املوازين اهجامعة للقوانني الضابطة لفهم ِّ‬ ‫أي نص عريب ً‬ ‫ب‪-‬‬ ‫َش ْفع ذلك مبسلمات علم املنط الذي تتف العقول على صواب كلياته وأقيسته‪.‬‬ ‫ت‪-‬‬ ‫محاسا امللتهب بعاطفة جياشة تَتخذ منه‬ ‫إن التطرف يف تفسري النص معول هدَّام وانر موقدة يف عقول الشباب املتقد ً‬ ‫ويعززه بتفسري آخر مثلِّه لنصوص أخرى‬ ‫وقودا لتجار اإلرهاب وصنعته‪ ،‬فهذا التفسري املتطرف يؤصل للتكفري ويؤسس له‪ِّ ،‬‬ ‫ً‬ ‫كل كافر؛ ِّ‬ ‫فيسوغ بذلك لرعاع املتطرفني عشوائيةَ القتل وةوةائية احلرائ والوصايةَ أو اهجنايةَ على‬ ‫أصال لقتل ِّ‬ ‫يتخذ منها ً‬ ‫العقول ابسم الدين‪.‬‬ ‫ِّ‬ ‫اإلنسانية من ضرام هذا التطرف سيأيت البحث‬ ‫للعمل بقواعد تفسري النصوص من أثر بليغ على ِّ‬ ‫وقاية العقول و‬ ‫ولبيان ما ِّ‬ ‫على أبرز قضااي التطرف يف الفكر واحلياة‪.‬‬ ‫املطلب األول‬ ‫‪ 11‬ابن تيمية‪ :‬اقتضاء الصراط‪.103/1 ،‬‬ ‫‪9‬‬ ‫تعدد الوضع واالشرتاك‬ ‫ألكثر من‬ ‫املشرتك‪ :‬لفظ موضوع حلقيقتني خمتلفتني أو أكثر وضعا أ ََّوًلً من حيث مها كذلك‪ ،12‬فف اللغة ألفا ٌ ِّ‬ ‫ظ ُوضعت َ‬ ‫ً‬ ‫ابلعني‪.‬‬ ‫ِّ‬ ‫حقيقة ابًلشرتاك كلفظ "العني" ُوضع للباصرة والبئر والشمس واهجاسوس‪ ،‬وللنقد فيقال‪ :‬اشرتيت ابلدَّين ًل َ‬ ‫املشرتك من وضع قبيلتني تضع كلٌّ منها اللفظ ملعَن خيتلف عن اآلخر مث‬ ‫ُ‬ ‫ولوجود اللفظ املشرتك أسباب؛ فقد يكون‬ ‫يشتهر الوضعان‪ ،‬وقد يكون من واضع واحد لغرض اإلهبام على السامع حيث يكون التصريح سببًا للمفسدة‪ ،‬وقد يكون‬ ‫ظ يف مدلول خيتلف عن مدلوله املتعار ِّ‬ ‫ف عليه يف ذهجة أخرى‪ ،‬فيتعدد معَن‬ ‫ًلختالف اللهجات فيوضع يف ذهجة ما لف ٌ‬ ‫َ‬ ‫اللفظ الواحد‪ ،‬حىت يشتهر استعمالُه يف املعنيني‪ ،13‬وقد تتغري الدًللةُ بتطور اللغة كما إذا دل اللفظ على معَن واحد مث‬ ‫استعمل جمازا يف معَن آخر حىت اشتهر اجملاز كما يف احلقيقة املهجورة واجملاز املشهور؛ فمثال كلمة "فََت" استُ ِّ‬ ‫عملت مبعَن‪:‬‬ ‫ََ‬ ‫ُ‬ ‫ً‬ ‫صل لِّلَّفظ الواحد عدةُ معان‬ ‫ِّ‬ ‫اخترب املعدن ابلنار‪ ،‬مث مبعَن اًلضطهاد يف الدين وةريه‪ ،‬مث مبعَن الوقوع يف الضالل‪ ،‬فح َ‬ ‫مصطلحا ملفهوم ما يف ِّعلم من العلوم‪ ،‬فيكتسب‬ ‫ً‬ ‫ض ِّع كلمة ما‬ ‫‪14‬‬ ‫بسبب ِّ‬ ‫تطور الدًللة ‪ ،‬ومن ذلك ما حيصل بسبب َو ْ‬ ‫شيوعا يف‬ ‫أكثر ً‬ ‫املدلول اهجديد َ‬ ‫ُ‬ ‫آخر خيتلف عن مدلولِّه األصل يف اللغة‪ ،‬وقد يصبح‬ ‫اللفظ يف اًلصطالح مدلوًلً َ‬ ‫اًلستعمال‪.‬‬ ‫يقع يف األفعال واحلروف كذلك؛ فاألول مثل "قضى" مبعَن‪ :‬ح َكم وأمر وحتم‪ ،‬والثاين‬ ‫وقد ق َّرر األصوليون أن اًلشرت َاك قد ُ‬ ‫ِّ‬ ‫للتبعيض والسببية والتأكيد والتعدية وةريها‪.15‬‬ ‫كالباء اليت أتيت‬ ‫معَن لغوي وشرع تعني الثاين كألفاظ‬ ‫ِّ‬ ‫واألصل يف املشرتك الدًللةُ على معَن واحد حتدده القرائن‪ ،‬فإذا كان اًلشرتاك بني ً‬ ‫عرف ابألَساء الشرعية "احلقيقة الشرعية"‪ ،16‬وًل يؤخذ ابملعَن اللغوي هنا إًل بقرينة‬ ‫الصالة والزكاة والصيام‪ ،‬وهو ما يُ َ‬ ‫ِّ‬ ‫مرجحة ‪ ،‬لذا (ينبغ أن يعلم أن األلفاظ املوجودة يف القرآن واحلديث إذا عرف تفسريها وما أريد هبا من جهة النيب صلى‬ ‫هللا عليه وسلم مل حيت يف ذلك إىل اًلستدًلل بقول أهل اللغة وًل ةريهم)‪17‬؛ وإذا كان اًلشرتاك بني معنيني لغويني فإن‬ ‫‪ 12‬احملصول‪ :‬الرازي‪.261/1( ،‬‬ ‫‪ 13‬كشف األسرار‪ :‬البخاري (‪.)39/1‬‬ ‫‪ 14‬أصول الفقه‪ :‬أبو زهرة‪ ،‬ص‪.198‬‬ ‫‪ 15‬شرح البدخش (‪.)227/1‬‬ ‫‪ 16‬شرح اإلسنوي (‪.)228/1‬‬ ‫‪ 17‬اإلميان‪ :‬ابن تيمية‪( ،‬ص‪.)271‬‬ ‫‪10‬‬ ‫قامت قرينةٌ على إرادة أي من املعاين املشرتكة فهو الراجح وإًل فهل حيمل على أكثر معَن إن أمكن أو ميتنع تعدد احلمل‬ ‫ويتعني أحد املعاين مث يُتوقف حىت يتبني أقواها ابألدلة؟‪.18‬‬ ‫ِّ‬ ‫ليكفر من‬ ‫اآلخر شرع‬ ‫يف مسألة األَساء والصفات املتشاهبة يتنكر التفسري املتطرف لوضع اللفظ ملعنيني أحدمها لغوي و َ‬ ‫خيالف عقيدته فيما يسميه توحيد األَساء والصفات مث يستحل دمه؛ فف اللغة معان معلومة لكل من اليد والعني والساق‬ ‫التكرب والرأفة والرمحة وةريها‪ ،‬مث جاء النص بوضع‬ ‫والقدم واًلستواء والنزول واجمل ء واهجهات والسمع والبصر والكالم و ُّ‬ ‫معان أخرى ذهذه األلفاظ ةري تلك املعهودة املتبادرة إىل ذهن السامع لدى النط هبا‪ ،‬فكما َّ‬ ‫أن العني لغةً ابصرةٌ وجارية‪،‬‬ ‫شرعا‪ ،‬ومدلول األوىل مغاير للثانية‬ ‫مثال جارحةٌ لغةً وصفةٌ هلل ً‬ ‫ومدلول األوىل مغاير للثانية قط ًعا وإن احتد اللفظ‪َّ ،‬‬ ‫فإن اليد ً‬ ‫قطعا وإن احتد اللفظ‪َّ ،‬أما مدلول الصفة ففيه مذهبان‪:‬‬ ‫ً‬ ‫أحدمها‪ :‬اإلميان ابلصفة مث التسليم سإثبات معناها الشرع يف وضع مغاير للوضع اللغوي األول من ابب اًلشرتاك‪ ،‬وهذا‬ ‫ليس من التجسيم أو التشبيه يف ش ء‪.‬‬ ‫والثاين‪ :‬إثبات الصفة مث تفسريها ً‬ ‫مبعَن يقض به السياق والسباق ويلي ابهلل سبحانه وتعاىل‪ ،‬وهذا ليس من التعطيل أو‬ ‫ِّ‬ ‫لإلثبات‬ ‫إنكارا‬ ‫إنكار الصفة يف ش ء‪ ،‬فهذا كله وقع يف احلديث القدس فقد أثبت الصفة املشكلة مث َّأوذها ومل يكن أتويلُه ً‬ ‫األول‪ ،‬روى مسلم عن أيب هريرة قال‪ :‬قال رسول هللا صلى هللا عليه وسلم‪َّ :‬‬ ‫(إن هللا ‪-‬عز وجل‪ -‬يقول يوم القيامة‪ :‬اي ابن‬ ‫َّ‬ ‫فالان مرض فلم تعده‪،‬‬ ‫آدم مرضت فلم تَعدين! قال‪ :‬اي ِّ‬ ‫رب كيف أعودك وأنت رب العاملني؟ قال‪ :‬أما علمت أن عبدي ً‬ ‫أما علمت أنك لو عدته لوجدتين عنده؟ اي ابن آدم استطعمتك فلم تطعمين! قال‪ :‬اي رب وكيف أطعمك وأنت رب‬ ‫العاملني؟ قال‪ :‬أما علمت أنه استطعمك عبدي فالن فلم تطعمه‪ ،‬أما علمت أنك لو أطعمته لوجدت ذلك عندي؟ اي ابن‬ ‫آدم استسقيتك فلم تسقين! قال‪ :‬اي رب كيف أسقيك وأنت رب العاملني؟ قال‪ :‬استسقاك عبدي فالن فلم تسقه‪ ،‬أما‬ ‫إنك لو سقيته وجدت ذلك عندي)‪ ،19‬فأثبت املرض واًلستطعام واًلستسقاء مث َّأولَه‪ ،‬مث أثبت صفةً بعينها يف موضع‬ ‫ت ذلك عندي"‪ ،‬فتجد من يشذ عن قواعد تفسري النصوص وينتق بال‬ ‫"لوج ْدتَين عنده" و َّأوذها يف موضعني بقوله "لوج ْد َ‬ ‫‪ 18‬كشف األسرار‪ :‬البخاري (‪ ،)202/1( ،)40/1‬إرشاد الفحول‪ :‬الشوكاين (‪ ،)91/1‬شرح اإلسنوي (‪ ،)235 – 234/1‬اإلحكام‪ :‬اآلمدي (‪.)352/2‬‬ ‫‪ 19‬صحيح مسلم‪ - 45 ،‬كتاﺏ ﺍلبر ﻭﺍلصلة ﻭﺍًلﺩﺍﺏ‪ - 13 .‬باﺏ فضل عياﺩﺓ ﺍلمريض‪ .‬ﺭقم ﺍلحديث ‪. 2569‬‬ ‫‪11‬‬ ‫علما أنَّه يقول‬ ‫ضوابط‪ ،‬ويؤول قوله "لوجدتين عنده" يف هذا املوضع ليستقيم له إثبات اهجهة بناء على حديث اهجارية اآليت ً‬ ‫خاصةً‪.‬‬ ‫عامةً ويف األَساء والصفات املتشاهبة َّ‬ ‫مبنع اجملاز أو التأويل مطل ًقا يف القرآن َّ‬ ‫إنكار املعَن الشرع الذي وضعت له األلفاظ السابقة وعلى ِّ‬ ‫إثبات املعَن اللغوي فقط‬ ‫لقد دأَب التفسري املتطرف على ِّ‬ ‫لِّي َف ِّسر به األلفاظ الشرعية ابستمرار وهذا هو التشبيه والتجسيم‪ ،‬أو ِّ‬ ‫ليفسرها ابملعَن اللغوي يف موضع ويؤوذها يف موضع‬ ‫ُ َ‬ ‫ضل هؤًلء الطري َ جبهلهم قضيةَ املشرتك أو‬ ‫أصال لئال يقع يف التشبيه‪ ،‬وإمنا َّ‬ ‫آخر بال منه سائغ‪ ،‬أو لينف َ الصفة ً‬ ‫جتاهلهم ذها عن هوى وعصبية أو مذهبية متزمتة؛ ورةم البيان الذي تقطع به دًللة املشرتك يف قواعد تفسري النصوص‬ ‫إنكار للصفة‪ ،‬فكفَّر‬ ‫ِّ‬ ‫يدَّع قوم أن إثبات الصفات تشبيه ويدع آخرون أن إثباْتا وأتويلها ابًلجتهاد يف بيان مدلوذها ٌ‬ ‫بنص احلديث‬ ‫ِّ‬ ‫الصفة ِّ‬ ‫جراء إةفاذهم لدًللة املشرتك‪ ،‬هذا رةم اتفاقهم على كل من ثبوت التأويل وإثبات‬ ‫بعضا َّ‬ ‫بعضهم ً‬ ‫بعضا وأبقى على بعض كما ورد‪ ،‬ورةم اتفاقهم على إثبات‬ ‫القدس يف زايرة املريض وإطعام اهجائع الذي أثبت مث َّأول ً‬ ‫الصفات على النحو الذي نقله الذهيب (قال نعيم بن محاد‪ :‬من َشبَّه هللا ِّخبلْ ِّق ِّه فَ َق ْد َك َفر‪ ،‬ومن أَنْ َكر ما وص ِّ‬ ‫ف بِّه نَ ْف َسهُ‬ ‫َ ََ ْ َ َ َ َ َ‬ ‫َْ َ ُ َ‬ ‫ُ‬ ‫ف هللاُ بِِّّه نَ ْف َسهُ َوًلَ رسوله تشبيه‪ .‬فعقب احلافظ الذهيب بقوله‪:‬‬ ‫فَ َق ْد َك َفر‪ ،‬ولَي ِّ‬ ‫ص َ‬ ‫س فْي َما َو َ‬ ‫َ َْ َ‬ ‫ت ِّمْن َها َم ْن فَ ُقهَ‪َ ،‬وإَِّّمنَا بَ ْع َد‬ ‫ِّ‬ ‫ار أ ِّ ِّ ِّ ِّ‬ ‫ِّ ِّ ِّ ِّ‬ ‫ِّ ِّ ِّ‬ ‫َحاديْث الص َفات‪ ،‬فَ َما يُْنكُر الثَّابِّ َ‬ ‫ت‪َ :‬ه َذا ال َكالَ ُم َح ٌّ ‪ ،‬نَ ُع ْوذُ ابهلل م َن التَّ ْشبْيه َوم ْن إنْ َك ِّ َ‬ ‫قُ ْل ُ‬ ‫اإل ْميَ ِّ‬ ‫ان هبا هنا مقامان‪:‬‬ ‫ِّ‬ ‫اضعِّ َها‪ ،‬بَ ْل َآمنُوا‬ ‫السلَف وًلَ حَّرفُوا أَل َفاظَها عن مو ِّ‬ ‫َ َ ْ ََ‬ ‫مذموم َأتْ ِّويْلُها وصرفُها َعن مو ُ ِّ ِّ‬ ‫ض ْوِّع اخلطَاب‪ ،‬فَ َما أ ََّوَذهَا َّ ُ َ َ‬ ‫َ َ َْ َ ْ َ ْ‬ ‫ٌ‬ ‫الْ َم َق ُام األ ََّو ُل‪:‬‬ ‫اءت‪.‬‬ ‫ِّ‬ ‫هبَا َوأ ََمُّرْوَها َك َما َج ْ‬ ‫ِّ‬ ‫الذه ِّن‪ ،‬فَه َذا جهل وضالَ ٌل‪ ،‬إمنا ِّ‬ ‫َّاين‪ :‬الْمبالغَةُ ِّيف إِّثْب ِّاْتَا وتَص ُّورها ِّمن ِّجْن ِّ ِّ ِّ‬ ‫الص َفةُ‬ ‫س ص َفات البَ َش ِّر َوتَ َش ُّكلُ َها ِّيف ْ َ َ ْ ٌ َ َ‬ ‫َ َ َ َُ ْ‬ ‫الْ َم َق ُام الث ِّ ُ َ‬ ‫س َك ِّمثْلِّ ِّه‬ ‫ِّ‬ ‫َح ٌد أَنَّهُ عاينه مع قوله لنا يف التَّ ْنزيل‪{ :‬لَْي َ‬ ‫َخ ََربَان أ َ‬ ‫وف ‪َ -‬عَّز َو َج َّل‪َ -‬ملْ نََرهُ‪َ ،‬وًلَ أ ْ‬ ‫ص ُ‬ ‫َاتبِّعةٌ لِّْلمو ِّ‬ ‫صوف‪ ،‬فَِّإذَا َكا َن الْ َم ْو ُ‬‫َ َْ ُ‬ ‫ك‪ -‬ف َك َذلِّ َ ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ات َكْي ِّفيَّ ِّة البَ ِّ‬ ‫ار ِّئ ‪-‬تَ َع َ‬ ‫ال ِّيف إِّثْب ِّ‬ ‫ف بَِّق َ ألَ ْذ َهانِّنَا َجمَ ٌ‬ ‫ك ص َفاتُهُ‬ ‫اىل هللاُ َع ْن ذَل َ‬ ‫َ‬ ‫َش ْ ءٌ} [الش ُّْوَرى‪ ،]11 :‬فَ َكْي َ‬ ‫َصالً َوًلَ نَتَ َش َّكلُ َها‪.‬‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ ِّ‬ ‫َّسةُ‪ ،‬نُقُّر هبَا ونعتقد أهنا ح ٌّ َوًلَ ُمنَثلُ َها أ ْ‬ ‫الْ ُم َقد َ‬ ‫السنَّةُ ِّم ْن‬ ‫ت بِِّّه ُّ‬ ‫ِّ ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫اع ُّ ‪َ -‬وُه َو إِّ َمام َوقْتِّ ِّه‪ُ :-‬كنَّا ‪َ -‬والتَّابِّعُ ْو َن ُمتَ َوافُِّرْو َن‪ -‬نَ ُق ْو ُل‪ :‬إِّ َّن هللاَ تَ َع َ‬ ‫اىل فَ ْو َق َع ْرشه‪َ ،‬ونُؤم ُن مبَا َوَرَد ْ‬ ‫قال األَوز ِّ‬ ‫َْ‬ ‫اءت ِّم ْن َة ِّْري َأتْ ِّويل‬ ‫ات وأ ِّ ِّ‬ ‫ف إِّمرار ِّ ِّ ِّ‬ ‫َن م ْذ َهب َّ ِّ‬ ‫ِّ ِّ ِّ َّ ِّ ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ ِِّّ‬ ‫َحاديْث َها َك َما َج ْ‬ ‫آايت الص َف َ َ‬ ‫السلَ َ ُ َ‬ ‫ص َفاته‪َ ،‬وَم ْعلُ ْوٌم عْن َد أ َْه ِّل الع ْلم م َن الط َوائف أ َّ َ َ‬ ‫‪12‬‬ ‫َّس ِّة‪َ ،‬وقَ ْد َعلِّ َم الْ ُم ْسلِّ ُمون أ َّ‬ ‫َن‬ ‫ات فَرع علَى ال َكالَِّم ِّيف َّ ِّ‬ ‫الذات الْ ُم َقد َ‬ ‫ِّ ِّ‬ ‫َوًلَ َحت ِّريْف َوًلَ تَ ْشبِّْيه َوًلَ تَ ْكيِّيف‪ ،‬فَِّإ َّن ال َكالَ َم ِّيف الص َف ْ ٌ َ‬ ‫اىل‪َ -‬م ْو ُج ْوَدةٌ‪ًَ ،‬ل ِّمثْ َل َذهَا)‪.20‬‬ ‫ِّ‬ ‫ات البَاري َم ْو ُج ْوَدةٌ ًلَ ِّمثْ َل َذهَا‪َ ،‬وَك َذل َ‬ ‫ك ِّص َفاتُهُ ‪-‬تَ َع َ‬ ‫َذ َ‬ ‫املطلب الثاين‬ ‫اض االستفهام‬ ‫أغر ُ‬ ‫اض‬ ‫تعني ِّ‬ ‫أحد أةر ِّ‬ ‫القول الفصل؛ فإن مطابقة الكالم ملقتضى احلال تقض َّ‬ ‫سأن يُناط ُّ َ‬ ‫ُ‬ ‫للبالةة يف مسألة املطلب الساب‬ ‫انقسم فيه اعتقاد الناس ابآلذهة‬ ‫ِّ‬ ‫اًلستفهام ابلسياق والسباق وحال املخاطَب‪ ،‬فإذا كان السؤ ُال مبثل "أين هللا؟" يف عصر‬ ‫َ‬ ‫وحده احمليط بكل ش ء‪ ،‬وكان الغرض معرفة ِّ‬ ‫حال جارية‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫إىل إله يف األرض ‪-‬وهو األصنام‪ِّ -‬‬ ‫ُ‬ ‫األرض والسماء وهو هللا َ‬ ‫وإله‬ ‫تقر سألوهية آذهة األرض وه األصنام أم‬ ‫ًل يدرى أه مؤمنةٌ أم ًل؟ ِّ‬ ‫موحدةٌ أم ًل؟ تعبد هللا وحده أم تشرك معه ةريه؟ ُّ‬ ‫َُ‬ ‫تعيني صفة اإلله أم تعيني اإلله؟ ًل معَن‬ ‫تعبد إله األرض والسماء؛ فهل ةرض السائل من سؤاله هذا ‪-‬واحلال ما ذكرت‪ُ -‬‬ ‫البتة هنا لدعوى أن الغرض من السؤال سأين هو معرفة مكان اإلله؛ َّ‬ ‫فإن السؤال عن املكان فرع معرفة املكني ولو جزيئاا‪،‬‬ ‫يعرف هذا الشخص‪َّ ،‬أما أن تسألين عن ِّ‬ ‫مكان شخص ًل أعرفه فذلك أمارة‬ ‫فال يسأَل عن ِّ‬ ‫مكان شخص ما إًل من ُ‬ ‫ُْ‬ ‫اهجهل ابلسؤال واملسؤول واملسؤول عنه؛ فالنيب ‪-‬صلى هللا عليه وسلم‪ -‬إمنا سأل اهجارية عن معبودها‪ :‬من هو‪ ،‬ومل يسأذها‬ ‫أن معبودها معلوم من هو و َّ‬ ‫أن السائل يعلم من تعبد تلك اهجارية فسأذها عن‬ ‫عن مكانه؛ فإن سؤاذها عن مكانه يَ ْفرتض َّ‬ ‫فتعني‬ ‫مكانه وصفاته‪ ،‬لكن شيئًا من ذلك مل يكن؛ َّ‬ ‫فإن املقصود أصالةً معرفة من إله اهجارية الذي تعبده ًل معرفة مكانه؟ َّ‬ ‫ةرض السؤال من حال املخاطب‪ ،‬وعليه فإنه ًل معَن لتوجيه مثل هذا السؤال إىل املؤمن الذي علمنا إميانه وتوحيده من‬ ‫قائال‪ :‬أين هللا؟ وهل يُسأل املؤمن هذا السؤال؟ وما جواب سؤال كهذا؟ وخالصةُ القول أنه‬ ‫ائال استشكل ً‬ ‫قبل؛ فلو َّ‬ ‫أن س ً‬ ‫أصال مثل هذا السؤال (أين هللا) ألن َم ْن يُسأل عن مكانه ينبغ أن يَقبل احللول يف مكان‪ ،‬فيتعني أن يكون‬ ‫ًل يستقيم ً‬ ‫قطعا أنه خال ُ ِّ‬ ‫كل ش ء‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ثبت ً‬ ‫شيئًا ماد ااي متشكال من املادة‪ ،‬وكل ما تشكل من املادة فهو خملوق‪ ،‬وًل يكون إذهًا إًل من َ‬ ‫فامتنع السؤ ُال املذكور‪.‬‬ ‫وهو على ِّ‬ ‫كل ش ء وكيل؛ َ‬ ‫‪ 20‬سري أعالم النبالء ‪.60/1‬‬ ‫‪13‬‬ ‫يقابل األرض‪،‬‬ ‫مث إنَّه ينبغ الوقوف ملياا على معَن كلمة "َساء" يف ِّ‬ ‫فالسماءُ‪ :‬ما ُ‬ ‫قول جارية أميَّة منذ مخسة عشر قرًان؛ َّ‬ ‫عالك فأَظَلَّك‪،21‬‬ ‫كل ما َ‬ ‫السماءُ‪ُّ :‬‬ ‫السماءُ من كل ش ء‪ :‬أ َْعاله‪ ،‬و َّ‬ ‫السماءُ‪ :‬الفلك‪ ،‬و َّ‬ ‫األعلَى الْ ُمحيط ِّابأل َْر ِّ‬ ‫ض‪ ،‬و َّ‬ ‫ضاء ْ‬‫وال َف َ‬ ‫ك‪.‬‬ ‫اص ِّط ِّ‬ ‫الح الفيزايء وال َفلَ ِّ‬ ‫السماءُ املعروفة يف ْ‬ ‫و َّ‬ ‫إن جواب السؤال املذكور َّ‬ ‫أن سؤ ًاًل كهذا خطأٌ إذا كان الغرض من اًلستفهام ظاهره املتبادر منه‪ ،‬وحسب املسؤول أن يتلو‬ ‫َّ‬ ‫لت‪ ،54 :‬قال الطحاوي‪" :‬هللا ُِّحمي ٌ‬ ‫ط بِّ ُك ِّل َش ْ ء َوفَ ْوقَهُ‪َ ،‬وقَ ْد أ َْع َجَز َع ِّن‬ ‫قول هللا تعاىل‪( :‬إِّنَّه بِّ ُك ِّل َش ء ُِّحمي ٌ ِّ‬ ‫ط) فُص ْ‬ ‫ْ‬ ‫ُ‬ ‫اإلحاطة خ ْل َقه"‪ ،22‬وقال انصر السنة اإلمام الشافع يف حديث اهجار ِّية مبيِّنًا أن هذا السؤال إمنا يُسأل ملن ًل يُعلم إميانُه‪:‬‬ ‫رسول هللا يف ِّ‬ ‫كل من امتحنه لإلميان‪ :‬أخربان مالك عن هالل بن أسامة عن عطاء بن يسار عن ُع َمر بن‬ ‫(هكذا َس َّن ُ‬ ‫ت‪ِّ :‬يف‬ ‫ال َذها رس ُ ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ارية‪ ،‬فَ ُق ْلت‪ :‬ايَ رس َ ِّ‬ ‫احل َكم قال‪" :‬أتَيت َ ِّ ِّ‬ ‫ول هللا‪ :‬أَيْ َن هللاُ؟ فَ َقالَ ْ‬ ‫ول هللا‪َ ،‬علَ َّ َرقَبَةٌ‪ ،‬أَفَأ َْعت ُق َها؟ فَ َق َ َ َ ُ‬ ‫ُ َُ‬ ‫رسول هللا جبَ َِّ‬ ‫ُْ‬ ‫َ‬ ‫ول هللاِّ‪ .‬قَ َ‬ ‫ال‪ :‬فَأ َْعتِّ ْق َها‪ .24)23‬فهذه جارية مل يُعلم إسالمها‪ ،‬سأذها النيب صلى هللا‬ ‫ت َر ُس ُ‬ ‫ت‪ :‬أَنْ َ‬ ‫الس َم ِّاء‪ .‬فَ َق َ‬ ‫ال‪َ :‬وَم ْن أ ََان؟ قَالَ ْ‬ ‫َّ‬ ‫كين الشهادة ليُعلم إمياهنا‪ ،‬فلما علِّم‬ ‫عليه وسلم عن معبودها ًل عن مكانه‪ ،‬والدليل سؤاله الثاين‪ :‬ومن أان؟ فامتحنها يف ر َ‬ ‫موحدة وليست مشركة وًل من عباد اآلذهة اليت يف األرض وه األصنام قال‪«( :‬أ َْعتِّ ْق َها‪ ،‬فَِّإ َّهنَا ُم ْؤِّمنَةٌ»)؛ مث إن السؤال‬ ‫أهنا ِّ‬ ‫ع علم املسؤول ابملسؤول عنه وتعينه عنده‪ ،‬والغرض من العدول عن السؤال بقوله "من ربك" إىل "أين‬ ‫عن مكان املكني فر ُ‬ ‫هللا" َّ‬ ‫أن معرفة معبودها من جواب السؤال الثاين أيسر ًل سيما أنه كان لبعضهم يف األرض معبود كاألصنام‪.‬‬ ‫(ع ْن ُع َمَر‬ ‫ارد يف روايتني متتاليتني من ابب واحد عند اإلمام مالك‪َ :‬‬ ‫وحسبك يف فهم ةرض النيب من سؤاله هذا البيا ُن الو ُ‬ ‫ت تَ ْر َعى َةنَ ًما ِّيل‪،‬‬ ‫ت‪َ :‬اي ر ُسول اَهللِّ‪ ،‬إِّ َّن َج ِّ‬ ‫اريَةً ِّيل َكانَ ْ‬ ‫ال‪ :‬أَتَيت رس َ ِّ‬ ‫احلَ َك ِّم أَنَّهُ قَ َ ْ ُ َ ُ‬ ‫بْ ِّن ْ‬ ‫ول هللا صلى هللا عليه وسلم‪ ،‬فَ ُق ْل ُ َ‬ ‫َس ْفت علَي ها ‪-‬وُكْن ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ت‬ ‫ت م ْن بَِّين َ‬ ‫آد َم‪ -‬فَلَطَ ْم ُ‬ ‫ب‪ ،‬فَأ ُ َ ْ َ َ ُ‬ ‫ت َشاةً م َن الْغَنَِّم‪ ،‬فَ َسأَلْتُ َها َعْن َها‪ ،‬فَ َقالَ ْ‬ ‫ت‪ :‬أَ َكلَ َها الذئْ ُ‬ ‫فَجْئ تُ َها َوقَ ْد فَ َق َد ْ‬ ‫الس َم ِّاء‪ ،‬فَ َق َ‬ ‫ال‪َ « :‬م ْن‬ ‫ت‪ِّ :‬يف َّ‬ ‫ال َذها رس ُ ِّ‬ ‫ول هللا صلى هللا عليه وسلم‪« :‬أَيْ َن هللاُ؟» فَ َقالَ ْ‬ ‫ِّ‬ ‫َو ْج َه َها‪َ ،‬و َعلَ َّ َرقَبَةٌ‪ ،‬أَفَأ ُْعت ُق َها؟ فَ َق َ َ َ ُ‬ ‫ول هللاِّ صلى هللا عليه وسلم‪« :‬أ َْعتِّ ْق َها»‪.‬‬ ‫ول هللاِّ؛ فَ َق َ‬ ‫ال َر ُس ُ‬ ‫ت َر ُس ُ‬ ‫ت‪ :‬أَنْ َ‬ ‫أ ََان؟» فَ َقالَ ْ‬ ‫ول هللاِّ صلى هللا عليه‬ ‫ار جاء إِّ َىل رس ِّ‬ ‫ص ِّ َ َ َ ُ‬ ‫ِّ‬ ‫وع ِّن ابْ ِّن ِّش َهاب‪َ ،‬ع ْن عُبَ ْي ِّد هللاِّ بْ ِّن َعْب ِّد هللاِّ بْ ِّن ُعْت بَةَ بْ ِّن َم ْس ُعود أ َّ‬ ‫َن َر ُجالً م َن ْاألَنْ َ‬ ‫َ‬ ‫ول هللاِّ صلى‬ ‫ت تَ َر َاها ُم ْؤِّمنَةً أ َْعتَ ْقتُ َها‪ ،‬فَ َق َ‬ ‫ال َذهَا َر ُس ُ‬ ‫ِّ‬ ‫ال‪ :‬اي رس َ ِّ‬ ‫ول هللا إِّ َّن َعلَ َّ َرقَبَةً ُم ْؤمنَةً‪ ،‬فَإِّ ْن ُكْن َ‬ ‫وسلم ِّجبَ ِّ‬ ‫اريَة لَهُ َس ْوَداءَ‪ ،‬فَ َق َ َ َ ُ‬ ‫‪ 21‬معجم املعاين‪ ،‬كلمة (َساء)‪https://www.almaany.com/ar/dict/ar-ar// ،‬‬ ‫‪ 22‬العقيدة الطحاوية ‪.56 /1‬‬ ‫‪ 23‬صحيح مسلم‪ :‬كتاب املساجد ومواضع الصالة‪ ،‬ابب حترمي الكالم يف الصالة ونسخ ما كان من إابحته‪ ،‬رقم (‪.)537‬‬ ‫‪ 24‬الرسالة ‪.73/1‬‬ ‫‪14‬‬ ‫َن ُحم َّمداً رس ُ ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ال‪:‬‬ ‫ت‪ :‬نَ َع ْم‪ .‬قَ َ‬ ‫ول هللا؟»‪ .‬قَالَ ْ‬ ‫ين أ َّ َ َ ُ‬ ‫ال‪« :‬أَفَتَ ْش َهد َ‬ ‫ين أَ ْن ًلَ إِّلَهَ إًِّلَّ هللاُ؟» فَ َقالَ ْ‬ ‫ت‪ :‬نَ َع ْم‪ ،‬قَ َ‬ ‫هللا عليه وسلم‪« :‬أَتَ ْش َهد َ‬ ‫ول هللاِّ صلى هللا عليه وسلم‪« :‬أ َْعتِّ ْق َها»)‪ .25‬ويف سياق متييز املعبود‬ ‫ال َر ُس ُ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ني ِّابلْبَ ْعث بَ ْع َد الْ َم ْوت؟»‪ .‬قَالَ ْ‬ ‫ت‪ :‬نَ َع ْم‪ .‬قَ َ‬ ‫ِِّّ‬ ‫«أَتُوقن َ‬ ‫احل رب األرض والسماء عن آذهة املشركني يف األرض وه األصنام وحنوها قال اإلمام أبو حنيفة رمحه هللا تعاىل‪( :‬من‬ ‫الس َماء ْأو ِّيف‬ ‫ال إِّنَّه على الْ َع ْرش‪َ ،‬وًَل أدري الْ َع ْر ُ‬ ‫ش أَِّيف َّ‬ ‫الس َماء ْأو ِّيف األ َْرض فقد كفر‪َ ،‬وَك َذا من قَ َ‬ ‫ال ًَل أعرف َرِّيب ِّيف َّ‬ ‫قَ َ‬ ‫ي ِّيف احلَ ِّديث أن ً‬ ‫رجال أتى إِّ َىل النَِّّيب ‪-‬صلى هللا َعلَْي ِّه‬ ‫ِّ ِّ‬ ‫َس َفل؛ َو َعليه َما ُرِّو َ‬ ‫اىل يُدعى من أعلى ًَل من أ ْ‬ ‫األ َْرض‪َ ،‬وهللا تَ َع َ‬ ‫َّيب ‪-‬صلى هللا َعلَْي ِّه َوسلم‪ :-‬أمؤمنة أَنْت؟‬ ‫ال‪َ :‬وجب َعل َّ عت َرقَبَة‪ ،‬أفتجزئ َه ِّذه؟ فَ َق َ‬ ‫ال َذهَا النِّ ُّ‬ ‫َوسلم‪ِّ -‬سأمة َس ْوَداء‪ ،‬فَ َق َ‬ ‫ال‪ :‬أعتقها فَِّإ َّهنَا ُمؤمنَة)‪ .26‬وهذا فيه أهنا كانت بكماء خرساء؛‬ ‫ت إِّ َىل َّ‬ ‫الس َماء‪ ،‬فَ َق َ‬ ‫َش َار ْ‬ ‫ال‪ :‬أَيْن هللا؟ فَأ َ‬ ‫فَ َقالَت‪ :‬نعم‪ ،‬فَ َق َ‬ ‫فسأذها سؤ ًاًل ميكن معرفة جوابه سإشارة يعلم هبا َمن هو معبودها‪ ،‬فالغرض من السؤال معرفة املعبود ًل معرفة صفته من‬ ‫ص َفات املخلوقني‪ ،‬وةضبه ورضاه صفتان من ِّ‬ ‫ص َفاته بَِّال َكيف‪،...‬‬ ‫اىل بِّ ِّ‬ ‫ال أبو حني َفة‪ًَ :‬ل يُوصف هللا تَ َع َ‬ ‫مكان وةريه‪( ،‬قَ َ‬ ‫َ َُ‬ ‫اىل َومل‬ ‫اىل َوًَل َم َكان قبل أن خيل ا ْخلل ‪َ ،‬وَكا َن هللا تَ َع َ‬ ‫ال‪ :‬يُ َقال لَهُ‪َ :‬كا َن هللا تَ َع َ‬ ‫اىل؟ فَ َق َ‬ ‫قلت‪ :‬أ ََرأَيْت لَو قيل‪ :‬أَيْن هللا تَ َع َ‬ ‫ُ‬ ‫يكن أَيْن َوًَل خل ‪َ ...‬وُه َو َخال كل َش ْ ء)‪.27‬‬ ‫إيضاح ُمجَ ِّل ِّع ْلم الكتاب أح ٌد‬ ‫ِّ‬ ‫ولك أن تُلح هبذه املسألة مسائل كثرية قال فيها الشافع رمحه هللا تعاىل‪ً( :‬ل يَ ْعلَ ُم ِّمن‬ ‫ت على من ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ ِّ ِّ‬ ‫جهل سعةَ ِّ‬ ‫لسان ِّ‬ ‫جهل‬ ‫ت عنه الشُّبَه اليت دخلَ ْ‬ ‫وتفرقَها‪ ،‬ومن عل َمه انت َف ْ‬ ‫معانيه ُّ‬ ‫اع‬ ‫العرب وكثرَة وجوهه ومج َ‬ ‫ِّ َ َ َ‬ ‫ِّ‬ ‫خمرجات فهمه‬ ‫ف يف البناء على‬ ‫وتطر َ‬ ‫فزل قلمهُ مبِّداد تلك الشُّبه‪َّ ،‬‬ ‫وشذ يف تفسريه بقدر جهله سأسرار العربية‪َّ ،‬‬ ‫لساهنا)‪28‬؛ َّ‬ ‫َ‬ ‫ُ‬ ‫استحل‬ ‫اخلارِّج على قواعد تفسري النصوص؛ فذهب إىل القول ابهجهة بناءً على حديث اهجارية وكفَّر من قال بغري قوله و َّ‬ ‫دمه وماله وعرضه حىت ةدا تفسريه حلديث اآلحاد ‪-‬وهو حديث اهجارية‪ -‬أصل األصول يف العقيدة‪.‬‬ ‫املطلب الثالث‬ ‫تبعا‪ ،‬وحىت الغائيَّة‪ ،‬واجلمع بني النصوص‬ ‫الداللة املقصودة أصالةا أو ا‬ ‫‪ 25‬مالك‪ :‬املوطأ‪ ،‬رقم ‪.1130 ،2875‬‬ ‫‪ 26‬الفقه األكرب‪.135 / 1 ،‬‬ ‫‪ 27‬املصدر الساب ‪.161/ 1 ،‬‬ ‫‪ 28‬الرسالة ‪.47/1‬‬ ‫‪15‬‬ ‫الكالم‬ ‫ُ‬ ‫دًللة اللفظ على املعَن عند علماء أصول الفقه قسمان‪ :‬منطوق ومفهوم‪ ،‬ومن املنطوق عبارة النص‪ ،‬وه ما ِّسي‬ ‫تبعا‪ ،29‬و َّأما َّ‬ ‫حىت فدًللتها على انتهاء الغاية ًل مشاحةَ فيه‪ ،‬وهذا املعَن هو األصل وهو ُّأم الباب‬ ‫ِّ‬ ‫قصدا أو ً‬ ‫ألجله وأريد به ً‬ ‫يف معاين حىت‪ ،‬ومن اخلطأ حتميلها معَن التعليل يف نصوص ًل حتتمل هذا املعَن ويكون التعليل نقيض ِّ‬ ‫قضية ِّ‬ ‫النص‬ ‫قصدا فهو خطأ أفدح وأقبح؛ مث أتيت ثالثة األاثيف وه اًلنتقائية النصية وترك‬ ‫ِّ‬ ‫ومقصوده‪ ،‬أما اإلعراض عما سي له النص ً‬ ‫يتجزأ وًل يعمل ببعض منها ويرتك بعض آخر‪.‬‬ ‫اهجمع بني النصوص رةم أن نصوص الوح كلٌّ ًل َّ‬ ‫أانسا على‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫َّ‬ ‫إةفال دًللة عبارة النص واملعَن األم لكلمة "حىت" وإمهال اهجمع بني النصوص للعمل هبا كلها َمحََال ً‬ ‫َ‬ ‫إن‬ ‫جهدا يُذكر يف تفسريهم له يف ضوء قواعد تفسري النصوص أو‬ ‫ِّ‬ ‫التطرف يف تفسريهم حلديث عصمة الدماء دون أن يبذلوا ً‬ ‫ابهجمع بني دًللته واألدلة األخرى من الكتاب والسنة؛ فاتكأ عليه املتطرفون إلكراه الناس ابلسيف على الدخول يف‬ ‫تفسري املتطرفني ليجدوا فيه بغيتهم وضالَّتهم املنشودة فيقولوا‪ :‬إن اإلسالم قد انتشر‬ ‫َ‬ ‫اإلسالم‪ ،‬مث تسنَّم املستشرقون‬ ‫ابلسيف‪.‬‬ ‫أن عليه أ ْن يسلِّم ولو سإشهار السي ِّ‬ ‫سأن على امرئ أ ْن يتديَّن مبا ًل خيار له فيه‪ ،‬و َّ‬ ‫اإلنقاذ من ِّ‬ ‫النار َّ‬ ‫ِّ‬ ‫إن دعوى أ ِّ‬ ‫ف‪،‬‬ ‫ُ َ‬ ‫َوصياء‬ ‫َّ َ‬ ‫بطالهنا‪ ،‬تن ُقض نفسها ِّ‬ ‫ِّ ِّ ِّ‬ ‫بنفسها‪،‬‬ ‫ُ َ‬ ‫ني ُ‬ ‫ظاهر َع َوارها بَِّ ٌ‬ ‫فالسيف‪ ،‬فإن أُدخل فيه به وأر َاد أن خيرج منه فهو جز ُاؤهُ‪ :‬هفوةٌ ٌ‬ ‫فإن أىب َّ‬ ‫حادثيت قتل أسامة‬ ‫َ‬ ‫الناس بتَ َهافُتِّها كما يف‬ ‫أدرى ِّ‬ ‫وس َداها اهجهل ابلعربية وقواعد تفسري النصوص‪ ،‬وقد كان الصحابة َ‬ ‫ُحلْمتُها ُ‬ ‫أن إسالمهما ليس بش ء ألنه كان خوفًا من السيف‪،‬‬ ‫بن زيد والبَ َجل ملن أسلما حتت ابرقة السيوف‪ ،‬فكاان على يقني َّ‬ ‫أن هذه‬ ‫مكرا وخديعة‪ ،‬و َّ‬ ‫تعوذًا أو ً‬ ‫أن كلمة الشهادة تعصم الدم وتثبت لقائلها ح املسلم ولو قاذها َك ْرًها أو ُّ‬ ‫لكن فاْتما َّ‬ ‫ْ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫َّاس َح َّىت يَ ُقولُوا‪ً :‬لَ إلَهَ‬ ‫ت أَ ْن أُقَات َل الن َ‬ ‫مفاد "حىت" الغائية اليت مبعَن "إىل أن" يف حديث عصمة الدماء (أُم ْر ُ‬ ‫ُ‬ ‫العصمة ه‬ ‫الدين‪ ،‬وحسبك سبب ورود احلديث‬ ‫غ اإلكراه يف ِّ‬ ‫اَّللُ)‪ ،‬وهبذا يظهر خطأ من جعل "حىت" تعليلية مبعَن "ك " ِّ‬ ‫ليسو َ‬ ‫إًَِّّل َّ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫لنص إمنا سي أصالةً لبيان احلد الذي ينته إليه قتال الناس أي‬ ‫أن ا َّ‬ ‫دليال على خطئِّهم والقطع سأن حىت ةائية ًل تعليلية و َّ‬ ‫ً‬ ‫(ع ْن أ َْو ِّس‬ ‫جاء هذا ُّ ِّ‬ ‫النص لبيان أنه ًل َيوز قتل املسلم الذي أتى ابلشهادتني ًل لألمر بقتل ةري املسلمني إىل أن يسلموا‪َ ،‬‬ ‫صلَّى هللا َعلَْي ِّه و َسلَّم ِّيف قُبَّة وَما ِّمن الْ َقوِّم أ َ َِّّ ِّ ِّ‬ ‫ت َم َع النِّ ِّ‬ ‫بْ ِّن أ َْوس الثَّ َق ِّف ِّ ‪َ ،‬وَكا َن ِّيف الْ َوفْ ِّد قَ َ‬ ‫َح ٌد إًل َانئ ٌم َة ْريي‪ ،‬فَ َجاءَ‬ ‫َ َ ْ‬ ‫َ َ‬ ‫َّيب َ ُ‬ ‫ال‪ُ :‬كْن ُ‬ ‫ال‪" :‬‬ ‫ال‪ :‬نَ َع ْم قَ َ‬ ‫اَّللِّ؟» قَ َ‬‫ول َّ‬ ‫س يَ ْش َه ُد أَ ْن ًَل إِّلَهَ إًَِّّل َّ‬ ‫اَّللُ َوأَِّين َر ُس ُ‬ ‫ال‪« :‬أَلَْي َ‬ ‫ب فَاقْ تُلْهُ» ُمثَّ َد َعاهُ فَ َق َ‬ ‫ال‪« :‬ا ْذ َه ْ‬ ‫َر ُج ٌل فَ َس َّارهُ‪ ،‬فَ َق َ‬ ‫وها فَ َق ْد َمنَعُوا ِّد َماءَ ُه ْم َوأ َْم َوا َذهُْم ‪-‬أ َْو‬ ‫ول َِّّ‬ ‫اَّلل‪ ،‬فَِّإ َذا َش ِّه ُد َ‬ ‫َّاس َح َّىت يَ ْش َه ُدوا أَ ْن ًَل إِّلَهَ إًَِّّل َّ‬ ‫اَّللُ َوأَِّين َر ُس ُ‬ ‫ِّ‬ ‫ت أَ ْن أُقَات َل الن َ‬ ‫ِّ‬ ‫فَِّإِّين أُم ْر ُ‬ ‫إن لفظ "أقاتل" تقتض طرفًا آخر يقاتل أو يهاجم أو لديه قابلية ذلك أو يتوقع منه‬ ‫ال‪ :‬قَ ْد ُمنِّ ُعوا‪ -‬إًَِّّل ِّحبَ ِّق َها)‪ ،30‬مث َّ‬ ‫قَ َ‬ ‫أصال يف احلديث‪.‬‬ ‫مبعَن مرداف للفظ "أقتل" اليت مل ترد ً‬ ‫ِّ‬ ‫اللحاق مبن من شأهنم ذلك‪ ،‬فأخطأ املتطرفون يف تفسريهم ذها ً‬ ‫اهجهاد إمنا شرع لإلكراه على‬ ‫َ‬ ‫دال على َّ‬ ‫أن‬ ‫احلديث ٌّ‬ ‫َ‬ ‫إذًا أين ما سي له هذا احلديث من تفسريهم املتطرف له القائل سأن‬ ‫الدين الربيء من النفاق حملهما القلب‪ ،‬والقلب ًل يطاله‬ ‫أَّن يستقيم ذلك وهم ي ِّقُّرون سأن اإلميان و ِّ‬ ‫الدخول يف الدين؟ و َّ‬ ‫ُ‬ ‫‪ 29‬أصول الشاش ص‪ ،99‬التلويح على التوضيح (‪ ،)244 /1‬أصول الفقه‪ :‬عبد الوهاب خالف‪ ،‬ص‪.144‬‬ ‫‪ 30‬مسند أيب داود الطيالس ‪ ،‬رقم (‪.)434 /2( )1206‬‬ ‫‪16‬‬ ‫وابمتناع وجود وطن له سواها؛‬ ‫للدين سوى احلرية‪،‬‬ ‫موطن ِّ‬ ‫أي ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ابنتفاء ِّ‬ ‫فتلك دعوى انقضةٌ للقطعية القائلة‬ ‫ِّ‬ ‫سيف اإلكراه؛ َ‬ ‫الدين ُحمَال‪ ،‬فهو ًل‬ ‫ين} [البقرة‪ ]256 :‬فمقتضى اآلية أن وقوع اإلكراه يف ِّ‬ ‫الد ِّ‬‫{ًل إِّ ْكراه ِّيف ِّ‬ ‫َ‬ ‫دين مع اإلكراه كما أنه َ َ َ‬ ‫فال َ‬ ‫يقع ومل ولن يقع‪ ،‬فاآلية "ًل ُجتيز إكراه أحد على الدخول فيه"‪ ،31‬ومن هذا استحالة اإلكراه يف أعمال القلوب ألهنا أوسع‬ ‫بسيف اإلكراه‪ ،‬ومد ِّ‬ ‫َّع‬ ‫ِّ‬ ‫س‬ ‫النيات يف األعمال‪ ،‬وكلتامها ًل متَُ ُّ‬ ‫العقائد يف اإلميانيَّات و ُ‬ ‫ُ‬ ‫أبواب حرية اًلختيار‪ ،‬واملراد هبا‬ ‫خالف ذلك دعواه أقرب للدعوة إىل النفاق منها إىل اإلسالم انهيك عن اإلميان بل ه أقرب إىل اًلستحالة منها إىل‬ ‫اَّللِّ َو ْاعلَ ُموا أ َّ‬ ‫َن‬ ‫{وقَاتِّلُوا ِّيف َسبِّ ِّيل َّ‬ ‫(استئناف بياين انشئ عن األمر ابلقتال يف سبيل هللا يف قوله‪َ :‬‬ ‫ٌ‬ ‫اإلمكان‪ ،‬واآليةُ املذكورة‬ ‫فبني يف هذه اآلية أنه ًل‬ ‫اَّلل ََِّس ِّ‬ ‫يع َعل ٌيم} [البقرة‪]244 :‬؛ إذ يبدو للسامع أن القتال ألجل دخول العدو يف اإلسالم‪َ َّ ،‬‬ ‫ََّ ٌ‬ ‫صا‪ ،‬وه دليل‬ ‫خرب يف معَن النه ‪ ،‬وج ء بنف اهجنس لقصد العموم ن ا‬ ‫إكراه على الدخول يف اإلسالم‪ ،‬ونف ُ اإلكراه ٌ‬ ‫واضح على إبطال اإلكراه على الدين بسائر أنواعه؛ ألن أمر اإلميان َيري على اًلستدًلل)‪.32‬‬ ‫تبعا أو إشارًة أو إمياءً أو مبفهوم املخالفة على ما ذهب إليه أرابب التفسري املتطرف فإهنا ةري مرادة‬ ‫وأما دًللة نص احلديث ً‬ ‫بل إهنا معارضة بكليات النصوص القاطعة سأن اإلميان حمله القلب وأنه ًل سلطة على القلب مطل ًقا‪ ،‬فسقطت تلك الدًللة‬ ‫اأاي كانت درجتها‪.‬‬ ‫خالف حكمته‬ ‫َ‬ ‫بوق خاو يَْن ُش ُد انفِّ ُخوه‬ ‫إن تلك الدعوى النامجة عن ذاك التفسري اخلارج على قواعد تفسري النصوص ٌ‬ ‫َّ‬ ‫ت َعلَْي ِّه ْم بَِّوكِّيل}‬ ‫ِّ‬ ‫اك َعلَْي ِّه ْم َحفيظًا َوَما أَنْ َ‬ ‫سبحانه ‪ ،‬وامهني سأهنم أوصياءُ على املكلَّفني َ‬ ‫‪33‬‬ ‫اَّللُ َما أَ ْشَرُكوا َوَما َج َعلْنَ َ‬ ‫{ولَ ْو َشاءَ َّ‬ ‫مثااب أو معاقبًا؛ ألن من شأن تلك الدعوى‪:‬‬ ‫حماسبًا ً‬ ‫خمتارا َ‬ ‫عاقال ً‬ ‫[األنعام‪ ،]107 :‬فه متنع تسمية املرء مكلَّ ًفا أي ً‬ ‫اَّللُ َهجََعلَ ُك ْم أَُّمةً‬ ‫{ولَ ْو َشاءَ َّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫وتنسخ عدالةَ السؤال واحلساب َ‬ ‫َ‬ ‫الطاعة وحرية اًلختيار‪،‬‬ ‫جوهر‬ ‫متسخ َ‬ ‫اهجرب‪ ،‬و َ‬ ‫‪ -1‬أ ْن تقرَر َ‬ ‫ض ُّل َم ْن يَ َشاءُ َويَ ْه ِّدي َم ْن يَ َشاءُ َولَتُ ْسأَلُ َّن َع َّما ُكْن تُ ْم تَ ْع َملُو َن} [النحل‪.]93 :‬‬ ‫اح َدةً ولَكِّن ي ِّ‬ ‫َو َ ْ ُ‬ ‫ِّ‬ ‫ب‬ ‫{وتُْن ِّذ َر يَ ْوَم ْ‬ ‫اهجَ ْم ِّع ًَل َريْ َ‬ ‫ِّ‬ ‫ين ترتُّب الثواب والعقاب األخروي وبسنة هللا يف افرتاق الناس فرقتني َ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫تطيش مبواز ِّ ِّ‬ ‫‪ -2‬وأَ ْن َ‬ ‫اَّلل َهجعلَهم أ َُّمةً و ِّ‬ ‫اهجَن َِّّة وفَ ِّري ٌ ِّيف َّ ِّ ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ ِّ‬ ‫اح َد ًة‪[ }...‬الشورى‪,]8 ،7 :‬‬ ‫السعري (‪َ )7‬ولَ ْو َشاءَ َُّ ََ ُ ْ َ‬ ‫فيه فَ ِّري ٌ يف ْ َ‬ ‫فع معَن‬ ‫اًلختيار {ولَو َشاء َذه َدا ُكم أ ْ ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ني} [النحل‪ ،]9 :‬وأن تر َ‬ ‫َمجَع َ‬ ‫َْ َ َ ْ‬ ‫اإلذهية يف سنَّة‬ ‫املشيئة‬ ‫تضاد حكمةَ‬ ‫‪ -3‬وأ ْن َّ‬ ‫ِّ‬ ‫آات ُك ْم} [املائدة‪.]48 :‬‬ ‫اح َدةً َولَكِّ ْن لِّيَ ْب لُ َوُك ْم ِّيف َما َ‬ ‫اَّلل َهجعلَ ُكم أ َُّمةً و ِّ‬ ‫{ولَ ْو َشاءَ َُّ ََ ْ َ‬ ‫اًلبتالء والتكليف الناجم عنه َ‬ ‫ك َآل َم َن‬ ‫{ولَ ْو َشاءَ َربُّ َ‬ ‫ِّ‬ ‫حتمل الداعية إىل هللا على الغلو يف الدعوة بسلوكه طري ًقا وطلبه ةايةً ًل يريدمها هللا َ‬ ‫‪ -4‬وأ ْن َ‬ ‫ِّ ِّ‬ ‫مج ًيعا أَفَأَنْ َ ِّ‬ ‫ض ُكلُّهم َِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ني} [يونس‪]99:‬؟!‬ ‫َّاس َح َّىت يَ ُكونُوا ُم ْؤمن َ‬ ‫ت تُكْرهُ الن َ‬ ‫َم ْن يف ْاأل َْر ِّ ُ ْ‬ ‫املطلب الرابع‬ ‫فسره به قائلُه‬ ‫الوضع اللغوي والتطور الداليل‪ ،‬وتفسري النص بغري ما َّ‬ ‫جتوزا مع قرينة صارفة للفظ عن‬ ‫الوضع اللغوي عقد أو ميثاق بني املتكلم والسامع أو احلامل‪ ،‬فال خيرج عنه املتكلم إًل ً‬ ‫معَن ما بال قرينة دالة على مراده‪ ،‬فكلٌّ منهما حمكوم‬ ‫يتأىل احلامل على املتكلم فيحمل كالمه على ً‬ ‫معناه احلقيق ‪ ،‬وًل َّ‬ ‫وضع جديد ‪-‬وهو ما يعرف ابلتطور الدًليل‪ -‬لزم احلامل‬ ‫جد للفظ ٌ‬ ‫عليه ابلوضع والقرائن الداخلية واخلارجية‪ ،‬مث إ ْن َّ‬ ‫ملتزما مبعناها‬ ‫عصر ورود النص ودًلًلت املفردة حىت ذلك الوقت؛ ليفسرها يف ضوء السياق والسباق‪ً ،‬‬ ‫التحري ليقف على ِّ‬ ‫‪ 31‬وهبة الزحيل ‪ :‬التفسري املنري (‪.)25-23/3‬‬ ‫‪ 32‬التحرير والتنوير (‪.)28-25 /3‬‬ ‫‪ 33‬الكشاف‪ :‬الزحمشري‪.)20 /2( ،‬‬ ‫‪17‬‬ ‫فضال عن أن‬ ‫حيملَها ما ًل حتتمل كأن يفسرها مبعَن حادث ًل علم للمتحدث به ً‬ ‫املعهود للمخاطبني يوم صدورها دون أن ِّ‬ ‫مسوغ له تفسري نص قدمي مبعَن حادث وإحالله حمل املعَن الذي‬ ‫يكون ملخاطبيه عهد به يومئذ؛ فمن اخلطأ الذي ًل ِّ‬ ‫عهده املخاطبون يومئذ وإلغاء ما ذهم به عهد وَساع‪.‬‬ ‫فسره قائلُه نف ُسه قطَع دابر اًلحتمال ومل يسع املخاطبني إًل التزام بيان صاحب ِّ‬ ‫النص‪،‬‬ ‫إن اللفظ اخلف أو احملتمل إذا َّ‬ ‫مث َّ‬ ‫حمكما ًل‬ ‫املفسر ً‬ ‫وبني مر َاده جو ًااب لسائل استشكل ما قيل أو خف عليه معناه فإن تفسريه َيعل َّ‬ ‫فسر كالمه َّ َ‬ ‫فإ ْن كان قد َّ‬ ‫خاصه وًل أن خيصص عامه وًل يطل مقيد وًل يقيد مطل‬ ‫عمم ُّ‬ ‫حيتمل التأويل واًلجتهاد بعدئذ؛ وعلى هذا ًل يصح أن يُ َّ‬ ‫يتجاوزه أو أن يتنكر له‪.‬‬ ‫ملفسر أو ِّ‬ ‫متأول أ ْن‬ ‫سأي وجه من الوجوه‪ ،‬فهذا أصل أصيل ليس ِّ‬ ‫وًل تستبدل دًللته بغريها ِّ‬ ‫َ‬ ‫أن قول النيب صلى هللا‬ ‫وملا جتاهل التفسري املتطرف ذاك العقد اللغوي وهذا األصل امللزم يف تفسري النصوص ذهب إىل َّ‬ ‫يدل على أن عقل املرأة انقص وأهنا‬ ‫ازِّم ِّم ْن إِّ ْح َدا ُك َّن) ُّ‬ ‫الر ُج ِّل احلَ ِّ‬ ‫ب َّ‬ ‫ات َع ْقل وِّدين أَ ْذ َهب لِّلُ ِّ‬ ‫عليه وسلم (ما رأَيت ِّمن َانقِّص ِّ‬ ‫َ َْ ُ ْ َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫ِّ‬ ‫حد ذها يف احلد من‬ ‫دون الرجل يف اإلدراك والْ َملَكة العقلية واملسؤوليات والعوائد‪ ،‬مث بَن هؤًلء على ذلك قضااي ًل َّ‬ ‫وحرموها مبا ًل دليل ذهم فيه على التحرمي واحلرمان سوى فهم أ َْرطن لنص‬ ‫فحرموا عليها َ‬ ‫مسؤولياْتا وواجباْتا وحقوقها؛ َّ‬ ‫تفسريا ُْحم َك ًما َيلِّ فيه النيب ‪-‬صلى هللا عليه وسلم‪ -‬قوةَ املرأة وأتثريها املعلوم على الرجل احلصيف‬ ‫ً‬ ‫مفسر‬ ‫حديث نبوي َّ‬ ‫مثار ةرابة وعجب وهو الرجحا َن والغلبة ممن ًل يُظَ ُّن منها ذلك ملقتضيات‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫أمرا َ‬ ‫الفطن اهجَْلد‪ ،‬أو يكشف يف هذا احلديث ً‬ ‫ونظرها وفكرها يتقدَّم بقوته الذاتية أو مبا فيه من مشاعر ضاةطة على الرجل‪ ،‬فيغلبه رةم ما له من حزم‬ ‫فطرية‪ ،‬فإذا برأيها ِّ‬ ‫أن هذا القرار الذي يبدو ضعي ًفا لصدوره‬ ‫ص ُدر متأثرًة بعاطفتها ومشاعرها إًل َّ‬ ‫ولُب ورجولة‪ ،‬ورةم أن بعض قرارات املرأة تَ ْ‬ ‫ب حسم الرجل وحزمه ولبَّه وقراره الرصني القائم على‬ ‫ِّ‬ ‫ُّ‬ ‫أتمل وتفكر وتعقُّل مشوب ابألحاسيس واملشاعر والعاطفة يغل ُ‬ ‫عن ُّ‬ ‫ف ويستنكف ويستبدل رأيها برأيه فيتَّبع ما تراه ه ويذهب‬ ‫التأين والتجرد من الرزوح حتت وطأة املشاعر؛ فإذا ابلرجل يَ ُك ُّ‬ ‫ةلب ‪-‬رةم أتثرها‬ ‫ومدافعا؛ فأمثرت هذه املقارنة أن رأيها قد َ‬ ‫ً‬ ‫منافحا عنه‬‫ً‬ ‫مذهبها حىت لكأنه يرى رأيها ويتحمس له‬ ‫وجترده عن مؤثرات املشاعر‬ ‫ابملشاعر والعاطفة‪ -‬رأي الرجل ذي اللب احلازم وهو من هو يف حماكماته ومماحكاته ُّ‬ ‫ات َع ْقل َوِّدين‬ ‫وأحابيلها‪ ،‬فكانت هذه الصورة داعية للتعجب واًلستغراب حقاا على هذا النحو‪( :‬ما رأَيت ِّمن َانقِّص ِّ‬ ‫َ َْ ُ ْ َ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫س َش َه َادةُ امل ْرأَة مثْ َل‬ ‫َ‬ ‫ال‪« :‬أَلَْي‬ ‫اَّللِّ؟ قَ َ‬‫ول َّ‬‫صا ُن ِّدينِّنَا َو َع ْقلِّنَا َاي َر ُس َ‬ ‫َ‬ ‫ازِّم ِّم ْن إِّ ْح َدا ُك َّن»‪ ،‬قُلْ َن‪َ :‬وَما نُ ْق‬‫الر ُج ِّل احلَ ِّ‬ ‫ب َّ‬ ‫أَ ْذ َهب لِّلُ ِّ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ص ِّ‬ ‫ال‪:‬‬ ‫ص ْم» قُلْ َن‪ :‬بَلَى‪ ،‬قَ َ‬ ‫ص ِّل َوَملْ تَ ُ‬ ‫ت َملْ تُ َ‬ ‫اض ْ‬ ‫س إ َذا َح َ‬ ‫صان َع ْقل َها‪ ،‬أَلَْي َ‬ ‫ال‪« :‬فَ َذلك م ْن نُ ْق َ‬ ‫الر ُج ِّل» قُ ْل َن‪ :‬بَلَى‪ ،‬قَ َ‬‫ف َش َه َادة َّ‬ ‫نْ‬ ‫ان ِّدينِّ َها»)‪ ،34‬ويف رواية (أةلب للب الرجل احلازم)‪ ،‬ويف أخرى (أسىب لذوي األلباب)‪ ،‬فكلمة عقل هنا‬ ‫ك ِّمن نُ ْقص ِّ‬ ‫«فَ َذل ْ َ‬ ‫ِّ ِّ‬ ‫انقصات َع ْقل لبعض األمور‪،‬‬ ‫ُ‬ ‫إهنن‬ ‫ف معموله أي َّ‬ ‫ط الش ء وواثقه‪ ،‬فهو مصدر ُح ِّذ َ‬ ‫(ع َق َل) أي أح َك َم َربْ َ‬ ‫مصدر الفعل َ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ت قوائمه‪،‬‬ ‫عري إِّذا َمجَ ْع ُ‬ ‫ت البَ َ‬ ‫(ع َق ْل ُ‬ ‫الع ْقل والواثق‪ ،‬قال ابن منظور‪َ :‬‬ ‫فهن ًل ُْحيك ْم َن َع ْقلَها وربْطَها وًل يُ ْوث ْقنَها ويَ ْعق ْلنَها ح َّ َ‬ ‫َّ‬ ‫وعقَّله وتَ َع َّقلَهُ واعتَ َقلَه‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫وع َقلَه عن حاجته يَ ْعقله َ‬ ‫وع َق َل الدواءُ بَطْنَه يَ ْعقلُه ويَ ْع ُقلُه َع ْقالً أ َْم َس َكه‪َ ،‬‬ ‫الع ْق ُل التَّثَبُّت يف األُمور‪َ ،‬‬ ‫وَ‬ ‫ِّ‬ ‫وشدَّمها مجيعاً يف وسط الذراع وكذلك الناقة وذلك‬ ‫وع َّقلَه و ْاعتَ َقله ثََن َو ِّظي َفه مع ذراعه َ‬ ‫البعري يَ ْعقلُه َع ْقالً َ‬ ‫وع َق َل َ‬ ‫َحبَ َسه َ‬ ‫وع َق َل الش ءَ يَ ْع ِّقلُه َع ْقالً فَ ِّهمه)‪ ،35‬فالعقل هنا ُّ‬ ‫التذكر‬ ‫الرابط الذي يُ ْع َقل به‪َ ،‬‬ ‫قال واهجمع ُع ُق ٌل‪ ،‬والعِّ ُ‬ ‫قال ِّ‬ ‫احلَْب ُل هو العِّ ُ‬ ‫التذكَر وًل يؤدي إىل النسيان‬ ‫ثمُر ُّ‬ ‫املشاعر‪ ،‬أو هو ما ي ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫التأثر بوطأةِّ‬ ‫النامجة عن ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫النسيان‬ ‫اخلالص من شوائب اًلختالط أو‬ ‫ُ‬ ‫من التعقل والتفكر والتأمل سأانة بدون ضغط املشاعر؛ فليس هو العقل اًلصطالح أو الفلسف أو املعَن املتبادر إىل‬ ‫شرعا‪ ،‬فإن كان هو املتبادر إىل‬ ‫اثبت ً‬ ‫أن نقص عقل املرأة ٌ‬ ‫الذهن حبال من األحول كما وِّهم ذوو التفسري املتطرف زاعمني َّ‬ ‫‪ 34‬صحيح البخاري ‪ ،68/1‬صحيح مسلم ‪.86/1‬‬ ‫‪ 35‬لسان العرب‪ ،‬مادة (ع ق ل)‪.‬‬ ‫‪18‬‬ ‫ذهن ابملعَن‬ ‫الذهن فلم سألت الصحابيات عن املراد بنقصان العقل والدين‪ ،‬وهل فسره النيب صلى هللا عليه وسلم يف جوابه َّ‬ ‫صحيحا فلم جعلت الشريعة النساء شقائ الرجال يف التكليف واألحكام‬ ‫ً‬ ‫املتبادر إىل الذهن؟ مث إن كان ما زعموه‬ ‫واخلطاب والتَّبِّعات؟!‬ ‫ازِّم ِّم ْن‬ ‫الر ُج ِّل احلَ ِّ‬ ‫ب َّ‬ ‫ات َع ْقل وِّدين أَ ْذ َهب لِّلُ ِّ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫رأت الصحابيات الاليت شهدن األمر وَسعن احلديث (ما رأَيت ِّمن َانقِّص ِّ‬ ‫َ َْ ُ ْ َ‬ ‫َ‬ ‫ِّ‬ ‫اَّلل؟)؛‬‫ول َّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫صا ُن ديننَا َو َع ْقلنَا َاي َر ُس َ‬ ‫إِّ ْح َدا ُك َّن) َّ‬ ‫فسألن مج ًيعا مث أقررن بدًللة التفسري (قُلْ َن‪َ :‬وَما نُ ْق َ‬ ‫َ‬ ‫أن معناه خف ٌّ مل يعه ْدنَه‪،‬‬ ‫بعض األمور وإحكامها مبثل معناه يف القرآن وهو التذكر والنسيان يف سياق حمدَّد‬ ‫عقل ِّ‬ ‫وقد فسر احلديث نفسه نقصان ِّ‬ ‫ض ْو َن ِّم َن‬ ‫ِّ‬ ‫استَ ْش ِّه ُدوا َش ِّه َ ِّ ِّ ِّ ِّ‬ ‫ني فَ َر ُج ٌل َو ْامَرأ ََات ِّن ممَّن تَ ْر َ‬ ‫وان ر ُجلَ ْ ِّ‬ ‫يديْ ِّن من ر َجال ُك ْم فَإن َّملْ يَ ُك َ َ‬ ‫(و ْ‬ ‫هو الشهادة على عقود الدين َ‬ ‫امهَا ْاألُ ْخ َرى) سورة البقرة‪ ،282 :‬واملراد به احتمال النسيان واًلختالط يف‬ ‫امهَا فَ تُ َذكِ َر إِ ْح َد ُ‬ ‫الشُّه َد ِّاء أَن تَ ِ‬ ‫ض َّل إِ ْح َد ُ‬ ‫َ‬ ‫عَن به الرجال‬ ‫كثريا بل األةلب أن يُ َ‬ ‫عَن به ً‬‫نظرا لكون ما تشهد عليه من قضااي الديون والعقود ليس مما تُ َ‬ ‫معطيات الذهن ً‬ ‫جتردها‬ ‫عندهن ابملشاعر وعسر ُّ‬‫َّ‬ ‫نظرا ًلختالط مدخالت الذهن‬ ‫أعَن وإليه أحوج‪ -‬أو ً‬ ‫ذكرا ملا هو به َ‬ ‫أشد ً‬‫‪-‬واإلنسان ُّ‬ ‫نقصا تُعاب عليه بل هو رف هبا ورمحة فكذلك تنصيف‬ ‫أايما يف الشهر ليس ً‬ ‫أن تركها الصالة والصوم ً‬ ‫عنها‪ ،‬وكما َّ‬ ‫مذمةَ وًل أمارةَ نقص يف اخلِّلقة بل هو مقتضى نوع العمل والعقد وظروفه ومالبساته‬ ‫شهادْتا يف الديون والعقود ليس َّ‬ ‫ب الذكاء والفهم‬ ‫فنص اآلية واحلديث مل يردا يف سياق علم التشريح وقياس نِّس ِّ‬ ‫ونسبة مباشرْتن له والعناية والتلبس به؛ ُّ‬ ‫َ‬ ‫وامللكة ومستوى القوى الفكرية واإلدراكية والوع اليت تثمر املعرفة والتفكري واحلكم واللغة والذاكرة والقدرة على التخيل‬ ‫والتمييز والتقدير ومعاهجة املشاعر واًلنفعاًلت وإصدار تؤدي إىل مواقف وأفعال؛ فليس ش ء من هذا مبقصود لآلية‬ ‫طرق دًلًلت النصوص‪.‬‬ ‫واحلديث وًل دًللة للنصني عليه سأي طري من ِّ‬ ‫خالصة البحث و ُّ‬ ‫أهم نتائجه‬ ‫مات العقل وتفسري الصحابة والتابعني‬‫دل التحاكم يف تفسري النصوص إىل املنه العلم املستنبط من العربية ومسلَّ ِّ‬ ‫َّ‬ ‫النص أو ًل‬ ‫سيؤدي إىل تفسري النص مبعَن ًل حيتمله ُّ‬‫أي نص ِّ‬ ‫ترك اًللتزام ابملنه الصحيح يف تفسري ِّ‬ ‫أن َ‬‫للنصوص على َّ‬ ‫قبيال من دبري يف تفسري ِّ‬ ‫بعض أدعياء اإلعجاز العلم والرقم‬ ‫أمشاج ًل تعرف ذها ً‬ ‫طو ٌ‬ ‫يقصده ألبتة‪ ،‬ومن هذا أخال ٌ‬ ‫اإلشاري لنصوص الكتاب والسنة؛ وهذا التفسري أو ذاك التأويل املنفلت من الضوابط اخلارج على املنه العلم هو‬ ‫ِّ‬ ‫و‬ ‫شر من الوضع الصريح خلفائه على كثري من الناس وسراينه بينهم‬ ‫ضرب من الوضع والكذب وقول ما مل يقله الشرع بل هو ٌّ‬ ‫قطعا أو ظنَّا‪.‬‬ ‫املفسر صحيح ً‬‫النص َّ‬ ‫ألن َّ‬ ‫ابسم الدين ولتلقيهم له ابلقبول َّ‬ ‫أثر قواعد تفسري النصوص على محاية‬ ‫بياان يكشف جبالء َ‬ ‫وأحسبين قد أتيت على بيان أوجه فساد التأويالت املتطرفة ً‬ ‫فكر أقوى منه وأبقى‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫النص من التطرف‪ ،‬ويربهن قدرةَ الفكر على اجتثاث التطرف ألن اإلرهاب فكر ًل يستأصله إًل ٌ‬ ‫وأرسخ‪.‬‬ ‫هذا ولدى اإلجابة على أسئلة البحث يظهر اآليت‪:‬‬ ‫ما أثر قواعد تفسري النصوص (علم املعاين ومباحث الداللة) على درء التطرف عن تفسري النص؟‬ ‫‪-4‬‬ ‫الوصول إىل مراد قائله‪ ،‬وحيول‬ ‫َ‬ ‫َّص ضبطًا يستهدف‬ ‫العقل يف ِّ‬ ‫تفسري الن ِّ‬ ‫ط حركة ِّ‬ ‫َج َالها ضب ُ‬ ‫‪ ‬وجوابه‪ :‬أجلُّ آاثرها وأ ْ‬ ‫دون حتريف النص أو اًلحنراف به عن مقصوده أو حتميله ما ًل حيتمل‪.‬‬ ‫‪ -2‬ما أوجه فساد أتويالت التطرف للنص يف ضوء ضوابط تفسري النص؟‬ ‫‪19‬‬ ‫‪ ‬وجوابه‪ :‬أبرز أوجه اخلَطل لدى التفسري املتطرف هو انعدام ضوابط التفسري أو ترك اًلنضباط هبا‪ ،‬أو حتريف‬ ‫قصدا أو خطأً‪.‬‬ ‫املضمون‪ ،‬أو اًلحنراف إىل ةري املقصود منها ً‬ ‫‪ -3‬ما جدوى ِ‬ ‫فقه أسرا ِر العربية يف حماربة التطرف الفكري؟‬ ‫َ‬ ‫األجيال من التدين بدين وضع يزعم أنه دين هللا‪ ،‬ومن العبث بعقوذها‪ ،‬ومن ِّ‬ ‫اُتاذها‬ ‫ِّ‬ ‫أثرا عصمةُ‬ ‫أمهُّها وأبلغها ً‬ ‫‪‬‬ ‫قودا يف هجوم مهج أو حروب عبثية؛ فالعربية وقواعد تفسري النصوص ه العاصمة للعقول من التطرف‬ ‫َو ً‬ ‫ولإلنسانية من تِّيه املتطرفني ووسائلهم وةاايْتم وما وراءهم من أيد تعبث مبصادر ثروتنا وكنز مستقبلنا‪،‬‬ ‫وجتهز سأدوات التطرف على حضارتنا املوعودة من ِّ‬ ‫قبل أن‬ ‫وتستهدف شذرات ابقيةً من حضارتنا املوءودة‪ُ ،‬‬ ‫مدويةً إلنقاذ اإلنسانية من عبادة اهجسد وحضارتِِّّه املوهومة‪ ،‬حاملةً له بشائر اذهدى واخلالص‬ ‫نداءاْتا ِّ‬ ‫ُ‬ ‫تستهلَّ‬ ‫معا‪.‬‬ ‫ِّ‬ ‫من سجن اذهوى لتُ ْهديَه حضارةً فيها سعادةُ الروح واهجسد ً‬ ‫‪20‬‬ Descriptive Approach for Teaching Arabic Grammatical Phenomena (Corpus- Based Study of Causative Object) Ahmed Abdelghany MOHAMMED1 Abstract Corpus linguistics is a methodology in studying language through corpus-based research. It differs from traditional approach in studying language (prescriptive approach) in its insistence on the systematic study of authentic examples of language in use (descriptive approach) .A “corpus” is a large body of machine- readable structurally collected naturally occurring linguistic data, either written texts or a transcription of recorded speech, which can be used as a starting-point of linguistic description or as a means of verifying hypotheses about a language. In the past decade, interest has grown tremendously in the use of language corpora for language education. The ways in which corpora have been employed in language pedagogy can be divided into two main categories: indirect and direct application. In the former corpora are used in designing and developing the syllabuses, dictionaries, tests and teaching materials, while later, corpus data are used for data-driven learning and what is known as grammar safari. So this research aims at employing corpus data in teaching Arabic grammar. Functional syntactic analysis of corpus is a must for this purpose, so Quranic corpus is the most appropriate one. In this paper i examined the causative object phenomenon (‫ )المفعول ألجله‬in Quranic corpus and compared the descriptive and prescriptive approaches in teaching causative object as a grammatical phenomenon in Arabic. Keywords: Descriptive approach, Corpus linguistics ‫تعليم القواعد النحوية باالعتماد على أمثلة المدونات اللغوية‬ )‫نموذجا‬ ً ‫(المفعول ألجله‬ ‫أحمد عبد الغني محمد‬ ‫ مصر‬،‫ جامعة اإلسكندرية‬،‫ كلية اآلداب‬،‫مدرس بقسم اللسانيات والصوتيات‬ ‫ملخص البحث‬ ‫يهدف هذا البحث إلى تفعيل دور المدونات اللغوية في دراسة اللغة والقواعد النحوية من خالل‬ ‫ وقد تناول البحث أهمية المدونات ودورها في‬.‫األمثلة الواقعية المستخرجة من المدونات الممثلة للغة‬ ‫موسعا لظاهرة نحوية (المفعول ألجله) وتناوَلها من واقع األمثلة‬ ً ‫نموذجا‬ ً ‫عرض‬ َ ‫ ثم‬،‫تعليم اللغة‬ ‫لغويا‬ ً ‫) المحللة‬The Quranic Arabic Corpus( ‫واالستشهادات الواردة في مدونة القرآن الكريم‬ .‫ البريطانية‬Leeds ‫بجامعة‬ 1 Dr., Alexandria University,

[email protected]

. Alexandria, Egypt 21 ‫مقدمة‬ ‫لم يكن االتجاه المعتمد على المدونات الممثلة للغة في دراسة الظواهر اللغوية والمعاني والتراكيب‬ ‫أمر مستحدثًا في دراسة اللغة العربية‪ ،‬وإنما يعود إلى زمن بعيد منذ نشأة مدرستي البصرة والكوفة‪.‬‬ ‫ًا‬ ‫ولم يكن مجال لسانيات المدونات وضوابط تصميم المدونة وجمعها وضبطها وتكويدها أمور‬ ‫قديما‪َّ ،‬‬ ‫فإن علم النحو الذي نما وشاع حتى عصرنا‬ ‫مبتكرة‪ ،‬ولكن لها أصل عند علماء اللغة ً‬ ‫الحاضر هو النحو البصري‪ ،‬وقد تأتَّت شهرة البصريين من خالل أسلوبهم في استقراء اللغة من‬ ‫مصادرها حيث اعتمدوا على السماع والقياس‪ ،‬وكانت طريقتهم في السماع أنهم قيدوا ذلك بقيود من‬ ‫البيئة والمكان والثقة والكثرة‪ ،‬فقد اشترطوا وحددوا أخذ اللغة من القبائل التي حافظت على لغتها‪،‬‬ ‫وكانت بعيدة عن مخالطة الحواضر والعجم‪ ،‬وكانوا ال يأخذون إال عن من يثقون بهم‪ .‬أما الكوفيون‬ ‫فلم يكن عندهم قيود للسماع كما كان عند البصريين‪ ،‬فهم سمعوا وأخذوا عن معظم القبائل العربية‬ ‫بادية وحاضرة‪ ،‬فكانوا أقرب إلى المنهج الوصفي الحديث في استقراء اللغة الذي يقوم على أساس‬ ‫أي مكان أو زمان‪ .‬وأما جانب القياس‪ ،‬فقد اعتمد البصريون‬ ‫وصفي استقرائي لظواهر اللغة في ِّ‬ ‫على أسس عقلية منطقية حيث ال يقيسون إال على الكثرة َّ‬ ‫المطردة‪ ،‬وأغفلوا جانب القلة والشاذ حتى‬ ‫أنهم كانوا ُي ِّ‬ ‫ؤولون ويعللون القليل حتى ينقاد مع أقيستهم المطردة‪ .‬أما الكوفيون فحين توسعوا في‬ ‫السماع كان حتماً عليهم التوسع في القياس‪ ،‬فقد كانوا يقيسون على أقوال العرب قليلة وكثيرة‪ ،‬بل‬ ‫كانوا يقيسون على الشاذ والنادر‪ ،‬وعلى شواهد شعرية ُعرف قائلها أم ُجهل‪ ،‬وأكد ذلك القاسم بن‬ ‫أحمد األندلسي حين قال "الكوفيون لو سمعوا بيتاً واحداً فيه جواز شيء مخالف لألصل جعلوه‬ ‫وبوبوا عليه"‪ ،2‬وقد قال الكسائي "إنما النحو قياس يتبع وبه في كل أمر ينتفع"‪.‬‬ ‫أصال‪َّ ،‬‬ ‫ً‬ ‫لسانيات المدونات (‪ )corpus linguistics‬وتعليم اللغة‬ ‫‪2‬نقالً عن‪ :‬باسل فيصل سعد الزعبي‪ ،‬المصطلح النحوي بين البصريين والكوفيين‪.‬‬ ‫‪22‬‬ ‫هو اتجاه (‪ )methodology‬في دراسة اللغة والظواهر اللغوية من خالل مجموعة ضخمة من‬ ‫النصوص اإللكترونية‪ 3‬المتوازنة مع الواقع اللغوي والممثلة له‪ .‬وعلى ذلك فلسانيات المدونات تعتبر‬ ‫أحرز ذلك االتجاه‬ ‫هي المعنيَّة بتصميم وجمع ودراسة وتحليل المدونات على جميع المستويات‪ ،‬وقد َ‬ ‫في دراسة اللغة نجاحاً كبي اًر وتفوقاً ملحوظاً على االتجاه التقليدي في دراسة اللغة؛ ألن المدونات‬ ‫النصية ِّ‬ ‫تعبر عن اللغة بكل تفاصيلها واستخداماتها وما هو كائن بالفعل ( ‪descriptive‬‬ ‫‪ ،)approach‬أما القواعد النحوية والصرفية للغة فهي تصف ما يجب أن تكون عليه اللغة‬ ‫(‪ )prescriptive approach‬وليس ما هو كائن بالفعل‪.‬‬ ‫ويمكن تلخيص مميزات االتجاه المعتمد على المدونات في تعليم اللغة فيما يلي‪:‬‬ ‫جعل العملية التعليمية أكثر تفاعلية بين المعلم والمتعلم‪.‬‬ ‫‪ْ ‬‬ ‫‪ ‬تحفيز الطالب وتدريبه على استنباط األحكام والقواعد‪.‬‬ ‫‪ ‬استخدام أمثلة واقعية ومعاصرة وليست مختلقة وتقليدية ("قام زيد"– "زيد قائم") فتكون أثبت في‬ ‫الذهن‪.‬‬ ‫ٍ‬ ‫ناطق‬ ‫غير‬ ‫‪ ‬اشتمال األمثلة على النواحي االجتماعية والثقافية للمجتمع خاص ًة إذا كان المتعلم َ‬ ‫بالعربية‪.‬‬ ‫‪ ‬شمول االستشهادات واألمثلة لجميع األنماط والتنوعات والمسائل الدقيقة في القواعد النحوية‪.‬‬ ‫‪ ‬تعريض المتعلم إلى عدد مكثَّف من األمثلة واالستشهادات يصل به إلى حد إتقان المفاهيم‬ ‫والوظائف النحوية والتعرف عليها واستخدامها بشكل ِّب َدهي‪.‬‬ ‫استخداما في الواقع اللغوي المستخدم‪.‬‬ ‫ً‬ ‫شيوعا و‬ ‫ً‬ ‫‪ ‬تحديد التراكيب واالستخدامات النحوية األكثر‬ ‫‪3‬‬ ‫‪English corpus linguistics, an introduction‬‬ ‫‪23‬‬ ‫‪ ‬محاكاة الواقع اللغوي دون زيادة غير مفيدة تُجهد المتعلم أو نقصان م ٍ‬ ‫خل يفوته به ما ال يسعه‬ ‫ُ‬ ‫جهله‪.‬‬ ‫المدونات العربية‬ ‫ٍ‬ ‫نطاق واس ٍع بين الباحثين‪،‬‬ ‫مؤخر في‬ ‫ًا‬ ‫بدأ استخدام المدونات العربية بمفهومها الحديث ينتشر‬ ‫وظهرت الكثير من الدراسات اللغوية واألبحاث المعتمدة على المدونات الممثلة للغة‪ ،‬وتوافرت‬ ‫فقير من‬ ‫مجانا للبحث‪ ،‬إال أن الكثير من هذه المدونات مازال ًا‬ ‫ً‬ ‫العديد من المدونات العربية المتاحة‬ ‫حيث المعلومات اللغوية التي يقدمها للباحثين بسبب افتقاد أغلب هذه المدونات العربية لمستويات‬ ‫ٍ‬ ‫بشكل‬ ‫لغويا‪ 4‬فهو إما غير متا ٍح للبحث‬ ‫التحليل اللغوي المختلفة‪ ،‬أما القليل الذي يوفر‬ ‫تحليال ً‬ ‫ً‬ ‫ٍ‬ ‫محدد‪ ،‬وبالتالي‬ ‫ٍ‬ ‫لهدف‬ ‫مخصص‬ ‫َّ‬ ‫مجاني (باستثناء المدونة العربية العالمية‪ )ICA( 5‬فيما أعلم) أو‬ ‫المخصصة للتعرف على أسماء الكيانات‬ ‫َّ‬ ‫ٍ‬ ‫محددة‪ ،‬مثل المدونات‬ ‫ٍ‬ ‫لغوية‬ ‫ٍ‬ ‫معلومات‬ ‫مقتصر على‬ ‫(‪ ،)named entity corpora‬والمدونات المخصصة للتعرف على الحروف العربية المكتوبة باليد‬ ‫(‪ .)Handwriting Recognition Corpora‬وقد قام وجدي الزغواني‪)Zaghouani, 2014( 6‬‬ ‫ٍ‬ ‫حصر للمدونات العربية المتاحة للباحثين من أجل الدراسات اللغوية المختلفة‪ .‬والجدول التالي‬ ‫بعمل‬ ‫يعرض أمثلة لبعض المدونات العربية الشهيرة المكتوبة‪.‬‬ ‫مكانها –‬ ‫مصادر جمعها‬ ‫غرضها‬ ‫حجمها‬ ‫اسم المدونة‬ ‫صاحبها‬ ‫مصادر شتى للمحتوى العربي‬ ‫متعددة األغراض‬ ‫‪100‬مليون كلمة‬ ‫مكتبة اإلسكندرية‬ ‫المدونة العربية‬ ‫‪ 4‬مثل مدونة جامعة بنسلفانيا العربية (‪ ،)Penn Arabic Treebank‬ومدونة جامعة كولومبيا ( ‪The‬‬ ‫‪ ،)Columbia Arabic Treebank‬ومدونة جامعة براغ العربية ( ‪The Prague Arabic Dependency‬‬ ‫‪.)Treebank‬‬ ‫‪5‬‬ ‫‪http://bibalex.org/ica/ar/‬‬ ‫‪6‬‬ ‫‪Critical survey of the freely available Arabic corpora‬‬ ‫‪24‬‬ ‫بمختلف مجاالته وأقطاره‬ ‫الدولية‬ ‫(‪)ICA‬‬ ‫صحافة ‪ ،‬أدب حديث ‪،‬نثر ‪،‬‬ ‫‪173,600,000‬‬ ‫جامعة بريغهام‬ ‫المدونة العربية‬ ‫أغراض مختلفة‬ ‫عامية مصرية‬ ‫كلمة‬ ‫يونغ األمريكي‬ ‫(‪)Arabicorpus‬‬ ‫مصادر من العصر الجاهلي‬ ‫بناء المناهج والمعاجم‬ ‫‪ 700‬مليون‬ ‫مدينة الـملك‬ ‫الـمدونة الـلغوية‬ ‫وحتى العصر الحديث‬ ‫ومعالجة اللغة العربية‬ ‫كلمة‬ ‫عبدالعزيز للـعلوم‬ ‫‪7‬‬ ‫الـعربية‬ ‫دراسة المعاني ولغة‬ ‫مها سليمان‬ ‫الذخيرة النصية‬ ‫مصادر تراثية مختلفة‬ ‫‪ 50‬مليون كلمة‬ ‫التراث‬ ‫الربيعة‬ ‫لجامعة الملك سعود‬ ‫النصوص المنشورة على الشبكة‬ ‫‪ 3 – 2.5‬بليون‬ ‫مدونة‬ ‫‪Tim‬‬ ‫بناء المعاجم‬ ‫العنكبوتية‬ ‫كلمة‬ ‫‪Backwater‬‬ ‫‪Buckwalter‬‬ ‫كتابات دارسين أجانب على‬ ‫مدونة‬ ‫تحليل أخطاء المتعلمين‬ ‫غير معروف‬ ‫جامعة أريزونا‬ ‫مدى ‪ 15‬عاما‬ ‫متعلمي العربية‬ ‫الروايات األدبية والمجالت‬ ‫بناء قاموس هولندي‬ ‫أكثر من ‪ 2‬مليون‬ ‫جامعة‬ ‫مدونة ‪Nijmegen‬‬ ‫العربية‬ ‫عربي وعربي هولندي‬ ‫كلمة‬ ‫‪Nijmegen‬‬ ‫كتب األدب العربي والصحف‬ ‫تطبيقات معالجة اللغة‬ ‫جمعية‬ ‫‪ 500,000‬كلمة‬ ‫مدونة ‪Nemlar‬‬ ‫والقواميس‬ ‫العربية‬ ‫‪NEMLAR‬‬ ‫الكتب والدوريات العلمية العربية‬ ‫بناء المعاجم‬ ‫‪ 50‬مليون كلمة‬ ‫جامعة ‪Charles‬‬ ‫مدونة ‪CLARA‬‬ ‫والنصوص اإلليكترونية‬ ‫االتحاد األوروبي‬ ‫مدونة النهار‬ ‫جريدة النهار ‪ -‬لبنان‬ ‫البحث العلمي‬ ‫‪ 140‬مليون كلمة‬ ‫لمصادر اللغة‬ ‫)‪(An-Nahar‬‬ ‫الصحف ووكاالت األخبار‬ ‫األغراض المتعلقة بتعليم‬ ‫جامعة‬ ‫مدونة ‪Arabic‬‬ ‫‪ 80‬مليون كلمة‬ ‫العربية‬ ‫اللغة وتطبيقات معالجة‬ ‫‪Pennsylvania‬‬ ‫‪Newswire‬‬ ‫‪7‬‬ ‫(‪KACST Arabic corpus )www.kacstac.org.sa‬‬ ‫‪25‬‬ ‫اللغة آلياً‬ ‫(‪)LDC‬‬ ‫األغرض البحثية وبناء‬ ‫جامعة‬ ‫مدونة دينار‬ ‫غير معروف‬ ‫‪ 10‬مليون كلمة‬ ‫المعاجم ومعالجة اللغة‬ ‫‪Nijmegen‬‬ ‫)‪(DINAR‬‬ ‫هندسة اللغة وباألخص‬ ‫االتحاد األوروبي‬ ‫مدونة الحياة‬ ‫جريدة الحياة ‪ -‬لبنان‬ ‫برامج استرجاع‬ ‫‪ 18,6‬مليون كلمة‬ ‫لمصادر اللغة‬ ‫)‪(Al-Hayat‬‬ ‫المعلومات‬ ‫مدونة القرآن الكريم‪)The Quranic Arabic Corpus( 8‬‬ ‫هو مشروع لغوي دولي تعاوني بدأ في جامعة ليدز يهدف إلى التقريب بين التحليل النحوي التقليدي‬ ‫(اإلعراب) وتقنيات اللغويات الحاسوبية الحديثة من خالل توفير أحد أهم الموارد العربية (القرآن‬ ‫الكريم) َّ‬ ‫محل ًال على المستوى الصرفي والنحوي بشكل مفتوح المصدر من أجل البحث اللغوي بكل‬ ‫أشكاله وأهدافه‪ .‬وتتضمن مستويات تحليل هذه المدونة الوسم الصرفي للكلمات (‪Part-Of-‬‬ ‫‪ ،)Speech tagging‬والتحليل الصرفي للكلمات (‪،)morphological segmentation‬‬ ‫َّ‬ ‫للمركبات بتقنية الشجرات التبعية )‪ (dependency grammar‬مع التمثيل‬ ‫والتحليل النحوي‬ ‫الشجري لها (‪ ،)dependency graphs‬وشبكة داللية للمفاهيم (‪.)ontology‬‬ ‫وتتميز هذه الذخيرة اللغوية باستنادها في التحليل النحوي إلى االتجاه النحوي التقليدي (اإلعراب)‬ ‫(‪ )traditional Arabic grammar known as iʿrāb‬الذي يحدد الوظيفة النحوية‬ ‫(‪ ،)syntactic function‬والدور الداللي (‪ ،)semantic roles‬والعالمة اإلعرابية ( ‪Case‬‬ ‫َّ‬ ‫للمركبات‪ ،‬ولم تقتصر على التحليل التركيبي للجمل (‪ )phrase structure‬الذي‬ ‫‪)ending‬‬ ‫‪8‬‬ ‫‪http://corpus.quran.com‬‬ ‫‪26‬‬ ‫يتجاهل الوظيفة النحوية وعالمة اإلعراب‪ ،‬كما هو الحال في غيرها من المدونات العربية المحللة‬ ‫على المستوى النحوي‪.‬‬ ‫كنز اللغوي تحليل ‪ %40‬فقط منه على المستوى النحوي‬ ‫الم َ‬ ‫ِّ‬ ‫ومما يقيد االستفادة الكاملة من هذا َ‬ ‫(من سورة الفاتحة إلى نهاية سورة األنفال‪ ،‬ومن سورة الحشر إلى نهاية سورة الناس)‪ ،9‬وعدم توفير‬ ‫َّ‬ ‫المحلل نحويًّا بشكل مفتوح المصدر‪ ،‬ولكن عن طريق عرض التمثيل الشجري من خالل‬ ‫الجزء‬ ‫الموقع الرسمي للمدونة‪ .‬والشكل التالي يوضح تمثيل نحوي شجري لآلية ‪ 265‬من سورة البقرة‪.‬‬ ‫قاعدة بيانات كلمات مدونة القرآن الكريم‬ ‫ِّ‬ ‫توفر مدونة القرآن الكريم للباحثين والمهتمين باللغويات الحاسوبية قاعدة بيانات مفتوحة المصدر‬ ‫الوح َدات األصغر (‪ ،)clitics - stems‬وكل وحدة صرفية‬ ‫مقسمة صرفيًّا إلى َ‬ ‫لكلمات القرآن الكريم َّ‬ ‫مزودة بمجموعة من الخصائص اللغوية (الصرفيَّة) وغير اللغوية‪ .‬تشمل الخصائص اللغوية‬ ‫َّ‬ ‫‪9‬‬ ‫‪http://corpus.quran.com/treebank.jsp‬‬ ‫‪27‬‬ ‫للوحدات (النسخ الصوتي (‪ – )vocalization‬قسم الكالم (‪ – )POS‬المدخل المعجمي‬ ‫(‪ – )lexeme‬الجذر (‪ – )root‬حالة الفعل من حيث الزمن (‪ – )state‬حالة الفعل من حيث‬ ‫البناء للمعلوم والمجهول (‪ – )voice‬الجنس (‪ – )gender‬العدد (‪ – )number‬الشخص‬ ‫(‪ – )person‬التعريف (‪ – )definiteness‬الحالة اإلعرابية لألسماء (‪ – )case‬الحالة اإلعرابية‬ ‫المعرب (‪ .)mood‬وتشمل الخصائص غير اللغوية (رقم السورة – رقم اآلية – رقم‬ ‫َ‬ ‫للفعل المضارع‬ ‫الكلمة في اآلية – رقم الوحدة الصرفية داخل الكلمة)‪ .‬والشكل التالي يوضح ِّ‬ ‫عينة من قاعدة‬ ‫البيانات الصرفية لكلمات مدونة القرآن الكريم‪.‬‬ ‫استخراج شواهد المفعول ألجله من مدونة القرآن الكريم‬ ‫ٍ‬ ‫مباشر من مدونة القرآن الكريم‪ ،‬وذلك لعدة‬ ‫ٍ‬ ‫بشكل‬ ‫لم يتم حصر الشواهد القرآنية للمفعول ألجله‬ ‫أسباب‪ ،‬هي‪:‬‬ ‫‪28‬‬ ‫‪ ‬عدم إتاحة التحليل النحوي في قاعدة بيانات المدونة بشكل مفتوح المصدر‪.‬‬ ‫‪ ‬تحليل ‪ %40‬فقط من المدونة على المستوى النحوي‪.‬‬ ‫أحيانا‬ ‫‪ ‬االقتصار على وجه واحد من أوجه اإلعراب في حالة احتمال الكلمة ألكثر من إعراب‪ ،‬و ً‬ ‫ال يكون وجه المفعول له‪.‬‬ ‫لذلك تم حصر الشواهد النحوية على ثالث مراحل‪:‬‬ ‫ٍ‬ ‫بشكل‬ ‫َّ‬ ‫المحلل نحويًّا من المدونة‬ ‫المرحلة األولى‪ :‬حصر شواهد المفعول ألجله المتاحة في الجزء‬ ‫ٍ‬ ‫مباشر من خالل الموقع الرسمي للمدونة‪.‬‬ ‫المرحلة الثانية‪ :‬االستفادة من الخصائص الصرفية في قاعدة بيانات كلمات القرآن في حصر‬ ‫الكلمات والمركبات المحتمل وقوعها مفعوًال ألجله‪ ،‬مثل الكلمات التي تتصف بالخصائص الصرفية‬ ‫التالية‪:‬‬ ‫‪" ‬اسم" – "منصوب" – "مفرد" – "نكرة" – "منون"‬ ‫‪" ‬اسم" – "منصوب" – "مفرد" – "مجرد من ال التعريف" – "غير منون"‬ ‫‪ ‬مركب فعلي مكون من‪ْ :‬‬ ‫"أن" ‪" +‬فعل" ‪" -‬مضارع" ‪" -‬منصوب"‬ ‫‪ ‬مركب فعلي مكون من‪" :‬أال" ‪" +‬فعل" – "مضارع" – "منصوب"‬ ‫المرحلة الثالثة‪ :‬مراجعة الشواهد واألمثلة الناتجة عن الحصر السابق باالستعانة بكتب إعراب‬ ‫القرآن‪ ،‬وفصل الشواهد الصحيحة‪.‬‬ ‫المفعول ألجله في مدونة القرآن الكريم‬ ‫تحتوي مدونة القرآن الكريم على أكثر من مائة وثمانين ً‬ ‫مثاال على المفعول ألجله (سواء كان الوجه‬ ‫َّ‬ ‫المعلل به‬ ‫المصدر‬ ‫الوحيد في إعراب الكلمة أو على أحد أوجه اإلعراب المحتملة)‪ .‬والمفعول له هو‬ ‫ُ‬ ‫‪29‬‬ ‫‪11‬‬ ‫في الحكم على‬ ‫حدث شاركه في الوقت ظاه اًر أو مقد اًر‪ ،‬والفاعل تحقيقاً أو تقدي اًر‪ .10‬ويشترط‬ ‫ٌ‬ ‫عن الفعل‬ ‫‪12‬‬ ‫مبتدأ)‬ ‫المصدر أنه مفعول له أن يصلح في جواب "لِّ َم"‪ ،‬وأن يصلح جعله ًا‬ ‫خبر (أو ً‬ ‫العامل فيه‪ ،‬وأن يصح تقديره بالالم‪ ،‬وأن يكون العامل فيه من غير لفظه؛ ألن المصدر هو الفعل‬ ‫صدرا؛ ألن المصدر‬ ‫كونه م ً‬ ‫‪13‬‬ ‫في المعنى‪ ،‬والشيء ال يكون عل ًة لوجود نفسه‪ .‬ويشترط في نصبه‬ ‫ط‬ ‫وفاعال‪ .‬ومتى فقد شر ٌ‬ ‫َّ‬ ‫بالمعلل به وقتًا‪،‬‬ ‫قلبيا‪ ،‬واتحاده‬ ‫يشعر بالعلِّيَّة‪ ،‬والذات ال تكون ً‬ ‫ً‬ ‫علال‪ ،‬وكونه ً‬ ‫ٍ‬ ‫بحرف من حروف التعليل‪ ،‬وهي‪" :‬الالم‪ ،‬و"الباء"‪ ،‬و"في"‪،‬‬ ‫جره‬ ‫من شروط جواز النصب وجب ُّ‬ ‫ِّ‬ ‫و"من"‪ .‬وقد ظهر المفعول ألجله في مدونة القرآن الكريم في بأربع صور صرفية مختلفة‪ ،‬هي‪:‬‬ ‫‪ ‬المصدر النكرة المنصوب‬ ‫المعرف باإلضافة‬ ‫َّ‬ ‫‪ ‬المصدر‬ ‫‪ ‬المصدر المؤول من "أن" والفعل المضارع‬ ‫‪ ‬المصدر المعرف بأل‬ ‫أوًال‪ :‬المفعول ألجله النكرة المنصوبة‬ ‫اءا كان‬ ‫ٍ‬ ‫ورد في مدونة القرآن الكريم أكثر من مائة مثال على المفعول ألجله النكرة المنصوب‪ ،‬سو ً‬ ‫ات ه ِ‬ ‫َّللا‬ ‫معموًال أساسيا للفعل‪ ،‬أو معطوًفا على غيره مما انطبقت عليه شروط النصب (ابِت َغاء مر َض ِ‬ ‫ْ َ َْ‬ ‫ً‬ ‫ِ‬ ‫دى َوُب ْشرى) ‪،‬‬ ‫آمُنوا َو ُه ً‬ ‫يتا)‪ ،‬أو معطوًفا على غيره مما لم تنطبق عليه شروط النصب (لُِي َثِب َت اهلذ َ‬ ‫ين َ‬ ‫َوَت ْثِب ً‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫مقدر‬ ‫ظاهر أو ًا‬ ‫ًا‬ ‫ام َش ْهَرْي ِن ُم َت َتاب َعْي ِن َت ْوَب ًة)‪ ،‬وسو ً‬ ‫اءا كان العامل فيه‬ ‫اسما ( َفصَي ُ‬ ‫فعًل أو ً‬ ‫اءا كان العامل فيه ً‬ ‫وسو ً‬ ‫يدو َن)‪.‬‬ ‫متأخر (أَِئ ْف ًكا آلِه ًة دو َن ه ِ‬ ‫ِم ْن ُك ِل َشْي َ‬ ‫( َو ِح ْف ًظا‬ ‫َّللا ُت ِر ُ‬ ‫ًا‬ ‫متقدما عليه أو‬ ‫ان َم ِارٍد)‪ ،‬وسو ً‬ ‫اءا كان العامل فيه‬ ‫طٍ‬ ‫‪14‬‬ ‫َ ُ‬ ‫ً‬ ‫‪10‬المساعدعلى تسهيل الفوائد‬ ‫نقال عن شرح التصريح على التوضيح (صفحة ‪)511‬‬ ‫شرح اللمع البن جني (ألبي البقاء) ً‬ ‫‪11‬‬ ‫‪"12‬زرتك طمعا في كذا"‪ ،‬أي‪" :‬الذي حملني على زيارتك الطمع" أو"الطمع حملني على زيارتي إياك"‬ ‫‪13‬شرح التصريح على التوضيح‬ ‫أي ‪ :‬لحفظها زيناها (الدر المصون)‪.‬‬ ‫‪14‬‬ ‫‪30‬‬ ‫والجدول التالي يوضح االستشهادات الواردة في مدونة القرآن الكريم عن المفعول له النكرة المنصوب‪ ،‬مصحوب ًة‬ ‫برقم اآلية واسم السورة‪.‬‬ ‫السياق‬ ‫آية‬ ‫سورة‬ ‫َّللا ِم ْن َف ْضلِ ِه‬ ‫َن ُيَن ِز َل ه ُ‬ ‫ِ‬ ‫َن َي ْك ُفُروا ب َما أَْنَز َل ه ُ‬ ‫َّللا َب ْغًيا أ ْ‬ ‫ِ‬ ‫اش َتَرْوا ِبه أَْن ُف َس ُه ْم أ ْ‬ ‫ِبْئ َس َما ْ‬ ‫‪90‬‬ ‫ار َح َسًدا ِم ْن ِعْن ِد أَْنُف ِس ِه ْم‬ ‫يم ِان ُك ْم ُكهف ًا‬ ‫ِ ِ‬ ‫ِ‬ ‫َوهد َكِث ٌير ِم ْن أ ْ ِ ِ ِ‬ ‫َهل اْلك َتاب َل ْو َيُرُّدوَن ُك ْم م ْن َب ْعد إ َ‬ ‫‪109‬‬ ‫ِ‬ ‫ُوت ِ‬ ‫ِ‬ ‫اخَتَل ِ ِ‬ ‫اء ْت ُه ُم اْلَبِيَن ُ‬ ‫ات َب ْغًيا َبْيَن ُه ْم‬ ‫وه م ْن َب ْعد َما َج َ‬ ‫ف فيه إِهال اهلذ َ‬ ‫ين أ ُ ُ‬ ‫َو َما ْ َ‬ ‫‪213‬‬ ‫البقرة‬ ‫وه هن ِضَرًا‬ ‫ار لِ َت ْع َتُدوا‬ ‫َوَال ُت ْم ِس ُك ُ‬ ‫‪231‬‬ ‫يتا ِم ْن أَْن ُف ِس ِه ْم‬ ‫ات ه ِ‬ ‫َّللا َوَت ْثِب ً‬ ‫وم َثل اهل ِذين يْن ِفُقو َن أَمواَلهم ابِت َغاء مر َض ِ‬ ‫‪265‬‬ ‫ْ َ ُ ُ ْ َ َْ‬ ‫َ ُ‬ ‫ََ ُ‬ ‫اس ِإْل َحا ًفا‬ ‫ِِ‬ ‫ُّ ِ‬ ‫ِ‬ ‫اهل أَ ْغِني ِ‬ ‫اه ْم َال َي ْسأَُلو َن الهن َ‬ ‫اء م َن الهت َعفف َت ْع ِرُف ُه ْم بس َ‬ ‫يم ُ‬ ‫َي ْح َسُب ُه ُم اْل َج ُ َ َ‬ ‫‪273‬‬ ‫ان‬ ‫يل (‪ِ )3‬م ْن َقْب ُل ُهًدى ِللهن ِ‬ ‫اس َوأَْن َز َل اْلُفْرَق َ‬ ‫َوأَْن َزل الهت ْوَار َة َو ِْ ِ‬ ‫اإل ْنج َ‬ ‫َ‬ ‫‪4‬‬ ‫اء ُه ُم اْل ِعْل ُم َب ْغًيا َبْيَن ُه ْم‬ ‫ِ‬ ‫ُوتوا اْل ِك َت ِه ِ‬ ‫ِ‬ ‫اب إال م ْن َب ْعد َما َج َ‬ ‫َ‬ ‫ف اهلذ َ‬ ‫ين أ ُ‬ ‫اخَتَل َ‬ ‫َو َما ْ‬ ‫‪19‬‬ ‫آل عمران‬ ‫َّللا ِإهال ُب ْشرى َل ُك ْم‬ ‫هُ‬ ‫‪15‬‬ ‫َوما َج َعَل ُه‬ ‫‪126‬‬ ‫وه َهِن ًيئا َم ِر ًيئا‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ ِ‬ ‫وُ ِ‬ ‫اء َص ُد َقات ِه هن ن ْحَل ًة َفِإ ْن طْب َن َل ُك ْم َع ْن َش ْي ٍء مْن ُه َن ْف ًسا َف ُكُل ُ‬ ‫آتوا الن َس َ‬ ‫‪4‬‬ ‫‪16‬‬ ‫َ‬ ‫َن َي ْكَبُروا‬ ‫وها ِإ ْسَار ًفا َوبَِد ًا‬ ‫ار أ ْ‬ ‫َوَال َتأ ُْكُل َ‬ ‫‪6‬‬ ‫ظْل ًما ِإهن َما َيأ ُْكُلو َن ِفي ُب ُ‬ ‫ِ‬ ‫طوِن ِه ْم َن ً ا‬ ‫ار‬ ‫امى ُ‬ ‫ال اْلَي َت َ‬ ‫َم َو َ‬ ‫ِإ هن اهلذ َ‬ ‫ين َيأ ُْكُلو َن أ ْ‬ ‫‪10‬‬ ‫أ ََت ْأ ُخ ُذوَن ُه ُب ْه َتاًنا َوِإ ْث ًما ُمِبيًنا‬ ‫‪20‬‬ ‫النساء‬ ‫ات َف ِم ْن َما َمَل َك ْت أَْي َم ُان ُك ْم ِم ْن َف َتَي ِات ُك ُم‬ ‫ات اْلم ْؤ ِمَن ِ‬ ‫ُ‬ ‫َن يْن ِكح اْلمحصَن ِ‬ ‫أْ َ َ ُ ْ َ‬ ‫‪17‬‬ ‫َو َم ْن َل ْم َي ْس َت ِط ْع ِمْن ُك ْم َ‬ ‫ط ْوًال‬ ‫‪25‬‬ ‫ظْلما َفسوف ُنصلِ ِ‬ ‫يه َن ًارا‬ ‫ِ‬ ‫َو َم ْن َي ْف َع ْل َذل َك ُع ْد َو ًانا َو ُ ً َ ْ َ ْ‬ ‫‪30‬‬ ‫طعًنا ِفي ِ‬ ‫ِ ِ‬ ‫ِ‬ ‫الد ِ‬ ‫ين‬ ‫اس َم ْع َغْيَر ُم ْس َم ٍع َوَراعَنا َلًّيا ِبأَْلسَنت ِه ْم َو َ ْ‬ ‫َو ْ‬ ‫‪46‬‬ ‫طأً َف َت ْح ِر ُير َرَقَب ٍة‬ ‫ان لِ ُم ْؤ ِم ٍن أ ْ‬ ‫َن َي ْقُت َل ُم ْؤ ِمًنا إِهال َخ َ‬ ‫طأً َو َم ْن َقَت َل ُم ْؤ ِمًنا َخ َ‬ ‫َو َما َك َ‬ ‫‪92‬‬ ‫‪15‬في هذه الحالة يكون الجعل بمعنى الخلق فيتعدى لمفعول واحد وتكون "بشرى" منصوب على المفعول ألجله‪.‬‬ ‫‪ 16‬إذا ُف ِّسرت بمعنى ِّ‬ ‫"ش ْرعة"‪.‬‬ ‫ط ْول نكاح المحصنات (الدر المصون)‪.‬‬ ‫لعدم َ‬ ‫يستطع منكم ِّ‬ ‫وم ْن لم‬ ‫ٍ‬ ‫على حذف مضاف أي‪َ :‬‬ ‫‪17‬‬ ‫ْ‬ ‫‪31‬‬ ‫َفمن َلم ي ِج ْد َف ِصيام َشهري ِن م َت َتا ِبعي ِن َتوب ًة ِمن ه ِ‬ ‫َّللا‬ ‫‪92‬‬ ‫َ ُ ْ َ ْ ُ َْ ْ َ َ‬ ‫َْ ْ َ‬ ‫ان ِإهال ُغُر ًا‬ ‫ور‬ ‫الشْي َط ُ‬ ‫َي ِع ُد ُه ْم َوُيمِن ِ‬ ‫يه ْم َو َما َي ِع ُد ُه ُم ه‬ ‫‪120‬‬ ‫َ‬ ‫َّللا َوَر ُسوَل ُه َوَي ْس َع ْو َن ِفي ْاألَْر ِ‬ ‫ِإهنما ج َز ِ‬ ‫َن ُيَقهتُلوا‬ ‫ض َف َس ًادا أ ْ‬ ‫اء اهلذ َ‬ ‫ين ُي َح ِارُبو َن ه َ‬ ‫َ َ ُ‬ ‫‪33‬‬ ‫طعوا أَي ِديهما ج َزاء ِبما َكسبا َن َك ًاال ِمن ه ِ‬ ‫ق َو ه‬ ‫َّللا‬ ‫َ‬ ‫الس ِارَق ُة َفا ْق َ ُ ْ َ ُ َ َ ً َ َ َ‬ ‫الس ِار ُ‬ ‫َو ه‬ ‫‪38‬‬ ‫المائدة‬ ‫ِ‬ ‫َوَي ْس َع ْو َن ِفي ْاألَْر ِ‬ ‫َّللا َال ُي ِح ُّب اْل ُم ْف ِسد َ‬ ‫ين‬ ‫ض َف َس ًادا َو ه ُ‬ ‫‪64‬‬ ‫لسهي َارِة‬ ‫اعا َل ُك ْم َولِ ه‬ ‫ِ‬ ‫أُح هل َل ُك ْم َصْي ُد اْلَب ْح ِر َو َط َع ُ‬ ‫ام ُه َم َت ً‬ ‫‪96‬‬ ‫َو َغهرْت ُه ُم اْل َحَيا ُة ُّ‬ ‫الدْنَيا‬ ‫‪18‬‬ ‫ين اهت َخ ُذوا ِديَن ُه ْم َل ِعًبا َوَل ْه ًوا‬ ‫ِ‬ ‫َوَذ ِر اهلذ َ‬ ‫‪70‬‬ ‫وح ِإَلْي ِه َشي ٌء‬ ‫ِ‬ ‫ال أُوح َي ِإَل هي َوَل ْم ُي َ‬ ‫ومن أَ ْظَلم ِم هم ِن اف َْترى عَلى ه ِ ِ‬ ‫َّللا َكذًبا أ َْو َق َ‬ ‫َ َ‬ ‫ُ‬ ‫ََْ‬ ‫‪93‬‬ ‫ْ‬ ‫َّللا َع ْد ًوا ِب َغْي ِر ِعْل ٍم‬ ‫وَال َتسُّبوا اهل ِذين ي ْدعو َن ِمن دو ِن ه ِ‬ ‫َّللا َفَي ُسُّبوا ه َ‬ ‫ْ ُ‬ ‫َ َ ُ‬ ‫َ ُ‬ ‫‪108‬‬ ‫ف اْلَق ْو ِل ُغُر ًا‬ ‫ور‬ ‫ض ُه ْم ِإَلى َب ْع ٍ‬ ‫ض ُز ْخُر َ‬ ‫ي ِ‬ ‫وحي َب ْع ُ‬ ‫‪112‬‬ ‫ُ‬ ‫األنعام‬ ‫اء َعَلْي ِه َسَي ْج ِز ِ‬ ‫يه ْم ِب َما َكاُنوا َي ْف َتُرو َن‬ ‫ِ‬ ‫وأَْنعام َال ي ْذ ُكرو َن اسم ه ِ‬ ‫َّللا َعَلْي َها افْتَر ً‬ ‫َ ٌَ َ ُ‬ ‫‪138‬‬ ‫َْ‬ ‫ين َقَتُلوا أ َْوَالَد ُه ْم َسَف ًها ِب َغْي ِر ِعْل ٍم‬ ‫ِ‬ ‫َق ْد َخ ِسَر اهلذ َ‬ ‫‪140‬‬ ‫َّللا افِْتراء عَلى ه ِ‬ ‫َّللا‬ ‫َو َحهرُموا َما َرَزَق ُه ُم ه ُ َ ً َ‬ ‫‪140‬‬ ‫َح َس َن َوَت ْف ِص ً‬ ‫يًل لِ ُك ِل َشي ٍء َو ُهًدى َوَر ْح َم ًة‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫اما َعَلى اهلذي أ ْ‬ ‫اب َت َم ً‬ ‫وسى اْلك َت َ‬ ‫ُث هم آ ََتْيَنا ُم َ‬ ‫‪154‬‬ ‫‪19‬‬ ‫ْ‬ ‫اه َعَلى ِعْل ٍم ُهًدى َوَر ْح َم ًة لَِق ْو ٍم ُي ْؤ ِمُنو َن‬ ‫اه ْم ِب ِك َت ٍ‬ ‫اب َف هصْلَن ُ‬ ‫َوَلَق ْد ِجْئَن ُ‬ ‫‪52‬‬ ‫ِ‬ ‫ْاد ُعوا َرهب ُك ْم َت َضُّر ًعا َو ُخ ْفَي ًة ِإهن ُه َال ُي ِح ُّب اْل ُم ْع َتد َ‬ ‫ين‬ ‫‪55‬‬ ‫األعراف‬ ‫ِ ِ‬ ‫النس ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِإهن ُك ْم َل َتأ ُْتو َن ِ‬ ‫اء‬ ‫ال َش ْه َوًة م ْن ُدون َ‬ ‫الر َج َ‬ ‫‪81‬‬ ‫ظ ًة َوَت ْف ِص ً‬ ‫يًل لِ ُك ِل َشي ٍء َف ُخ ْذ َها ِبُق هوٍة‬ ‫ْ‬ ‫َوَك َتْبَنا َل ُه ِفي ْاألَ ْل َوا ِح ِم ْن ُك ِل َش ْي ٍء َم ْو ِع َ‬ ‫‪145‬‬ ‫ِ ِ‬ ‫َّللا ِإهال ُب ْشَرى َولِ َت ْط َمئ هن ِبه ُقُل ُ‬ ‫وب ُك ْم‬ ‫َو َما َج َعَل ُه ه ُ‬ ‫‪10‬‬ ‫األنفال‬ ‫النعاس أَمَن ًة ِمْن ُه ويَن ِزل عَلي ُكم ِمن ه ِ‬ ‫ِإ ْذ ُي َغ ِش ُ‬ ‫اء‬ ‫الس َماء َم ً‬ ‫َُ ُ َ ْ ْ َ‬ ‫يك ُم ُّ َ َ َ‬ ‫‪11‬‬ ‫أجاز بعضهم أن يكون ً‬ ‫(لعبا) مفعول ألجله بتضمين فعل "اتخذوا" معنى "اكتسبوا" متعديا لواحد أي "اكتسبوه‬ ‫‪18‬‬ ‫ألجل اللعب" (الجدول في إعراب القرآن)‪.‬‬ ‫‪19‬ألجل تمام النعمة‪.‬‬ ‫‪32‬‬ ‫يل ه ِ‬ ‫ين َخَر ُجوا ِم ْن ِدَي ِارِه ْم َب َ‬ ‫ِ‬ ‫َّللا‬ ‫صُّدو َن َع ْن سِب ِ‬ ‫َ‬ ‫اء الهن ِ‬ ‫اس َوَي ُ‬ ‫طًار َو ِرَئ َ‬ ‫َوَال َت ُكوُنوا َكاهلذ َ‬ ‫‪47‬‬ ‫اء ِب َما َكاُنوا َي ْك ِسُبو َن‬ ‫يًل َوْلَيْب ُكوا َكِث ًا‬ ‫ير َجَز ً‬ ‫َفْلَي ْض َح ُكوا َقِل ً‬ ‫‪82‬‬ ‫الد ْم ِع َحَزًنا أهَال َي ِج ُدوا َما ُيْن ِفُقو َن‬ ‫يض ِم َن ه‬ ‫َت ِف ُ‬ ‫‪92‬‬ ‫التوبة‬ ‫اء ِب َما َكاُنوا َي ْك ِسُبو َن‬ ‫اه ْم َج َههن ُم َج َز ً‬ ‫َو َمأ َْو ُ‬ ‫‪95‬‬ ‫ِ‬ ‫ين اهت َخ ُذوا َم ْس ِجًدا ِضَرًا‬ ‫ِ‬ ‫ار َوُك ْفً ار َوَت ْف ِر ًيقا َبْي َن اْل ُم ْؤ ِمن َ‬ ‫ين‬ ‫َواهلذ َ‬ ‫‪107‬‬ ‫َفأَ ْتَب َع ُه ْم ِفْر َع ْو ُن َو ُجُن ُ‬ ‫ود ُه َب ْغًيا َو َع ْد ًوا‬ ‫‪90‬‬ ‫يونس‬ ‫ال‬ ‫ِ‬ ‫اب الثَق َ‬ ‫الس َح َ‬ ‫ئ ه‬ ‫ِ‬ ‫َوُيْنش ُ‬ ‫ق َخ ْوًفا َو َ‬ ‫ط َم ًعا‬ ‫ُه َو اهل ِذي ُي ِر ُ‬ ‫يك ُم اْلَبْر َ‬ ‫‪12‬‬ ‫الرعد‬ ‫‪20‬‬ ‫ق َما َال َت ْعَل ُمو َن‬ ‫ال َواْل َح ِم َير لِ َتْرَكُب َ‬ ‫وها َو ِزيَن ًة َوَي ْخُل ُ‬ ‫ِ‬ ‫َواْل َخْي َل َواْلب َغ َ‬ ‫‪8‬‬ ‫اب ِتْبَياًنا لِ ُك ِل َشي ٍء‬ ‫ِ‬ ‫َوَنهزْلَنا َعَلْي َك اْلك َت َ‬ ‫‪89‬‬ ‫النحل‬ ‫ْ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫دى َوُب ْشرى ِلْل ُم ْسلِم َ‬ ‫ين‬ ‫آمُنوا َو ُه ً‬ ‫ين َ‬ ‫س ِم ْن َرب َ‬ ‫ِك ِباْل َح ِق لُِي َثِب َت اهلذ َ‬ ‫وح اْلُق ُد ِ‬ ‫ُق ْل َنهزَل ُه ُر ُ‬ ‫‪102‬‬ ‫‪21‬‬ ‫طوًال‬ ‫ال ُ‬ ‫ِ‬ ‫ض َوَل ْن َتْبُل َغ اْلجَب َ‬ ‫ش ِفي ْاألَْر ِ‬ ‫ض َمَر ًحا ِإهن َك َل ْن َت ْخ ِر َ‬ ‫ق ْاألَْر َ‬ ‫َوَال َت ْم ِ‬ ‫‪37‬‬ ‫بارِه ْم ُنُفو ًار‬ ‫َوإِذا َذ َكْر َت َرهب َك ِفي اْلُقْر ِ‬ ‫آن َو ْحَد ُه َوهل ْوا َعلى أ َْد ِ‬ ‫‪46‬‬ ‫وما ُنرِسل ِب ْاآلَي ِ‬ ‫ات ِإهال َت ْخ ِويًفا‬ ‫‪59‬‬ ‫اإلسراء‬ ‫ََ ْ ُ َ‬ ‫ان ِإهال ُغُر ًا‬ ‫ور‬ ‫طُ‬ ‫ال َو ْاأل َْوَال ِد َو ِع ْد ُه ْم َو َما َي ِعُد ُه ُم ه‬ ‫الشْي َ‬ ‫َو َش ِارْك ُهم ِفي ْاألَم َو ِ‬ ‫ْ‬ ‫ْ‬ ‫‪64‬‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫َوَلئ ْن ِشْئنا َلَن ْذ َهَب هن ِباهلذي أ َْو َحْينا ِإَلْي َك ُث هم ال َت ِجُد َل َك ِبه َعَلْينا َوِكيًلً ِإاله َر ْح َم ًة ِم ْن َرب َ‬ ‫ِك‬ ‫‪87‬‬ ‫ِ ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ه‬ ‫َفَل َعل َك َباخ ٌع َن ْف َس َك َعَلى َآ َث ِاره ْم ِإ ْن َل ْم ُي ْؤ ِمُنوا ِب َه َذا اْل َحديث أ َ‬ ‫َسًفا‬ ‫‪6‬‬ ‫‪22‬‬ ‫َن ُت َعلِ َم ِن ِم هما ُعلِ ْم َت ُر ْشًدا‬ ‫وسى َه ْل أَهت ِب ُع َك َعَلى أ ْ‬ ‫ال َل ُه ُم َ‬ ‫َق َ‬ ‫‪66‬‬ ‫الكهف‬ ‫َشهد ُه َما َوَي ْس َت ْخ ِر َجا َكْن َزُه َما َر ْح َم ًة ِم ْن َرب َ‬ ‫ِك‬ ‫َن َيْبُل َغا أ ُ‬ ‫َفأََرَاد َرُّب َك أ ْ‬ ‫‪82‬‬ ‫(‪ِ )2‬إهال َت ْذ ِكَرًة ِل َم ْن َي ْخ َشى‬ ‫‪23‬‬ ‫آن لِ َت ْشَقى‬ ‫َما أَْن َزْلَنا َعَلْي َك اْلُقْر َ‬ ‫‪3‬‬ ‫طه‬ ‫‪20‬المعنى‪ :‬إخاف ًة وإطماعاً (الدر المصون)‪.‬‬ ‫مصدر في موضع الحال من الفاعل أو المفعول‪ ،‬وأن يكون مفعوال مطلًقا ً‬ ‫نائبا عن‬ ‫ًا‬ ‫‪21‬أجاز العكبري أن يكون‬ ‫المصدر أي تطول الجبال طوًال‪ ،‬وأن يكون مفعوًال ألجله‪ ،‬وهو ضعيف ألن المصدر غير قلبي (الجدول في إعراب‬ ‫القرآن)‪.‬‬ ‫أي ألجل الرشاد‪.‬‬ ‫‪22‬‬ ‫‪33‬‬ ‫الش ِر َواْل َخْي ِر ِف ْتَن ًة َوِإَلْيَنا ُتْر َج ُعو َن‬ ‫س َذ ِائَق ُة اْل َم ْو ِت َوَنْبُل ُ‬ ‫وك ْم ِب ه‬ ‫ُك ُّل َن ْف ٍ‬ ‫‪35‬‬ ‫ِ‬ ‫ِ ِ ِ‬ ‫َهَل ُه َو ِم ْثَل ُه ْم َم َع ُه ْم َر ْح َم ًة م ْن عْندَنا َوِذ ْكَرى لِْل َعاِبد َ‬ ‫ين‬ ‫اه أ ْ‬ ‫آتْيَن ُ‬ ‫َو َ‬ ‫‪84‬‬ ‫األنبياء‬ ‫ِ‬ ‫ات وي ْدعوَنَنا ر َغبا ورَهبا وَكاُنوا َلَنا َخ ِ ِ‬ ‫ِ‬ ‫ين‬ ‫اشع َ‬ ‫َ ً ََ ً َ‬ ‫ِإهن ُه ْم َكاُنوا ُي َس ِار ُعو َن في اْل َخْيَر َ َ ُ‬ ‫‪90‬‬ ‫ِ‬ ‫ناك ِإاله َر ْح َم ًة لِْلعاَلم َ‬ ‫ين‬ ‫َوما أَْر َسْل َ‬ ‫‪107‬‬ ‫أَ َف َح ِسْب ُت ْم أَهن َما َخَل ْقَن ُ‬ ‫اك ْم َعَب ًثا‬ ‫‪115‬‬ ‫المؤمنون‬ ‫َهَل ْكَنا ِم ْن َقري ٍة ِإهال َلها مْن ِذرو َن (‪ِ )208‬ذ ْكرى وما ُكهنا َ ِ‬ ‫ظالِم َ‬ ‫ين‬ ‫َ ََ‬ ‫َ ُ ُ‬ ‫َْ‬ ‫َو َما أ ْ‬ ‫‪209‬‬ ‫الشعراء‬ ‫ظْل ًما َو ُعُل ًّوا‬ ‫َو َج َح ُدوا ِب َها َو ْ‬ ‫اس َتْيَقَن ْت َها أَْنُف ُس ُه ْم ُ‬ ‫‪14‬‬ ‫النمل‬ ‫ِ ِ‬ ‫النس ِ‬ ‫ِ‬ ‫أَِئهن ُك ْم َل َتأ ُْتو َن ِ‬ ‫اء‬ ‫ال َش ْه َوًة م ْن ُدون َ‬ ‫الر َج َ‬ ‫‪55‬‬ ‫اس َو ُهًدى َوَر ْح َم ًة‬ ‫اب ِم ْن َب ْع ِد َما أ ْ‬ ‫َهَل ْكَنا اْلُقُرو َن ْاألُوَلى َب َص ِائَر لِلهن ِ‬ ‫ِ‬ ‫وسى اْلك َت َ‬ ‫َوَلَق ْد آ ََتْيَنا ُم َ‬ ‫‪43‬‬ ‫ور ِإ ْذ َن َادْيَنا َوَل ِك ْن َر ْح َم ًة ِم ْن َرب َ‬ ‫ِك‬ ‫وما ُكْن َت ِب َج ِان ِب ُّ‬ ‫الط ِ‬ ‫‪46‬‬ ‫ََ‬ ‫القصص‬ ‫ات ُك ِل َشي ٍء ِرْزقاً ِم ْن َل ُدهنا‬ ‫ِ‬ ‫أَوَلم ُنم ِك ْن َلهم حرماً ِ‬ ‫ْ‬ ‫آمناً ُي ْجبى ِإَلْيه َث َمر ُ‬ ‫ُ ْ ََ‬ ‫َ ْ َ‬ ‫‪57‬‬ ‫اب ِإهال َر ْح َم ًة ِم ْن َرب َ‬ ‫ِ‬ ‫ِك‬ ‫َن ُيْلَقى ِإَلْي َك اْلك َت ُ‬ ‫َو َما ُكْن َت َتْر ُجو أ ْ‬ ‫‪86‬‬ ‫ق َخ ْوًفا َو َط َم ًعا‬ ‫َو ِم ْن آََي ِات ِه ُي ِر ُ‬ ‫يك ُم اْلَبْر َ‬ ‫‪24‬‬ ‫الروم‬ ‫‪24‬‬ ‫ش ِفي ْاألَْر ِ‬ ‫ض َمَر ًحا‬ ‫َوَال َت ْم ِ‬ ‫‪18‬‬ ‫لقمان‬ ‫اه ْم ُيْن ِفُقو َن‬ ‫ط َم ًعا َو ِم هما َرَزْقَن ُ‬ ‫وب ُهم َع ِن اْلم َض ِ‬ ‫اج ِع َي ْد ُعو َن َرهب ُه ْم َخ ْوًفا َو َ‬ ‫َت َت َجا َفى ُجُن ُ ْ‬ ‫‪16‬‬ ‫السجدة‬ ‫َ‬ ‫اء ِب َما َكاُنوا َي ْع َمُلو َن‬ ‫ُخ ِف َي َل ُه ْم ِم ْن ُقهرِة أ ْ‬ ‫َعُي ٍن َج َز ً‬ ‫س َما أ ْ‬ ‫َف ًَل َت ْعَل ُم َن ْف ٌ‬ ‫‪17‬‬ ‫السجدة‬ ‫ور‬ ‫يل ِم ْن ِعَب ِاد َي ه‬ ‫الش ُك ُ‬ ‫ِ‬ ‫ود ُش ْكًار َوَقل ٌ‬ ‫آل َد ُاو َ‬ ‫اع َمُلوا َ‬ ‫ْ‬ ‫‪13‬‬ ‫سبأ‬ ‫يم ِب َما َي ْصَن ُعو َن‬‫ات ِإ هن ه ِ‬ ‫َف ًَل َت ْذ َه ْب َن ْف ُس َك َعَلْي ِه ْم َح َسَر ٍ‬ ‫َّللا َعل ٌ‬ ‫َ‬ ‫‪8‬‬ ‫فاطر‬ ‫السِي ِئ‬ ‫ض َو َم ْكَر ه‬ ‫اسِت ْكَب ًا‬ ‫ار ِفي ْاألَْر ِ‬ ‫اء ُه ْم َن ِذ ٌير َما َزَاد ُه ْم ِإهال ُنُف ًا‬ ‫ور (‪ْ )42‬‬ ‫َفَل هما َج َ‬ ‫‪43‬‬ ‫َّ‬ ‫المعلل‬ ‫‪23‬وكل واحد من "لتشقى" و"تذكرة" علة للفعل إال أن األول وجب مجيئه مع الالم ألنه ليس لفاعل الفعل‬ ‫ففاتته شريطة االنتصاب على المفعولية‪ ،‬والثاني جاز قطع الالم عنه ونصبه الستجماع الشرائط (الدر المصون)‪.‬‬ ‫قائال "إن فاعل اإلراءة هو هللا تعالى‪،‬‬ ‫محتجا بهذه اآلية ً‬ ‫ً‬ ‫‪24‬أجاز ابن خروف نصب المفعول له مع اختالف الفاعل‬ ‫وفاعل الخوف والطمع المخاطبون"‪ ،‬وأجاب عنه ابن مالك في شرح التسهيل فقال‪" :‬معنى يريكم يجعلكم ترون‬ ‫ففاعل الرؤية على هذا هو فاعل الخوف والطمع" (التصريح ‪.)335/1‬‬ ‫‪34‬‬ ‫اعا ِإَلى ِح ٍ‬ ‫ِ‬ ‫ين‬ ‫ِن َن َش ْأ ُن ْغ ِرْق ُه ْم َف ًَل َص ِري َخ َل ُه ْم َوَال ُه ْم ُيْنَق ُذو َن ِإهال َر ْح َم ًة مهنا َو َم َت ً‬ ‫َوإ ْ‬ ‫‪44‬‬ ‫يس‬ ‫ان َم ِارٍد‬ ‫طٍ‬ ‫ظا ِم ْن ُك ِل َشْي َ‬ ‫الدْنيا ِب ِزيَن ٍة اْل َكو ِ‬ ‫اك ِب (‪َ )6‬و ِح ْف ً‬ ‫َ‬ ‫اء ُّ َ‬ ‫ِإهنا َزهيهنا ه‬ ‫الس َم َ‬ ‫‪7‬‬ ‫الصافات‬ ‫يدو َن‬ ‫أَِئ ْف ًكا آلِه ًة دو َن ه ِ‬ ‫َّللا ُت ِر ُ‬ ‫َ ُ‬ ‫‪86‬‬ ‫اط ًًل َذلِك َ ِ‬ ‫ض وما بيَنهما ب ِ‬ ‫ظ ُّن اهلذ َ‬ ‫ين َكَفُروا‬ ‫َ‬ ‫اء َو ْاألَْر َ َ َ َ ْ ُ َ َ‬ ‫الس َم َ‬ ‫َو َما َخَل ْقَنا ه‬ ‫‪27‬‬ ‫ص‬ ‫َهَل ُه َو ِم ْثَل ُهم م َع ُهم َر ْحم ًة ِمهنا َوِذ ْكَرى ِألُولِي ْاألَ ْلَب ِ‬ ‫اب‬ ‫َو َو َهْبَنا َل ُه أ ْ‬ ‫‪43‬‬ ‫ْ َ ْ َ‬ ‫اب ُهًدى َوِذ ْكَرى ِألُولِي ْاألَ ْلَب ِ‬ ‫اب‬ ‫ِ‬ ‫يل اْلك َت َ‬ ‫ِ ِ ِ‬ ‫وسى اْل ُه َدى َوأ َْوَرْثَنا َبني إ ْسَرائ َ‬ ‫آتْيَنا ُم َ‬ ‫َوَلَق ْد َ‬ ‫‪54‬‬ ‫غافر‬ ‫ظا َذلِ َك َت ْق ِد ُير اْل َع ِز ِ‬ ‫يز اْل َعلِي ِم‬ ‫يح َو ِح ْف ً‬ ‫الدْنَيا ِب َم َصاِب َ‬ ‫اء ُّ‬ ‫َوَزهيهنا ه‬ ‫الس َم َ‬ ‫‪12‬‬ ‫فصلت‬ ‫اء ُه ُم اْل ِعْل ُم َب ْغًيا َبْيَن ُه ْم‬ ‫ِ‬ ‫ِه ِ‬ ‫الشورى‬ ‫َو َما َت َفهرُقوا إال م ْن َب ْعد َما َج َ‬ ‫‪14‬‬ ‫أَ َفَن ْض ِرب عْن ُكم ِ‬ ‫َن ُكْن ُت ْم َق ْو ًما ُم ْس ِرِف َ‬ ‫ين‬ ‫أْ‬ ‫الذ ْكَر َص ْف ًحا‬ ‫‪5‬‬ ‫‪25‬‬ ‫ُ َ ُ‬ ‫الزخرف‬ ‫وه َل َك ِإهال َج َدًال َب ْل ُه ْم َق ْوٌم َخ ِص ُمو َن‬ ‫ِ‬ ‫َوَقاُلوا أَآل َه ُتَنا َخْيٌر أ َْم ُه َو َما َضَرُب ُ‬ ‫‪58‬‬ ‫َمًار ِم ْن ِعْن ِدَنا ِإهنا ُكهنا‬ ‫َم ٍر َح ِك ٍ‬ ‫يم (‪ )4‬أ ْ‬ ‫ق ُك ُّل أ ْ‬ ‫يها ُي ْفَر ُ‬ ‫ِ‬ ‫ين (‪ )3‬ف َ‬ ‫ِ‬ ‫ِإهنا أَْن َزْلَن ِ‬ ‫اه في َلْيَل ٍة ُمَب َارَك ٍة ِإهنا ُكهنا ُمْنذ ِر َ‬ ‫ُ‬ ‫‪5‬‬ ‫الدخان‬ ‫ِك ِإهن ُه ُهو ه ِ‬ ‫يع اْل َعلِيم‬ ‫السم ُ‬ ‫َ‬ ‫ين(‪َ )5‬ر ْح َم ًة ِم ْن َرب َ‬ ‫ُمْرِسلِ َ‬ ‫يم‬ ‫ِ‬ ‫اهم ع َذاب اْلج ِحيمِ (‪َ )56‬ف ْض ًًل ِم ْن رب َ ِ‬ ‫ِك َذل َك ُه َو اْل َف ْوُز اْل َعظ ُ‬ ‫َ‬ ‫َو َوَق ُ ْ َ َ َ‬ ‫‪57‬‬ ‫اء ُه ُم اْل ِعْل ُم َب ْغًيا َبْيَن ُه ْم‬ ‫ِ‬ ‫ِه ِ‬ ‫ات ِم َن ْاأل َْم ِر َف َما ْ‬ ‫اه ْم َبِيَن ٍ‬ ‫اخَتَلُفوا إال م ْن َب ْعد َما َج َ‬ ‫آتْيَن ُ‬ ‫َو َ‬ ‫‪17‬‬ ‫الجاثية‬ ‫ِ‬ ‫ِ ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ين َظَل ُموا َوُب ْشَرى لِْل ُم ْح ِسن َ‬ ‫ين‬ ‫ق لِ َس ًانا َعَربًِّيا ِلُيْنذَر اهلذ َ‬ ‫اب ُم َصد ٌ‬ ‫َو َه َذا ك َت ٌ‬ ‫‪12‬‬ ‫اء ِب َما َكاُنوا َي ْع َمُلو َن‬ ‫أُوَلِئ َك أَصحاب اْلجهن ِة َخ ِال ِد ِ‬ ‫يها َج َز ً‬ ‫ين ف َ‬ ‫َ‬ ‫ْ َ ُ َ‬ ‫‪14‬‬ ‫األحقاف‬ ‫ُم ُه ُكْرًها َوَو َض َع ْت ُه ُكْرًها‬ ‫َح َمَل ْت ُه أ ُّ‬ ‫‪26‬‬ ‫ان ِب َوالِ َدْي ِه ِإ ْح َساًنا‬ ‫َو َو هصْيَنا ِْ‬ ‫اإل ْن َس َ‬ ‫‪15‬‬ ‫آلِ َه ًة َب ْل َضُّلوا َعْن ُه ْم َوَذلِ َك ِإف ُ‬ ‫ْك ُه ْم َو َما َك ُانوا َي ْف َتُرو َن‬ ‫‪27‬‬ ‫َفَلوَال َنصرهم اهل ِذين اهت َخ ُذوا ِمن دو ِن ه ِ‬ ‫َّللا ُقْرَب ًانا‬ ‫‪28‬‬ ‫ْ ُ‬ ‫َ‬ ‫ْ َ َ ُُ‬ ‫ان أُوَلِئ َك ُه ُم ها‬ ‫الر ِشُدو َن‬ ‫اإليمان وَزهيَن ُه ِفي ُقُلوب ُِكم وَكهره ِإَلي ُكم اْل ُك ْفر واْلُفسو َ ِ‬ ‫ق َواْلع ْصَي َ‬ ‫َ َ ُ‬ ‫ْ َ َ ْ ُ‬ ‫َّللا َحهب َب ِإَلْي ُك ُم ِْ َ َ َ‬ ‫ِ‬ ‫َوَلك هن ه َ‬ ‫‪8‬‬ ‫الحجرات‬ ‫يم‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫َّللا وِنعم ًة و ه ِ‬ ‫ِ‬ ‫يم َحك ٌ‬ ‫َّللا َعل ٌ‬ ‫(‪َ )7‬ف ْض ًًل م َن ه َ ْ َ َ ُ‬ ‫اضا عنكم‪.‬‬ ‫أفنعزل عنكم إنزال القرآن إعر ً‬ ‫‪25‬‬ ‫إحسانا منا إليهما‪.‬‬ ‫ً‬ ‫‪26‬أي‪:‬‬ ‫محذوف‪.‬‬ ‫ٌ‬ ‫األول‬ ‫وعلى هذا فـ«آله ًة» مفعول ٍ‬ ‫ثان‪ ،‬و ُ‬ ‫‪27‬‬ ‫‪35‬‬ ‫يج (‪َ )7‬تْب ِصَرًة َوِذ ْكَرى لِ ُك ِل َعْب ٍد ُمِن ٍ‬ ‫يب‬ ‫وأَْنب ْتَنا ِف ِ‬ ‫يها م ْن ُك ِل َزْو ٍج َب ِه ٍ‬ ‫َ‬ ‫َ َ‬ ‫‪8‬‬ ‫ق‬ ‫َحَيْيَنا ِب ِه َبْلَد ًة َمْي ًتا‬ ‫ِ‬ ‫يد (‪ِ )10‬رْزًقا ِلْل ِعَباد َوأ ْ‬ ‫طْل ٌع َن ِض ٌ‬ ‫ات َل َها َ‬ ‫والهن ْخل ب ِ‬ ‫اسَق ٍ‬ ‫َ ََ‬ ‫‪11‬‬ ‫ان ُك ِفَر‬ ‫ات أَْلواح وُدس ٍر (‪َ )13‬تجرِي ِبأ ِ‬ ‫وحمْلَناه عَلى َذ ِ‬ ‫اء لِ َم ْن َك َ‬ ‫َعُينَنا َج َز ً‬ ‫ْ‬ ‫ْ‬ ‫َ ٍ َ ُ‬ ‫َََ ُ َ‬ ‫‪14‬‬ ‫طِبْر‬ ‫ِ‬ ‫ِ ِ‬ ‫ِإهنا ُمْرِسُلو الهنا َقة ف ْتَن ًة َل ُه ْم َف ْارَتقْب ُه ْم َو ْ‬ ‫اص َ‬ ‫‪27‬‬ ‫القمر‬ ‫اه ْم ِب َس َح ٍر (‪ِ )34‬ن ْع َم ًة ِم ْن ِعْن ِدَنا‬ ‫هيَن ُ‬ ‫وط َنجْ‬ ‫َل ُل ٍ‬ ‫ِ ِه‬ ‫ِ‬ ‫إهنا أَْر َسْلَنا َعَلْي ِه ْم َحاصًبا إال آ َ‬ ‫‪35‬‬ ‫اء ِب َما َكاُنوا َي ْع َمُلو َن‬ ‫ِ‬ ‫َكأ ِ ُّ‬ ‫َم َثال الل ْؤُل ِؤ اْل َم ْكُنون (‪َ )23‬جَز ً‬ ‫ْ‬ ‫‪24‬‬ ‫الرحمن‬ ‫اء َمْر َض ِاتي‬ ‫ِ‬ ‫ِِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫إ ْن ُكْن ُت ْم َخَر ْج ُت ْم ج َه ًادا في َسبيلي َو ْابت َغ َ‬ ‫‪1‬‬ ‫الممتحنة‬ ‫‪28‬‬ ‫َواْل ُمْر َس ًَل ِت ُعْرًفا‬ ‫‪1‬‬ ‫المرسًلت‬ ‫ات ِذ ْكًار (‪ُ )5‬ع ْذًار أ َْو ُن ْذًار‬ ‫َفاْلمْل ِقي ِ‬ ‫ُ َ‬ ‫‪6‬‬ ‫اها (‪ )32‬م َتاعا َل ُكم وِألَ ْنع ِ‬ ‫ام ُك ْم‬ ‫ِ‬ ‫َ ً ْ َ َ‬ ‫ال أَْر َس َ‬ ‫َواْلجَب َ‬ ‫‪33‬‬ ‫النازعات‬ ‫اكه ًة وأًَّبا (‪ )31‬م َتاعا َل ُكم وِألَ ْنع ِ‬ ‫ام ُك ْم‬ ‫ِ‬ ‫َ ً ْ َ َ‬ ‫َوَف َ َ‬ ‫‪32‬‬ ‫عبس‬ ‫المعرف باإلضافة‬ ‫ه‬ ‫ثانيا‪ :‬المفعول ألجله‬ ‫ً‬ ‫جاء في مدونة القرآن الكريم أمثلة قليلة عن المفعول له المعرف باإلضافة‪ ،‬نوردها في الجدول‬ ‫التالي‪.‬‬ ‫السياق‬ ‫اآلية‬ ‫السورة‬ ‫اع ِق َح َذَر اْل َم ْو ِت‬ ‫الصو ِ‬ ‫ِ ِ‬ ‫ِ‬ ‫َصا ِب َع ُه ْم في َآ َذان ِه ْم م َن ه َ‬ ‫َي ْج َعُلو َن أ َ‬ ‫‪19‬‬ ‫اة ه ِ‬‫اس من ي ْشرِي َن ْفسه ابِت َغاء مر َض ِ‬ ‫َّللا‬ ‫َ ُ ْ َ َْ‬ ‫َو ِم َن الهن ِ َ ْ َ‬ ‫‪207‬‬ ‫ين َخَر ُجوا ِم ْن ِدَي ِارِه ْم َو ُه ْم أُُل ٌ‬ ‫وف َح َذَر اْل َم ْو ِت‬ ‫ِ‬ ‫أََل ْم َتَر ِإَلى اهلذ َ‬ ‫‪243‬‬ ‫البقرة‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫اء الهن ِ‬ ‫اس‬ ‫َكاهلذي ُيْنف ُ‬ ‫ق َماَل ُه ِرَئ َ‬ ‫‪264‬‬ ‫اة ه ِ‬ ‫َّللا‬ ‫وم َثل اهل ِذين يْن ِفُقو َن أَمواَلهم ابِت َغاء مر َض ِ‬ ‫‪265‬‬ ‫ْ َ ُ ُ ْ َ َْ‬ ‫َ ُ‬ ‫ََ ُ‬ ‫حسان (الدر‬ ‫اإل ُ‬‫المعروف و ِّ‬ ‫ف‪:‬‬ ‫الع ْر ُ‬ ‫الم ْرَسالت‪ .‬و ُ‬ ‫ياح ُ‬ ‫الم ْرَسالت‪ ،‬أو والر ُ‬ ‫الت‪ ،‬أو واألنبياء ُ‬ ‫الم ْرَس ُ‬ ‫أي‪ :‬والمالئك ُة ُ‬ ‫‪28‬‬ ‫ُ‬ ‫المصون)‪.‬‬ ‫‪36‬‬ ‫وما ُتْن ِفُقو َن ِإهال ابِت َغاء وج ِه ه ِ‬ ‫َّللا‬ ‫‪272‬‬ ‫ْ َ َْ‬ ‫ََ‬ ‫اء َتأ ِْويلِ ِه‬ ‫ِ ِ ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫َفأَ هما اهل ِذ ِ‬ ‫ين في ُقُلوب ِِه ْم َزْي ٌغ َفَيهتب ُعو َن َما َت َش َاب َه مْن ُه ْابت َغ َ‬ ‫اء اْلف ْتَنة َو ْابت َغ َ‬ ‫َ‬ ‫‪7‬‬ ‫آل عمران‬ ‫اس وَال ي ْؤ ِمُنو َن ِب ه ِ‬ ‫اَّلل َوَال ِباْلَي ْو ِم ْاآل ِخ ِر‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫اء الهن ِ َ ُ‬ ‫َواهلذ َ‬ ‫ين ُيْنفُقو َن أ ْ‬ ‫َم َواَل ُه ْم ِرَئ َ‬ ‫‪38‬‬ ‫النساء‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫اة ه ِ‬‫ومن ي ْفعل َذلِك ابِت َغاء مر َض ِ‬ ‫يما‬ ‫ف ُن ْؤِتيه أ ْ‬ ‫َجًار َعظ ً‬ ‫َّللا َف َس ْو َ‬ ‫َ َ ْ َ َ ْ َ ْ َ َْ‬ ‫‪114‬‬ ‫يل ه ِ‬ ‫ين َخَر ُجوا ِم ْن ِدَي ِارِه ْم َب َ‬ ‫ِ‬ ‫َّللا‬ ‫صُّدو َن َع ْن سِب ِ‬ ‫َ‬ ‫اء الهن ِ‬ ‫اس َوَي ُ‬ ‫طًار َو ِرَئ َ‬ ‫َوَال َت ُكوُنوا َكاهلذ َ‬ ‫‪47‬‬ ‫االنفال‬ ‫ِ ‪29‬‬ ‫ف َرس ِ‬ ‫ِ ِِ ِ‬ ‫ه‬ ‫َّللا‬ ‫ول ه‬ ‫َف ِر َح اْل ُم َخل ُفو َن ب َم ْق َعده ْم خ ًَل َ ُ‬ ‫‪81‬‬ ‫التوبة‬ ‫الدْنَيا ُث هم ِإَلْيَنا َمْرِج ُع ُك ْم َفُنَنِبُئ ُك ْم ِب َما ُكْن ُت ْم َت ْع َمُلو َن‬ ‫ياأَُّيها الهناس ِإهنما ب ْغي ُكم عَلى أَْن ُف ِس ُكم م َتاع اْلحي ِ‬ ‫اة ُّ‬ ‫‪23‬‬ ‫يونس‬ ‫ْ َ َ ََ‬ ‫ُ َ َ ُ ْ َ‬ ‫َ َ‬ ‫اع َزَبٌد ِم ْثُل ُه‬ ‫ِ‬ ‫ِ ِ‬ ‫اء ِحْلَي ٍة أ َْو َم َت ٍ‬ ‫َو ِم هما ُيوِق ُدو َن َعَلْيه في الهن ِار ْابت َغ َ‬ ‫‪17‬‬ ‫الرعد‬ ‫ين َصَبُروا ْابِت َغ َ ِ ِ‬ ‫ِ‬ ‫َواهلذ َ‬ ‫الص ًَل َة‬ ‫اء َو ْجه َربِه ْم َوأَ َق ُ‬ ‫اموا ه‬ ‫‪22‬‬ ‫ِ‬ ‫ور‬ ‫وها َفُق ْل َل ُه ْم َق ْوًال َمْي ُس ًا‬ ‫اء َر ْح َم ٍة ِم ْن َرب َ‬ ‫ِك َتْر ُج َ‬ ‫َوِإ هما ُت ْع ِر َض هن َعْن ُه ُم ْابت َغ َ‬ ‫‪28‬‬ ‫اإلسراء‬ ‫َوَال َت ْقُتُلوا أ َْوَالَد ُك ْم َخ ْشَي َة ِإ ْم ًَل ٍ‬ ‫ق‬ ‫‪31‬‬ ‫اق‬ ‫ُق ْل َل ْو أَْن ُت ْم َت ْملِ ُكو َن َخ َزِائ َن َر ْحم ِة َربِي ِإ ًذا َأل َْم َس ْك ُت ْم َخ ْشَي َة ِْ‬ ‫اإل ْنَف ِ‬ ‫‪100‬‬ ‫َ‬ ‫وَقال ِإهنما اهت َخ ْذ ُتم ِمن دو ِن ه ِ‬ ‫َّللا أ َْوَثاًنا َم َوهد َة َبْيِن ُك ْم‬ ‫‪25‬‬ ‫العنكبوت‬ ‫ْ ْ ُ‬ ‫َ َ َ‬ ‫‪30‬‬ ‫َسَل ُموا ُق ْل َال َت ُمُّنوا َعَل هي ِإ ْس ًَل َم ُك ْم‬ ‫َي ُمُّنو َن َعَلْي َك أ ْ‬ ‫َن أ ْ‬ ‫‪17‬‬ ‫الحجرات‬ ‫ق ِر َع َايِت َها‬ ‫ان ه ِ‬ ‫ِه ِ‬ ‫ِ‬ ‫َّللا َف َما َر َع ْو َها َح ه‬ ‫اها َعَلْي ِه ْم إال ْابت َغ َ‬ ‫اء ِر ْض َو ِ‬ ‫وها َما َك َتْبَن َ‬ ‫َوَرْهَبانهي ًة ْاب َت َد ُع َ‬ ‫‪27‬‬ ‫الحديد‬ ‫اء َمْر َض ِاتي‬ ‫ِ‬ ‫ِِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫إ ْن ُكْن ُت ْم َخَر ْج ُت ْم ج َه ًادا في َسبيلي َو ْابت َغ َ‬ ‫‪1‬‬ ‫الممتحنة‬ ‫ْاآل ِخَرِة َو ْاألُوَلى‬ ‫‪31‬‬ ‫ال‬ ‫َّللا َن َك َ‬ ‫َخ َذ ُه ه ُ‬ ‫َفأ َ‬ ‫‪25‬‬ ‫النازعات‬ ‫ِ ِ‬ ‫ِه ِ‬ ‫ِ ِ‬ ‫اهل ِذي ي ْؤِتي ماَله ي َت َزهكى (‪ )18‬وما ِأل ِ‬ ‫َعَلى‬ ‫َح ٍد عْن َد ُه م ْن ن ْع َم ٍة ُت ْجَزى (‪ )19‬إال ْابت َغ َ‬ ‫اء َو ْجه َربِه ْاأل ْ‬ ‫ََ َ‬ ‫َ َُ‬ ‫ُ‬ ‫‪20‬‬ ‫الليل‬ ‫ثال ًثا‪ :‬المفعول ألجله المؤول من "أن" والفعل المضارع‬ ‫لمخالفتهم له (الدر‬ ‫َ‬ ‫ِّ‬ ‫بقعودهم‬ ‫أي‪َ :‬ف ِّرحوا ألجل مخالفتهم رسول هللا حيث مضى هو للجهاد وتَ َخَّلفوا هم عنه‪ ،‬أو‬ ‫‪29‬‬ ‫المصون)‪.‬‬ ‫ِّ‬ ‫النصب موجودةٌ (الدر‬ ‫َن أ َْسَل ُموا‪ ،‬فكذلك في قولِّه‪{ :‬الَّ تَ ُمُّنوْا َعَل َّي ِّإ ْسالَ َم ُك ْم} وشرو ُ‬ ‫ط‬ ‫ِّ‬ ‫ألجل أ ْ‬ ‫‪30‬أي‪ُّ :‬‬ ‫يمنون عليك‬ ‫المصون)‬ ‫‪31‬النكال‪ :‬العقاب والجزاء‪.‬‬ ‫‪37‬‬ ‫"أن"‬ ‫مثاال على المفعول ألجله المصدر المؤول من ْ‬ ‫َوَرَد في مدونة القرآن الكريم أكثر من خمسين ً‬ ‫والفعل المضارع‪ ،‬وأغلب هذه األمثلة تكون على تقدير حذف مضاف (كراهة – إرادة – مخافة ‪-‬‬ ‫ٍ‬ ‫وحينئذ في‬ ‫"أن")‪،32‬‬ ‫الجر َّ‬ ‫يط ِّرد َح ْذُف ُه معها ومع َّ‬ ‫حرف ِّ‬ ‫محبة)‪ ،‬أو على حذف حرف التعليل َّ‬ ‫(ألن‬ ‫َ‬ ‫َن» الوجهان المشهوران‪ :‬النصب (سيبويه والفراء) أو الجر (الخليل والكسائي)‪.‬‬ ‫ِّ‬ ‫محل «أ ْ‬ ‫التقدير‬ ‫السياق‬ ‫اآلية‬ ‫السورة‬ ‫طعو َن ما أَمر ه ِ‬ ‫كراهية أن يوصل‬ ‫وص َل‬ ‫َّللا ِبه أ ْ‬ ‫َن ُي َ‬ ‫َوَي ْق َ ُ َ َ َ ُ‬ ‫‪27‬‬ ‫ِعهل ُة‬ ‫ِِ‬ ‫َن يَن ِزل ه ِ‬ ‫ِ‬ ‫ال هللا َف ْضَله‬ ‫البغي إنز ُ‬ ‫ِ‬ ‫اء‬ ‫َّللا م ْن َف ْضله َعَلى َم ْن َي َش ُ‬ ‫َن َي ْك ُفُروا ب َما أَْن َز َل ه ُ‬ ‫َّللا َب ْغًيا أ ْ ُ َ ُ‬ ‫أْ‬ ‫‪90‬‬ ‫ِ‬ ‫اجد ه ِ‬ ‫كراهة أن يذكر فيها اسمه‬ ‫اس ُم ُه‬ ‫يها ْ‬ ‫َن ُي ْذ َكَر ف َ‬ ‫َّللا أ ْ‬ ‫َو َم ْن أَ ْظَل ُم ِم هم ْن َمَن َع َم َس ِ َ‬ ‫‪114‬‬ ‫إراد َة أن َتَبُّروا‬ ‫َّللا ُعْر َض ًة ِألَْيم ِان ُك ْم أَن َتَبُّروا َوَتهتُقوا َوُت ْصلِ ُحوا َبْي َن الهن ِ‬ ‫اس‬ ‫َوَال َت ْج َعُلوا ه َ‬ ‫‪224‬‬ ‫البقرة‬ ‫َ‬ ‫ِ‬ ‫الحدود‬ ‫إال مخافة عدم إقامة‬ ‫ود‬ ‫يما ُحُد َ‬ ‫ه ِ‬ ‫وه هن َشْيًئا ِإهال أ ْ‬ ‫َن َت ْأ ُخ ُذوا ِم هما َ‬ ‫َوَال َي ِح ُّل َل ُك ْم أ ْ‬ ‫َن َي َخا َفا أَال ُيق َ‬ ‫آتْي ُت ُم ُ‬ ‫‪229‬‬ ‫ِ‬ ‫أََلم َتر ِإَلى اهل ِذي ح ه ِ ِ‬ ‫ألن آتاه‬ ‫ْ‬ ‫َّللا اْل ُمْل َك‬ ‫اه ه ُ‬‫آت ُ‬ ‫يم ِفي َربِه أ ْ‬ ‫َن َ‬ ‫اج إْبَراه َ‬ ‫َ‬ ‫ْ َ‬ ‫‪258‬‬ ‫‪33‬‬ ‫ألجل أن تذكرها إن ضلت‬ ‫أن تضل إحداهما فتذكر إحداهما األخرى‬ ‫‪282‬‬ ‫اال للتقية‬ ‫َن َتهتُقوا ِمْن ُه ْم ُتقا ًة‬ ‫ِإهال أ ْ‬ ‫‪28‬‬ ‫َن ُي ْؤَتى‬ ‫َحٌد ِم ْث َل َما أُوِت ُ‬ ‫ُقل ِإ هن اْلهدى هدى ه ِ‬ ‫مخا َف َة أ ْ‬ ‫يت ْم‬ ‫َن ُي ْؤَتى أ َ‬ ‫َّللا أ ْ‬ ‫ُ َ َُ‬ ‫ْ‬ ‫‪73‬‬ ‫آل عمران‬ ‫ِ‬ ‫أي‪ :‬ألنهم ال خوف‬ ‫ين َل ْم َيْل َحُقوا ِب ِه ْم ِم ْن َخْل ِف ِه ْم أهَال َخ ْو ٌ‬ ‫ف َعَلْي ِه ْم َوَال ُه ْم‬ ‫َوَي ْس َتْب ِشُرو َن ِباهلذ َ‬ ‫‪170‬‬ ‫مخافة أن يكبروا‬ ‫َن َي ْكَبُروا‬ ‫وها ِإ ْسَار ًفا َوبَِد ًا‬ ‫ار أ ْ‬ ‫َم َواَل ُه ْم َوَال َتأ ُْكُل َ‬ ‫ِ‬ ‫َف ْاد َف ُعوا إَلْي ِه ْم أ ْ‬ ‫‪6‬‬ ‫ِ‬ ‫ِِ‬ ‫إرادة أن تبتغوا النساء‬ ‫ين‬ ‫َم َوالِ ُك ْم ُم ْحصن َ‬ ‫ين َغْيَر ُم َساف ِح َ‬ ‫ِ‬ ‫اء َذلِ ُك ْم أ ْ‬ ‫َن َتْب َت ُغوا بأ ْ‬ ‫ِ‬ ‫َوأُح هل َل ُك ْم َما َوَر َ‬ ‫‪24‬‬ ‫نساء‬ ‫َن َت ْع ِدلوا عن الجق‬ ‫محب َة أ ْ‬ ‫َن َت ْع ِدُلوا‬ ‫َف ًَل َتهت ِب ُعوا اْل َه َوى أ ْ‬ ‫‪135‬‬ ‫كراهة أن تضلوا‬ ‫يم‬‫ِ‬ ‫َن َت ِضُّلوا َو ه ِ ِ‬ ‫ِ‬ ‫َّللا ب ُكل َش ْي ٍء َعل ٌ‬ ‫ُ‬ ‫َّللا َل ُك ْم أ ْ‬ ‫ُيَبي ُن ه ُ‬ ‫‪176‬‬ ‫و"أن" فإنه يجوز إسقاط حرف الجر منه على اإلطالق من غير شرط؛ َّ‬ ‫ألن هذين‬ ‫"أن" َّ‬ ‫إذا كان المفعول له ْ‬ ‫‪32‬‬ ‫حرف الجر على كل حال‪ ،‬فتقول‪" :‬جئتك أن تكرمني"‪ ،‬و"جئتك َّأنك كريم"‪ ،‬ولو قلت‪" :‬جئتك‬ ‫ُ‬ ‫ف معهما‬ ‫الحرفين ُيح َذ ُ‬ ‫كرمك" لم يجز‪ ،‬والبد من الالم (المقاصد الشافية)‪.‬‬ ‫إكرامك"‪ ،‬أو "جئتك َ‬ ‫َن تَ ِّم َيد ِّب ُك ْم" (النحل ‪)15‬‬ ‫‪ 33‬كما في "وأَْلَقى ِّفي ْاألَر ِّ ِّ‬ ‫ض َرَواس َي أ ْ‬ ‫ْ‬ ‫َ‬ ‫‪38‬‬ ‫ال تعضلوهن لعلة إال أن يأتين‬ ‫ين ِبَف ِ‬ ‫اح َش ٍة ُمَبِيَن ٍة‬ ‫آتي ُتموه هن ِإهال أ ْ ِ‬ ‫وه هن لِ َت ْذ َهُبوا ِبَب ْع ِ‬ ‫َن َيأْت َ‬ ‫ض َما َ ْ ُ ُ‬ ‫ضُل ُ‬ ‫َوَال َت ْع ُ‬ ‫‪19‬‬ ‫ِ‬ ‫ألن صدوكم‬ ‫َع ِن اْل َم ْس ِجد اْل َحَارمِ أ ْ‬ ‫َن َت ْع َتُدوا‬ ‫َن َصُّد ُ‬ ‫وك ْم‬ ‫َوَال َي ْج ِرَمهن ُك ْم َشَن ُ‬ ‫آن َق ْو ٍم أ ْ‬ ‫‪2‬‬ ‫‪34‬‬ ‫كراهة قولكم‬ ‫ير َوَال َن ِذ ٍ‬ ‫ير‬ ‫اءَنا ِم ْن َب ِش ٍ‬ ‫َن َتُقوُلوا َما َج َ‬ ‫ُيَبِي ُن َل ُك ْم َعَلى َف ْتَرٍة ِم َن ُّ‬ ‫الر ُس ِل أ ْ‬ ‫‪19‬‬ ‫المائدة‬ ‫َن َي ْفِتنوك‬ ‫مخاف َة أ ْ‬ ‫َّللا ِإَلْي َك‬ ‫وك َع ْن َب ْع ِ‬ ‫ض َما أَْنَز َل ه ُ‬ ‫َهواءهم واح َذرهم أ ْ ِ‬ ‫َن َي ْفتُن َ‬ ‫ِ‬ ‫َوَال َتهتب ْع أ ْ َ َ ُ ْ َ ْ ْ ُ ْ‬ ‫‪49‬‬ ‫كراهية أن يفقهوه‬ ‫وه َوِفي آ َذ ِان ِه ْم َوْقًرا‬ ‫َن َي ْفَق ُه ُ‬ ‫وجعْلَنا عَلى ُقُلوب ِِهم أ ِ‬ ‫َكهن ًة أ ْ‬ ‫ْ‬ ‫َ ََ َ‬ ‫‪25‬‬ ‫مخافة أن تسلم إلى العذاب‬ ‫وَذ ِكر ِب ِه أَن ُتبسل َن ْفس ِبما َكسب ْت َليس َلها ِمن دو ِن ه ِ‬ ‫َّللا َولِي‬ ‫‪70‬‬ ‫ْ َْ َ ٌ َ ََ ْ َ َ ْ ُ‬ ‫َ ْ‬ ‫ما كانوا ليؤمنوا لشيء من‬ ‫َوَل ْو أَهنَنا َنهزْلَنا ِإَلْي ِه ُم اْل َم ًَل ِئ َك َة َوَكهل َم ُه ُم اْل َم ْوَتى َو َح َشْرَنا َعَلْي ِه ْم ُك هل َشي ٍء‬ ‫‪111‬‬ ‫ْ‬ ‫األنعام‬ ‫األشياء إال لمشيئة هللا‬ ‫َّللا‬ ‫اء ه ُ‬ ‫ُقُب ًًل َما َكاُنوا لُِي ْؤ ِمُنوا ِإهال أ ْ‬ ‫َن َي َش َ‬ ‫وه َواهتُقوا َل َعهل ُك ْم ُتْر َح ُمو َن (‪ )155‬أ ْ‬ ‫ِ‬ ‫َن َتُقوُلوا‬ ‫اه ُمَب َار ٌك َفاهت ِب ُع ُ‬ ‫اب أَْن َزْلَن ُ‬ ‫َو َه َذا ك َت ٌ‬ ‫‪156‬‬ ‫كراهية أن تقولوا‬ ‫ط ِائ َف َتْي ِن ِم ْن َقْبلَِنا‬ ‫ِ‬ ‫ِإهن َما أُْن ِز َل اْلك َت ُ‬ ‫اب َعَلى َ‬ ‫ِِ‬ ‫كراهة أن تكونا‬ ‫اك َما َرُّب ُك َما َع ْن َهذه ال هش َجَرِة ِإهال أ ْ‬ ‫َن َت ُكوَنا َمَل َكْي ِن‬ ‫ال َما َن َه ُ‬ ‫َوَق َ‬ ‫‪20‬‬ ‫ما ِ‬ ‫َن آمهنا ِب ِ‬ ‫ِ ِ‬ ‫لشيء إال ِإليماننا‬ ‫ٍ‬ ‫تعذبنا‬ ‫اء ْتَنا‬ ‫َو َما َتْنق ُم مهنا ِإهال أ ْ َ َ‬ ‫آيات َربَِنا َل هما َج َ‬ ‫‪126‬‬ ‫األعراف‬ ‫اب أَن َال يُقوُلوا عَلى ه ِ‬ ‫َّللا ِإهال اْل َح ه‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ومعناه‪ :‬لئًل يقولوا‬ ‫ق‬ ‫َ‬ ‫اق اْلك َت ِ ْ َ‬ ‫أََل ْم ُي ْؤ َخ ْذ َعَلْي ِه ْم مي َث ُ‬ ‫‪169‬‬ ‫ِ‬ ‫َقاُلوا بَلى َش ِهدَنا أَن َتُقوُلوا يوم اْل ِقي ِ‬ ‫كراهة أن تقولوا‬ ‫امة ِإهنا ُكهنا َع ْن َه َذا َغافلِ َ‬ ‫ين‬ ‫َْ َ َ َ‬ ‫ْ ْ‬ ‫َ‬ ‫‪172‬‬ ‫ال يستأذنك في القعوِد كراه َة‬ ‫َم َو ِال ِه ْم‬ ‫ِ ِ‬ ‫َال يس َتأ ِْذُنك اهل ِذين ي ْؤ ِمُنو َن ِب ه ِ‬ ‫اَّلل َواْلَي ْو ِم ْاآل ِخ ِر أ ْ‬ ‫َن ُي َجاهُدوا بأ ْ‬ ‫َ ُ‬ ‫َ‬ ‫َْ‬ ‫أن ُيجاهدوا‬ ‫َوأَْن ُف ِس ِه ْم‬ ‫التوبة‬ ‫لئًل يجدوا‬ ‫الد ْم ِع َح َزًنا أهَال َي ِجُدوا َما ُيْن ِفُقو َن‬ ‫يض ِم َن ه‬ ‫َعُيُن ُه ْم َت ِف ُ‬ ‫َت َوهل ْوا َوأ ْ‬ ‫‪92‬‬ ‫لئًل يفتنهم‬ ‫َن َي ْفِتَن ُه ْم‬ ‫ف ِم ْن ِفْر َع ْو َن َو َمَلِئ ِه ْم أ ْ‬ ‫َعَلى َخ ْو ٍ‬ ‫‪83‬‬ ‫يونس‬ ‫لئًل تعبدوا‬ ‫َّللا‬ ‫ِه‬ ‫ه‬ ‫ير (‪ )1‬أَال َت ْعُبُدوا إال ه َ‬ ‫آي ُات ُه ُث هم ُف ِصَل ْت ِم ْن َل ُد ْن َح ِك ٍ‬ ‫يم َخِب ٍ‬ ‫ِك َتاب أ ْ ِ‬ ‫ُحك َم ْت َ‬ ‫ٌ‬ ‫‪2‬‬ ‫هود‬ ‫مخافة قولهم‬ ‫َن َيُقوُلوا َل ْوَال أُْن ِز َل َعَلْي ِه َكْنٌز‬ ‫و َض ِائ ِ‬ ‫ق ِبه َص ْدُر َك أ ْ‬ ‫ٌ‬ ‫َ‬ ‫ِ‬ ‫َلن أُرِسَله مع ُكم حهتى ُت ْؤُتو ِن موِثًقا ِمن ه ِ‬ ‫إال ل ِ‬ ‫إلحاطة بكم‬ ‫ط ِب ُكم‬ ‫َّللا َل َتأ ُْتهنِني ِبه ِإهال أ ْ‬ ‫َن ُي َحا َ‬ ‫َ‬ ‫َْ‬ ‫ْ ْ ُ ََ ْ َ‬ ‫‪66‬‬ ‫يوسف‬ ‫‪ 34‬اإلعراب المفصل لكتاب هللا المرتل‪.‬‬ ‫‪39‬‬ ‫كراهة أن تميل بكم‬ ‫ار َو ُسُب ًًل َل َعهل ُك ْم َت ْه َتُدو َن‬ ‫ِب ُك ْم َوأَْن َه ًا‬ ‫َن َت ِم َ‬ ‫يد‬ ‫ض رو ِ‬ ‫اس َي أ ْ‬ ‫ِ‬ ‫َوأَْلَقى في ْاألَْر ِ َ َ‬ ‫‪15‬‬ ‫‪35‬‬ ‫النحل‬ ‫أي مخافة أن تكون‬ ‫َن َت ُكو َن أُ هم ٌة ِهي أَْرَبى ِم ْن أُ هم ٍة‬ ‫َتهت ِخ ُذو َن أَْي َماَن ُك ْم َد َخ ًًل َبْيَن ُك ْم أ ْ‬ ‫‪92‬‬ ‫َ‬ ‫أي كراهة أن يفقهوه‬ ‫وه َوِفي آ َذ ِان ِه ْم َوْقًرا‬ ‫َن َي ْفَق ُه ُ‬ ‫وجعْلَنا عَلى ُقُلوب ِِهم أ ِ‬ ‫َكهن ًة أ ْ‬ ‫ْ‬ ‫َ ََ َ‬ ‫‪46‬‬ ‫اإلسراء‬ ‫ألن دعوا للرحمن ولدا‬ ‫َن َد َع ْوا لِ هلر ْح َم ِن َوَلًدا‬ ‫ال َهًّدا أ ْ‬ ‫ِ ِ‬ ‫َوَتخُّر اْلجَب ُ‬ ‫‪91‬‬ ‫مريم‬ ‫كراهة أن تميد أو لئًل تميد‬ ‫َن َت ِم َ‬ ‫يد ِب ِه ْم‬ ‫ض رو ِ‬ ‫اس َي أ ْ‬ ‫ِ‬ ‫َو َج َعْلَنا في ْاألَْر ِ َ َ‬ ‫‪31‬‬ ‫األنبياء‬ ‫كراهة أن تقع أو لئًل تقع‬ ‫ض ِإهال ِبِإ ْذِن ِه‬ ‫َن َتَق َع َعَلى ْاألَْر ِ‬ ‫اء أ ْ‬ ‫َوُي ْم ِس ُك ه‬ ‫الس َم َ‬ ‫‪65‬‬ ‫الحج‬ ‫ِ‬ ‫ِ ِ‬ ‫َي ِع ُ‬ ‫كراهة أن تعودوا‬ ‫ودوا لِم ْثلِه أََبًدا إِ ْن ُكْن ُت ْم ُم ْؤ ِمن َ‬ ‫ين‬ ‫َن َت ُع ُ‬ ‫َّللا أ ْ‬ ‫ظ ُك ُم ه ُ‬ ‫‪17‬‬ ‫النور‬ ‫ِ‬ ‫َلعهل َك ب ِ‬ ‫خيفة أن ال يؤمنوا‬ ‫اخ ٌع َن ْف َس َك أهَال َي ُكوُنوا ُم ْؤ ِمن َ‬ ‫ين‬ ‫َ َ‬ ‫‪3‬‬ ‫الشعراء‬ ‫ات ه ِ‬‫َن َك هذبوا ِبآي ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ألن كذبوا أو بأن كذبوا‬ ‫َّللا‬ ‫السوأَى أ ْ ُ َ‬ ‫اءوا ُّ‬ ‫َس ُ‬ ‫ان َعاقَب َة اهلذ َ‬ ‫ين أ َ‬ ‫ُث هم َك َ‬ ‫‪10‬‬ ‫الروم‬ ‫كراهة أن تميد بكم‬ ‫يها ِم ْن ُك ِل َداهب ٍة‬ ‫ِ‬ ‫َن َت ِم َ‬ ‫يد ِب ُك ْم َوَب هث ف َ‬ ‫ض رو ِ‬ ‫اس َي أ ْ‬ ‫ِ‬ ‫َوأَْلَقى في ْاألَْر ِ َ َ‬ ‫‪10‬‬ ‫لقمان‬ ‫أي مخافة أن تزوال‬ ‫َن َتُزوَال‬ ‫ض أْ‬ ‫السماو ِ‬ ‫ات َو ْاألَْر َ‬ ‫ِإ هن ه ِ‬ ‫َّللا ُي ْمس ُك ه َ َ‬ ‫َ‬ ‫‪41‬‬ ‫فاطر‬ ‫ِكم ِم ْن َقب ِل أ ْ ِ‬ ‫ِ‬ ‫أي أنذرناكم كراهة أن تقول أو‬ ‫اب َب ْغ َت ًة‬ ‫َن َيأْتَي ُك ُم اْل َع َذ ُ‬ ‫ْ‬ ‫َواهت ِب ُعوا أ ْ‬ ‫َح َس َن َما أُْن ِز َل ِإَلْي ُك ْم م ْن َرب ُ ْ‬ ‫‪56‬‬ ‫الزمر‬ ‫مخافة أن تقول‬ ‫وأَْن ُتم َال َت ْشعرو َن أَن َتُقول َن ْفس ياحسرَتا عَلى ما َفهر ْطت ِفي جْن ِب ه ِ‬ ‫َّللا‬ ‫َ‬ ‫ُ‬ ‫َ ٌ َ َ َْ َ َ‬ ‫ْ‬ ‫ُُ‬ ‫َ ْ‬ ‫يقول‬ ‫َن‬ ‫كراه َة أ ْ‬ ‫ِك ْم‬ ‫َّللا وَق ْد جاء ُكم ِباْلبِي ِ‬ ‫نات ِم ْن َرب ُ‬ ‫أَتقتلون رجًل أَن يقول رب‬ ‫َ‬ ‫َ ْ َ‬ ‫ِي ه ُ َ‬‫َ ْ ُُ َ َ ُ ً ْ َ ُ َ َ َ‬ ‫‪28‬‬ ‫غافر‬ ‫خيفة أن يشهد عليكم‬ ‫ود ُك ْم‬ ‫َو َما ُكْن ُت ْم َت ْس َتِتُرو َن أ ْ‬ ‫َن َي ْش َه َد َعَلْي ُك ْم َس ْم ُع ُك ْم َوَال أَْب َص ُارُك ْم َوَال ُجُل ُ‬ ‫‪22‬‬ ‫فصلت‬ ‫ِ‬ ‫نمنع إنزال القرآن ألجل إسرافكم‬ ‫َن ُكْن ُت ْم َق ْو ًما ُم ْس ِرِف َ‬ ‫ين‬ ‫أَ َفَن ْض ِر ُب َعْن ُك ُم الذ ْكَر َص ْف ًحا أ ْ‬ ‫‪5‬‬ ‫الزخرف‬ ‫َن َيْبُل َغ َم ِحهل ُه‬ ‫ِ‬ ‫كراهة أن يبلغ محله‬ ‫وك ْم َع ِن اْل َم ْس ِجد اْل َحَار ِم َواْل َه ْد َي َم ْع ُكوًفا أ ْ‬ ‫َو َصُّد ُ‬ ‫‪25‬‬ ‫الفتح‬ ‫خشية أن تحبط‬ ‫َع َماُل ُك ْم‬ ‫طأْ‬‫َن َت ْحَب َ‬ ‫َوَال َت ْج َهُروا َل ُه ِباْلَق ْو ِل َك َج ْه ِر َب ْع ِض ُك ْم لَِب ْع ٍ‬ ‫ض أْ‬ ‫‪2‬‬ ‫الحجرات‬ ‫خشية (أو كراهة) إصابتكم‬ ‫َن ُت ِص ُيبوا َق ْو ًما ِب َج َهاَل ٍة‬ ‫ق ِبَنَبٍإ َف َتَبهيُنوا أ ْ‬ ‫ِ‬ ‫اء ُك ْم َفاس ٌ‬ ‫ِ‬ ‫إ ْن َج َ‬ ‫‪6‬‬ ‫‪ 35‬األصل "وجعلنا في األرض رواسي ألجل أن تثبتها إذا مادت بهم" فجعل الميد هو السبب‪ ،‬وصار الكالم "وجعلنا‬ ‫في األرض رواسي أن تميد فتثبتها" ثم حذف "فتثبتها" ألمن اإللباس إيجا از واختصارا‪ ،‬كما تقول "أعددت هذه الخشبة‬ ‫أن يميل الحائط فأدعمه"‪ ،‬ومعناه «أن ادعم الحائط إذا مال» وإنما قدم ذكر الميل اهتماما بشأنه وألنه أيضا هو‬ ‫السبب في االدعام‪ ،‬واالدعام سبب في إعداد الخشبة فعامل سبب السبب معاملة السبب‪ ،‬وعليه حمل قوله تعالى‬ ‫ِّ‬ ‫«أ ِّ‬ ‫داهما َفتُ َذك َر ِّإ ْح ُ‬ ‫داه َما ْاألُ ْخرى» (إعراب القرآن وبيانه ‪.)305/6‬‬ ‫َن تَض َّل ِّإ ْح ُ‬ ‫ْ‬ ‫‪40‬‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫َسَل ُموا‬ ‫َن أ ْ‬ ‫ألجل أ ْ‬ ‫َن‬ ‫َسَل ُموا ُق ْل َال َت ُمُّنوا َعَل هي إ ْس ًَل َم ُك ْم َبل ه ُ‬ ‫َّللا َي ُم ُّن َعَلْي ُك ْم أ ْ‬ ‫َي ُمُّنو َن َعَلْي َك أ ْ‬ ‫َن أ ْ‬ ‫‪17‬‬ ‫اك ْم‬ ‫َن َهَد ُ‬ ‫ِ‬ ‫ألجل أ ْ‬ ‫ان‬ ‫َه َد ُ ِ ِ‬ ‫إليم ِ‬ ‫اك ْم ل ْ َ‬ ‫لئًل َت ْط َغوا‬ ‫ان (‪ )7‬أهَال َت ْط َغ ْوا ِفي اْل ِم َ‬ ‫يز ِ‬ ‫ان‬ ‫اء َرَف َع َها َو َو َض َع اْل ِم َ‬ ‫يز َ‬ ‫الس َم َ‬ ‫َو ه‬ ‫‪8‬‬ ‫الرحمن‬ ‫يمانكم أو كراه َة ِ‬ ‫إيمانكم‬ ‫ِإل ِ‬ ‫ِك ْم‬ ‫اكم أَن ُت ْؤ ِمُنوا ِب ه ِ‬ ‫اَّلل َرب ُ‬ ‫ُي ْخ ِر ُجو َن ه‬ ‫ول َوِإهي ُ ْ ْ‬ ‫الر ُس َ‬ ‫الممتحنة‬ ‫جاءه األعمى‬ ‫َن َ‬‫أل ْ‬ ‫َع َمى‬ ‫اء ُه ْاأل ْ‬ ‫س َوَت َوهلى (‪ )1‬أ ْ‬ ‫َن َج َ‬ ‫َعَب َ‬ ‫‪2‬‬ ‫عبس‬ ‫نفسه ُم ْس َت ْغنياً‬ ‫ِ‬ ‫استَ ْغ َن‬ ‫سا َن لَيَطْغَى (‪ )6‬أَ ْن َرآهُ ْ‬ ‫َك َّال إِ َّن ِْ‬ ‫اإلنْ َ‬ ‫‪7‬‬ ‫لرؤيته َ‬ ‫ابعا‪ :‬المفعول ألجله المعرف بأل المنصوب‬ ‫رً‬ ‫ام ِّة" (األنبياء ‪ )47‬على أحد‬ ‫ِّ‬ ‫ظهر مرة واحدة فقط في قوله تعالى "وَنضع اْلمو ِّازين اْل ِّقس َ ِّ‬ ‫ط ل َي ْو ِّم اْلق َي َ‬ ‫َ َ ُ ََ َ ْ‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫‪36‬‬ ‫الجبن عن الهيجاء"‪.‬‬ ‫َ‬ ‫أقعد‬ ‫أوجه اإلعراب ‪ ،‬والتقدير‪" :‬ونضع الموازين ألجل القسط" كما تقول "ال ُ‬ ‫حاالت جر المفعول له‬ ‫عند فقد شرط من شروط نصب المفعول له يجب جره بحرف من حروف التعليل‪ ،‬وهي‪" :‬الالم‪،‬‬ ‫ومجرور متعلًِّقا بالفعل‬ ‫ًا‬ ‫جار‬ ‫و"الباء"‪ ،‬و"في"‪ِّ ،‬‬ ‫و"من"‪ .‬وفي هذه الحالة ال ُيعرب مفعوًال ألجله‪ ،‬ولكن ًا‬ ‫أو ما يقوم مقامه‪.‬‬ ‫‪ -1‬المجرور بالًلم‬ ‫‪37‬‬ ‫المضمرة في الالم‬ ‫تدخل الم المفعول ألجله على الفعل المضارع (المصدر المؤول من "أن"‬ ‫والفعل المضارع)‪ ،‬وكذلك األسماء بأقسامها إلفادة معنى التعليل‪.‬‬ ‫مثاال للمفعول له في صورة المصدر‬ ‫وقد ورد في مدونة القرآن الكريم أكثر من مائتين وخمسين ً‬ ‫طا أو أكثر من‬ ‫"أن" المضمرة في الالم والفعل المضارع) المجرور بالالم الفتقاده شر ً‬ ‫المؤول (من ْ‬ ‫جر جو ًازا)‪ ،‬ونعرض منها األمثلة التالية‪:‬‬ ‫وي ُّ‬ ‫مستوفيا لشروط النصب ُ‬ ‫ً‬ ‫شروط وجوب نصبه (وقد َي ِّرد‬ ‫‪36‬‬ ‫الدر المصون في علوم الكتاب المكنون‪.‬‬ ‫أو "كي" المصدرية كما في قوله "لِّ َك ْي َال َي ُكو َن َعَل ْي َك َح َرٌج" (األحزاب ‪)50‬‬ ‫‪37‬‬ ‫‪41‬‬ ‫ِإهن َما ُن ْملِى َل ُه ْم لَِي ْزَد ُادوا‬ ‫طا لِ َت ُكوُنوا‬ ‫اك ْم أُ هم ًة َو َس ً‬ ‫َج َعْلَن ُ‬ ‫َوُت ْدُلوا ِب َها ِإَلى اْل ُح هكا ِم لِ َتأ ُْكُلوا‬ ‫يها‬ ‫سعى ِفى ْاألَر ِ ِ ِ ِ‬ ‫ض لُي ْفس َد ف َ‬ ‫ْ‬ ‫ََ‬ ‫(آل عمران ‪)178‬‬ ‫(البقرة ‪)143‬‬ ‫(البقرة ‪)188‬‬ ‫(البقرة ‪)205‬‬ ‫َّللا إِهال ُب ْشَرى َولِ َت ْط َم ِئ هن‬ ‫ِ‬ ‫ِ ِ‬ ‫َل ِئ ْن َب َس ْط َت ِإَل هي َي َد َك لِ َت ْقُتَل ِني‬ ‫َو َما أَْرَسْلَنا ِمن هر ُس ٍ‬ ‫ول إِهال لُِي َ‬ ‫َو َما َج َعَل ُه ه ُ‬ ‫َولِ َت ْص َغى ِإَل ْيه أَ ْفئ َد ُة اهلذ َ‬ ‫ين َال‬ ‫اع‬ ‫ط َ‬ ‫(األنفال ‪)10‬‬ ‫ُي ْؤ ِمُنو َن (األنعام ‪)113‬‬ ‫(المائدة ‪)28‬‬ ‫(النساء ‪)64‬‬ ‫آن لِ َت ْشَقى‬ ‫َما أَْن َزْلَنا َعَل ْي َك اْلُقْر َ‬ ‫س ِم ْن َرب َ‬ ‫ِك ِباْل َح ِق‬ ‫وح اْلُق ُد ِ‬ ‫َنهزَل ُه ُر ُ‬ ‫ال َواْل َح ِم َير‬ ‫ِ‬ ‫َواْل َخْي َل َواْلب َغ َ‬ ‫ُه َو اهل ِذي َج َع َل َل ُك ُم الهلْي َل لِ َت ْس ُكُنوا‬ ‫لُِي َث ِب َت (النحل ‪)102‬‬ ‫ِف ِ‬ ‫(طه ‪)2‬‬ ‫لِ َتْرَكُب َ‬ ‫وها َو ِزيَن ًة (النحل ‪)8‬‬ ‫يه (يونس ‪)67‬‬ ‫اه َب ْيَن ُه ْم لَِي هذ هكُروا‬ ‫وَال ُت ْك ِرهُوا َف َتي ِات ُكم عَلى اْل ِب َغ ِ‬ ‫ين ِم ْن ُك ِل َف ٍج َع ِم ٍ‬ ‫ِ‬ ‫َوَلَق ْد َصهرْفَن ُ‬ ‫اء ِإ ْن‬ ‫َ ْ َ‬ ‫َ‬ ‫يق‬ ‫َيأْت َ‬ ‫وس‬ ‫َو َعهل ْمَن ُ‬ ‫اه َصْن َع َة َلُب ٍ‬ ‫(الفرقان ‪)50‬‬ ‫أََرْد َن َت َح ُّصًنا لِ َت ْب َتغُوا (النور ‪)33‬‬ ‫لَِي ْش َه ُدوا (الحج ‪)28‬‬ ‫هل ُك ْم لِ ُت ْح ِصَن ُك ْم (األنبياء ‪)80‬‬ ‫اه ِإَل ْي َك ُمَب َار ٌك لَِيهدهبُروا‬ ‫اب أَْن َزْلَن ُ‬ ‫ِ‬ ‫ك َت ٌ‬ ‫ان إِهال‬ ‫ط ٍ‬‫ان َل ُه َعَل ْي ِه ْم ِم ْن ُسْل َ‬ ‫َو َما َك َ‬ ‫اك لِ ُت ْش ِر َك ِبي‬ ‫اه َد َ‬ ‫ِن َج َ‬ ‫َوإ ْ‬ ‫َق ْو ًما‬ ‫‪38‬‬ ‫ِك لِ ُتْن ِذَر‬ ‫َوَل ِك ْن َر ْح َم ًة ِم ْن َرب َ‬ ‫آي ِات ِه (ص ‪)29‬‬ ‫َ‬ ‫لَِن ْعَل َم (سبأ ‪)21‬‬ ‫(العنكبوت ‪)8‬‬ ‫(القصص ‪)46‬‬ ‫َوَل ِك ْن لَِيْبُل َو َب ْع َض ُك ْم ِبَب ْع ٍ‬ ‫َم ِرِه َولِ َت ْب َت ُغوا‬ ‫ِ ِ ِ‬ ‫ِ‬ ‫ُش ِر َك ِب ِه‬ ‫َت ْدعوَن ِني ِألَ ْك ُفر ِب ه ِ‬ ‫ما َنعب ُدهم إِهال لِيَق ِربوَنا إَِلى ه ِ‬ ‫ض‬ ‫ِي اْلُفْل ُك فيه بأ ْ‬ ‫ل َت ْجرَ‬ ‫اَّلل َوأ ْ‬ ‫َ‬ ‫ُ‬ ‫َّللا‬ ‫ُ ُ‬ ‫َ ُْ ُ ْ‬ ‫(محمد ‪)4‬‬ ‫ِم ْن َف ْض ِل ِه (الجاثية ‪)12‬‬ ‫(غافر ‪)42‬‬ ‫(الزمر ‪)3‬‬ ‫َهل اْل ِك َت ِ‬ ‫اب أَال‬ ‫ِ‬ ‫لَئًل َي ْعَل َم أ ْ ُ‬ ‫ْس ْوا َعَلى َما َف َات ُك ْم‬ ‫ِ‬ ‫ل َك ْي ًَل َتأ َ‬ ‫س ِإهال‬ ‫َو َما َخَل ْق ُت اْل ِج هن َو ِْ‬ ‫اإل ْن َ‬ ‫وبا َوَقَب ِائ َل لِ َت َع َارُفوا‬ ‫اك ْم ُش ُع ً‬ ‫َو َج َعْلَن ُ‬ ‫َي ْق ِدُرو َن (الحديد ‪)29‬‬ ‫(الحديد ‪)23‬‬ ‫لَِي ْعُب ُدو ِن (الذاريات ‪)56‬‬ ‫(الحجرات ‪)13‬‬ ‫َخَل َق اْل َم ْو َت َواْل َحَيا َة لَِيْبُل َوُك ْم‬ ‫وه هن لِ ُت َض ِيُقوا َعَل ْي ِه هن‬ ‫َوَال ُت َض ُّار ُ‬ ‫ين ُكلِ ِه‬ ‫لِي ْظ ِهره عَلى ِ‬ ‫الد ِ‬ ‫ُ َُ َ‬ ‫ان لَِي ْح ُز َن‬ ‫ط ِ‬ ‫ِإهن َما الهن ْج َوى ِم َن ه‬ ‫الش ْي َ‬ ‫ِ‬ ‫(الملك ‪)2‬‬ ‫(الطًلق ‪)6‬‬ ‫(الصف ‪)9‬‬ ‫آمُنوا (المجادلة ‪)10‬‬ ‫اهلذ َ‬ ‫ين َ‬ ‫يصدر الناس أشتاتا ليروا‬ ‫َّللا‬ ‫ِ ِه ِ‬ ‫َو َما أُمُروا إال لَي ْعُب ُدوا ه َ‬ ‫َال ُت َح ِر ْك ِب ِه لِ َساَن َك لِ َت ْع َج َل ِب ِه‬ ‫اجا‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ل َت ْسُل ُكوا مْن َها ُسُب ًًل ف َج ً‬ ‫أعمالهم (الزلزلة ‪)6‬‬ ‫(البينة ‪)5‬‬ ‫(القيامة ‪)16‬‬ ‫(نوح ‪)20‬‬ ‫أيضا في مدونة القرآن أمثلة كثيرة لالم المفعول ألجله الداخلة على األسماء‬ ‫وقد ورد ً‬ ‫بأقسامها (المصادر الصريحة‪ ،‬واألوصاف‪ ،‬واألعالم‪ ،‬والضمائر‪ ،‬واألسماء الموصولة‪ ،‬وغيرها)‬ ‫از مع استيفاء شروط النصب‪،‬‬ ‫وجوبا لعدم استيفاء شروط النصب أو جو ًا‬ ‫ً‬ ‫إلفادة معنى التعليل فتجرها‬ ‫المعلل أو ما يقوم مقامه‪ .‬ومن أمثلة هذا التركيب ما يلي‪:‬‬ ‫ٍ‬ ‫حينئذ بالفعل َّ‬ ‫ويتعلق الجار والمجرور‬ ‫‪38‬‬ ‫والجار والمجرور متعلقان بأرسلناك المحذوفة‬ ‫‪42‬‬ ‫فكيف إذا جمعناهم ليوم ال ريب‬ ‫ذلكم أقسط عند هللا وأقوم‬ ‫هو الذي خلق لكم ما في‬ ‫أعدت للكافرين (البقرة ‪)24‬‬ ‫فيه (آل عمران ‪)25‬‬ ‫للشهادة (البقرة ‪)282‬‬ ‫األرض (البقرة ‪)29‬‬ ‫فاستغفروا لذنوبهم‬ ‫تبوئ المؤمنين مقاعد للقتال‬ ‫إن أول بيت وضع للناس‬ ‫اقتني لربك (آل عمران ‪)43‬‬ ‫(آل عمران ‪)145‬‬ ‫ُي ْؤ ِمُنو َن (آل عمران ‪)121‬‬ ‫(آل عمران ‪)96‬‬ ‫كلما أوقدوا نا ار للحرب أطفأها‬ ‫قل فلم يعذبكم بذنوبكم‬ ‫غير متجانف إلثم‬ ‫فما وهنوا لما أصابهم في‬ ‫هللا (المائدة ‪)64‬‬ ‫(المائدة ‪)18‬‬ ‫(المائدة ‪)3‬‬ ‫سبيل هللا (آل عمران ‪)146‬‬ ‫فإن رجعك هللا إلى طائفة منهم‬ ‫إنما الصدقات للفقراء‬ ‫واختار موسى قومه سبعين‬ ‫قد فصلنا اآليات لقوم يذكرون‬ ‫فاستأذنوك للخروج (التوبة ‪)83‬‬ ‫(التوبة ‪)60‬‬ ‫رجًل لميقاتنا (األعراف ‪)155‬‬ ‫(األنعام ‪)126‬‬ ‫أقم الصًلة لدلوك الشمس‬ ‫وجعلناه هدى لبني إسرائل‬ ‫أن تبوءا لقومكما بمصر بيوتا‬ ‫وأقم الصًلة لذكري (طه ‪)14‬‬ ‫(اإلسراء ‪)78‬‬ ‫(اإلسراء ‪)2‬‬ ‫(يونس ‪)87‬‬ ‫وحشر لسليمان جنوده‬ ‫فإذا استأذنوك لبعض شأنهم‬ ‫وطهر بيتي للطائفين‬ ‫واصطنعتك لنفسي‬ ‫(النمل ‪)17‬‬ ‫(النور ‪)62‬‬ ‫(الحج ‪)26‬‬ ‫(طه ‪)41‬‬ ‫إنا أنزلنا عليك الكتاب للناس‬ ‫لمثل هذا فليعمل العاملون‬ ‫وهبت نفسها للنبي‬ ‫وذللناها لهم (يس ‪)72‬‬ ‫بالحق (الزمر ‪)41‬‬ ‫(الصافات ‪)61‬‬ ‫(األحزاب ‪)50‬‬ ‫امتحن هللا قلوبهم للتقوى‬ ‫من عمل صالحا فلنفسه‬ ‫فلذلك فادع واستقم‬ ‫وأزلفت الجنة للمتقين (ق ‪)31‬‬ ‫(الحجرات ‪)3‬‬ ‫(الجاثية ‪)15‬‬ ‫(الشورى ‪)15‬‬ ‫إذا نودي للصًلة من يوم‬ ‫ولتنظر نفس ما قدمت لغد‬ ‫واألرض وضعها لألنام‬ ‫ولقد يسرنا القرآن للذكر‬ ‫الجمعة (الجمعة ‪)9‬‬ ‫(الحشر ‪)18‬‬ ‫(الرحمن ‪)10‬‬ ‫(القمر ‪)17‬‬ ‫‪39‬‬ ‫وإنه لحب الخير لشديد‬ ‫نقعد منها مقاعد للسمع‬ ‫إليًلف قريش (قريش ‪)1‬‬ ‫ولربك فاصبر (المدثر ‪)7‬‬ ‫(العاديات ‪)8‬‬ ‫(الجن ‪)9‬‬ ‫‪ -2‬المجرور بالباء‬ ‫‪39‬المعنى ‪ :‬وإنه ألجل حب المال لبخيل‪.‬‬ ‫‪43‬‬ ‫باء التعليل هي التي تصلح غالباً في موضعها الالم‪ ،40‬وقد وردت أمثلة كثيرة بهذا المعنى في‬ ‫ظهور اتصالها بـ"ما" المصدرية المتبوعة بالفعل الماضي (بما عصوا‬ ‫ًا‬ ‫مدونة القرآن‪ ،‬وأكثر أشكالها‬ ‫– بما كنتم – بما أشركوا – بما قدمت – بما فضل – فبما نقضهم – بما قالوا ‪ -‬بما أخلفوا – بما‬ ‫صنعوا – بما صبرتم – بما كانوا ‪ -‬بما صددتم – بما فعل – بما صبروا – فبما أغويتني – بما‬ ‫نسيت – بما أنعمت – بما عملوا ‪ -‬بما ظلموا – بما نسوا – فبما كسبت – بما نقول – بما كفروا‬ ‫ُ‬ ‫أيضا اتصالها بالمصدر الصريح (باتخاذكم ‪ -‬فبظلم – بكفرهم ‪-‬‬ ‫– بما نسيتم – بما أسلفتم)‪ ،‬و ً‬ ‫بظلمهم – بزعمهم – ببغيهم – بغرور ‪ -‬برحمة – بذكر هللا – بالمودة ‪ -‬بطغواها)‪ ،‬وكذلك اتصالها‬ ‫ب"أن" واسمها وخبرها (بأنهم قوم – بأنهم قالوا ‪ -‬بأن منهم قسيسين ‪ -‬بأنهم كذبوا ‪ -‬بأن هللا لم يك‬ ‫مغير ‪ -‬بأنهم ظلموا ‪ -‬بأنهم اتبعوا ‪ -‬بأنهم شاقوا ‪ -‬بأنهم آمنوا ‪ -‬بأنه كانت تأتيهم رسلهم ‪ -‬بأن‬ ‫ًا‬ ‫وجوبا الختالل‬ ‫ً‬ ‫ربك أوحى لها)‪ .‬ومن أمثلة المفعول ألجله (في المعنى) المجرور بباء التعليل‬ ‫از مع استيفاء الشروط ما يلي‪:‬‬ ‫شروط النصب‪ ،‬أو جو ًا‬ ‫إن تبدوا ما في أنفسكم أو تخفوه‬ ‫بل لعنهم هللا بكفرهم‬ ‫ظلمتم أنفسكم باتخاذكم العجل‬ ‫وإذ فرقنا بكم البحر‬ ‫يحاسبكم به هللا (البقرة ‪)284‬‬ ‫(البقرة ‪)88‬‬ ‫(البقرة ‪)54‬‬ ‫(البقرة ‪)50‬‬ ‫فبظلم من الذين هادوا‬ ‫ورفعنا فوقهم الطور‬ ‫فأخذتهم الصاعقة بظلمهم‬ ‫فبما رحمة من هللا لنت لهم‬ ‫(النساء ‪)160‬‬ ‫بميثاقهم (النساء ‪)154‬‬ ‫(النساء ‪)153‬‬ ‫(آل عمران ‪)159‬‬ ‫ذلك جزيناهم ببغيهم‬ ‫من عمل منكم سوءا‬ ‫فأهلكناهم بذنوبهم‬ ‫غلت أيديهم ولعنوا بما قالوا‬ ‫(األنعام ‪)146‬‬ ‫بجهالة (األنعام ‪)54‬‬ ‫(األنعام ‪)6‬‬ ‫(المائدة ‪)64‬‬ ‫وتطمئن قلوبهم بذكر هللا‬ ‫وما كان ربك ليهلك القرى‬ ‫فأغرقناهم في اليم بأنهم كذبوا‬ ‫فأنجيناه والذين معه برحمة‬ ‫(الرعد ‪)28‬‬ ‫بظلم (هود ‪)117‬‬ ‫(األعراف ‪)136‬‬ ‫منا (األعراف ‪)72‬‬ ‫فكًل أخذنا بذنبه (العنكبوت ‪)40‬‬ ‫قال رب بما أنعمت علي‬ ‫أذن للذين يقاتلون بأنهم ظلموا‬ ‫أذن للذين يقاتلون بأنهم‬ ‫‪ 40‬الجنى الداني في حروف المعاني‬ ‫‪44‬‬ ‫فلن أكون (القصص ‪)17‬‬ ‫(الحج ‪)39‬‬ ‫ظلموا (الحج ‪)39‬‬ ‫تحدث أخبارها بأن ربك أوحى لها‬ ‫‪42‬‬ ‫كذبت ثمود بطغواها‬ ‫وجزاهم بما صبروا جنة وحريرا‬ ‫‪41‬‬ ‫تلقون إليهم بالمودة‬ ‫(الزلزلة ‪)4‬‬ ‫(الشمس ‪)11‬‬ ‫(اإلنسان ‪)12‬‬ ‫(الممتحة ‪)1‬‬ ‫‪ -3‬المجرور بـ "في"‬ ‫ورد في مدونة القرآن أمثلة قليلة عن "في" التعليلة‪ ،‬وأكثر هذه األمثلة َيحتمل فيها حرف الجر "في"‬ ‫أكثر من معنى منها التعليل‪ .‬ومن أمثلة المفعول ألجله (في المعنى) المجرور بحرف الجر "في"‬ ‫الختالل شروط النصب من مدونة القرآن الكريم ما يلي‪:‬‬ ‫المعنى‬ ‫السياق‬ ‫السورة‬ ‫وسعى في خرابها (‪)114‬‬ ‫ويمدهم في طغيانهم يعمهون‪)15( 43‬‬ ‫(‪)190‬‬ ‫‪45‬‬ ‫وقاتلوا في سبيل هللا‬ ‫(‪)178‬‬ ‫‪44‬‬ ‫كتب عليكم القصاص في القتلى‬ ‫البقرة‬ ‫في أنفسهمن (‪)234‬‬ ‫‪46‬‬ ‫فًل جناح عليكم فيما فعلن‬ ‫ليحكم بين الناس فيما اختلفوا فيه (‪)213‬‬ ‫وال جناح عليكم فيما عرضتم به من خطبة النساء (‪)235‬‬ ‫لم تحاجون في إبراهيم (‪)65‬‬ ‫فمن حاجك فيه من بعد ما جاءك من العلم (‪)61‬‬ ‫آل عمران‬ ‫ويستفتونك في النساء قل هللا يفتيكم فيهن (‪)127‬‬ ‫(‪)34‬‬ ‫‪47‬‬ ‫واهجروهن في المضاجع‬ ‫النساء‬ ‫وما يتلى عليكم في الكتاب في يتامى النساء (‪)127‬‬ ‫لمسكم فيما أخذتم عذاب عظيم (األنفال ‪)68‬‬ ‫فمن اضطر في مخمصة (المائدة ‪)3‬‬ ‫‪ 41‬على حذف المفعول فيكون التقدير "تلقون إليهم أسرار رسول هللا بسبب المودة التي بينكم" (الدر المصون)‪.‬‬ ‫أي بسبب طغيانهم‪.‬‬ ‫‪42‬‬ ‫يمد لهم في آجالهم يعمهون لطغيانهم‬ ‫‪43‬‬ ‫أي‪ :‬بسبب القتلى (البحر المحيط في التفسير – ص ‪)143/2‬‬ ‫‪44‬‬ ‫ألجل نصرة سبيل هللا‬ ‫‪45‬‬ ‫‪ 46‬ال إثم عليكم ألجل ما فعلن في أنفسهن‬ ‫ألجل تخلفهن عن المضاجعة معكم (مشكل إعراب القرآن‪)197/1‬‬ ‫‪47‬‬ ‫‪45‬‬ ‫قالت فذلكن الذي لمتنني فيه (يوسف ‪)32‬‬ ‫فنذر الذين ال يرجون لقاءنا في طغيانهم يعمهون (يونس ‪)11‬‬ ‫ِ‬ ‫وجاهدوا في هللا حق جهاده (‪)78‬‬ ‫والذين هاجروا في سبيل هللا ثم قتلوا (‪)58‬‬ ‫الحج‬ ‫فإذا أوذي في هللا (العنكبوت ‪)10‬‬ ‫لمسكم فيما أفضتم فيه عذاب عظيم (النور ‪)14‬‬ ‫والذين جاهدوا فينا لنهدينهم سبلنا (‪)69‬‬ ‫العنكبوت‬ ‫(‪)11‬‬ ‫‪48‬‬ ‫اجا يذرؤكم فيه‬ ‫اجا ومن األنعام أزو ً‬ ‫جعل لكم من أنفسكم أزو ً‬ ‫الشورى‬ ‫إال المودة في القربى (‪)23‬‬ ‫‪ -4‬المجرور بـ ِّ‬ ‫"من"‬ ‫وجوبا الختالل شروط النصب‪،‬‬ ‫ومن أمثلة المفعول ألجله (في المعنى) المجرور بحرف الجر ِّ‬ ‫"من"‬ ‫ً‬ ‫از مع استيفاء الشروط ما يلي‪:‬‬ ‫أو جو ًا‬ ‫ام َل ِم َن اْل َغْي ِظ‬ ‫ِ‬ ‫اهل أَ ْغِنياء ِمن ع ُّضوا عَلي ُكم ْاألَ َن ِ‬ ‫ط ِمن َخ ْشي ِة ه ِ‬ ‫َصا ِب َع ُه ْم ِفي َءا َذ ِان ِهم‬ ‫َْ ُ‬ ‫َي ْح َسُب ُه ُم اْل َج ُ َ َ َ َ‬ ‫َّللا‬ ‫َ‬ ‫ِن ِمْن َها َل َما َي ْه ِب ُ ْ‬ ‫َوإ ه‬ ‫َي ْج َعُلو َن أ َ‬ ‫(آل عمران ‪)119‬‬ ‫الهتع ُّف ِ‬ ‫ف (البقرة ‪)273‬‬ ‫(البقرة ‪)74‬‬ ‫الصو ِ‬ ‫اع ِق (البقرة ‪)19‬‬ ‫ِ‬ ‫َ‬ ‫م َن ه َ‬ ‫الر ْعُد ِب َح ْم ِد ِه َواْل َم ًَل ِئ َك ُة‬ ‫َوُي َس ِب ُح ه‬ ‫اه ِم َن اْل ُح ْز ِن‬ ‫َو ْابَي هض ْت َعْيَن ُ‬ ‫َوَال َت ْقُتُلوا أ َْوَال َد ُك ْم ِم ْن إِ ْم ًَل ٍق‬ ‫ات ِم هما َع ِمُلوا‬ ‫َولِ ُك ٍل َدَر َج ٌ‬ ‫ِم ْن ِخيَفِت ِه (الرعد ‪)13‬‬ ‫يم (يوسف ‪)84‬‬ ‫ِ‬ ‫َف ُه َو َكظ ٌ‬ ‫(األنعام ‪)151‬‬ ‫(األنعام ‪)132‬‬ ‫وَلم ي ُك ْن َل ُه ولِي ِم َن ُّ‬ ‫الذ ِل‬ ‫اح ُّ‬ ‫الذ ِل‬ ‫اخ ِف ْ‬ ‫ض َل ُه َما َجَن َ‬ ‫َو ْ‬ ‫َوَال َت ُك ِفي َضْي ٍق ِم هما َي ْم ُكُرو َن‬ ‫َي َت َو َارى ِم َن اْلَق ْو ِم ِم ْن ُس ِ‬ ‫وء َما‬ ‫َ‬ ‫َ ْ َ‬ ‫(اإلسراء ‪)111‬‬ ‫الر ْح َم ِة (اإلسراء ‪)24‬‬ ‫ِم َن ه‬ ‫(النحل ‪)127‬‬ ‫ُب ِشَر ِب ِه (النحل ‪)59‬‬ ‫ُي َخهي ُل ِإَلْي ِه ِم ْن ِس ْح ِرِه ْم أَهن َها‬ ‫ات َي َت َف هطْر َن ِمْن ُه‬ ‫الس َم َاو ُ‬ ‫َت َك ُاد ه‬ ‫اه َه ُارو َن‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫َو َو َهْبَنا َل ُه م ْن َر ْح َمتَنا أَ َخ ُ‬ ‫م ْش ِف ِقين ِم هما ِف ِ‬ ‫يه‬ ‫َ‬ ‫ُ‬ ‫َت ْس َعى (طه ‪)66‬‬ ‫(مريم ‪)90‬‬ ‫َنِبًّيا (مريم ‪)53‬‬ ‫(الكهف ‪)49‬‬ ‫ين ُه ْم ِم ْن َخ ْشَي ِة َرب ِِه ْم‬ ‫ِ‬ ‫ِإ هن اهلذ َ‬ ‫َن َي ْخُر ُجوا ِمْن َها‬ ‫ُكهل َما أََرُادوا أ ْ‬ ‫َو ُه ْم ِم ْن َخ ْشَيِت ِه ُم ْش ِفُقو َن‬ ‫َوَل ُك ُم اْل َوْي ُل ِم هما َت ِص ُفو َن‬ ‫ُم ْش ِفُقو َن (المؤمنون ‪)57‬‬ ‫ِم ْن َغ ٍم (الحج ‪)22‬‬ ‫(األنبياء ‪)28‬‬ ‫(األنبياء ‪)18‬‬ ‫أََال ِإهنهم ِم ْن ِإف ِ‬ ‫ْك ِه ْم َلَيُقوُلو َن‬ ‫ُْ‬ ‫ام ِة ِم ْن‬ ‫اهل ِذي أ َ ه‬ ‫َحلَنا َد َار اْل ُمَق َ‬ ‫َكاهل ِذي ُي ْغ َشى َعَلْي ِه ِم َن اْل َم ْو ِت‬ ‫اح ًكا ِم ْن َق ْولِ َها‬ ‫َف َتب هسم َض ِ‬ ‫َ َ‬ ‫‪ِّ 48‬‬ ‫يكثركم بسببه (الجعل) بالتوالد‬ ‫‪46‬‬ ‫(الصافات ‪)151‬‬ ‫َف ْضلِ ِه (فاطر ‪)35‬‬ ‫(األحزاب ‪)19‬‬ ‫(النمل ‪)19‬‬ ‫َف ُت ِص َيب ُك ْم ِمْن ُه ْم َم َعهرٌة ِب َغْي ِر ِعْل ٍم‬ ‫ين‬ ‫ضو َن عَليها َخ ِ ِ‬ ‫اشع َ‬ ‫َ َْ‬ ‫ُي ْعَر ُ‬ ‫ين ِم هما َك َسُبوا‬ ‫ِِ‬ ‫ين ُم ْشفق َ‬ ‫َترى ال ه ِ‬ ‫ظالِم َ‬ ‫َ‬ ‫َالف َْت َد ْوا ِب ِه ِم ْن ُس ِ‬ ‫وء اْل َع َذ ِ‬ ‫اب‬ ‫(الفتح ‪)25‬‬ ‫ِم َن ُّ‬ ‫الذ ِل (الشورى ‪)45‬‬ ‫(الشورى ‪)22‬‬ ‫(الزمر ‪)47‬‬ ‫ين ُهم ِم ْن َع َذ ِ‬ ‫هِ‬ ‫َت َك ُاد َت َمهيُز ِم َن اْل َغْي ِظ‬ ‫اشعا م َتص ِدعا ِمن َخ ْشي ِة ه ِ‬ ‫َف ُه ْم ِم ْن َم ْغَرٍم ُم ْثَقُلو َن‬ ‫اب َرب ِِه ْم‬ ‫َوالذ َ ْ‬ ‫َّللا‬ ‫َ‬ ‫َلَأرَْي َت ُه َخ ِ ً ُ َ ً ْ‬ ‫ُم ْش ِفُقو َن (المعارج ‪)27‬‬ ‫(الملك ‪)8‬‬ ‫(الحشر ‪)21‬‬ ‫(الطور ‪)40‬‬ ‫ِ‬ ‫هِ‬ ‫ِم هما َخ ِط َيئ ِات ِه ْم أُ ْغ ِرُقوا‬ ‫ض ِر َب ْاب ُن َمْرَي َم َم َث ًًل ِإ َذا َق ْو ُم َك‬ ‫ظوَنه ِمن أَم ِر ه ِ‬ ‫الذي أَ ْط َع َم ُه ْم م ْن ُجوٍع َو َ‬ ‫آمَن ُه ْم‬ ‫َوَل هما ُ‬ ‫َّللا‬ ‫َي ْح َف ُ ُ ْ ْ‬ ‫ِم ْن َخ ْو ٍ‬ ‫ف (قريش ‪)4‬‬ ‫(نوح ‪)25‬‬ ‫َي ِصُّدو َن (الزخرف ‪)57‬‬ ‫‪49‬‬ ‫ِمْن ُه‬ ‫(الرعد ‪)11‬‬ ‫خاتمة البحث‬ ‫اعتمادا على أمثلة المدونات اللغوية الممثلة للغة‪ .‬وقد‬ ‫ً‬ ‫تناول هذا البحث تعليم الموضوعات النحوية‬ ‫َّ‬ ‫المحللة‬ ‫ناقش هذا البحث موضوع المفعول ألجله من واقع مدونة القرآن الكريم (‪)Quran corpus‬‬ ‫على المستويين الصرفي والنحوي‪ ،‬والمتاحة من خالل موقع جامعة ‪ Leeds‬اإلنجليزية‪ .‬وقد‬ ‫اشتملت المدونة على أمثلة واستشهادات كثيرة للمفعول ألجله‪ .‬وقد َّ‬ ‫غطت أمثلة المدونة أغلب‬ ‫المسائل النحوية المتعلقة بهذا الموضوع‪ .‬ومن المسائل النحوية التي شملتها األمثلة واالستشهادات‪:‬‬ ‫تعريف المفعول له – شروط نصبه – وجوب جره عند غياب شرط من شروط النصب – جواز جره‬ ‫عند استيفاء شروط النصب – جواز عمل غير الفعل (المصدر وما يشبه الفعل) فيه – جواز تقدم‬ ‫عامله عليه – جواز حذف المفعول ألجله (يغلب هذا الحذف قبل مصدر مؤول من "أن"‬ ‫والمضارع) – األحكام األعرابية للمفعول له (وجوب نصبه إذا تجرد من "أل" التعريف واإلضافة –‬ ‫جواز نصبه وجره إذا ُع ِّرف ب"أل"‪ ،‬واألكثر جره بحر الجر – جواز نصبه وجره إذا جاء مضاًفا‪،‬‬ ‫والجر)‪.‬‬ ‫النصب‬ ‫يتساوى‬ ‫الحالة‬ ‫هذه‬ ‫وفي‬ ‫وسرور (التفسير الميسر‪.)493 -‬‬ ‫ًا‬ ‫‪ 49‬إذا قومك من ذلك وألجله يرتفع لهم َجَلبة وضجيج فرًحا‬ ‫‪47‬‬ ‫المراجع العربية‬ ‫القرآن الكريم‪.‬‬ ‫‪‬‬ ‫أوضح المسالك إلى ألفية ابن مالك؛ ابن هشام األنصاري (‪761‬ه)‪ ،‬تحقيق‪ :‬يوسف الشيخ محمد‪ ،‬دار‬ ‫‪‬‬ ‫الفكر‪ ،‬بيروت‪.‬‬ ‫إعراب القرآن وبيانه؛ محيي الدين الدرويش (‪1403‬هـ)‪ ،‬دار اإلرشاد للشئون الجامعية ‪ -‬حمص – سورية‪،‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪.1994‬‬ ‫إعراب القرآن الكريم؛ محمود سليمان ياقوت‪ ،‬دار المعرفة الجامعة‪ ،‬اإلسكندرية‪ ،‬مصر‪.‬‬ ‫‪‬‬ ‫اإلعراب المفصل لكتاب هللا المرتل؛ بهجت عبد الواحد صالح‪ ،‬دار الفكر للطباعة والنشر والتوزيع‪ ،‬عمان‪،‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪.1997‬‬ ‫البحر المحيط في التفسير؛ أبو حيان األندلسي (‪745‬هـ)‪ ،‬تحقيق‪ :‬صدقي محمد جميل‪ ،‬دار الفكر –‬ ‫‪‬‬ ‫بيروت‪1999 ،‬م‪.‬‬ ‫التعليل في القرآن الكريم‪ :‬دراسة نحوية؛ دكتوراه في النحو‪ ،‬جامعة أم القرى‪ ،‬الدكتور سعيد محمد عبد هللا‬ ‫‪‬‬ ‫القرني ‪ ،‬كلية اللغة العربية‪2000( :‬م)‪.‬‬ ‫التفسير الميسر؛ نخبة من أساتذة التفسير‪ ،‬مجمع الملك فهد لطباعة المصحف الشريف‪ ،‬السعودية‪،‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪ 2009‬م‬ ‫الجدول في إعراب القرآن الكريم وصرفه؛ محمود صافي (‪1376‬هـ)‪ ،‬دار الرشيد‪ ،‬دمشق‪1997 ،‬م‪.‬‬ ‫‪‬‬ ‫الجنى الداني في حروف المعاني؛ أبو محمد بدر الدين حسن بن قاسم المرادي (‪749‬ه)‪ ،‬تحقيق‪ :‬د فخر‬ ‫‪‬‬ ‫الدين قباوة‪ ،‬واألستاذ محمد نديم فاضل‪ ،‬دار الكتب العلمية‪ ،‬بيروت – لبنان‪ ،‬ط‪1992 ،)1( :‬م‬ ‫الدر المصون في علوم الكتاب المكنون؛ السمين الحلبي‪ ،‬تحقيق‪ :‬د‪ :‬أحمد محمد الخراط‪ ،‬دار القلم‪ ،‬دمشق‪،‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪1994‬م‪.‬‬ ‫المساعد على تسهيل الفوائد‪ ،‬بهاء الدين بن عقيل‪ ،‬تحقيق‪ :‬د‪ .‬محمد كامل بركات‪ ،‬دار الفكر‪ ،‬دمشق‪،‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪.1982‬‬ ‫‪48‬‬ :41 ‫ مجلة علوم انسانية العدد‬،)‫المصطلح النحوي بين البصريين والكوفيين؛ د باسل فيصل سعد (وآخرون‬  .2009 ‫ عبد الرحمن بن‬.‫ د‬:‫ تحقيق‬،)‫ هـ‬790 ‫المقاصد الشافية في شرح الخًلصة الكافية؛ الشاطبي (المتوفى‬  ‫ مكة‬- ‫ معهد البحوث العلمية وإحياء التراث اإلسًلمي بجامعة أم القرى‬،)‫سليمان العثيمين (وآخرون‬ .‫م‬2007 ،‫المكرمة‬ ،‫ لبنان‬-‫ بيروت‬- ‫ دار الكتب العلمية‬،)‫هـ‬905( ‫شرح التصريح على التوضيح؛ خالد بن عبد هللا األزهري‬  .‫م‬2000 ،‫ بيروت‬،‫ مؤسسة الرسالة‬،‫ حاتم صالح الضامن‬.‫ د‬:‫ تحقيق‬،‫ مكي بن أبي طالب‬،‫مشكل إعراب القرآن‬  .‫م‬1988 ‫المراجع األجنبية والمواقع اإللكترونية‬  Al-Sulaiti, L., & Atwell, E. (2004). Designing and Developing a Corpus of contemporary Arabic (Doctoral dissertation, University of Leeds (School of Computing)).  Atiyya, M. et al. (2005). Specifications of the Arabic Written Corpus. NEMLAR project. http://www.nemlar.org.  Dukes, K., & Habash, N. (2010, May). Morphological Annotation of Quran Arabic. In LREC.  Dukes, K., & Buckwalter, T. (2010, March). A dependency Treebank of the Quran using traditional Arabic grammar. In Informatics and systems (INFOS), 2010 The 7th International conference on (pp. 1–7). IEEE.  Habash, N., & Roth, R. M. (2009, August). Catib: The columbia arabic treebank. In Proceedings of the ACL-IJCNLP 2009 conference short papers (pp. 221-224). Association for Computational Linguistics.  Habash, N., Faraj, R., & Roth, R. (2009, January). Syntactic annotation in the Columbia Arabic treebank. In Proceedings of MEDAR International Conference on Arabic Language Resources and Tools, Cairo, Egypt. 49  Meyer C. (2002), English corpus linguistics, an introduction, Cambridge University Press.  Sharaf, A., Atwell, E. S., Dukes, K., Sawalha, M., Al-Saif, A., Sharoff, S., ... & Roberts, A. (2010). Arabic and Quranic computational linguistics projects at the University of Leeds ‫المشاريع الحاسوبية على اللغة العربية والقرآن بجامعة ليدز‬. In Proceedings of the workshop of Increasing Arabic Contents on the Web, organized by Arab League Educational, Cultural and Scientific Organization (ALECSO). Leeds  Smrz, O., Bielicky, V., & Hajic, J. (2008). Prague Arabic dependency Treebank: A word on the million words.  Zaghouani, W. (2014). Critical survey of the freely available Arabic corpora. In Proceedings of the workshop on free/open-source arabic corpora and corpora processing tools workshop programme (p. 1)  The Quran Arabic Corpus, http://corpus.quran.com.  The International Corpus of Arabic (ICA), http://bibalex.org/ica/ar/  KACST Arabic corpus, www.kacstac.org.sa 50 E-Learning Platforms and Their Role in Teaching Arabic to Non-Native Speakers Ahmet Derviş MÜEZZİN1 Abstract Our current era is characterized by rapid progress. Technology, too, currently experiences a qualitative breakthrough that has led to the development of educational tools and methods. Recently, unprecedented technological educational methods have emerged which utilize technology in the domain of e-learning. Among these methods are e-Learning Platforms. Over time, these digital platforms have become among the most important educational tools of modern times. From this standpoint, the aim of this study is to introduce the importance of these platforms in general, and the Global Arabic Platform; in particular its role in teaching Arabic to non-native speakers. This study examines most of key digital platforms which offer open source courses via internet, or what are commonly known as (MOOCs: Massive Open Online Course) utilizing the Learning Management System (LMS), which is one of the most important technologies not only to facilitate education, but also to revolutionize the field of online education and training. The study raises the following questions. How can we use these platforms in teaching Arabic to non- native speakers? What distinguishes Global Arabic Open Platform (GAOP) in this field? We have used the descriptive analytical approach to present the findings and recommendations. Keywords: Arabic, Learning Platforms, Technology, e-learning, LMS, MOO E-öğrenim Platformları ve bu platformların Ana Dili Arapça Olmayanların Arapça Öğrenimindeki Rolleri Özet Bugün içinde yaşadığımız çağın karakteri hızlı gelişme olduğu gibi teknoloji alanında da eğitim yöntemleri ve araçlarında kalite patlaması görülmektedir. Son zamanlarda daha önce şahit olmadığımız bir yöntem olan teknolojiyi elektronik eğitim gerçekleştirmek amacıyla kullanan öğrenme yöntemleri ortaya çıkmakta, bunlardan bazıları elektronik eğitim platformlarıdır (E-Learning Platform). Zamanın ilerlemesiyle birlikte, bu dijital platformlar çağımızın en önemli eğitim araçları haline gelmiştir, buradan hareketle bu çalışma bu tür platformların genel olarak önemini, özelde ise Global Arapça Platformunu ve bu platformun ana dili Arapça olmayanların Arapça eğitimindeki rolünü tanıtma amacını taşımaktadır. Bu çalışma, internet aracılığıyla açık kaynaklı kurslar sunan bu dijital platformlardan en önemlilerini belirtir. MOOCs: Massive Open Online Course olarak adlandırılan bu platformlar, LMS: Learning Management System olarak adlandırılan Eğitim Yönetim Sistemi’ne göre eğitimi kolaylaştıran en önemli teknolojilerden biri olmakla kalmaz, aynı zamanda öğrenim ve online eğitim alanında köklü değişikliklere sebep olmuştur. Çalışma, ana dili Arapça olmayanlara Arapçayı öğretirken bu platformları nasıl kullanabiliriz sorusunu yöneltir, Global Arapça Açık Platformunun bu alanda sunduğu hizmeti yeni ve ayırıcı kılan şeyin ne olduğunu işler. Sonuçlar ve tavsiyeleri sunarken tanımlayıcı analitik yöntemi kullandık. Anahtar Kelimeler: Arapça, Eğitim Platformları, Teknoloji, E-öğrenim, LMS, MOOCs. 1 Assist. Prof. Dr., Ondokuz Mayıs University, Mütercim Tercümanlık Bölümü 51 ‫منصات التعليم اإللكتروني ودورها في تعليم اللغة العربية للناطقين بغيرها‬ ‫د‪ .‬أحمد درويش مؤذن‬ ‫عضو الهيئة التدريسية بجامعة ‪ 19‬مايو‪ ،‬سامسون‪ ،‬تركيا‪.‬‬ ‫أستاذ مساعد في قسم اللغة العربية وآدابها‪ ،‬املعهد العالي للغات األجنبية‬ ‫امللخص‪:‬‬ ‫يتسم العصر الذي نعيشه اليوم بالتقدم السريع‪ ،‬وتشهد التكنولوجيا ً‬ ‫أيضا طفرة نوعية أدت إلى تطور وسائل وأساليب التعليم‪،‬‬ ‫فقد ظهرت في اآلونة االخيرة طرق جديدة للتعليم لم نشهدها من قبل تقوم على توظيف التكنولوجيا لتحقيق التعليم اإللكتروني‪،‬‬ ‫ومن بين تلك الوسائل‪ ،‬املنصات التعليمية اإللكترونية (‪.)E-Learning Platform‬‬ ‫ومع مرور الزمن أصبحت تلك املنصات الرقمية أحد أهم األدوات التعليمية في العصر الحديث‪ ،‬ومن هذا املنطلق هدفت الدراسة‬ ‫الحالية للتعريف بأهمية تلك املنصات بشكل عام‪ ،‬ومنصة العربية العاملية بشكل خاص ودورها في تعليم اللغة العربية للناطقين‬ ‫بغيرها‪.‬‬ ‫وقد رصدت الدراسة أهم تلك املنصات الرقمية التي تقدم مساقات مفتوحة املصدر عبر األنترنت‪ ،‬أو ما يسمى بـ ( ‪MOOCs:‬‬ ‫‪ )Massive Open Online Course‬وذلك وفق نظام إدارة التعليم أو ما يسمى بـ (‪ )LMS: Learning Management System‬إحدى‬ ‫أهم التقنيات التي لم تسهل التعليم فحسب‪ ،‬بل أحدثت ثورة رائدة في مجال التعليم والتدريب عبر األنترنت‪.‬‬ ‫املشكلة التي يطرحها البحث هي كيف يمكننا توظيف تلك املنصات في تعليم اللغة العربية للناطقين بغيرها!‪ ،‬وما هو الش يء الجديد‬ ‫واملتميز الذي قدمته منصة العربية العاملية املفتوحة في خدمة هذا املجال!‪ .‬وقد استخدمنا املنهج التحليلي الوصفي لعرض النتائج‬ ‫والتوصيات‪.‬‬ ‫الكلمات املفتاحية‪ :‬اللغة العربية‪ ،‬املنصات التعليمية‪ ،‬التكنولوجيا‪ ،‬التعليم اإللكتروني‪.MOOCs ،LMS ،‬‬ ‫املقدمة‪:‬‬ ‫بلغت الثورة املعرفية اليوم مداها من خالل وجود األنترنت الذي سهل على الجميع الكثير من األمور وحل العديد من األزمات عبر‬ ‫تقنيات جديدة ما كنا نتوقع ً‬ ‫يوما ما أن نراها حقيقة على أرض الواقع‪ ،‬ومن بين تلك التقنيات وجود املنصات التعليمية املفتوحة‬ ‫التي تستخدم نظام إدارة التعليم أو ما يسمى بـ (‪ )LMS: Learning Management System‬مع وجود وسائل أخرى تخدم عملية‬ ‫التعليم الرقمي كالتعليم عن بعد (‪ )Distance at Learning‬والجامعات االفتراضية (‪ )Virtual schools‬والتعليم اإللكتروني (‪E-‬‬ ‫ً‬ ‫جميعا تصب في خندق واحد أال وهو دمج التكنولوجيا بالتعليم والتدريب‪ ،‬وجعل‬ ‫‪ )Learning‬وغيرها الكثير من التقنيات التي أجدها‬ ‫العملية التعليمية أكثر سهولة ومتوفرة للجميع‪.‬‬ ‫‪52‬‬ ‫ً‬ ‫استخداما على مستوى املنصات التعليمية الكبرى‪ ،‬هي املساقات املفتوحة‬ ‫ومن أكثر تلك الوسائل التعليمية شهرة اليوم‪ ،‬واألكثر‬ ‫املصدر عبر األنترنت‪ ،‬أو ما يسمى بـ (‪ )MOOCs: Massive Open Online Course‬التي أثبت فاعلياتها لتكون أفضل معلم بعد‬ ‫التعليم النظامي كما وجد من خالل اختبارها في منصة العربية العاملية املفتوحة‪ ،‬والتي سنتحدث عنها بالتفصيل بعد قليل‪.‬‬ ‫التعليم اإللكتروني‪:‬‬ ‫يعرف عصرنا الراهن اليوم بعصر الثورة التكنولوجية واالنفجار املعرفي‪ ،‬فقد شهد العقد األخير من القرن العشرين وبدايات القرن‬ ‫ً‬ ‫الحادي والعشرين ً‬ ‫تقدما هائال في مجال تكنولوجيا املعلومات‪ ،‬فقد تحول العالم إلى قرية صغيرة‪ ،‬وانعكس هذا التطور السريع على‬ ‫مجاالت عدة ومن بينها العملية التعليمية‪ 2،‬والتي اعتمدت في إحدى أساليبها على ما يسمى بالتعليم اإللكتروني‪.‬‬ ‫وقد يستخدم التعليم اإللكتروني آليات االتصال الحديثة من حاسوب آلي وشبكاته ووسائطه املتعددة‪ ،‬أي استخدام التقنية بجميع‬ ‫أنواعها في إيصال املعلومة للمتعلم بأقصر وقت وأقل جهد وأكبر فائدة وبصورة مكن من إدارة العملية التعليمية وضبطها وقياس‬ ‫وتقييم أداء املتعلمين‪3.‬‬ ‫بدأ مفهوم التعليم اإللكتروني ينتشر منذ استخدام وسائل العرض اإللكترونية إللقاء الدروس في الفصل التقليدية‪ ،‬واستخدام‬ ‫ً‬ ‫وانتهاء ببناء املدارس الذكية والفصول االفتراضية التي تتيح للطالب‬ ‫الوسائط املتعددة في عمليات التعليم الفصلي والتعليم الذاتي‪،‬‬ ‫الحضور والتفاعل مع املحاضرات والندوات التي تقام في دول أخرى من خالل تقنيات اإلنترنت والتلفزيون التفاعلي‪ 4،‬أو قد تتخطاها‬ ‫من خالل وجود منصات إلكترونية خاصة ترتبط بمؤسسات أو جامعات تقدم املعلومات بنظام خاص سنتحدث عنه بعد قليل‪.‬‬ ‫ما هو التعليم اإللكتروني؟‬ ‫عرفه الباحث "هوتون" بأنه‪" :‬أي استخدام لتقنية الويب واألنترنت إلحداث التعلم"‪ 5.‬وعرفه الباحث "بدر خان" بأنه‪" :‬طريقة‬ ‫ً‬ ‫مسبقا بشكل جيد‪ ،‬وميزة ألي فرد‪ ،‬وفي أي مكان‪ ،‬وأي وقت‪،‬‬ ‫إبداعية لتقديم بيئة تفاعلية‪ ،‬متمركزة حول املتعلمين‪ ،‬ومصممة‬ ‫باستعمال خصائص ومصادر األنترنت والتقنيات الرقمية بالتطابق مع مبادئ التصميم لتعليمي املناسبة لبيئة التعلم املفتوحة‬ ‫واملرنة‪ ،‬واملوزعة"‪6.‬‬ ‫ويعرفه الباحث مصطفى "جودت صالح" بأنه‪ " :‬يقصد به استخدام األنترنت في إنشاء وتقديم املحتوى التعليمي للمتعلم في أي مكان‬ ‫وأي زمان‪ .‬وهو التعليم الذي يستخدم تكنولوجيا التصاالت في خلق بيئة تعلم بديلة عن التفاعل ً‬ ‫وجها لجه‪ ،‬ويعتمد في األساس على‬ ‫ً‬ ‫مدمجا"‪7.‬‬ ‫ممارسة أنشطة التعلم من بعد‪ ،‬فإذا ما تضمن أنشطة ً‬ ‫وجها لوجه أصبح التعليم‬ ‫‪ -‬التعليم اإللكتروني التفاعلي‪ ،‬املؤلف حذيفة مازن عبد املجيد‪ ،‬مزهر شعبان‪ ،‬مركز الكتاب األكاديمي‪ ،‬عمان‪2 ،‬‬ ‫ط‪2015 ،1‬م‪ ،‬ص‪.14‬‬ ‫‪ -‬التعليم اإللكتروني واالقتصاد املعرفي‪ ،‬املؤلف مصطفى يوسف كافي‪ ،‬دار ومؤسسة رسالن للنشر‪ ،‬سوريا‪3 ،‬‬ ‫ص‪2009 .12‬م‪،‬‬ ‫‪ -‬املصدر نفسه‪ ،‬ص‪4.13‬‬ ‫‪ -‬التعليم اإللكتروني والخدمات املعلوماتية‪ ،‬املؤلف د‪ .‬شريف األتربي‪ ،‬دار العربي للنشر‪ ،‬القاهرة‪ ،‬ط‪5 ،1‬‬ ‫‪2015‬م‪ ،‬ص‪.118‬‬ ‫‪ -‬املصدر نفسه‪ .‬ص‪6.118‬‬ ‫‪ -‬املصدر نفسه‪ ،‬ص‪7.118‬‬ ‫‪53‬‬ ‫ويرى كل من رضا عطية وشريف شعبان إبراهيم وأحمد عبد النبي علي أن‪" :‬التعليم اإللكتروني جنب مهم من جوانب املستحدثات‬ ‫التكنولوجية التعليمية‪ ،‬وقد تعددت تعريفاته وتنوعت معه نظرة الباحثين إليه‪ ،‬إال أنه يمكن بلورة هذه النظرات فيما يلي‪:‬‬ ‫‪ -1‬النظر إليه على أنه نمط لتقديم املناهج أو املعلومات‪ .‬وهي النظرة التي تنظر إلى التعليم اإللكتروني على أنه وسيلة أنمط لتقديم‬ ‫املناهج الدراسية عبر شبكة املعلومات الدولية‪ ،‬أو أي وسيط إلكتروني آخر‪ ،‬األقراص املدمجة‪ ،‬أو األقمار الصناعية أو غيرها من‬ ‫التقنيات املستخدمة في املجال التعليمي‪.‬‬ ‫‪ -2‬النظر إليه على أنه طريقة للتعلم‪ ،‬حيث يرى أصحاب هذه النظرة أن التعلم اإللكتروني طريقة للتعليم أو التدريس‪ ،‬يستخدم فيها‬ ‫وسائط تكنولوجيا متقدمة‪ ،‬كالوسائط املتعددة‪ ،‬والهيبرميديا‪ ،‬واألقمار الصناعية وشبكة املعلومات الدولية‪ ،‬حيث يتفاعل طرفا‬ ‫العملية التعلمية من خالل هذه الوسائط لتحقيق أهدف تعليمية محددة"‪8.‬‬ ‫وقد قسمت الباحثة هدى الكنعان التعليم اإللكتروني إلى "ثالثة أقسام‪:‬‬ ‫‪ -1‬التعليم اإللكتروني في الصف الدراس ي‪.‬‬ ‫‪ -2‬التعليم اإللكتروني عن بعد (وهو ما نقصده في بحثنا حول املنصات التعليمية اإللكترونية)‪.‬‬ ‫‪ -3‬التعليم اإللكتروني املختلط"‪9.‬‬ ‫إن التعليم اإللكتروني بشكل عام هو ذلك النشاط الذي يقوم به الطالب من أجل التعلم ‪ -‬سواء عبر الشبكة الدولية األنترنت أو‬ ‫داخل الصف الدراس ي أو ً‬ ‫وجها لوجه ‪ -‬من خالل استخدام الوسائل التكنولوجية الحديثة كاألنترنت والبرامج املحوسبة واألدوات‬ ‫املساعدة كالهاتف الذكي وغيرها الكثير من التقنيات في خدمة العملية التعليمية‪ ،‬وجعل التعليم أكثر متعة وأقرب للجميع‪.‬‬ ‫ولعل من أهم أهداف التعليم اإللكتروني كما أشارت إدارة التربية والتعليم بجدة عام ‪2006‬م‪10:‬‬ ‫‪ -1‬زيادة فاعلية املدرسين وزيادة عدد طالب الشعب الدراسية‪.‬‬ ‫‪ -2‬مساعد املدرسين في إعداد املواد التعليمية للطالب وتعويض نقص الخبرة لدى بعضهم‪.‬‬ ‫ً‬ ‫مركزيا من قبل إدارة تطوير املناهج‪.‬‬ ‫‪ -3‬تقديم الحقيبة التعليمية بصورتها اإللكترونية للمدرس والطالب ً‬ ‫معا وسهولة تحديثها‬ ‫وما يميز التعليم اإللكتروني هو مزج التنوع بالترابط إليجاد بيئة تعلم قوية ً‬ ‫فكريا‪ ،‬وبيئة غير املتزامنة للتعليم‪ ،‬ولو أردنا تحقيق تعلم‬ ‫نوعي فعلينا االهتمام بهذا األسلوب من التعليم‪ ،‬ألنه التعليم اإللكتروني بحد ذاته هو عملية تعاونية وتفاعلية بناءة‪ 11‬ترتقي باملجال‬ ‫التعليمي وتجعله أكثر متعة وفائدة للجيل الجديد‪.‬‬ ‫ثم إن التعليم اإللكتروني ال يلغي دور املعلم األساس ي في العملية التعليمية‪ ،‬بل يصبح دوره أكثر أهمية وأكثر صعوبة‪ ،‬فهو يحتاج إلى‬ ‫ً‬ ‫شخصا ذو كفاء ة عالية يدير العملية التعليمة‪ ،‬ويعمل على تحقيق طموحاته التقديمية والتقنية العالية‪،‬‬ ‫أن يطور من نفسه ليكون‬ ‫ثم إن مهنة التعليم اليوم هي مزيج ما بين املوجه املحترف والقائد الحذق واملعلم الصبور‪ ،‬ولكي يكون التعليم على أوجه ويحقق‬ ‫‪ -‬املصدر نفسه‪،‬ص‪8.119‬‬ ‫‪ -‬املصدر نفسه‪ ،‬ص‪9.119‬‬ ‫‪ -‬املصدر نفسه‪ ،‬ص‪10.122‬‬ ‫‪11‬‬‫‪ -‬التعليم اإللكتروني والتعليم االفتراض ي (اتجاهات عاملية معاصرة‪ ،‬املؤلف د‪ .‬طارق عبد الرؤوف عامر‪ ،‬دار‬ ‫املجموعة العربية للنشر‪ ،‬القاهرة‪2015 ،‬م‪ ،‬ص‪.22‬‬ ‫‪54‬‬ ‫ً‬ ‫الغاية املطلوبة يجب على املدرس أن يجمع ما بين الخبرة والتخصص‪ ،‬وأن يكون مؤهال صاحب تجربة تدفعه نحو الرقي بالجيل‬ ‫الجديد‪.‬‬ ‫املنصات التعليمية اإللكترونية‪:‬‬ ‫ُت َّ‬ ‫عرف املنصات التعليمية‪ :‬بأنها بيئة تعليمية تفاعلية توظف تقنية الويب والتكنولوجيا الرقمية في العملية التعليمية‪ ،‬فهي تمكن‬ ‫املعلمين من نشر دروسهم ووضع الواجبات الخاصة لطالبهم عبر الشبكة الدولية‪ ،‬وتقسيم الطالب إلى مجموعات‪ ،‬وتساعد ً‬ ‫أيضا‬ ‫على تبادل األفكار واآلراء بين املعلمين والطالب‪ ،‬وبين أصحاب التجربة والخبرة التدريسية ومشاركة املحتويات التعليمية على نطاق‬ ‫أيضا فرصة التصال املعلمين بالتقنيات الجديدة املتعددة‪ ،‬وتحقيق مخرجات تعليمية‬‫واسع‪ ،‬وتطبيق األنشطة الال صفية‪ ،‬وهي ً‬ ‫ذات جودة عالية‪.‬‬ ‫تستخدم تلك املنصات التعليمية نظام إدارة التعليم أو ما يسمى بـ (‪ )LMS: Learning Management System‬أو قد تستخدم ً‬ ‫نظما‬ ‫أخرى تتوافق والعلمية التعليمية املقدمة كنظام ( ‪ )ADL - IEEE -AICC‬وكلها تندرج تحت معيار التعليم اإللكتروني املعتمد على لغة‬ ‫( ‪ ) XML‬واسمه سكورم (‪12.) SCORM: Standard Sharable Content Object Reference Model‬‬ ‫‪AICC + IEEE + ADL + LMS = SCORM‬‬ ‫وال يتسع البحث للتعريف بكل تلك األنظمة‪ ،‬وإن ما يهمنا هنا هو‪ :‬نظام إدارة التعليم (‪ )LMS‬القائم على تحويل البيئة التعليمية‬ ‫ّ‬ ‫باستخدام التقنيات البرمجية إلى حيز افتراض ي يمكن الجميع من التعليم والتعلم في أي مكان وأي زمان وبشكل مجاني في بعض‬ ‫األوقات‪.‬‬ ‫ولعل أهم ما يميز هذا النظام كما وجدت‪:‬‬ ‫إجراء تقييمات واختبارات للمادة العلمية‪.‬‬ ‫تجهيز ونشر جداول للدورات املقدمة والتي تسمى باملساقات‪.‬‬ ‫وجود رسائل تذكيرية وإشعارات ترسل في البريد إلى الطالب عن الفترة الزمنية واملحتوى وغيرها‪.‬‬ ‫اإلشراف على الدفع لقاء الدروس من خالل العمل كوسيط‪.‬‬ ‫خلق بيئة تفاعلية بين املدرس والطالب‪.‬‬ ‫البيئة السهلة في تسجيل الطالب واملدرس‪.‬‬ ‫وجود شهادات في نهاية كل مساق‪.‬‬ ‫التفاعل الحي وإبداء اآلراء عبر التغذية الراجعة لكل مساق‪.‬‬ ‫ومن أفضل ما تقدمه تلك املنصات التعليمية هي‪ :‬املساقات املفتوحة املصدر عبر األنترنت‪ ،‬أو ما يسمى بـ ( ‪MOOCs: Massive‬‬ ‫‪ )Open Online Course‬التي أثبت فاعلياتها لتكون أفضل معلم بعد التعليم النظامي‪.‬‬ ‫ثم إن هذه املساقات تعتمد على نظام الدورات املسجلة القصيرة والطويلة األمد والتي يتم إنتاجها باحترافية من قبل جهات رسمية‬ ‫او غير رسمية وفق نظام إلكتروني خاص‪ ،‬بحيث يختار الطالب الوقت واملكان املناسب له ملتابعة دروسه‪ ،‬كما يمكنه إعادة وإيقاف‬ ‫الدروس متى شاء والحصول بعد ذلك على شهادة من قبل الجهة الراعية واملقدمة لهذا املساق‪ ،‬وقد تكون الجهات الراعية أو‬ ‫‪12‬‬‫‪ -‬التعليم اإللكتروني واالقتصاد املعرفي‪ ،‬املؤلف مصطفى يوسف كافي‪ ،‬دار ومؤسسة رسالن للنشر‪ ،‬سوريا‪،‬‬ ‫ص‪2009 .63‬م‬ ‫‪55‬‬ ‫الداعمة‪ :‬جامعة أو مؤسسة تعليمية أو أكاديمية تقدم مساق تعليمي ملرحة التعليم األساس ي أو الثانوي أو الجامعي أو ما بعد‬ ‫التخرج أو ما يخص تخصصات متعددة تصب في مصلحة املجتمع‪.‬‬ ‫كل ذلك يكون عبر األنترنت وباستخدام حاسوب بكفاءة متوسطة‪ ،‬وقد تكون تلك املساقات املقدمة مجانية أو مأجورة بناء على‬ ‫الجهة الداعمة لها‪.‬‬ ‫تعددت تلك املنصات التي تعلم اللغات ألجنبية‪ ،‬ولكن لألسف لم تحظى اللغة العربية باالهتمام الكافي بالرغم من وجود منصات‬ ‫تعلم اللغة العربية للناطقين بغيرها ولكنها غير متخصصة بها‪ ،‬من مثل‪ :‬موقع وتطبيق (بوسو ‪ )Busuu‬الغني عن التعريف والذي‬ ‫يستخدم العنصر التفاعلي في التعليم والعديد من امليزات األخرى‪ ،‬وموقع وتطبيق (روزيتا ستون ‪ )Rosetta Stone‬عمالق البرمجيات‬ ‫في تعليم اللغات‪ ،‬ومن بينها العربية‪ ،‬وموقع وتطبيق (العربية التفاعلية لغير الناطقين بها ‪ )Interactive Arabic‬التابع ملعهد اللغة‬ ‫ً‬ ‫َّ‬ ‫ّ‬ ‫َّ‬ ‫وأحيانا‬ ‫العاملية‬ ‫املتخصص بالعلوم املختلفة‪ ،‬ومن بينها اللغات‬ ‫ِّ‬ ‫العربية في جامعة امللك سعود‪ ،‬وموقع وتطبيق (كورسيرا ‪)Coursera‬‬ ‫العربية بالتعاقد مع جامعات َّ‬ ‫عاملية معروفة‪ ،‬وموقع وتطبيق (أيتوكي ‪ )italki‬املتخصص في تعليم اللغات ومن بينها العربية عن طريق‬ ‫أيضا في تعليم اللغات ومن بينها العربية عن طريق البث املباشر‬‫البث املباشر والحي‪ ،‬وموقع وتطبيق (بيربالي ‪ )preply‬املتخصص ً‬ ‫والحي‪ ،‬وموقع وتطبيق (إيدكس ‪ )Edx‬املنصة الغنية عن التعريف بكل ما تحتويه من علوم ومعارف‪ ،‬وموقع وتطبيق ومنصات (قناة‬ ‫ّ‬ ‫املتميزة ‪ )Aljazeera‬التي تقدم خدماتها املتنوعة‪ ،‬ومن بينها خدمة وتعليم اللغة العربية‪ ،‬ومنصة إدراك (‪ )Edraak‬ورواق‬ ‫الجزيرة‬ ‫ِّ‬ ‫(‪ )Rwaq‬ونفهم (‪ )Nafham‬وغيرها العديد من املنصات والتطبيقات واملواقع األخرى‪.‬‬ ‫األلعاب اإللكترونية التعليمية ودورها في تعليم اللغة العربية‪:‬‬ ‫ً‬ ‫أحيانا ال يدركون أنهم يعيشون حياتين منفصلتين‪ ،‬األولى رقمية واألخرى‬ ‫تعد األلعاب اإللكترونية مهمة ً‬ ‫جدا للجيل الجديد‪ ،‬فهم‬ ‫حقيقية‪ ،‬فهم يعيشون في كال العاملين في الوقت نفسه‪ ،‬وهو شكل من الوعي الهجين والخطير ً‬ ‫أيضا‪13.‬‬ ‫ومن هنا كانت األلعاب اإللكترونية مهمة ً‬ ‫جدا في املجال التعليمي للصغار والكبار‪ ،‬وخاصة مجال تعليم اللغة العربية للناطقين‬ ‫بغيرها‪ ،‬فقد تكون تلك األلعاب برامج على الحاسوب يمكن للطالب استخدامها في الصف أو في البيت‪ ،‬وهي متوفرة بكثرة على‬ ‫األنترنت ولكنها تفتقر للجود العالية في التصميم واألداء‪ ،‬أو قد تكون تلك األلعاب تفاعلية متصلة بالهواتف الذكية كما هو موجود‬ ‫في موقع ومنصة (‪ )Kahoot‬على سبيل املثال‪ ،‬وهي في رأي من أهم املنصات التعليمية التفاعلية التي تستخدم األلعاب في خدمة‬ ‫العملية التعليمية‪.‬‬ ‫‪13‬‬‫‪ -‬استخدام األلعاب الرقمية كأدوات للتقويم والتعليم‪ ،‬املؤلف ريان ل‪ .‬شاف‪ ،‬دار الكتاب التربوي للنشر‬ ‫والتوزيع‪ ،‬السعودية‪ ،‬ط‪2019 ،1‬م‪ ،‬ص‪.3‬‬ ‫‪56‬‬ ‫ً‬ ‫موضوعا‬ ‫أما مبدأ عمل تلك املنصة فيقوم على تصميم املدرس ألسئلة تفاعلية قد تحتوي على صور أو فيديوهات عبر نظام يغطي‬ ‫ما‪ ،‬وذلك باستخدام أي لغة يريدها املدرس ليتم عرضها على الطالب من خالل شاشة اإلسقاط وتفاعل الطالب معها عن طريق‬ ‫هواتفهم الذكية‪.‬‬ ‫وهنا أمثلة الستخدام املنصة في تعليم اللغة العربية للناطقين بغيرها‪:‬‬ ‫يظهر السؤال أمام الطالب بعد تسجيل الدخول لكل طالب أو مجموعات‪:‬‬ ‫ثم يذكر اسم املجموعة أو الطالب‪:‬‬ ‫ثم يأتي السؤال‪:‬‬ ‫‪57‬‬ ‫ثم تنتقل إلى خيارات السؤال‪:‬‬ ‫ثم الجواب وتحديد الفائزين‪:‬‬ ‫‪58‬‬ ‫ولعل أجمل ما يقدمه (‪ ) Kahoot‬للطالب هو تلك البيئة التفاعلية من خالل التكنولوجيا ودوها في تعزيز مفهوم التعلم باللعب في‬ ‫فصول دراسية وبطريقة سهلة وممتعة‪ ،‬فهو من خالل تجربتي له ينشط الطالب ويحمسهم على االنتقال إلى جو جديد مليء‬ ‫باملنافسة والفائدة‪.‬‬ ‫منصة العربية العاملية املفتوحة‪:‬‬ ‫انطلقت منذ أيام منصة العربية العاملية املفتوحة )‪ (Global Arabic Open Platform‬املتخصصة في تعليم اللغة العربية للناطقين‬ ‫بغيرها بطريقة ابتكارية جديدة (غير تقليدية) للدول التي تهتم بالعربية‪ ،‬وهي إحدى مشاريعي التطبيقية الفائزة باملركز الثاني على‬ ‫مستوى رواد األعمال السوريين في تركيا بالتعاون مع سبارك الدولية ومنظمة سياد وجامعة حران التركية والحاصلة ً‬ ‫أيضا على براءة‬ ‫اختراع من وزارة التجارة والتكنولوجيا التركية‪ ،‬لتكون أول منصة عربية متخصصة في تعليم اللغة العربية للناطقين بغيرها بطرق‬ ‫جديدة وأفكار ُمختلفة‪ ،‬فهي تستخدم َّ‬ ‫التعليم اإللكتروني (‪ )LMS‬من خالل نظام (موك ‪ )MOOC -‬وذلك وفق معايير اإلطار األوروبي‬ ‫وتقني ِّة َّ‬ ‫الصف املقلوب (‪ )Flipped Classroom‬والتعليم الذاتي وال ُـمباشر في خدمة اللغة العربية وتسهيلها‪.‬‬ ‫)‪ (CEFR‬للغات‪َّ ،‬‬ ‫َّ‬ ‫الرقمية بالتعليم‬ ‫َّ‬ ‫العربية لغة القرآن الكريم‪ ،‬وتعليمها للناطقين بغيرها من خالل دمج التكنولوجيا‬ ‫تعمل املنصة على خدمة اللغة‬ ‫والتدريب‪ ،‬وتعزيز االبتكار والتجربة في إيجاد طرق جديدة في تعليم اللغة العربية للناطقين بغيرها‪.‬‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫مسبقا‪ ،‬والحصول بعد ذلك على‬ ‫وتعتمد أيضا على الوسائل الحديثة املاتعة في التعليم وفق املادة العلمية املدروسة بعناية واملجهزة‬ ‫شهادة دولية للغة العربية معترف بها ً‬ ‫دوليا ومن إحدى الجامعات التركية‪.‬‬ ‫وتربط املنصة األ كاديميين العرب في الجامعات الحكومية والخاصة بالطالب في كل أنحاء العالم باستخدام نظام الدورات التشاركية‬ ‫والصفحات الشخصية‪ ،‬وباإلضافة إلى تقنية (البث املباشر) لتكون أول تقنية تطلق باللغة العربية مع أكاديميين عرب في الجامعات‪.‬‬ ‫تنقسم املنصة إلى ثالثة أقسام‪:‬‬ ‫ّ‬ ‫ً‬ ‫تعلم اللغة العربية بطريقة ابتكارية جديدة وفق معايير اإلطار األوربي‬ ‫أوال‪ :‬التعليم التفاعلي الصوري‪( :‬مادة تعليمية تفاعلية ِّ‬ ‫العاملي للغات واملادة العلمية املدروسة بعناية للحصول على شهادة دولية ً‬ ‫الحقا)‪.‬‬ ‫ً‬ ‫ثانيا‪ :‬التعليم التشاركي الحر‪( :‬هو دورات أو مساقات عالية الجودة يقدمها أكاديميون عرب من كل مكان في العالم ويشاركونها مع‬ ‫الطالب من خالل املنصة‪ ،‬بحيث يستطيع الطالب التفاعل مع تلك املساقات املفتوحة في أي وقت وفي أي مكان وكأنه يعيش في بيئة‬ ‫صفية تفاعلية‪ ،‬وما يميز تلك املساقات أنها مدروسة ومقدمة بعناية من قبل مختصين باللغة العربية للناطقين بغيرها‪ ،‬ومصورة في‬ ‫أيضا الصوت والصورة والنص والكتب واالنفوجرافيك‬ ‫استيدوهات خاصة لتكون احترافية ومحببة للطالب األجانب‪ ،‬وهي تخدم ً‬ ‫وغيرها)‪.‬‬ ‫ً‬ ‫ثالثا‪ :‬املحادثة الحرة (البث املباشر)‪( :‬هو عبارة عن قسم يعلم املحادثة العربية الفصحى من خالل باقات معينة من الساعات‬ ‫لعدد من األساتذة واألكاديميين العرب املوجودين بشكل دوري داخل املنصة بحيث يستطيع الطالب التواصل مع األستاذ الذي يراه‬ ‫مناسب ملستواه‪ ،‬فيكون كاملرشد واملعين له في تعلم اللغة العربية‪ ،‬وقد تكون هناك دورات مباشرة وحية ملجموعة من الطالب أو‬ ‫فردية عن طريق برامج خاصة للمنصة تدمج التعليم النظامي بالتعليم عن بعد)‪.‬‬ ‫ما الذي يميزاملنصة وما دورها في تعليم اللغة العربية للناطقين غيرها؟‬ ‫منصة غير تقليدية ابتكارية تقوم على تأمين الفرص والتشاركية في العطاء‪ ،‬وتخدم اللغة العربية على وجه الخصوص‪.‬‬ ‫‪59‬‬ ‫الطلب املتزايد على تعلم اللغة العربية من قبل األجانب‪ ،‬وقلة األبحاث التطبيقية املشابهة على مستوى مراكز أبحاث‪ .‬وإذا وجدت‬ ‫َّ‬ ‫العربية في جامعة‬ ‫فهي ال تكفي للعالم الرقمي‪ ،‬وال تقدم ً‬ ‫أيضا باحترافية كافية كما وجدنا في "العربية التفاعلية" التابعة ملعهد اللغة‬ ‫امللك سعود‪ ،‬وموقع دليل العربية القائم على جهود شخصية شحيحة‪.‬‬ ‫ربط األكاديميين العرب فيما بينهم ومع طالبهم من خالل إنشاء دوراتهم الخاصة‪.‬‬ ‫ميزة (املحادثة املفتوحة أو البث املباشر بالعربية الفصحى مع أكاديميين عرب متخصصين بتعليم العربية للناطقين بغيرها بأسعار‬ ‫مقبولة) لتكون أول خدمة تطلق باللغة العربية الفصحى مع أكاديميين عرب وليس هواة تعليم كما في برامج الدردشة‪.‬‬ ‫وجود اشتراكات شهرية وسنوية تحفز على العمل للطالب واملدرس‪.‬‬ ‫توفر املهارات والخبرات الالزمة في هذا املجال وهي من أسباب نجاح منصة كما وجدت (فهي تحتوي على هيئة تدريسية متخصصة في‬ ‫دائما إلى رفد كوادرها بمتخصصين وخبراء جدد على الصعيد التعليمي والتقني)‪.‬‬ ‫تعليم اللغة العربية للناطقين بغيرها‪ ،‬وتسعى ً‬ ‫وجود مركز متخصص بالترجمة واألبحاث يعمل على ترجمة األبحاث العلمية والكتب املطبوعة من لغات أخرى إلى اللغة العربية‬ ‫وبالعكس‪ ،‬مع وجود قسم خاص للمقاالت العلمية املتخصصة في تعليم اللغة العربية للناطقين بغيرها من قبل خبراء وأكاديميين‪.‬‬ ‫هذه صورة للمنصة تظهر فيها األقسام وما تقدمه في خدمة اللغة العربية للناطقين بغيرها‪14:‬‬ ‫على األنترنت‪14 :‬‬ ‫وهي اآلن في مرحلة البث التجريبي إلى حين االنطالقة ‪ - www.arabicglobal.org‬عنوان املنصة‬ ‫الرسمية‪.‬‬ ‫‪60‬‬ ‫الخاتمة‪:‬‬ ‫ظهر التعليم اإللكتروني اليوم وخاصة املنصات التعليمية اإللكترونية كوسيلة إليصال املعلومة للمتعلم‪ ،‬فهي تستخدم الحاسوب‬ ‫وشبكاته ووسائطه املتعددة والتكنولوجيا الرقمية بكل أنواعها إليصال املعلومة للمتعلم في أقصر وقت وأقل جهد ممكن وفي أي‬ ‫مكان أو زمان‪ ،‬وتقيس ً‬ ‫أيضا أداء املتعلمين ومدى سالمة العملية التعليمية ونجاحها‪.‬‬ ‫وقد نجح هذا التعليم في نقل العملية التعليمية من نظام الصفوف التقليدية إلى نظام العرض اإللكتروني القائم على وسائط‬ ‫ً‬ ‫متعددة تخدم التعليم الرقمي وصوال إلى التعليم الذاتي‪ ،‬وقد رأينا ذلك في املدارس الذكية والفصول االفتراضية‪.‬‬ ‫وتعد املنصات التعليمية القائمة على نظام اإلدارة التعليم (‪ )LMS‬من إحدى النظم الجديدة التي أثبت جدارتها على أرض الواقع‪،‬‬ ‫وكان لها دور كبير في تعليم اللغات األجنبية عبر املساقات املفتوحة املصدر (‪ )MOOCs‬كما مر معنا في هذا البحث‪ ،‬ثم إن مجال‬ ‫ً‬ ‫مفتقرا إلى تلك التقنيات مع وجود بعض الجهود الشحيحة في خدمة هذا املجال إلى أن‬ ‫تعليم اللغة العربية للناطقين بغيرها بقي‬ ‫جاءت منصة العربية العاملية املفتوحة التي كان لها دور كبير ورائد في تعليم وتعلم اللغة العربية للناطقين بغيرها‪ ،‬وذلك من خالل‬ ‫تقديميها ملحتوى ديناميكي وأفكار وتقنيات جديدة ساهمت في تطوير مجال تعليم اللغة العربية للناطقين بغيرها كما مر معنا داخل‬ ‫البحث‪.‬‬ ‫املصادرواملراجع‪:‬‬ ‫استخدام األلعاب الرقمية كأدوات للتقويم والتعليم‪ ،‬ريان ل‪ .‬شاف‪ ،‬دار الكتاب التربوي للنشر والتوزيع‪ ،‬السعودية‪ ،‬ط‪2019 ،1‬م‪.‬‬ ‫التعليم اإللكتروني التفاعلي‪ ،‬حذيفة مازن عبد املجيد‪ ،‬مزهر شعبان‪ ،‬مركز الكتاب األكاديمي‪ ،‬عمان‪ ،‬ط‪2015 ،1‬م‪،‬‬ ‫التعليم اإللكتروني واالقتصاد املعرفي‪ ،‬مصطفى يوسف كافي‪ ،‬دار ومؤسسة رسالن للنشر‪ ،‬سوريا‪2009 ،‬م‪.‬‬ ‫التعليم اإللكتروني والتعليم االفتراض ي (اتجاهات عاملية معاصرة‪ ،‬طارق عبد الرؤوف عامر‪ ،‬دار املجموعة العربية للنشر‪ ،‬القاهرة‪،‬‬ ‫‪2015‬م‪.‬‬ ‫التعليم اإللكتروني والخدمات املعلوماتية‪ ،‬شريف األتربي‪ ،‬دار العربي للنشر‪ ،‬القاهرة‪ ،‬ط‪2015 ،1‬م‪.‬‬ ‫التعليم اإللكتروني‪ ،‬ماهر حسن رباح‪ ،‬دار املناهج‪ ،‬عمان‪،‬ط‪2004 ،1‬م‪.‬‬ ‫تعليم اللغة العربية للناطقين بغيرها‪( ،‬أسسه ومناهجه وطرق تدريسه)‪ ،‬معهد اللغة العربية‪ ،‬جامعة أم القرى‪1985 ،‬م‪.‬‬ ‫معايير مهارات اللغة العربية للناطقين بغيرها‪ ،‬أبحاث محكمة‪ ،‬عدد من املؤلفين‪ ،‬املنتدى العربي التركي‪2018 ،‬م‪.‬‬ ‫‪arabicglobal.org‬‬ ‫‪kahoot.com‬‬ ‫‪61‬‬ İlkokul Öğrencilerinin Yabancı Dil Öğrenmeye Karşı İsteklilikleri Ahmet DÖNGER99 Özet Yabancı dil öğretimi çoğunlukla öğrencilerin zorlandığı, sorunlarla karşılaşılan ve öğretiminde istenilen başarının yakalanamadığı dersler arasındadır. Yapılan araştırmalarda öğrencilere yabancı dil öğretmede başarısız olmanın sebepleri arasında ilk sıralarda genellikle öğretim yöntem ve teknikleri yer almaktadır. Bu araştırmada öğrencilere dil öğretilirken oyunlardan, resimlerden, sınıf içi etkinliklerden, hikâyelerden, karşılıklı konuşmalarla yapılacak olan etkinliklerden ve öğrencilerin bu etkinlikler esnasında etkinliğe verecekleri tepkileri belirlenmeye çalışılacak ve öğrencilerin dil eğitiminde severek yaptığı/yapacağı etkinlikler belirlenmeye çalışılacaktır. Dolayısıyla araştırmada hem öğrencilerin dil ediniminde sevdikleri etkinlikler belirlenecek hem de dil edinimi ile ilgili olarak öğrencilerin her etkinliğe karşı istek düzeyleri belirlenmeye çalışılacaktır. Bu araştırmanın amacı, ilkokul öğrencilerinin etkinliklerle yapılacak olan yabancı dil öğretimi esnasında etkinliklere ve dil öğrenmeye karşı istek düzeylerini belirleyebilmektir. Araştırmanın çalışma grubunu, 2019-2020 öğretim yılı Hatay İl Milli Eğitim Müdürlüğüne bağlı il merkezinde görev yapan ilkokul öğretmenleri oluşturmaktadır. Araştırmada genel tarama modeli kullanılmıştır. Araştırmada öğrencilerin görüşlerini belirleyebilmek amacıyla veri toplama aracı olarak Yabancı Dil Öğretim Etkinlikleri Ölçeği kullanılmıştır. Araştırma sonucunda, öğrencilerin görsel olarak yapılan etkinlikleri sevdikleri, yabancı dilde öğretilen şarkıları hızlı bir şekilde öğrendikleri, yabancı dil öğretimi esnasında oyunlarla öğretilen kelimeleri daha çabuk öğrendikleri, yabancı dile ait kelimelerle sınıf süslendiğinde kelimelerin daha fazla dikkatlerini çektiği ancak yabancı dilde diyalog konuşmaları yapıldığında biraz çekimser kaldıkları gibi sonuçlara ulaşılmıştır. Anahtar kelimeler: Yabancı dil öğretimi, Duyuşsal alan, Dil öğrenme isteği, İsteklilik Efficiency of Primary School Students Against Learning Foreign Language Abstract Foreign language teaching is one of the courses in which students have difficulty, problems are encountered and the desired success cannot be achieved. In the researches, teaching methods and techniques are among the reasons why students fail to teach foreign languages. In this research, while teaching the language to the students, games, pictures, classroom activities, stories, reciprocal speeches and activities to be done during the activities of the students will be tried to determine the activities of the students will be tried to determine and will be tried / determined. Therefore, both the activities that students love in language acquisition will be determined and the students' desire levels for each activity will be determined in relation to language acquisition. The aim of this study is to determine the level of desire of primary school students towards activities and language learning during the foreign language teaching. The study group of the study consists of primary school students working in the provincial center of Hatay Provincial Directorate of National Education in 2019-2020 academic year. In the research, general screening model was used. In order to determine the views of the students, Foreign Language Teaching Activities Scale was used as data collection tool. As a result of the research, the students liked the visual activities, they learned the songs taught in a foreign language quickly, they learned the words taught with games more quickly during the foreign language teaching, the words attracted their attention when the classrooms were decorated with the words of foreign language, but when the conversations in the foreign language were attracted more attention. results have been reached. Key words: Foreign language teaching, Affective domain, Willing to learn language, Willingness 99 Dr. Öğr. Üyesi, Hakkâri Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Almanca Bölümü 62 GİRİŞ Normal koşullarda büyüyen her çocuk bir süre sonra çevresinde konuşulan dile uyum sağlar ve o dili öğrenir. Ancak etrafında onunla ilgilenecek, konuşacak kimse olmazsa dil öğrenme süreci zarar görür (Apeltauer, 1977). Dile muhatap olma, gözlem yapma ve dili kullanma etkinliklerinin eksikliği, çocukta dilsel becerilerin gelşimini engeller (Curtiss, 1977; Sachs, Bard & Johnson, 1981). Sekiz yaşındaki öğrencilerle oniki yaşındakilerin öğrenme potansiyelleri farklı olduğundan dil öğretiminde belirlenecek hedefler, kullanılacak yöntemler ve materyaller de farklı olmalıdır. Bu çalışmada, sınıfta karşılıklı konuşma şeklinde sınıfiçi etkinlikler, oyunlar, hikaye anlatımları, resimler, oyuncaklar ve başka başka araç-gereçlerden yararlanarak dil öğretimi gerçekleştirilirken öğrencilerin vereceği tepkiler, yabancı dil öğrenmeye isteklilikleri ve bu etkinliklerden hangilerini daha çok beğendikleri tespit edilmeye çalışılacaktır. 2. YÖNTEM 2.1 Problem Cümlesi İlkokul 4. sınıfta okuyan öğrencilerin etkinliklerle yabancı dil öğretimi hakkındaki görüşleri hangi düzeydedir? 2.2 Araştırmanın Amacı Bu araştırmanın amacı; İlkokul 4. sınıfta okuyan öğrencilerin etkinliklerle yabancı dil öğretimi hakkındaki düşüncelerini cinsiyet demografik değişkenini de göz önünde bulundurarak belirlemeye çalışmaktır. 2.3 Evren ve Örneklem Bu araştırmanın evrenini, Hatay İl Milli Eğitim Müdürlüğüne bağlı il merkezindeki okullarda okuyan ilkokul öğrencileri, örneklemini ise yine Hatay İl Milli Eğitim Müdürlüğüne bağlı il merkezindeki rastgele yöntemle seçilmiş ilkokullarda okuyan 123 ilkokul 4. sınıf öğrencisi oluşturmaktadır. 2.4 Araştırma Modeli Bu araştırma; İlkokul 4. sınıfta okuyan öğrencilerin etkinliklerle yabancı dil öğretimi hakkındaki düşüncelerini cinsiyet demografik değişkenini de göz önünde bulundurarak belirleyebilmek amacıyla yapılmıştır. Bu amaç doğrultusunda Şad (2011) tarafından geliştirilen ve 21 maddeden oluşan ‘Çocuklara Yabancı Dil Öğretimi Etkinlikleri Ölçeği’ araştırmada veri toplama aracı olarak kullanılmıştır. Ölçeğin Cronbach Alpha iç güvenirlik kaysayısı 0.859 olarak hesaplanmıştır. Araştırmada ölçek maddelerinden olumsuz olan maddeler ters çevrilerek hesaplanmıştır. Araştırmaya katılan öğrencilerin 63 demografik değişkenlere bağlı olarak ölçek maddelerine verdikleri cevaplar SPSS 20 istatistik paket programı yardımıyla F testi ve t- testi kullanılarak hesaplanmıştır. Araştırmada kullanılan ölçek üçlü likert türünde ve Her zaman(3), Bazen(2), Hiçbir zaman(1) şeklinde derecelendirilmiştir. Araştırmada kullanılan ölçek maddelerinin seçenek aralıkları ve genel değerlendirmesi ise hesaplanarak aşağıdaki gibi belirlenmiştir (Sarıgöz, 2016; Dönger, Özkartal & Sarıgöz, 2017): EYD - EDD 3  1 SA    0.66 SS 3 A: Seçenek Aralığı EYD: En Yüksek Değer EDD: En Düşük Değer SS: Seçenek Sayısı 1.00 - 1.66: Hiçbir zaman 1.67 - 2.33: Bazen 2.34 - 3.00: Her zaman Ölçek ile ilkokul 4. sınıf öğrencilerine uygulanmış ve cinsiyet demografik değişkenine bağlı olarak öğrencilerin etkinliklerle yabancı dil öğretimi hakkındaki düşünceleri belirlenmeye çalışılmıştır. Araştırmada, betimsel tarama yöntemlerinden birisi olan ‘Genel Tarama Modeli’ kullanılmıştır. Genel tarama modeli, çok sayıda elemandan oluşan bir evrende, evren hakkında bir yargıya varmak amacıyla, evrenin tümü ya da ondan alınacak bir grup, örnek veya örneklem üzerinde yapılan tarama düzenlemeleridir (Karasar, 2010: 79). BULGULAR Bu bölümde öğrencilerin etkinliklerle yabancı dil öğretimi hakkındaki düşünceleri belirlenmeye çalışılmış ve buna bağlı olarak çeşitli yorumlara yer verilmiştir. Tablo. 1 Öğrencilerin Çocuklara Yabancı Dil Öğretimi Etkinlikleri Ölçeğine verdikleri cevapların cinsiyet değişkenine göre t- testi analiz sonuçları Cinsiyet N x Ss Sd t p 1.Bayan 56 48.911 3.877 119 .251 .802 2.Erkek 65 48.723 4.270 p>0.05 Tablo 1 incelendiğinde İlkokul 4. sınıfta okuyan öğrencilerin etkinliklerle yabancı dil öğretimi hakkındaki düşüncelerinin cinsiyet değişkenine göre kız öğrenciler ile erkek öğrenciler arasında, istatistiksel olarak anlamlı düzeyde bir görüş farkının olmadığı (p>.05) belirlenmiştir. Araştırma verilerinden hareketle kız öğrenciler ile erkek 64 öğrencilerin etkinliklerle yabancı dil öğretimi hakkındaki görüşlerinin birbirine denk veya yakın olduğu söylenebilir. Tablo. 2 Öğrencilerin Çocuklara Yabancı Dil Öğretimi Etkinlikleri Ölçeğine verdikleri cevapların aritmetik ortalamaları ile beceri düzeyleri x Beceri Çocuklara Yabancı Dil Öğretimi Etkinlikleri Ölçeğine Düzeyi 1.İngilizce öğretmenimiz tahtaya resimler çizerek ders anlatır. 2.31 Bazen 2.Öğretmenimiz derse resimli kartlar getirir. 2.42 Herzaman 3.Derslerimizde İngilizce oyunlar oynarız. 2.41 Herzaman 4.İngilizce bilmece ve bulmacalar çözeriz. 2.46 Herzaman 5.İngilizce masal ve hikayeler okuruz. 2.19 Bazen 6.Öğretmenimiz sınıfa kukla getirerek İngilizce konuşturur. 2.22 Bazen 7.Derslerde İngilizce film, çizgi film seyrederiz. 2.31 Bazen 8.İngilizce tekerlemeler, fıkralar, şiirler söyleriz. 2.41 Herzaman 9.İngilizce dersinde arkadaşlarımızla eşli çalışmalar yaparız. 2.18 Bazen 10.üçerli-dörderli gruplara ayrılarak İngilizce konuşma etkinlikleri yaparız. 2.22 Bazen 11.İngilizce rol oynama, drama, piyes gibi etkinlikler yaparız. 2.15 Bazen 12.Ders kitabındaki İngilizce diyalogları ezberleriz. 2.27 Bazen 13.Öğretmenimiz tahtada gramer/dilbilgisi kurallarını anlatır. 2.36 Herzaman 14.Kağıt ya da kartondan saat, kukla, maske, takvim, tebrik kartı, davetiye 2.51 Herzaman gibi ürünler hazırlarız. 15.Hep birlikte İngilizce şarkılar söyleriz. 2.36 Herzaman 16.Öğretmenimiz ezberlememiz için kelimeler verir. 2.68 Herzaman 17.Kelime ya da cümleleri Türkçe’ye ya da İngilizce’ye çeviririz. 2.52 Herzaman 18.Öğretmenin arka arkaya sorduğu İngilizce sorulara cevap veririz. 1.86 Bazen 19.İngilizce kelime ya da cümleleri yüksek sesle tekrar ederiz. 2.27 Bazen 20.Sınıfımızın duvarlarını İngilizce yazılar ve resimlerle süsleriz. 2.46 Herzaman 21.Derslerde yabancı kültürlerle kendi kültürümüzü karşılaştırırız. 2.25 Bazen Genel aritmetik ortalama: 2.32 (Bazen) Tablo 2’de ilkokulda 4. sınıfta okuyan öğrencilerin 16. madde ‘Öğretmenimiz ezberlememiz için kelimeler verir.’ ve 14. maddeye ‘Kağıt ya da kartondan saat, kukla, maske, takvim, tebrik kartı, davetiye gibi ürünler hazırlarız.’ ölçeğin geneline göre en yüksek puan verdikleri belirlenmiştir. En düşük aritmetik ortalamaya sahip madde ise ‘Öğretmenin arka arkaya sorduğu İngilizce sorulara cevap veririz.’ maddesidir. SONUÇ VE ÖNERİLER 4.1 Sonuçlar Araştırmaya katılan öğrencilerin etkinliklerle yabancı dil öğretimi hakkındaki düşüncelerinin cinsiyet değişkenine göre kız öğrenciler ile erkek öğrenciler arasında, istatistiksel olarak anlamlı düzeyde bir görüş farkının olmadığı belirlenmiştir. Araştırma verilerinden hareketle kız öğrenciler ile erkek öğrencilerin etkinliklerle yabancı dil öğretimi hakkındaki görüşlerinin birbirine denk veya yakın olduğu söylenebilir. 65 Araştırmaya katılan ve ilkokul 4. sınıfta okuyan öğrencilerin ‘Öğretmenimiz ezberlememiz için kelimeler verir.’ ve ‘Kağıt ya da kartondan saat, kukla, maske, takvim, tebrik kartı, davetiye gibi ürünler hazırlarız.’ maddelerinin en yüksek aritmetik ortalamaya sahip maddeler olduğu belirlenmiştir. Öğrencilerin ölçek maddelerine vermiş oldukları cevaplardan hareketle İngilizce öğretiminde en fazla kelime ezberletme ve çizimlerden yararlanıldığı söylenebilir. Araştırmada en düşük aritmetik ortalamaya sahip madde ise ‘Öğretmenin arka arkaya sorduğu İngilizce sorulara cevap veririz.’ maddesidir. Bu maddeye verilen yanıtlardan hareketle öğrencilerin beklenilen düzeyde İngilizceyi anlayamadıkları veya anlasalar bile İngilizce olarak istenilen düzeyde cevap veremedikleri söylenebilir. Öneriler Öğrencilerin ölçek maddelerine vermiş oldukları cevaplardan hareketle öğretmenler hala yıllardır süregelen kelime ezberletme ve anlatacakları nesneleri öğrencilere çizdirme yöntemlerini kullanmaktadırlar. Bu yöntemlerin yanında son zamanlarda geliştirilmiş olan öğrenci merkezli diğer yöntem ve teknikleri de kullanmalıdırlar. Öğrencilerin yine ölçek maddelerine vermiş oldukları cevaplardan hala istenilen düzeyde İngilizce konuşamadıkları veya sorulan sorulara istenilen düzeyde İngilizce olarak cevap veremedikleri belirlenmiştir. O halde öğrencilerin konuşmalarını güçlendirmek veya sorulan sorulara anında cevap verebilmeleri için özellikle teknolojiden yararlanılmalı ve alt yazılı filmler izlettirilerek İngilizce anlama kapasiteleri geliştirilmelidir. KAYNAKÇA Apeltauer, E. (1977). Grundlegen des Erst- und Fremdsprachenerwerbs. Eine Einführung, Fernstudieneinheit 15. Langenscheidt Kassel. Curtiss, S. (1977). Genie: A psycholinguistic study of a modern-day “wild-child”, academic press, services. Reference Details, New York. Dönger, A., Özkartal, Z. & Sarıgöz, O. (2017). An examination of anxiety levels of the students towards scientific research. International Refereed Journal of Humanities and Academic Science, 21, 22-36. Karasar, N. (2010). Bilimsel araştırma yöntemi. Ankara: Nobel Yayınevi. Sachs, J., Bard, B. & Johnson, M. L. (1981). Language learning with restricted input: Case studies of two hearing children of deaf parents. Applied Psycholinguistics, 2(1), 33-54. Sarıgöz, O. (2016). Anthropological attitudes and views of the teachers towards lifelong learning. The Anthropologist, 24(2), 598-610. 66 Şad, S. N. (2011). İlköğretim birinci kademe İngilizce öğretim programının çocuklara yabancı dil öğretiminin duyuşsal hedeflerini gerçekleştirme düzeyi. Yayımlanmamış Doktora Tezi, İnönü Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Malatya. 67 Ortaokul Öğrencilerinin Yabancı Dil Öğretim Modellerine Yönelik Görüşleri Ahmet DÖNGER Özet Yaşadığımız dünya hızla gelişmekte ve değişmektedir. Özellikle bütün dünyada kabul edilen dillerden en az birisini bilmek ya da öğrenmek ise artık bir gereklilik haline gelmiştir. Yaşam boyu öğrenmenin yedi anahtarından birisi de en az kendini ifade edecek kadar bir yabancı dil öğrenme ya da okuryazarı olmaktır. Bu nedenle tüm ülkeler öğrencilerine dünyada kabul edilen dillerden en az birisini etkili olarak öğretmek zorundadır. Tüm bu gereklilikleri yerine getirebilmek için ülkeler özellikle eğitimde kullanmış oldukları yabancı dil öğretim modellerini devamlı gözden geçirmeli ve etkili bir şekilde yenilemelidirler. Bu araştırmanın amacı, ortaokul öğrencilerinin yabancı dil öğrenmeye yönelik öğretim modelleri hakkındaki görüşlerini belirleyebilmektir. Araştırmanın çalışma grubunu, 2019-2020 öğretim yılı Hakkâri İl Milli Eğitim Müdürlüğüne bağlı il merkezinde okuyan ortaokul öğrencileri oluşturmaktadır. Araştırmada genel tarama modeli kullanılmıştır. Araştırmada öğrencilerin görüşlerini belirleyebilmek amacıyla veri toplama aracı olarak Yabancı Dil Öğretim Modeli Tercih Ölçeği kullanılmıştır. Araştırma sonucunda, öğrencilerin yabancı dil öğretilirken gerekli yerlerde Türkçe olarak açıklama yapılmasının öğrenmeyi güçlendireceği, dil öğrenirken iletişimin etkili olduğu, bir dili etkili bir şekilde öğrenebilmek için o dilin konuşulduğu ülkelere gidilmesinin dil öğrenmeyi olumlu yönde etkileyeceği, dil öğrenirken öğretim teknolojilerinden de yararlanılması gerektiği gibi sonuçlara ulaşılmıştır. Anahtar kelimeler: Yabancı dil öğretimi, Öğretim modelleri, Dil edinimi, Dil öğrenme The Students' Views on Foreign Language Teaching Models Abstract The world we live in is developing and changing rapidly. Particularly knowing or learning at least one of the accepted languages. One of the seven keys to lifelong learning is learning itself. Therefore, all countries have to teach their students effectively. In order to meet all these requirements, countries should update and effectively update the foreign language teaching models. The aim of this study is to determine the opinions of the secondary school students. The study group of the study consists of the secondary school students studying in Hakkari Provincial Directorate of National Education in 2019-2020 academic year. In the research, the general screening model was used. In order to determine students' views, a Foreign Language Teaching Model was used as a data collection tool. As a result of the research, it was found that the explanation of the students in Turkish. a positive way and teaching technologies. Keywords: Foreign language teaching, Teaching models, Language acquisition, Language learning GİRİŞ Bir dilin özelliklerini, işleyişini bilen biri yabancı bir dile uyum sağlama noktasında avantajlı sayılır. Yabancı bir dil öğrenmeye çalışan bir çocuk ilk edindiği dilden kaynaklı hazır bulunuşluğu sayesinde, yani renk denilince ne anlama geldiğini bilen biri renkleri öğrenmede yeni dil edinmeye çalışan birine göre daha avantajlıdır. Çünkü o çocuğun bilişsel yetenekleri yabancı bir dilin kurallarını, işleyişini kavramada aydınlatıcı, yol gösterici bir rolü olacaktır (Carey & Bartlett, 1978). Ortaokulda okuyan bir öğrencinin yaş itibariyle yabancı bir dil öğrenirken muhatap olacağı dersin nasıl şekilleneceği, neyi hedefleyeceği, nasıl yürütüleceği ve neyi kazandıracağı ile uyumlu materyallerin hazırlanıp sunulması da son derece önem arz etmektedir (Apeltauer, 1977). Bunun yanında öğrencilerin varlıkları adlandırırken zihinlerinde uyanan dilsel gerçeklik de önemlidir. “Dildışı gerçeklikler zihnimize dilsel yapılar biçiminde yansır ve mantıksal yüklemler olarak şekil alır” (Balcı ve diğerleri, 2018: 227). 68 Öğrencilerin değişen dünyaya ayak uydurmalarını kolaylaştırmak, bunun için en az bir yabancı dil öğrenmelerini sağlamak, yaşam boyu öğrenmenin önemini kazandırma noktasında doğru yöntemler geliştirmek hayati öneme sahiptir (Sarıgöz, 2016). Bu bağlamda çalışmada ortaokul öğrencilerinin yabancı dil öğrenmeye yönelik öğretim yöntemleri hakkındaki tepkileri ve beklentileri ölçülmeye, belirlenmeye çalışılacaktır. 2. YÖNTEM 2.1 Problem Cümlesi Ortaokulda 6. sınıfta okuyan öğrencilerin yabancı dil öğretim modelleri hakkındaki görüşleri hangi düzeydedir? 2.2 Araştırmanın Amacı Bu araştırmanın amacı Ortaokulda 6. sınıfta okuyan öğrencilerin yabancı dil öğretim modelleri hakkındaki görüşlerini cinsiyet demografik değişkenini de göz önünde bulundurarak belirlemeye çalışmaktır. 2.3 Evren ve Örneklem Bu araştırmanın evrenini, Hakkari İl Milli Eğitim Müdürlüğüne bağlı il merkezindeki okullarda okuyan ortaokul öğrencileri, örneklemini ise yine Hakkari İl Milli Eğitim Müdürlüğüne bağlı il merkezindeki rastgele yöntemle seçilmiş ortaokullarda okuyan toplam 144ortaokul6. sınıf öğrencisi oluşturmaktadır. 2.4 Araştırma Modeli Bu araştırma; Ortaokulda 6. sınıfta okuyan öğrencilerin yabancı dil öğretim modelleri hakkındaki görüşlerini cinsiyet demografik değişkenini de göz önünde bulundurarak belirleyebilmek amacıyla yapılmıştır. Bu amaç doğrultusunda Kabadayı (2003) tarafından geliştirilen ve 28 maddeden oluşan ‘Yabancı Dil Öğretim Modeli Tercih Ölçeği’ araştırmada veri toplama aracı olarak kullanılmıştır. Ölçeğin Cronbach Alpha iç güvenirlik kaysayısı0.74 olarak hesaplanmıştır. Araştırmada ölçek maddelerinden olumsuz olan maddeler ters çevrilerek hesaplanmıştır. Araştırmaya katılan öğrencilerin demografik değişkenlere bağlı olarak ölçek maddelerine verdikleri cevaplar SPSS 20 istatistik paket programı yardımıyla F testi ve t- testi kullanılarak hesaplanmıştır. Araştırmada kullanılan ölçek beşlilikert türünde ve Kesinlikle katılırım(5), Katılırım(4), Kararsızım(3), Katılmam(2) ve Kesinlikle katılmam(1) şeklinde derecelendirilmiştir. Araştırmada kullanılan ölçek maddelerinin seçenek aralıkları ve genel değerlendirmesi ise hesaplanarak aşağıdaki gibi belirlenmiştir (Dönger, Özkartal & Sarıgöz, 2017): EYD - EDD 5  1 SA    0. 8 SS 5 69 SA: Seçenek Aralığı EYD: En Yüksek Değer EDD: En Düşük Değer SS: Seçenek Sayısı 1.00 - 1.80: Kesinlikle katılmam 1.81 - 2.60: Katılmam 2.61 - 3.40: Kararsızım 3.41 - 4.20: Katılırım 4.21 - 5.00: Kesinlikle katılırım Ölçek ortaokul 6. sınıf öğrencilerine uygulanmış ve cinsiyet demografik değişkenine bağlı olarak öğrencilerin yabancı dil öğretim modelleri hakkındaki düşünceleri belirlenmeye çalışılmıştır. Araştırmada, betimsel tarama yöntemlerinden birisi olan ‘Genel Tarama Modeli’ kullanılmıştır. Genel tarama modeli, çok sayıda elemandan oluşan bir evrende, evren hakkında bir yargıya varmak amacıyla, evrenin tümü ya da ondan alınacak bir grup, örnek veya örneklem üzerinde yapılan tarama düzenlemeleridir (Karasar, 2010: 79). BULGULAR Bu bölümde öğrencilerin yabancı dil öğretim modelleri hakkındaki düşünceleri belirlenmeye çalışılmış ve buna bağlı olarak çeşitli yorumlara yer verilmiştir. Tablo. 1 Öğrencilerin Yabancı Dil Öğretim Modeli Tercih Ölçeğineverdikleri cevapların cinsiyet değişkenine göre t- testi analiz sonuçları Cinsiyet N x Ss Sd t p 1.Bayan 56 117.196 5.823 142 .756 .451 2.Erkek 88 116.375 6.670 p>0.05 Tablo 1 incelendiğinde ortaokul 6. sınıfta okuyan öğrencilerin yabancı dil öğretim modelleri hakkındaki düşüncelerinin cinsiyet değişkenine göre kız öğrenciler ile erkek öğrenciler arasında, istatistiksel olarak anlamlı düzeyde bir görüş farkının olmadığı (p>.05) belirlenmiştir. Araştırma verilerinden hareketle kız öğrenciler ile erkek öğrencilerin yabancı dil öğretim modelleri hakkındaki görüşlerinin birbirine denk veya yakın olduğu söylenebilir. 70 Tablo. 2 Öğrencilerin Yabancı Dil Öğretim Modeli Tercih Ölçeğineverdikleri cevapların aritmetik ortalamaları ile beceri düzeyleri Beceri x Yabancı Dil Öğretim Modeli Tercih Ölçeği Düzeyi 1. Yabancı dil öğrenirken, öğretmenin tamamen ana dilimizde açıklama 4.13 K yapmasını istiyorum. 2.Yabancı dili, sınıf içinde arkadaşlarımla iletişim kurarak daha iyi öğrenirim. 4.32 K.K. 3. Yabancı dili, sınıfta, kelimeleri, cümleleri, sınıfla beraber tekrar ederek ve 4.32 K.K. ezberleyerek daha iyi öğrenirim. 4. Yabancı dili, sadece dinleyerek değil, onu yaparak, yaşayarak öğrenmek 4.27 K.K. istiyorum. 5. Yabancı dili dilbilgisi kalıplarından öğrenmek istiyorum. 3.86 K 6. Yabancı dil öğrenirken öğretmen kadar biz de aktif olmalıyız. 4.10 K 7. Yabancı dili öğrenirken, öğretmenin sınıfta, ana dilimizi hiç kullanmadan, 4.24 K.K. sürekli yabancı dil kullanmasını istiyorum. 8. Yabancı dili, resim, slayt ve filmler seyrederek daha iyi öğrenirim. 4.17 K 9. Yabancı dili öğrenirken, eğer, dilbilgisi kalıplarına sıkı sıkıya bağlı kalırsam, 3.95 K bu şekilde çok az hata yaparım. 10. Yabancı dili, sınıfta oyunlar oynayarak daha iyi öğrenirim. 4.17 K 11. Yabancı dile okuma ve yazmadan önce dinleyerek ve konuşarak başlanırsa, 4.03 K ben daha iyi öğrenebilirim. 12. Yabancı dili, gerçek hayatta karşılaşabileceğim sorunları çözmek için 4.09 K öğrenmek isterim. 13. Eğer öğretmen, yabancı dili, sınıfta, ana dilimizle karşılaştırarak öğretirse, 4.40 K.K. ben, daha iyi öğrenirim. 14. Yabancı dili, arkadaşlarımla yarışarak değil de, onlarla işbirliği yaparak 4.33 K.K. öğrenmek istiyorum. 15. Yabancı dili öğretirken, öğretmen, dilbilgisi üzerinde uzun uzun açıklamada 4.28 K.K. bulunursa, ben daha iyi öğrenirim. 16. Yabancı dili öğretirken, öğretmen, sınıfı tamamen serbest bırakmamalı ve 4.44 K.K. öğrencileri sürekli çeşitli etkinliklere yönlendirmelidir. 17.Yabancı dili öğrenmedeki asıl amacım, Türkçe’den yabancı dile, Yabancı 4.11 K dilden Türkçe’ye çeviri yapabilmektir. 18. Yabancı dili öğretirken, her şeyi öğretmenin anlatması yerine, bizlerde 3.83 K sınıfta rol alırsak daha iyi öğreniriz. 19.Yabancı dili, dil laboratuvarında daha iyi öğrenebilirim. 3.97 K 20. Yabancı dili öğretirken, öğretmen ağırlığı, dinleme ve okumaya vermeli, 4.17 K bunun sonucunda konuşma doğal olarak kendiliğinden gelişir. 21. Yabancı dili öğretirken, yabancı dili, doğru telaffuz edebilmek hiç de o 4.35 K.K. kadar önemli değildir. 22. Yabancı dili öğretirken, kendi başıma daha iyi öğrenirim. 4.06 K 23. Yabancı dili öğretirken, o dili konuşan insanların kültür yaşamını da 4.05 K öğrenirsem o dile tamamen hakim olurum 24. Yabancı dili öğretirken, hata yapmak doğaldır, bu yüzden öğretmen, ders 4.15 K sırasında yaptığımız hatalara karşı hoşgörülü olmalıdır. 25.Yabancı dilde kelime hazinemi geliştirmek çok önemlidir. Bu yüzden 3.94 K parçada geçen kelimeleri, tek tek listeler halinde ezberlemeliyim. 71 26.Yabancı dili en az bir arkadaşımla çalışarak daha iyi öğrenirim. 4.35 K.K. 27. Yabancı dili öğretirken, dilin telaffuz ve tonlama kurallarına tamamen 4.29 K.K. uymalıyım. 28.Yabancı dili Türk öğretmenlerinden değil de, o dili ana dili olarak konuşan 4.31 K.K. yabancı kimselerden daha iyi öğrenirim. Genel aritmetik ortalama: 4.168 (Katılırım) (Not: K., Katılırım; K.K., Kesinlikle Katılırım) Tablo 2’de Ortaokul6. sınıfta okuyan öğrencilerin 16. madde ‘Yabancı dili öğretirken, öğretmen, sınıfı tamamen serbest bırakmamalı ve öğrencileri sürekli çeşitli etkinliklere yönlendirmelidir.’ ve 13. maddeye ‘Eğer öğretmen, yabancı dili, sınıfta, ana dilimizle karşılaştırarak öğretirse, ben, daha iyi öğrenirim.’ ölçeğin geneline göre en yüksek puan verdikleri belirlenmiştir. En düşük aritmetik ortalamaya sahip madde ise ‘Yabancı dili dilbilgisi kalıplarından öğrenmek istiyorum.’ maddesidir. SONUÇ VE ÖNERİLER 4.1 Sonuçlar Araştırmaya katılan öğrencilerin yabancı dil öğretim modelleri hakkındaki düşüncelerinin cinsiyet değişkenine göre kız öğrenciler ile erkek öğrenciler arasında, istatistiksel olarak anlamlı düzeyde bir görüş farkının olmadığı belirlenmiştir. Araştırma verilerinden hareketle kız öğrenciler ile erkek öğrencilerin yabancı dil öğretim modelleri hakkındaki görüşlerinin birbirine denk veya yakın olduğu söylenebilir. Araştırmaya katılan ve ortaokulda okuyan öğrencilerin ‘Yabancı dili öğretirken, öğretmen, sınıfı tamamen serbest bırakmamalı ve öğrencileri sürekli çeşitli etkinliklere yönlendirmelidir. ’ ve ‘Eğer öğretmen, yabancı dili, sınıfta, ana dilimizle karşılaştırarak öğretirse, ben, daha iyi öğrenirim.’ maddelerine en yüksek puanları verdikleri belirlenmiştir. Araştırmada en düşük aritmetik ortalamaya sahip madde ise ‘Yabancı dili dilbilgisi kalıplarından öğrenmek istiyorum.’ maddesidir.Bu maddeye verilen yanıtlardan hareketle öğrencilerin yabancı dili kalıplardan kurallardan değil de pratik olarak öğrenmek istedikleri söylenebilir. Öneriler Öğrenciler yabancı dil öğrenirken serbest kalarak ve sınıfta arkadaşları ile iletişim kurarak öğrenmek istemektedirler. O halde yabancı dil sınıfları bu anlayışa göre yeniden düzenlenmelidir. Ayrıca yabancı dil öğretimi normal sıralı sınıflarda değil özel geliştirilmiş sınıflarda öğretilmelidir. Öğrenciler dilbilgisi kurallarından hareketle yabancı dil öğrenmeyi pek arzu etmemektedirler. Bu nedenle öğrencilere özellikle yabancı dil öğretirken pratik konuşmalardan başlanarak yabancı dil öğretilmelidir. 72 Ülkemizde halen yabancı dil öğretiminde istenilen seviyeye gelemediğimiz söylenebilir. Bu nedenle yabancı dil eğitimi ile ilgili etkili araştırmalar yapılarak yabancı dil eğitiminde nasıl daha başarılı olabiliriz sorusuna cevaplar aranmalıdır. KAYNAKÇA Apeltauer, E. (1977). Grundlegendes Erst-und Fremdsprachenerwerbs; EineEinführung. Fernstudieneinheit 15. LangenscheidtKassel. Balcı, Tahir & darancık, Yasemin & Yavuz, Nihat (2018). “Schriften zur Sprache und Literatur II” kitabında “Edimsel Birleşim Değeri ve Çeviriye Yansıması” başlıklı yazı. S. 225-235. IJOPEC Publication. International Journal of Politics & Economics, London – United Kingdom Carey, S. & Bartlett, E. (1978). Acquring a singlenew word. Papers and Reports on Child Language Development. 15, 17-29. Dönger, A., Özkartal, Z. & Sarıgöz, O. (2017). An examination of anxiety levels of the students towards scientific research. International Refereed Journal of Humanities and Academic Science, 21, 22-36. Karasar, N. (2010). Bilimsel araştırma yöntemi. Ankara: Nobel Yayınevi. Sarıgöz, O. (2016). Anthropological attitudes and views of the teachers towards lifelong learning. The Anthropologist, 24(2), 598-610. Kabadayı, A.(2003). Öğrenci-merkezli yabancı dil öğretim modeli tercih ölçeği. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(1), 55-66. 73 Hüznî Ve Dîvân’ı Bahir SELÇUK1 Mesut ALGÜL2 Özet Hüznî mahlasını kullanan şairin asıl adı ve hayatı hakkında kaynaklarda yeterli bilgi bulunmamaktadır. II. Abdulhamîd için kısa bir medhiye yazmış olan şair, 1309 (1891)’da vefat etmiştir. Hüznî, dîvân sahibi bir şairdir. Dîvân’ı İstanbul'da 1312/1894 yılında basılmıştır. TBMM ve Atatürk Kitaplığında nüshası bulunan ve 93 sayfadan oluşan eserde 135 gazel, 15 kıta, 5 muhammes, 1 manzum parça, 1 mesnevi, 153 müfret bulunmaktadır. Dîvân, medhiye ve naatlarla başlamakta, şair Râcî’ye ait manzumeler ile Hüznî ve Râcî'nin müşterek bir gazeli ile son bulmaktadır. Hüznî Dîvânı’nda âşk konulu gazeller ağırlıktadır. Bunun yanında tevhid, münacat ve naatlar, din büyüklerine yazılan medhiyeler dikkat çekmektedir. Bu çalışma kapsamında Hüznî Dîvânı’nda yer alan manzumelerin şekil ve muhteva özellikleri tespit edilerek şairin divanı tanıtılmaya çalışılacaktır. Anahtar Kelimeler: Hüznî, Dîvân, muhteva, yapı, dil-üslup. Hüznî and his Dîvân Abstract There is not enough information about the actual name and life of the poet who uses the Hüznî. The poet who wrote a short medhiye for Abdulhamid died in 1309 (1891). Hüznî has a divan. It was published in 1312/1894 in Istanbul. There are 135 ghazals, 15 kıta, 5 muhammes, 1 verse piece, 1 masnwi and 153 couplets in the work of 93 pages, which have copies in the Grand National Assembly of Turkey and Atatürk Library. Divan begins with medhiye and naats and ends with poems of poet Râcî and a joint ghazal of Hüzni and Râcî. In the Hüzni Dîvân, ghazals about love are predominant. On the other hand, tevhid, münacat and naats, and the medhiye written to the elders of the religion draw attention. In this study, the shape and content features of the verses in the Hüznî’s Dîvân will be determined and the poet's divan will be introduced. Keywords: Hüznî, Dîvân, meaning, structure, language-style. Giriş Bu çalışmada, Hüznî hakkında bilgi verildikten sonra sırasıyla Dîvân’ının yapı ve muhteva özellikleri üzerinde durulacak ve manzumelerinden örnekler verilecektir. 1. Hüznî’nin Hayatı, Dîvânı 1.1. Hayatı Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (TEİS)’nde Hüznî mahlaslı dört şair yer almaktadır. Bunlardan biri, hakkında pek fazla bilgi bulunmayan, Pervane Bey Mecmuası’nda Necati, Cezerî Kasım Paşa ve Ahmet Paşa’ya nazireleri bulunan 15/16. yy. da yaşamış 1 Prof. Dr., Fırat Üniversitesi İnsani ve Sosyal Bilimler Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü,

[email protected]

2 Öğr. Gör., Hakkari Üniversitesi, Rektörlük Türk Dili Bölüm Başkanlığı,

[email protected]

74 olması muhtemel şairdir.3 Diğeri asıl adı İbrahim olan aslen Kayserili âşık şairdir. 19. yüzyılın ikinci yarısında yaşadığı düşünülen bu şair, şiirlerinde Arapça ve Farsça kelime ve terkipleri fazlaca kullanmıştır.4 Hüznî mahlaslı üçüncü şair, önce bu mahlası kullanan sonra da Surûrî mahlasını tercih eden 18. yüzyıl sonu, 19. yüzyıl başında yaşamış olan Seyyid Osman Efendi’dir.5 Çalışmamıza konu olan Hüznî mahlaslı dördüncü şair hakkında dönemin biyografik kaynaklarında bilgiye rastlayamadık. Mehmet Arslan6 ve Türk Edebiyatı Ansiklopedisi’ne (1981:306) göre Karadeniz Ereğlisi'nde doğan ve bu mahlası kullanan şair, divanının basım tarihi olan 1312/1894 senesinde hayattadır. Dîvân'da II. Abdulhamîd için yazılmış bir manzume, şairin bu padişah döneminde yaşadığını göstermektedir. Hüznî'nin bu padişah döneminde yaşadığı ve güzel şiirler yazacak kadar olgunluk devresinde olduğu anlaşılmaktadır. Rıdvan Canım (1998:88), Sâkînâmelerle ilgili çalışmasında Hüznî hakkında, kaynak belirtmeden şu bilgileri verir: “Azerbaycanlıdır. Asıl adı Molla Mehmed’tir. Nuhu şairlerinden olup, Könküt nahiyesindendir. Babası Hacı Efendi’nin de şair olduğu söylenir. Hüznî, öğrenimini bitirdikten sonra Perihot mollalığına tayin olunmuştur. Şiirlerinden dindar bir şair olduğu anlaşılır. 1309/m. 1891 yılında vefat eden Hüznî’nin mürettep Divan’ı vardır. Sâkînâmesi mesnevi tarzında olup aruzun Mef’ûlü/Mefâilü/Fa’ûlün kalıbıyla yazılmıştır.” Tunca Kortantamer (2004:196) de sâkînâmelerle ilgili makalesinde Hüznî’nin ölüm tarihi için 1890 tarihini verir. Bu kaynaklardan hareketle Hüznî’nin 1890-1894 yılları arasında vefat ettiği söylenebilir. Dîvân’da yer alan dinî-tasavvufi şiirler özellikle Şeyh Abdülkâdir-i Geylani için yazılmış şiirler ve Şeyh Şaban-ı Velî için yazılmış şiir, şairin tarikat bağlantısını düşündürmektedir. 3 Yunus Kaplan, Hüznî, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, (TEİS), http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=7506, (ET 05.11.2019). 4 Erhan Çapraz, Hüznî, Kayserili, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, (TEİS), http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=478, (ET 05.11.2019). 5 Elif Ayan Nizam, Sürûrî/Hüznî/Hevâyî, Seyyid Osman Efendi, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, (TEİS), http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=6328, (05.11.2019). 6 Mehmet Arslan, Hüznî, Karadeniz Ereğlisi”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, (TEİS), http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=6465, (05.11.2019). 75 1.2. Hüznî Dîvânı Hüznî’nin tespit edebildiğimiz tek eseri Dîvânı’dır. Eser, İstanbul'da 1312/1894 yılında basılmıştır. TBMM ve Atatürk Kitaplığında matbu nüshası bulunan ve 93 sayfadan oluşan divanın ilk sayfasında “Ma’ârif nezâret-i celîlesinin 580 numaralı ve fî 20 Rebîü’l-evvel sene 1312 ve fî 13 Eylül sene 1310 târîhli ruhsatıyla tab’ olunmuşdur.” bilgisi yer almaktadır. 1.2.1. Hüznî Dîvânı’nın Şekil ve Muhteva Özellikleri Dîvân, “Kıt’a der-Medh-i Şâh-ı ‘Âdil-i bî-Mu’âdil” başlıklı, “Abdu’l-Hamîd” redifli gazel biçiminde kafiyeli bir medhiye ile başlamakta ardından besmele gelmektedir. Hüznî’nin “Muhibb-i Sâdıkım” diye nitelendirdiği şair Râcî’ye ait 3 manzume, Râcî ile birlikte söyledikleri müşterek bir gazel ve Râcî’ye ait 7 müfred ile son bulmaktadır. Divanda gazel formunda 135, mesnevi formunda 1 manzume; 15 kıta, 5 muhammes, 153 müfred ve aaaa şeklinde kafiyeli bir manzum parça bulunmaktadır. Divan’da tevhid, naat; Abdulhamîd Han, Şeyh ‘Abdülkâdir Geylani ile Şeyh Şaban-ı Veli için yazılmış medhiyeler bulunmaktadır. Bu manzumelerin tamamı gazel nazım şekliyle kaleme alınmıştır. Kıta başlığı altında Sultan Abdulhamid Han’a övgüde bulunulan 3 beyitlik manzume ve şarkı başlığı altında verilen 11 beyitlik manzume gazel biçiminde kafiyelenmiştir. 1.2.1.1. Gazeller Dîvân’da gazel biçiminde kafiyelenmiş 135 manzume bulunmaktadır. Bu manzumelerin beyit sayıları aşağıda görüleceği üzere 2 ile 14 beyit arasında değişmektedir. Eserde beş beyitlik gazeller çoğunluktadır. Beş beyitten az, nâ-tamam özelliği gösteren gazellerin çoğunda mahlas kullanılmamıştır. 2’li 3’lü 4’lü 5’li 6’lı 7’li 8’li 9’lu 10’lu 11’li 12’li 13’lü 14’lü 12 9 22 49 9 17 3 4 2 3 1 2 1 76 Gazel formundaki 135 manzumeden 19’unda redif kullanılmamış, diğerlerinde ek, kelime veya ek+kelime şeklinde redif kullanılmıştır. Tabloda görüleceği üzere kafiye harfi (revî) olarak en çok n (‫)ن‬, â (‫)ا‬, r (‫)ر‬, m (‫)م‬, t (‫ )ت‬harfleri kullanılmıştır. ‫ه‬ ‫و‬ ‫ن‬ ‫م‬ ‫ل‬ ‫ع‬ ‫ط‬ ‫ص‬ ‫س‬ ‫ز‬ ‫ر‬ ‫د‬ ‫ت‬ ‫ب‬ ‫ا‬ (e/h) (û) (n) (m) (l) (‘) (t) (s) (s) (z) (r) (d) (t) (b) (â) 1 1 52 9 5 1 1 1 1 1 16 5 9 3 27 Manzumelerde mürdef kafiyenin yaygın olarak kullanıldığı görülmektedir. Özellikle ridf-i elfî (â) daha çok kullanılmıştır. mücerrred kafiye müesses kafiye mürdef kafiye 51 gazel 3 gazel 81 gazel Gazel biçiminde kafiyelenmiş manzumelerde kullanılan kelime, kelime grubu şeklindeki redifler şu şekildedir: (â) mıdır, (â) nedir, (-m) mi var, (ûn) mudur, Abdulhamîd, abes, ağlar, ahz, âşıkıñ, aşk (3), baķ, bana (3), bedîd, ben, cihât-ı sitteden, derûn-ı sinede, dil-bere (2), diyerek, edelim, eden sensin beni, edenler yok mudur, eder, eksik değil, elinden gönlümün, et, etdi, etdi felek, etmeyiz, ey gönül, ey hakîm, eylemiş (3), eyleyen, felek, ferâğ, garaz, gecelerde, gelir (2), gönlüm benim, göstermesin, haķ, haz (2), henüz, hep, hîç, hû, istemez, ister, isteyen (3), kabûl etmez, meded, meded yâ Gavs-ı Geylânî (2), meded yâ Rab, muvaffakdır, ne hoş, nerdesin, o şûh (2), olalım, oldum, olmayan âdem (2), olmaz, olmaz idi, olmaz isen işte ben, olur, peydâ (2), sabâh, sana (2), sen (2), Muhammed, senden, seni, senin (2), sev, sevdiğim (3), sevdiğim, Şa’bân-ı Velî, Şeyh Abdülkâdirin, şimdi, şûh, yetmez edelim, yâ Rab meded, yâ Resulallâh meded, yâ Resulallâh (2), yetiş Gazellerin çoğu âşıkâne temalıdır. Bunun yanında yukarıdaki “Abdulhamîd, meded yâ Gavs-ı Geylânî, meded yâ Rab, Muhammed, Şeyh Abdülkâdirin, yâ Rab meded, yâ Resulallâh meded, yâ Resulallâh” gibi rediflerden de anlaşılacağı üzere Hüznî, hem bu şiirlerinde hem de diğer bazı şiirlerinde dinî-tasavvufi temalara da sıkça yer vermiştir. 1.2.1.2. Kıtalar Dîvân’da kıta nazım şekliyle yazılmış 15 manzume bulunmaktadır. Bu manzumelerden 7’si iki beyitten oluşmaktadır. 2’li 3’lü 4’lü 6’lı 7’li 7 kıta 2 kıta 2 kıta 3 kıta 1 kıta 77 Kıta nazım biçimiyle yazılmış manzumelerinn sadece ikisinde redif kullanılmamıştır. Diğerlerinde ek, kelime, ek+kelime şeklinde redifler kullanılmıştır. Bu manzumelerde de mürdef kafiye ağırlıktadır. mücerrred kafiye mürdef kafiye 5 kıta 10 kıta Kıtalarda da gazellerde olduğu gibi âşıkâne temalar yoğunluktadır. 1.2.1.3. Diğer Nazım Şekilleri Hüznî Dîvânı’nda gazel ve kıtalar dışında her biri iki bentten oluşan 5 muhammes, mesnevi nazım şekliyle yazılmış 1 sakî-nâme, aaaa biçiminde kafiyeli bir manzum parça, 153 müfret bulunmaktadır. Aşk konusunun işlendiği muhammeslerin tamamı aaaaA, bbbbA, ccccA biçiminde kafiyeli ve mütekerrir muhammes özelliğindedir. Muhammeslerin 4’ü mefâ’îlün/mefâ’îlün/fe’ûlün biri de müstef’ilün/fe’ûlün kalıbıyla yazılmıştır. Mef’ûlü/mefâilü/fe’ûlün kalıbıyla yazılan mesnevi biçimindeki sâkî-nâme 63 beyitten oluşmaktadır. Manzumede mey, sâkî, maşuk, gönül gibi kavramlar tasavvufi çerçevede işlenmiştir. Müfredât başlığı altında verilen 153 beyit içinde hem kafiyeli (musarra) hem de kafiyesiz (müfret) çoğu aşk konusunun işlendiği beyitler bulunmaktadır. 1.2.1.4. Dîvân’dan Örnek Manzumeler Kıt’a der-Medh-i Şâh-ı ‘Âdil-i bî-Mu’âdil _.__ /_.__ /_.__/_._ ‘Adl-pîrâ-yı cihândır hükm-i Hân Abdu’l-Hamîd Husrev-i ‘âlî-himem şâh-ı cihân Abdu’l-Hamîd Görmedim memnûn-ı lutfı olmadık bir bende hîç Etdi ta’mîm-i keremle kesb-i şân Abdu’l-Hamîd 78 Târ-ı ebr-i cehli bâd-ı himmetiyle def’ edip Etdi hakkâ ma’rifet mührin ‘ayân Abdu’l-Hamîd (s.2) Naat _.__ /_.__ /_.__/_._ Sâ’ilim ihsâna geldim yâ Resûla’llâh meded Lutfı bî-pâyâna geldim yâ Resûla’llâh meded Bir gedâyım gerçi ammâ himmetim gâyet bülend Sen gibi sultâna geldim yâ Resûla’llâh meded ( s.2) Gazel ..__ /..__ /..__/.._ Bî-huzûr eyledi cânâ beni hicrin elemi Çekemem ben bu çekilmez elem-i dem-be-demi Kaddimi kıldı kemân bâr-ı girân-ı sitemin Yetişir gayrı amân ben çekemem bu sitemi Yeter insâfa gel ey pâdişeh-i kişver-i nâz Bir güzel ‘âşıkına hiç bu kadar nâz ede mi Seyr eden rûy-ı safâ-bahşını bu safvet ile Unudur ey perî hem kendini hem derd ü gamı Hüznî’ye bunca cefâ etme rakîbâna uyup Baş koyup yoluna hem etdi o sâbit kademi (s.55-56) Sâkî-nâme’den __./._._/.__ Ey câm-ı cihân-nümâ-yı vahdet Mir’ât-ı cemâl-i Rabb-i ‘izzet Dil teşne-i âb-ı neş’e-bârın 79 Serde ne gam olsa da humârın Ey bâde-i surh-ı neş’e-perver Sensin var ise şarâb-ı kevser Peymâne içinde memlû mülsün Nâmın mey ü reng ü bûda gülsün (s.75) Müşterek Gazel (Hüznî-Râcî) _ _ . / . _ _ . / . _ _ . /. _ _ Bülbül gibi her şâm u seher turma figân et Tâ ol güle hâl-i dil-i zârını ‘ayân et Ol rütbe figân eyle ki çıksın göge âhın Dûd-ı siyeh-i âhını eflâke mekân et Üftâdelerin derdine dermân olur efgân Efgânını üftâde isen ez-dil ü cân et Dök gözlerinin yaşlarını ağla dem-â-dem Cûlar [gibi] dâ’im dem-i eşkini revân et ‘Arz eyleme ahvâlini ağyâre hazer kıl Esrâr-ı dil-i zârını fâş etme nihân et Râcî olayım dersen eger vâsıl-ı cânân Kıl cânı fedâ Hüznî gibi terk-i cihân et (s.93.) Beyitler Nazar etsen cihânda dîdene olur neler peydâ Hakîkat bir mü’essirden olur bunca eser peydâ (s.79) 80 Mest-i ‘aşkın dîde-i mahmûru seyr eyler müdâm ‘Âlem-i hej-deh hezârı sâgar-ı ser-şârda (s.88) Gönül şem’-i cemâl-i dil-bere pervâne olmaz mı Gül-i ruhsâr-ı yâre bülbül dîvâne olmaz mı (s.89) Sonuç Kaynaklarda hayatı hakkında bilgi bulamadığımız 19. yüzyıl şairi Hüznî’nin Dîvânı’nda 135 gazel, 1 mesnevi; 15 kıta, 5 muhammes, 153 müfred ve aaaa biçiminde kafiyeli bir bend bulunmaktadır. Mesnevi biçiminde yazılmış 63 beyitlik Sâkî-nâme ve gazel formatındaki şarkı başlıklı manzume dikkat çekmektedir. Dîvân'da ağırlıklı olarak sevgili, aşk, şarap gibi konuları işleyen manzumelerin yanında tevhid, naat, münacat gibi dinî türler; Abdulkâdir Geylânî, Şeyh Şaban-ı Velî gibi tarikat büyüklerinin ele alındığı dinî-tasavvufi muhtevalı şiirler yer almaktadır. Kaynakça Arslan, Mehmet. “Hüznî, Karadeniz Ereğlisi”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. (TEİS). http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=6465. (05.11.2019). Canım, Rıdvan (1998). Türk Edebiyatında Sâkînâmeler ve İşretnâme. Ankara: Akçağ Yayınları. Çapraz, Erhan. “Hüznî, Kayserili”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (TEİS). http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=478. (ET 05.11.2019). Hüznî (1312). Dîvân-ı Hüznî. İstanbul. Kaplan, Yunus. “Hüznî”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. (TEİS). http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=7506. (ET 05.11.2019). Komisyon (1981). "Hüznî". Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi. C. IV, İstanbul: Dergâh Yayınları. s.306. 81 Kortantamer, Tunca (2004). “Sâkînâmelerin Ortaya Çıkışı ve Gelişimine Genel Bir Bakış”. Eski Türk Edebiyatı Makaleler. Ankara: KTBY. s.190-202. Nizam, Elif Ayan. “Sürûrî/Hüznî/Hevâyî, Seyyid Osman Efendi”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, (TEİS), http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=6328, (05.11.2019). 82 “İki Dünya Arasında” Adlı Eserde Ötekileşme Sorunsalı Bülent KIRMIZI1 Özet Sakarya’da 1942’de dünyaya gelen Mehmet N. Özdemir liseyi İstanbul’da bitirdikten sonra yükseköğrenimi İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nde görür. Askerlik hizmetini tamamladıktan sonra Almanya’ya giden yazar “Türk Devletlerinde Temel Hürriyetler” başlıklı doktora çalışmasını yaparak doktor unvanını almaya hak kazanır. Lise yıllarında Nihal Atsız gibi önemli edebi kişiliklerin öğrencisi olması, onu edebiyata yaklaştıran önemli bir etken olur. Milli ve dini hassasiyetleri yüksek olan bir çevrede yetişen yazar özellikle Osman Yüksel Serdengeçti, Hilmi Oflaz, Necip Fazıl ve Ziya Nur Aksun gibi tanınmış kişilerin uğrak yeri olan Marmara Kahvesi’ne giderek ilham alır. İlk çalışmasını 1967’de “Milli Hürel” dergisinde yayımlayan Niyazi’nin bundan sonraki yıllarda çok fazla eseri yayımlanır. Arkadaşlarıyla bir araya gelerek kurduğu Ötüken Yayınevi, onun yazın dünyasında hızla adını duyurmasını sağlar. Yazılarında toplumsal realiteyi yansıtmaktan kaçınmayan yazar, birlikteliğin ve toplumsal huzurun en önemli unsurunun adalet olduğunu savunur. Anahtar Kelimeler: Ötekileşme, yabancılaşma, eser inceleme The Problem of Otherization in The Novel “İki Dünya Arasında” Abstract Mehmet N. Özdemir was born in Sakarya in 1942. After graduating from high school in Istanbul, he graduated from the Faculty of Law at Istanbul University. After completing his military service, the author went to Germany and earned his doctorate title Temel Fundamental Freedoms in Turkish States ”. Being a student of important literary personalities like Nihal Atsız during his high school years, it becomes an important factor that brings him closer to literature. The author, who grew up in an environment with high national and religious sensitivities, was inspired by the Marmara Kahvesi, a place frequented by prominent figures such as Osman Yüksel Serdengeçti, Hilmi Oflaz, Necip Fazıl and Ziya Nur Aksun. Niyazi published his first work in 1967 in the journal H Milli Hürel çok. Together with his friends, he founded Ötüken Publishing House, which made him quickly known in the world of literature. In his writings, he does not refrain from reflecting social reality and argues that justice is the most important element of unity and social peace. Keywords: Otherization, alienation, work analysis. GİRİŞ Sakarya’da 1942’de dünyaya gelen Mehmet N. Özdemir liseyi İstanbul’da bitirdikten sonra yükseköğrenimi İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nde görür. Askerlik hizmetini tamamladıktan sonra Almanya’ya giden yazar “Türk Devletlerinde Temel Hürriyetler” başlıklı doktora çalışmasını yaparak doktor unvanını almaya hak kazanır. Lise yıllarında Nihal Atsız gibi önemli edebi kişiliklerin öğrencisi olması, onu edebiyata yaklaştıran önemli bir etken olur. Milli ve dini hassasiyetleri yüksek olan bir çevrede yetişen yazar özellikle Osman Yüksel Serdengeçti, Hilmi Oflaz, Necip Fazıl ve 1 Doç. Dr. Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü.

[email protected]

83 Ziya Nur Aksun gibi tanınmış kişilerin uğrak yeri olan Marmara Kahvesi’ne giderek ilham alır. İlk çalışmasını 1967’de “Milli Hürel” dergisinde yayımlayan Niyazi’nin bundan sonraki yıllarda çok fazla eseri yayımlanır. Arkadaşlarıyla bir araya gelerek kurduğu Ötüken Yayınevi, onun yazın dünyasında hızla adını duyurmasını sağlar. Yazılarında toplumsal realiteyi yansıtmaktan kaçınmayan yazar, birlikteliğin ve toplumsal huzurun en önemli unsurunun adalet olduğunu savunur. Niyazi sadece toplumcu gerçekçi bakış açısıyla sorunları dile getirmekle kalmaz aynı zamanda çözüm önerileri de sunar. Tarihçi titizliği ile derinlemesine tahlil ettiği olayları dile getirirken, yazarlık sorumluluğu ve bilinciyle hareket eder. Milliyetçi karakteri ile tanınan yazar için, milliyetçilik ırkçılık ya da körü körüne bir dava değil, toplumsal kalkınmaya katkıda bulunulması gereken bir hizmettir. Varlıklı bir aileye mensup olan Niyazi, yaşamını kütüphane duvarları arasında çalışarak geçirir ve bundan da son derece hoşnuttur. Niyazi roman, hikaye ve fikir kitaplarının yanında makaleler de yazarak Türk gençliğinin önünü aydınlatan rehber yazarlardan biridir. Kendi kurduğu yayınevinden çıkan “Varolmak Kavgası”, “İki Dünya Arasında”, “Ölüm Daha Güzeldi”, “Yazılamamış Destanlar” ve “Çanakkale Mahşeri” adlı romanları beklenenin üzerinde başarı elde etmiştir. Gurbette Ötekileşme İki Dünya Arasında adlı eser Niyazi’nin ikinci romanı olmakla birlikte ilk baskısı “Çağımızın Âşıkları” başlığı ile yayımlanmıştır. 190 sayfadan oluşan romanın kurgusu, yazarın bizzat kendi hayat hikâyesinden esinlenerek oluşturulmuştur. Yazarın 1992 yılında yayımladığı ve otobiyografik unsurların yoğun olarak görüldüğü bu roman “Bir Sevda Hikâyesi” ile “Çağımızın Aşkları” adlı eserlerin harmanlanmış bir biçimidir denilebilir. Detaylı tasvirlerin yer aldığı eser, yazarın 1969-74 yıllarında yaşadıklarını dile getirir. Dönemin özelliklerinin, insan üzerinde bıraktığı etki ve ayrıca ayrışmaya neden olan faktörlerin sık sık vurgulandığı roman hüzünlü bir aşk hikâyesini dile getirirken, Türklerin Almanya’daki varlığının trajik yönlerini gözler önüne serer. Ayhan’ın içinde bulunduğu ruhsal durum Almanya’da bulunduğu mekân tasvirleriyle verilir. Mekân başta dar ve kapalı iken zamanla açılmaya, ferahlamaya başlar ancak Margaret’in ölümü ve ardından da Hildegard’ın evlenmesi yine mekânı ilk görünümüne çevirir. Bir gün kütüphanede çalışırken düşüncelere ve hayallere dalıp giden Ayhan’ın kız arkadaşı için sarf ettiği sitem dolu sözler ayrılığın habercisidir: 84 “Oturduğumuz, dolaştığımız yerleri gördükçe içim burkuluyordu. Burada olduğumu biliyordu; isteseydi beni görmeye gelirdi. Herhalde beni umursamaz; tavrıyla aramızdaki ilişkinin bittiğini söylüyordu. Yakında sömestre başlayacaktı; içinde bulunduğum durumdan sıyrılmazsam, çok elemli günler yaşardım. Kendimi ondan uzaklaştırmanın yollarını aramalıydım” (Özdemir, 1995: 78). Romanda olaylar kahraman bakış açısıyla Ayhan’ın ağzından anlatılır. Hayatının baharında henüz yirmili yaşlarda olan başkarakter doktora öğrenimi için gittiği Almanya’da gözlemlerini kendi duygu ve düşünce dünyasının süzgecinden geçirerek verir. “İki Dünya Arasında romanında kahraman anlatıcı tüm olayları kendi perspektifinden okuyucuya yansıtır” (Çelik, 2003: 33). Romanda başkişi olan Ayhan, yazarın başından geçen olayları tecrübe eden biri olarak kurgulanır. Hukuk alanında doktora öğrenimi için Almanya’da bulunan Ayhan, kendisi gibi gurbet acısını derinden hisseden arkadaşlarıyla kültürel sohbetlerde bulunur ve milli bilincini diri tutmaya gayret eder. Almanya her yönüyle anavatandan farklı olduğu için, hayata tutunmak da özel bir gayret ister. Bir yandan gurbet diğer yandan da derslerin verdiği yük, Ayhan’ın sıkıntılarını artırırken, uzun saatler geçirdiği kütüphane aynı zamanda bir yuvayı andırır. Kütüphane onun için sadece çalışabileceği bir mekân değil daha da ötesi kendini gerçekleştirme imkânı sunan bir yerdir. Ayhan dış görünüş itibariyle uzun boylu, esmer ve yakışıklı bir gençtir. İstemesi halinde kız arkadaşı olabilecekken, o bir an önce öğrenimini tamamlayıp tekrar vatanına dönme arzusu içindedir. Bunun yanında Alman kızları davranışları ve düşünce dünyası itibariyle ona geri değildir. Bu konuda temkinli de olsa gençlik ateşinin içini kavurduğu yaşta bir genç olarak kantinde karşılaştığı Margaret adında bir Alman kızla samimiyeti ilerletmeye başlar. Margaret, Ayhan’a bir kadın olarak cazip gelmekle birlikte erkeğin acı vatandaki yabanıl duruşuna da geçici bir süre ilaç olur. Ayhan’ın kendini iyi hissetmesini sağlayan bu ilişki çok fazla sürmez çünkü Margaret bir gün Ayhan’ın evinden çıkıp yolda giderken trafik kazası geçirerek hastanelik olur. Uzun saatler süren ameliyattan çıkan Margaret’in iyileşmesi zaman alacaktır. Ayhan bu kazadan sonra kendini toparlamakta sorunlar yaşar. Kızın kendi evinden çıktıktan sonra kaza yapması onun vicdanıyla hesaplaşmasına neden olur. Ancak ne var ki sadece onun değil kimsenin bu konuda yapabileceği hiçbir şey yoktur ve Margaret daha uzun bir süre tedavi görmek zorundadır. Bu olaydan sonra kendini her 85 şeyden soyutlayan Ayhan, istemeyerek de olsa arkadaşı Selahattin’in önerisiyle Karnavala gider. Selahattin, Ayhan için sadece önemli bir arkadaş değil aynı zamanda dostudur da. Selahattin, dirayetli duruşu ve sağlam kişiliği ile ne istediğini bilen dürüst bir karaktere sahiptir. Bir an önce mezun olabilmek için derslerine çok fazla çalışır ve Alman kızlarından uzak durur. Ayhan da arkadaşı Selahattin gibi ağır başlı ve ne istediğini bilen bir karakter yapısına sahiptir. Panayır alanında başkarakterin dikkatini çeken bir kız olur. Coğrafya Fakültesinde öğrenci olan bu kızın adı Hildegard’tır. Hildegard’la tanıştıktan sonra kantin ve kütüphane gibi mekanlar onların buluşup sohbet ettiği yerler olur. Ayhan bir yandan Margaret’i düşünür ve onla ilgili duygu ve düşüncelerini yazıya dökerken, Hildegard’la olan ilişkilerini de ilerletmiştir. Gönlünü bu kıza kaptıran Ayhan için Almanya artık o eski günlerdeki gibi kapalı ve dar bir mekân olmaktan çıkmaktadır. Mekân, “Roman kişilerinin psikolojik yapılarına göre yeni anlamlar ve işlevler yüklenir” (Şengül, 2010: 532). Öğrenimi bitirip bir an önce vatanına dönmeyi düşünürken Almanya’nın da yaşanabilir bir mekân olduğu düşüncesi Ayhan’ın kafasında ilk kez belirir. Yaz tatilinde birbirini göremeyen ikili sürekli mektuplaşarak özlem ve umutlarını kâğıtlara aktarırlar. Yazın sonunda bu ilişki eski gücünü yitirerek belirsizliğe doğru sürüklenir. Hildegard, yazın Yugoslavya’da tatilini geçirmiş ve dersler başladığında geri dönmüştür, ancak yolunda gitmeyen bir şeyler vardır. Hildegard’ın uzun boylu sarışın bir gençle sık sık bir araya gelmesi, Ayhan’ı çok derinden yaralar, ancak erkeklik onuru kız bunu sormasını engeller. Bu arada Ayhan, Margaret’le ilgili duygularını yazılı olarak dile getirmeye devam etmekte ve kızcağızın içinde bulunduğu hazin duruma içten içe ağlayarak onu ziyarete gitmektedir. İki kadın arasında bocalayan sadece Ayhan değildir, çünkü Ayhan’ın Margaret’e karşı olan hislere daha çok arkadaşçadır, ancak Hildegard gerçekten iki erkek arasında kalmıştır. Ayhan, biri hastane yatan diğeri ise gözünün önünde ancak ne olacağı kesin belirli olmayan iki kadın arasında kafası karışmış ve duygu dünyası altüst olmuş bir halde o güne kadar gösterdiği dirayetli duruşunu kaybetme eğilimi göstermeye başlamıştır. Yanında bir erkek görmüş olmasına rağmen Hildegard’ın Noel kutlaması için evine davet etmesini kabul eder. Kızın annesi sevecen, babası ise bir o kadar somurtkandır. Klasik bir Alman ailesi olan bu aile savaş sonrası toplumun tipik üyeleridir. Savaş sonrası toplumun geleceğe dair umut besleyen ancak gençliği savaş 86 meydanlarında heba olan bir milletin çok da güler yüzlü olması beklenemez. Hildegard’ın evine arkadaşı Tunç’u da beraberinde götüren Ayhan’ı akşam saatlerinde bir sürpriz bekler. Kızın arkadaşı olan sarışın genç aniden eve teşrif ederek Ayhan’ın oradaki varlığını sorgulamasına neden olur. Öte yandan Margaret’in sağlık durumu ile ilgili belirsizlikler devam etmektedir. ancak ne yazık ki hastaneye onu ziyarete gittiği bir gün Margaret’in intihar ederek hayatına son verdiğini öğrenerek dünyası başına yıkılır. Kısa zaman içinde çok fazla olumsuz olay yaşayan Ayhan’ın Almanya’da tutunma gücü gittikçe zayıflamaya başlar. Cenaze töreninde Margaret’in annesi de birtakım itiraflarda bulunarak, kızının sayesinde Türklere karşı olan önyargılarının yıkıldığını dile getirir. Ayhan, Almanya’da yaşayan Türkleri pozitif anlamda temsil eden olumlu bir karakterdir. Hildegard’ın davranışları kendi kültür yapısı içerisinde değerlendirildiğinde normaldir, ancak sarışın arkadaşına rağmen Ayhan’ı sürekli evine davet etmesi Türk kültür özelliklerine göre yadırganacak bir durumdur. Yine bir keresinde onu davet ettiğinde Ayhan gitmek istemez ancak kız onu kolundan çekerek gitmeye zorlar. Romanın başkişisi için Hildegard’dan ayrılma vakti gelmiştir, çünkü yalnız kaldıklarında annesi Ayhan’dan kızını terk etmesini ister. Böylece kızları Kurt adındaki gençle evlenebilecektir. Bu durum karşısında şaşkına dönen Ayhan kendi toparlayarak kızdan ayrılacağına ve onu bir daha rahatsız etmeyeceğine dair söz verir. Ayhan’ın, kızın evinden ayrılırken ki durumu oldukça trajiktir. İki kız arkadaşını da peş peşe kaybeden başkarakter, Almanya’ya geldiği ilk günkü duygu yoğunluğuna bürünerek biran önce öğrenimini tamamlayarak vatanına dönmek ister. Bir gün posta kutusuna baktığında Hildegard’ın düğün davetiyesini görür. Düğüne gittiğinde herkes tarafından iyi karşılanan Ayhan, gönlü kırık, gözü yaşlı halde orayı terk eder. Eserde Almanya’da yaşayan Türklerin sahip olduğu kültürel, milli ve dini nitelikler çerçevesinde mutlaka ayrışmaya uğradığı dile getirilir. Mehmet Niyazi’nin kendi realitesinden yola çıkarak kurguladığı bu romanda Almanların Türklere karşı olan ön yargıları oldukça somut bir şekilde ifade edilmiştir. Aşkın birleştirici ve tamamlayıcı gücü dahi bu önyargılara kurban edilerek mutluluk acıya dönüştürülmüştür. Onun Hildegard’a yönelmesi rastgele olmaz çünkü güzel fiziğine ve alımlı dış görünüşüne rağmen diğer birçok Alman kızından farklıdır. Olgun ve hareketlerinde ölçülü olan 87 Hildegard ne yazık ki Alman toplumunun yabancılara geçit vermeyen ön yargılarına kurban edilir. Sonuç Eserde, kendilerini Almanya’ya ait hissedemeyen ve her fırsatta da Almanlar farklı oldukları vurgulanan Türk gençleri için Avrupa aidiyet hissini yaşayabilecekleri bir mekan değildir. Sanayi toplumlarının ürünü olan büyükşehirlerde bireysel yaşamın hüküm sürdüğü Almanya’da tutunabilmenin bir yolu aranır ancak onarıcı ve bütünleyici özellikleri ile bilinen “aşk” dahi burada yıkıcı bir kimliğe bürünür. Güzel fiziği ile dikkat çeken Margarete ile Hildegard olgun ve anlayışlı olmalarıyla da Ayhan’ın Türk kızlarında aradığı özellikleri barındırmaktadır. Yazar dünya görüşü itibariyle milliyetçi bir karakter özelliği sergilemektedir ve bu nedenle eserlerinde kullandığı kadın karakterler de genellikle Türk kadın tipidir. Mehmet Niyazi Özdemir’in “İki Dünya Arasında” adlı romanı doğu ile batı arasına sıkışmış bireyin sancılarını dile getirir. Her ne kadar dirayetli ve kendi kültürel özelliklerini barındıran bir genç de olsa, Ayhan’ın gönlü Alman kızlarına kayar ancak Avrupa toplumlarının yüzyıllardır kırılamayan ön yargıları nedeniyle sevdiği kızdan ayrılmak zorunda kalır. Göçmen edebiyatına dâhil edilen bu eser, Niyazi’nin Almanya’da bizzat kendi başından geçen olayları aktarması bakımından önemlidir. Kaynakça Çelik, Ayşen Ö. (2003). Mehmet Niyazi Özdemir’in Hayatı ve Eserleri. Niğde Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı. Yüksek Lisans Tezi. Özdemir, Mehmet N. (1995). İki Dünya Arasında. İstanbul: Ötüken Neşriyat. Şengül, Mehmet Bakır (2010). Romanda Mekân Kavramı. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi. Volüme 3/11. Spring. S. 528-538. 88 Solak-Zâde Mehmed Hemdemî’nin Solak-Zâde Tarihi Adlı Eserinde Yer Alan Efsaneler Cengiz GÖKŞEN1 Anıl Oğuz BURKAY2 Özet Sözlü anlatı türleri içinde hususi bir yere sahip olan efsaneler; gerçek veya hayali şahısların etrafında oluşan, içinde olağanüstü olayları barındırmasına rağmen insanlar tarafından inanılan, bazılarının kökleri mitolojiye dayanan gizemli hikâyelerdir. Efsaneler, sözlü geleneğin yanı sıra konusunu tarihi olaylardan alan yazılı kaynaklarda da karşımıza çıkmaktadır. Bu eserlerden birisi de XVII. yüzyılda Solakzâde Mehmed Hemdemî tarafından kaleme alınan Nevadir’ül Vukû’dur. Eser daha çok Solak-zâde Tarihi adıyla bilinmektedir. Solak-zâde Tarihi, Osmanlı tarihini anlatan muhtasar bir eserdir. Osmanlı Devleti’nin kuruluş tarihinden başlayarak 1657 yılına kadar geçen süreçteki yaşanan önemli olayları anlatan Solak-zâde Tarihi, sarayda görev yapan Mehmed Hemdemî tarafından yazılmış olması hasebiyle Osmanlı’da cereyan eden tarihi olayları birinci ağızdan aktarmaktadır. Solak-zâde Tarihi’nde anlatılan bu olaylar içerisinde efsanevî ve olağanüstü özellik gösteren unsurlar ise dikkat çekmektedir. Bu çalışmada “Solak-zâde Tarihi” adlı eserde yer alan efsane metinleri tespit edilip bu efsanelerin yapı ve muhtevaları incelenerek, kendi içinde tasnifi yapılmıştır. Çalışmanın amacı, geneli tarihî ve dinî nitelikteki bu efsaneleri tespit edip, işlevsel açıdan değerlendirmektir. Çalışmamızda nitel bir yöntem uygulanmış, ilgili literatür taranarak analizler yapılmaya çalışılmıştır. Anahtar kelimeler: Solak-zâde Tarihi, efsane, yapı ve muhteva, efsane tasnifi, işlevselcilik. The Legends in Named Work of The Solak-Zâde Tarihi by Solak-Zâde Mehmed Hemdemî Abstract Legends which have a special place in oral narrative types; they are mysterious stories that are formed around real or imaginary individuals, believed to be believed by people despite having extraordinary events, and some of them are rooted in mythology. In addition to the oral tradition, legends also appear in written sources that take the subject from historical events. One of these works is Nevadir’ül Vukû was written by Solakzâde Mehmed Hemdemî in the XVII. century. The work is mostly known as Solak-zâde History. Solak-zâde History is a concise work about Ottoman history. Solak-zâde History, which tells the important events in the period starting from the foundation date of the Ottoman Empire until 1657, is written by Mehmed Hemdemî who works in the palace and tells the historical events that took place in the Ottoman Empire. Among the events described in the History of Solak-zâde, the legendary and extraordinary features attract attention. In this study, the legends texts in the work entitled History of Solak-zâde have been determined and the structure and contents of these legends have been examined and classified within themselves. The aim of this study is to determine these legends of historical and religious nature and to evaluate them in functional terms. In our study, a qualitative method was applied and the related literature was searched and analyzed. Key words: Solak-zâde History, legend, structure and content, legend classification, functionalism. Giriş Sözlü kültür, insanlık tarihi kadar eskidir. Toplumların yazı öncesindeki birikimlerine bağlı olarak teşekkül eden bu kültür, insanların o günkü şartlardaki 1 Prof. Dr. Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dil ve Edebiyatı Bölümü 2 Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı A.B.D.,

[email protected]

89 ihtiyaçlarını karşılamada önemli fonksiyonlar üstlenmiştir. İnsanlar arası etkileşimin sonucu, sözlü kültür kendi çevresinde bir gelenek oluşturmuştur. Sözlü kültürü oluşturan en önemli unsur ise folklor ürünleridir. Bu ürünlerden bir tanesi de anlatmaya dayalı türler içinde yer alan efsanelerdir. Esas vasfı inandırıcılık olan efsaneler, Kaya tarafından, “gerçek veya hayali muayyen şahıs, hadise veya yer hakkında anlatılan hikâyeler” (Kaya, 2014, s. 317); Alptekin tarafından “dini, inandırıcı, kısa, nesir şeklindeki halk anlatmaları” (2012, s. 15) olarak tanımlanmıştır. Efsanelerin işlediği konuları, beslendiği kaynakları ve toplumdaki fonksiyonunu dikkate alan Gökşen, bu tanımları biraz daha genişletmiştir: Efsane, “şahıs, hâdise ve yer adlarına bağlı olarak teşekkül eden, yüzyıllardır sözlü gelenek yoluyla günümüze kadar gelmiş, birçoğu olağanüstü unsurlar taşımasına rağmen esas vasfı inandırıcılık olan ve belirli bir şekil ve üslûbu olmayan şifahi halk kültürü ürünleridir” (Gökşen, 1999, s. 13). Bu tanımlardaki özellikler çerçevesinde Sakaoğlu efsanenin genel özelliklerini, 1- Şahıs, yer ve hadiseler hakkında anlatılırlar. 2- Anlatılanların inandırıcılık vasfı vardır. 3- Umumiyetle şahıs ve hadiselerde tabiatüstü olma vasfı görülür. 4- Efsanelerin belirli bir şekli yoktur; kısa ve konuşma diline yer veren anlatmalardır (Sakaoğlu, 2009, s. 20-21) şeklinde dört maddede toplamıştır. Anlatmalık türler içerisinde gündelik hayatta en çok karşımıza çıkan türlerden biri efsanelerdir. Efsaneler, müstakil bir tür olmakla birlikte, yerine göre destan, halk hikâyesi gibi sözlü anlatı türleri içinde de yer alabilirler. Hatta modern edebiyata ve diğer modern sanatlara konu kaynaklığı yapabilirler. Efsanelerde birçok olağanüstülükler görülmesine rağmen, sahip oldukları inanç unsuru sayesinde millî ve manevi değerleri en iyi taşıyan ve kuşaklar arasında aktaran türlerdendir. Toplumun üzerinde belirli bir etki gücüne sahip olması bu durumun en temel sebebidir. Ayrıca gündelik dili kullanması, akılda kalıcılığı ve inandırıcılık vasfının olması, özel bir anlatıcısının ve belirli bir mekân içerisinde anlatılma şartı olmaması, yeri geldiğinde her ortamda herkes tarafından anlatılabilmeleri efsaneleri diğer halk edebiyatı ürünlerinden ayırırken onların yaygınlığını ve işlevselliğini artırmıştır. Bütün anlatım türleri içtimai değerlerin ve kültür ögelerinin korunmasında ve taşınmasında rol oynasalar da sözü edilen eylemlerin gerçekleştirilmesinde diğer halk 90 edebiyatı nevilerine göre bünyelerinde daha çok millî motifler barındırması (Ocak, 1984, s. 7) sebebiyle efsaneler, taşıdığı kültürel değerler bakımından oldukça zengin folklor ürünleridir. Ulusların ve toplumların nesiller boyu kültür taşıyıcılığını yapan efsaneler, insanlık tarihinin ilk izlerini içlerinde barındırırlar. Her millettin tarihi, millî destan ve efsaneleriyle başlar. Büyük devletler kuran hakanların ve onlara yardım eden millî tanrıların menşelerine dair söylenen efsaneler, ayinlerde okunan dua ve ilahiler, kahramanların sergüzeştlerini terennüm eden epopeler, masallar, halk felsefesinden ibaret olan atalar sözü, bugün bizim için manasız görülen hurafeler yalnız bir milletin değil, bütün beşeriyetin tefekkür tarihini ve onun muhtelif tekâmül safhalarını görmek için çok kıymetli materyaller teşkil eder (İnan, 1998, s. 191). Bu tür materyalleri ihtiva eden eserlerden bir tanesi de Solak-zâde Tarihi’dir. Osmanlı tarihini kuruluşundan 17. yüzyıl ortasına kadar ihtiva eden eserde, gelenek, görenek, inanç, âdet, başta olmak üzere birçok folklor ürünü yer almaktadır. Solak-zâde Tarihi, Mehmed Hemdemî tarafından XVII. yüzyılın ikinci yarısında yazılmış, özet bir Osmanlı tarihidir. Eserin esas adı Nevâdirü’l Vukû’dur. Nevâdirü’l Vukû’ Osmanlı Devleti’nin kuruluşundan başlasa da bitişi nüshalara göre farklılık göstermektedir. Konuyla ilgili diğer kaynaklarda da eserin bitişiyle ilgili ortak bir kanaat yoktur. Bursalı Mehmed Tahir Bey, eserin Kanuni Sultan Süleyman dönemine kadar geldiğini bildirirken Zeki Velidi Togan’a göre eser 1053 (1643) yılına kadar, Nezihi Aykut’a göre ise 1067 (1657)’ye kadar gerçekleşen olayları ihtiva etmektedir. Franz Babinger, Nevâdirü’l Vukū’ya ait nüshalar arasındaki farklılığın sebebinin nüshaların farklı kişiler tarafından tamamlanmış olmasından kaynaklanabileceğini ve bu sebeple eserin tam olarak hangi döneme kadar geldiğinin anlaşılamayacağını ifade etmektedir (Lokmacı, 2018, s. 518). Bizim efsaneleri tespit ettiğimiz nüsha 1657 (Osmanlı-Venedik savaşlarına kadar) yılına kadar yaşanan olaylar çerçevesinde Osmanlı tarihini anlatan, Topkapı Sarayı Müzesi, III. Ahmed Kütüphanesi 3078 numaralı nüshadır. (Çabuk, 1989, s. VI). Bu nüsha, Vahid Çabuk tarafından sadeleştirilerek iki cilt halinde günümüz Türkçesine aktarılmış, Kültür Bakanlığı tarafından 1989 yılında yayınlanmıştır. Eserin birinci cildi XIV+504, ikinci cildi XVI+684 sayfadır. Aynı eser H. Halit Atlı tarafından gözden geçirilerek, daha önceki yayında bulunan bir kısım hatalar ve eksiklikler giderilerek 926 sayfalık tek cilt halinde 2016 yılında İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. tarafından yeniden basılmıştır. 91 Ayrıca Süleyman Lokmacı tarafından 2015 yılında Solak-Zâde Tarihi'nin Tahlili ve Metin Tenkidi başlıklı bir doktora tezi hazırlanmıştır. Tarih kitapları, geçmişte yaşamış toplumlar, yaşam biçimleri, yaşanan olaylar, eski medeniyetler vs. hakkında bilgi verirken, aynı zamanda coğrafya, edebiyat, güzel sanatlar, hukuk, siyaset, sosyoloji, din, folklor gibi birçok bilim dallarına ait çeşitli bilgileri de içlerinde barındırırlar. Solak-zâde Tarihi de Osmanlı İmparatorluğu’nun ait olduğu dönemiyle ilgili değişik bilim dallarına ait birçok bilgi ihtiva etmektedir. Bunlar içerisinde folklora/halk kültürüne ait unsurlar önemli bir yer tutmaktadır. Folklor; tarih, coğrafya, edebiyat, psikoloji, sosyoloji, hukuk, tıp vb. birçok beşerî ve sosyal bilim dallarıyla ilişkilidir. Bu bilim dalları yerine göre folklor ürünlerinden faydalandığı gibi, folklor da yerine göre bu bilim dallarına ait eserlerden yararlanmaktadır. Bu bağlamda çalışmamıza konu kaynağı olan Mehmed Hemdemî’nin Solakzâde Tarihi adlı eserinde, birçok folklor unsuru yanında, başta bazı Osmanlı padişahları ve devlet adamları olmak üzere, İstanbul’un kuruluşu, Ayasofya’nın yapılışı ve Osmanlı tarihindeki çeşitli olaylarla ilgili efsanelere yer verilmiştir. Bu çalışmaya konu olan metinlerde görüldüğü üzere efsanelerin bazılarının tarihle çok yakın bir ilişkisi vardır. Tarihte yaşamış olan devlet adamları, komutanlar ve onların gerçek icraatları daha sonraki zamanlarda efsaneleşmiş, bir başka ifadeyle gerçek efsaneye dönüşmüştür (Alptekin 2012, 17). Bu bildiride, Çabuk tarafından günümüz Türkçesine aktarılan Solak-zâde Tarihi’nde yer alan efsaneler tespit edilerek, muhtevaları ve işlevleri bakımından değerlendirilmeye çalışılmıştır. Efsaneler işlevsel açıdan değerlendirilirken, Bascom’un işlevsellikle ilgili tespitleri yanında, efsanelerin muhtevaları ve kitapta yer alış bağlamları da dikkate alınmıştır. Çalışmamızda nitel bir yöntem uygulanmış, ilgili literatür taranarak, eldeki veriler çerçevesinde analizler yapılmıştır. Solakzâde Tarihi’nde Tespit Edilen Efsaneler ve Değerlendirilmesi Solak-zâde eserini, dönemine göre oldukça sade bir dille ve akıcı bir üslupla kaleme almış, süslü ve uzun cümlelerden kaçınmış, günlük konuşma diline yakın bir dil kullanmıştır (Lokmacı 2015, 38). Bunu yaparken yukarıda belirtildiği üzere, yerine göre halk kültürü ürünlerinden de bolca faydalanmıştır. Kanaatimiz o ki Solak-zâde bu üslubu bilerek tercih etmiş, bu vesileyle geleneksel sözlü anlatı tekniğine yakın bir 92 üslup yakalamaya çalışmıştır. Böylece eserinin dilinin akıcı olmasını ve okuyucunun eseri sıkılmadan okumasını sağlamaya çalışmıştır. Ayrıca efsaneleri anlatırken, ayrı bir metin olarak anlatmıyor. Anlattığı konuyla ilgili bildiği efsanevi nitelikte bir olay/durum varsa, yeri geldiğinde, bunu da eserinde aktarıyor. Böylece konuyla ilgili anlattığı efsanelerle eserde bütünlüğü sağlıyor. Solak-zâde’nin yaşadığı dönemi düşündüğümüzde bu durum gayet normaldir. Çünkü onun yaşadığı dönemde efsane bir anlatı türü olarak bilinmese, folklor henüz bir bilim dalı olmasa da sözlü kültür oldukça yaygın ve hâkim eğitim aracıdır. İnsanlar geleneksel eğitim vasıtası ve kolektif şuurun etkisiyle geçmişte olduğu gibi bugün de Folklor (Halk bilimi) adı altında ayrı bir sosyal bilim alanı oluşturan ürünleri yeri geldiğinde kullanmaktadırlar. Solak-zâde Tarihi folklorla ilgili olarak ait olduğu dönemin yaşayışı, gelenek görenekleri, toplumsal değerleri, evlenme âdetleri, eğlenme biçimleri, inançları vs hakkında bilgiler ihtiva etmektedir. Geleneksel sözlü anlatı üslubuyla kaleme alınmış eserde, padişahlar, şehirler ve dini nitelikli şöhretli kişilerle ilgili halk arasında anlatılan hikâye ve rivayetlerden de bolca faydalanılmıştır. Bu bağlamda, eserde sözlü anlatım türlerinden 30’dan fazla efsane örneği bulunmaktadır. Bu efsanelerden 19’u bu çalışmaya dahil edilmiştir. Bu efsaneler seçilirken herhangi bir ölçü esas alınmamıştır. Her ne kadar efsaneler hususi bir tür olarak ortaya çıkmamış olmasa da Solak-zâde, menkıbe ve kıssaların halk üzerindeki etkisinin farkında ki halkın gözünde büyütmek istediği kişilerle ilgili menkıbevi bir olay anlatmaktadır. Kanaatimizce Solak-zâde bu davranışı bilerek sergiliyor. Böylece kendi gözünde kahraman olan kişiyi halkın/okuyucunun gözünde de kahraman yapıyor. Bu davranışı gösterirken seçtiği metinlerin tamamının dini nitelikli olması bu düşünceyi güçlendirmektedir. Bu vesileyle inancın insanlar üzerindeki etkisinden ve dini metinlerin inandırıcılık fonksiyonundan istifade etmiştir. Solak-zâde Tarihi’nde yer alan efsaneler tarihi bir olayla ilgili olmakla birlikte, efsanelerin genelinde işlenilen temalar kahramanın dini yönünü öne çıkarır bir mahiyet arz etmektedir. Çalışmada yer alan 19 efsanenin 5’inde rüya (Ertuğrul Gazi, Osman Gazi, İstanbul’un Kuruluşu, Edirne Sarayı, Kıbrıs’ın Fethi), 4’ünde dua (Sultan Murad, İstanbul’un Fethi, Sultan Süleyman, Kıbrıs’ın Fethi), 2’sinde beddua (Doğan Kuşu, Ahmed Paşa Kalyonu), 5’inde pîr (Osman Gazi, İstanbul’un Fethi, Yavuz Sultan Selim, İstanbul’un Kuruluşu, Ayasofya’nın Yapılışı), 3’ünde keramet (Süleyman Şah, 93 İstanbul’un Fethi/Akşemseddin, Emir Buhari), 3’ünde tılsım (Rukya, Arkanuş, At Meydanı), 1’inde ise cezalandırılma (Yanko bin Midyan ve halkının helakı) motifi görülmektedir. Bazı efsanelerde ise iki motife rastlanmaktadır. Açıkça görüldüğü üzere efsane metinlerinin tamamında dini bir mahiyet bulunmaktadır. Boratav’a göre, efsaneler, olay örgüleri içerisinde sık sık olağanüstü varlıklardan ve mitik unsurlardan yararlanmaktadır. Olağanüstü varlıklara değinen efsanelerin birçoğu tıpkı ermişler (evliyalar) üzerine anlatılan efsaneler gibi tam bir anlatı örgüsü ile kurulmuş, sadece söz konusu olan yapı ve varlıkların herhangi bir özelliğini, gücünü belirtmekle yetinmiş anlatılardır (Boratav, 2016, s. 118). Solak-zâde Tarihi’nde yer alan efsaneler tarihi olaylara bağlı dini mahiyet arz etmekle birlikte, bazı efsanelerde kutsallık ve inanç faktörüne bağlı olarak mitik unsurlar da bulunmaktadır. Örneğin rüyalar, bir taraftan kolektif şuur altını yansıtırken (Jung, http://dusuncetarihi.kapadokya.edu.tr/makale/ortak-bilincalti.html), bir taraftan da dini ve mitik unsurlar ihtiva etmektedirler. Birçok efsanede kahramanlar, Tanrı ile doğrudan veya dolaylı iletişim kurmaktadır. Bu durum geçmiş dönemlerdeki mitik hikâyelerin bir nevi güncellenmesidir. Bu bağlamda, Solak-zâde tarihinde devlet adamlarına bağlı olarak anlatılan efsanelerde, anlatılanlara mutlak inanılması sebebiyle efsane kahramanı olan devlet adamlarının kutsandığını, böylece hem fiili hem de sözel olarak dokunulmazlık kazandıklarını söyleyebiliriz. Yukarıdaki efsanelerden Yanko bin Medyan, Ahmed Paşa’nın Kalyonu ve At Meydanı efsanelerinde olduğu gibi, dini nitelikli efsanelerin birçoğunda kabul görmüş inanç ve uygulamalara uyulmadığı takdirde, hak ve adaletin getirdiği eşitliğin ağır bastığı görülmektedir. Fert veya toplumun günlük hayatındaki her pratiğin işlevsel bir karşılığı vardır. Yani bir eylem, bir uygulama bir ihtiyacı karşıladığı için gerçekleştirilir. Malinowski buna temel ihtiyaçlar ve kültürel cevaplar demekte ve işlevi, bir ihtiyaç içinde olan insanların iş birliği yaptıkları, zanaatsal ürünleri kullandıkları ve malları tükettikleri bir etkinlikle karşılanması olarak tanımlamaktadır (Çobanoğlu, 2016, s. 271). Bunun sonucu olarak işlevler değerlendirilirken ihtiyaçlar çerçevesinde doğan eylem etkileşimlerini (anlatıcı/dinleyici-mekân-zaman) de göz önünde bulundurmak gerekmektedir. Sosyal bilimlerde işlevselciliğin tarihi oldukça eskilere gitmektedir. Darwin’in biyolojide geliştirdiği kuramının da etkisiyle birey-doğa odaklı yaklaşımlarla 94 biçimlenen işlevselcilik, çeşitlenmeye uğramış bir teoridir. Malinowski’nin insanın temel ihtiyaçlarını gözeterek oluşturduğu bireyci işlevselciliğinin karşısında sosyal organizasyonu temel alan ve daha çok bireyin toplum içindeki konumu ve düzenin inşasıyla ilgilenen Radcliffe Brown’ın yapısal işlevselciliği, söz konusu çeşitlenmelerin başında gelmektedir (Aça & Yolcu, 2017, s. 50). Lakin bu iki ismin işlevselselcilik anlayışları farklılık göstermektedir. Malinowski, Radcliffe Brown’ın Fransız toplum bilim ekolünde gelişmekte olan organizma ötesi kültür anlayışından rahatsızlık duymuş ve bu nedenle bireye odaklanan bir kültür kuramı öne sürmeye çalışmıştır. Malinowski, kültürün tepki verdiği bir biyolojik ihtiyaçlar sistemi oluşturmaktadır. Bu yanıtlar, bireye sırasıyla ikincil ve sonradan oluşturulmuş zorunluluklar (yardımcı ihtiyaçlar) ve kültürün oluşturması gereken sembolik ve birleştirici ihtiyaçlar yüklemiştir (Oring, 2012, s. 268). İşlevsel yöntemin hareket noktası halk edebiyatı yaratmalarının metinleri değil, bu metinlerin oluşturuldukları, yaratıldıkları ve yeniden yaratılıp nakledildikleri bağlamdır. Bağlam metinle birlikte, anlatıcı, söyleyici ya da icra edici ile dinleyiciden oluşmaktadır. Bu bağlam noktasında, bir halk bilimi ürününün icra edilmesi, anlatılması veya söylenmesindeki temel neden, anlatıcı veya icracının onu yaratma, aktarma ve kullanma nedenleri ve bunların dışındaki nedenler işlevsel halkbilimi kuramının ve yönteminin temel sorunlarını oluşturmaktadır (Ekici, 2015, s. 87). İşlevsel kuramın bu sorunlara yönelik cevabı ise bir folklor unsurunun onu anlatanda ve dinleyende oluşturduğu etkiyi veya etkileri ortaya koymaktır. Ancak Solak-zâde Tarihi’ndeki efsanelerin anlatılma bağlamlarını tespit etme imkân ve ihtimali yoktur. Bu durumda efsanelerin kullanılmasını işlevsel açıdan tam manasıyla değerlendirmemiz mümkün değildir. Fakat bir olayın nedeni, amacı, zuhuru ve etkisi/sonucu arasında doğrusal bir ilişki vardır. İşlevsel teori bağlam merkezli olması hasebiyle canlı performansı esas alan bir teoridir. Malinowski bağlamsız metni her ne kadar ölü olarak nitelese de Ekici’nin yukarıda belirttiği bağlam “anlatıcı/icracının yaratma/aktarma ve kullanma nedenleri” ölçeğindeki gibi, yazılı metinlerde de yazıcının neden-amaç-sonuç ekseninde kendine mahsus bir bağlamı söz konusudur. Bu bağlamda, Solak-zâde’nin tarihi olayları anlatırken, bugün efsane diye nitelediğimiz, kişilere bağlı olarak gerçekleşen olağan dışı halleri anlatması işlevsel açıdan değerlendirilebilir. Bu çerçevede efsanelerin ortaya çıkışıyla işlevi arasında da bir ilişki söz konusudur. Bu bağlamda efsanelerin ortaya 95 çıkışı bize nispeten işlevleri hakkında da bilgi vermektir. Biz de bu çerçeve de Solak- zâde Tarihi’ndeki efsanelerin işlevleriyle ilgili tespit ettiğimiz önermeleri sunacağız. Bascom’un veya bir başkasının folklorun işleviyle ilgili önermeleri her anlatı türünde her folklorun ürününde görülen veya görülmesi, tespit edilmesi mümkün olan önermeler değildir. Bu cümleden efsanelerde Bascom’un tespit ettiği bütün maddeler bulunmamaktadır (Bascom, 2014, s. 78-81). Efsanelerin toplum üzerindeki en önemli işlevleri, inanç unsuru taşımalarından dolayı yaptırım gücüne sahip olmalarıdır. Bu noktadan hareketle Bascom’un folklorun işlevleriyle ilgili tespit ettiği 2. ve 3. maddeler efsanelerin işlevleriyle örtüşmektedir. Bu çerçevede, genel manada düşündüğümüzde, burada yer alan efsanelerin değerlere, toplum kurumlarına ve törelere destek verme işlevini gerçekleştirdiği, böylece toplumsal kurum ve değerlerin güncelleşmesini, köklenip güçlenmesini sağladığı; ayrıca eğitim ve kültürün gelecek kuşaklara aktarılarak eğitilmesi ve toplumsal değerlerin benimsenip uygulanmasına kılavuzluk ettiği ve bu bağlamda toplumun kültürel belleğini kuşaklar arasında aktarma işlevini gerçekleştirdiği söylenebilir. Folklor anlatıları ister sözlü olsun ister yazılı olsun muhakkak bir amaca hizmet etmektedir ve anlatan-dinleyen arasında bir iletişim ve etkileşim sağlamaktadır. Bu iletişim ve etkileşimde folklor ürününün neden anlatıldığı ve hangi amaca hizmet ettiği bellidir. Yoksa yapılan işlevsel çözümleme belli bir kalıp içinde değerlendirilip esas amacına ulaşamayacaktır. Bu çerçevede çalışmada efsane çözümlemeleri yapılırken temel olarak, “Bu efsane, neden anlatılmış, kime hitap ediyor, neye hizmet ediyor ve hangi ihtiyaçlara cevap veriyor?” sorularına cevap verilmeye çalışılmıştır. Efsanelerle ilgili yapılan çalışmalara ve tasniflere bakacak olursak (Gökşen, 1999, 28-35), yukarıdaki tanımlarda belirtildiği üzere, geneli belli kişi, yer ve olaylara bağlı olarak anlatılan efsanelerin büyük bir kısmının teşekkülü bakımından tarihi nitelikli olduğu görülür. Tarihi efsanelerin içeriğini sadece tarihi olaylar oluşturmazlar. İçeriğinde dinî şahsiyetlerin etrafında oluşan olayları barındıran efsaneler de bu başlık altında incelenebilmektedir. Bu durum, tarihi ve dini efsanelerin ayrımını güçleştirdiği gibi, bir efsanenin iki kategoride değerlendirmesine de sebebiyet vermektedir. Boratav’a göre, tarihi bölümdeki efsanelerin büyük bir kısmını ermiş kişiler (evliyalar) oluşturur. Ermiş kişilerin Müslüman-Türk toplumlarındaki özellikleri, onların dini niteliklerinden çok, 96 olağanüstü güçlerle, alışılmışın dışında işler görmeleridir (2016, s. 114). Solak-zâde Tarihi’ndeki efsanelerin tamamı tarihi efsaneler olup bunlar kendi içinde üç gruba ayrılabilir: 1. Devlet adamlarıyla ilgili efsaneler 2. Belli yerler ve mekânlarla ilgili efsaneler 3. Dini nitelikli efsaneler Bildirideki efsaneleri yukarıdaki başlıklar altında muhteva ve işlevsel açıdan genel manada veya her metni ayrı olarak değerlendirmek mümkündür. Bu çalışmada, yukarıdaki cevaplanmaya çalışılan sorular çerçevesinde her metnin özel olduğu ve kitaba alınmasının farklı amacı ve işlevi olacağını düşünülerek her metin ayrı değerlendirilmiştir. 1. Devlet adamlarıyla ilgili efsaneler a. Süleyman Şah Efsanesi3: Caber kalesi önünden akan Fırat nehrinden geçmek isteyenler arasında Süleyman Şah suya ilk girmiştir. Meğer suyun önü uçurummuş. Süleyman Şah o suda gark olmuş. Kendi çocukları hemen nurlu bir kefen gördüler. Su o cesede mavi bir kaftan biçti. Hala nurlarla dolu olan mezarı bir ziyaretgâhtır. At sancılansa, mezarın etrafını bir kere dolandırırlar, sakinleşir. Tecrübe edilmiştir (Çabuk, 1989a, s. 12). Solak-zâde, Süleyman Şah’la ilgili efsaneyi Kayı Boyu’nun Anadolu’ya gelişi sırasında anlatmıştır. Bu efsaneyi anlatmakla Solak-zâde, İslamiyet öncesinden beri Türk toplumunda var olan atalar kültüne destek vermiştir. Aynı zamanda toplumumuzda oldukça yaygın olan türbe ziyaretleri ve bazı hastalıklar için ziyaret edilen ocak kültüne de destek vermiş, bu tür inanç ve geleneklerin toplumda köklenip güçlenmesini sağlamıştır. Ayrıca, Kaynaklarda Süleyman Şah’ın ölümü farklı şekillerde yer almakla birlikte (Sevim, 2010, s. 105; Abak, 2015) Solak-zâde yazılı veya sözlü kaynaklardaki bu rivayeti tercih ederek Süleyman Şah’ı halkın gözünde büyütmüş, ona devlet büyüğü olma yanında evliyalık statüsü de kazandırmıştır. Bu efsane, Bascom’un ortaya koyduğu dört işlevden iki ve üçüncü maddeye uymakta, eğitim ve kültürün gelecek kuşaklara aktarılarak eğitilmesi işlevini gerçekleştirmektedir. 3 Bu isimlendirmeler tarafımızca yapılmıştır. Eserde böyle geçmemektedir. 97 b. Ertuğrul Gazi’nin Rüyası Efsanesi: Ertuğrul Gazi bir gün bir bilginin evinde kalmış. Meğer ev sahibinin bir Mushaf- ı Şerif’i Ertuğrul Gazi’nin arka tarafındaki dolapta bulunuyormuş. Bilgin birdenbire kalkıp “Kitap arkanızda kalmış” diyerek, oradan alıp rafa benzer yüksekçe bir yere koymuş. Misafir olan Ertuğrul Gazi “Bu nasıl bir kitaptır” diye ev sahibine sorunca “Peygamberimize nazil olan bir kitaptır. Allah u Teâlâ dininin bütün hükümleri ve Muhammed Mustafa’nın şeriatı bundadır”, diye beyan eyler. Ertuğrul Gazi, bu hali anladıktan sonra bilgine bir şey söylemez, susar. Ev sahibi ile hizmetkârları yemek yedikten sonra yatıp uyuyunca, Ertuğrul Gazi, onların uykuda olduklarını iyice inanır, hemen kalkarak temiz bir abdest alır. Sünnet ve farzı eda ettikten sonra, Mushaf-ı Şerif’in bulunduğu tarafa yönünü döner ve el kavuşturup durur. Sabaha kadar kutup yıldızı gibi, gözünü yummaz ve başını bir saat yastığa rahat koymaz. Sabaha karşı oturduğu yerde dalar gibi olur. Rahmani bir rüyanın hikmeti ile saltanat müjdesini işitir. Yani rüyasında Allah tarafından kendisine şöyle hitap edilir. “Sen benim Kelam-ı Kadim’ime böyle tazim ettin! Ben de senin çocuklarını, devranın inkırazına kadar devlet ve saltanat sürmek ile i’zaz ve ikram ettim”. Bu olaydan sonra Ertuğrul Gazi, mesut şerefinin talihli yıldızı gibi aydınlanıp her yerde muazzez ve mükerrem, mansur ve muzaffer olmuştur (Çabuk, 1989a, s. 13). Ertuğrul Gazi’nin Rüyası Efsanesi, Ertuğrul Gazi’nin nasıl bir yiğit ve kahraman olduğunu göstermek için anlatılmıştır. Rüya Türk kültüründe özel bir yere sahiptir. Oğuz Kağan destanın günümüze birçok halk anlatısında ve Kur’an’da, hadislerde, dini tasavvufi anlatılarda rüyaların gelecekten haber verme işlevini görürüz (Akçay, 2018, 213-234; Küçük 2014, 31-56). Bunun yanında geleneksel şiirimizin temsilcisi olan ozan/baksı/aşıklar gördükleri rüya sonucu sade kişilikten sanatçı bir kişiliğe geçerler (Günay, 1999, 97). Ertuğrul Gazi’nin gördüğü rüya gelecekten haber verir. Ancak onun bu rüyayı görmesine sebep Allah’ın Kitabı’na göstermiş olduğu saygı ve hürmettir. Buna karşılık Allah onu ve neslini aziz kılmış ve onlara saltanat bahşetmiştir. Aslında bu rüya, Allah’ın Ertuğrul Gazi’ye kut verdiğinin ilamıdır. Böylece artık Ertuğrul Bey kutsanmış, Allah’ın seçkin bir kulu olduğu gösterilmiş, dokunulmazlık kazanmıştır. Hz. Peygamber (sav) “Rüya Allah’tandır.” (Çelebi, 2008, s. 306) demektedir. Ertuğrul 98 Gazi’ye müjdelenen saltanat, Allah tarafından müjdelenmektedir. Bu vesileyle bu efsane kutsal değerlere nasıl saygı gösterilmesi gerektiğini somut biçimde göstermektedir. Bu efsaneyle, Solak-zâde’nin dini ve toplumsal değerlere, törelere destek verdiğini, toplumsal hayatta rüyalarla ilgiyi bilgiyi güncellediği, bu vesile ile eğitim ve kültürün gelecek kuşaklara aktarılarak eğitilmesi işlevini gerçekleştirdiği ve günlük hayatta uyulması gereken pratikler konusunda kılavuzluk yaptığı söylenebilir. Bascom’un tespit ettiği dört işlevin ikinci ve üçüncü maddelerine uymaktadır. c. Osman Gazi’nin Rüyası Efsanesi: Osman Han, bir gece âdeti olduğu üzere, Cenab-ı Allah’a münacatta bulunup hacet dilerken, kendileri uykuya daldılar. Rüya âleminde, Şeyh Edebali’nin koynundan bir ayın doğup gelerek kendi koynuna girdiğini gördüler. Bu ay kendisinin göbeğinden nihayeti olmayan bir ağaç şeklinde biterek dalı ve budağı ile bütün dünyayı kuşatır. Cihan halkının bir kısmı bostan sular, bir kısmı ziraat yapar, bir kısmı seyran eder, bir kısmı dolaşır. Osman Gazi bu güzel yerden uzak kalınca sabah namazını eda edip Şeyh hazretlerinin huzurlarına varır. Gördüğü rüyayı tabir etmesini diler. Şeyh Edebâlî biraz kendi iç âlemine baktıktan sonra, başını kaldırıp Osman Gazi’ye: Ey yiğit müjdeler olsun! Sana ve senin nesline padişahlık verildi. Rüyanda gördüğün o ay koynumdan çıkıp senin koynuna girdi. Sen benim kızımı alıp bana damat olacaksın. Bundan soyun olacak. Kıyamete kadar yedi iklimde hüküm sürecekler” dedi (Çabuk, 1989a, s. 14-15). Osman Gazi’nin Rüyası, Ertuğrul Gazi’nin rüyasına benzemektedir. Halk arasında, Osmanlı devletini kutsamak, nasıl kurulduğunu göstermek ve Osman Gazi’nin ne kadar takva sahibi bir Müslüman olduğunu göstermek için genellikle bu iki efsane birleştirilip Osman Gazi’ye bağlı olarak anlatılır. Solak-zâde vesilesiyle saltanatın Osman Gazi’den önce Ertuğrul Gazi’ye müjdelendiğini öğreniyoruz. Ertuğrul Gazi’de olduğu gibi, Osman Gazi’de de saltanat rüya âleminde müjdelenmiştir. Osman Gazi’nin Osmanlı İmparatorluğu’nun kurucusu olduğunu düşündüğümüzde bu rüyanın gerçekleştiğini görmekteyiz. Ertuğrul ve Osman Gazi’nin görmüş olduğu rüyalar Türk destanlarının baş kahramanın gördüğü gerçekleşen tanrısal rüyalara benzemektedir. Destanlarda kahramanın pek çok önemli olaydan gördüğü rüya vasıtasıyla haberdar olması (Çobanoğlu 2009, 148) gibi, yukarıdaki efsaneler Ertuğrul ve Osman Gazi’ye 99 rüyaları vasıtasıyla gelecekten haber vermiştir. Kitapta arka arkaya anlatılan bu iki efsane bize Osmanoğulları’nın kutsandığını göstermektedir. Bu efsaneye konu olan rüya içerisinde dini unsurların yanında, ay, sema/gök ve hayat ağacı gibi mitik unsurlar da bulunmaktadır. Hilal/ay, İslam’ın simgesi olması yanında, Türk mitolojisinde gökle ilgili önemli sembolik unsurlardandır. Oğuz Kağan’ın annesinin adından başlamak üzere, Oğuz’un gökten inen eşinden çocuklarının birinin adının Ay olması, Ay Ata efsanesi gibi Türk mitolojisinde birçok mitolojik unsur vardır (Ögel, 1995, 200-202). Şeyh Edebali’nin koynundan çıkıp Osman Gazi’nin koynuna giren ve daha sonra göbeğinden nihayeti olmayan bir ağaç şeklinde biterek dalı ve budağı ile bütün dünyayı kuşatan ağaç hayat ağacıdır. Ancak burada Oğuz Kağan destanında Oğuz’un Ay Kağan’dan doğması ve daha sonra Oğuz’un çocuklarına dünyayı hedef göstermesi ile Osman Gazi’nin koynuna giren ay ve göbeğinden çıkan ağacın dünyayı kaplaması arasında ciddi bir örüntü olduğu görülmektedir. Ay, Maniheizm’in etkisiyle Uygurlar döneminde kut veren varlıklardandır (Taş 2002, 161). Efsanede ayın Şeyh Edebali’nin koynundan çıkıp Osman Gazi’nin koynuna girmesi ve onun göbeğinden nihayetsiz göğe uzanan ve dünyayı kaplayan bir ağaç olarak çıkması kut’un aktarımını göstermektedir. Osman Gazi’nin koynundan çıkan ağaç, Türk mitolojisinde aşağı- orta-yukarı şeklinde varsayılan dünyanın dikey yapısını simgeleyen dünya ağacı olup, kozmolojik olarak göğün direği, dayanağı kabul edilmektedir (Taş, 2002, 110-111). Bu durum efsanelerin, kişilere, mekânlara, varlıklara, nesnelere kutsallık ve dokunulmazlık kazandırma işlevini yerine getirmektedir. Ayrıca rüyasında Şeyh Edebali’nin kızıyla evlenen Osman Gazi gerçekte de Şeyh Edebali’nin kızı Bala Hatun ile evlenmiştir. Bu olay efsanelerin tarihi bilgileri taşıma, destekleme ve okuma yazması olmayanları eğitme işlevi de görmektedir. d. Doğan Kuşu Efsanesi: Merhum Sultan Murad Hüdâvendigâr güzel ahlakla tanınmış, velâyet ve kerâmetle dillerde anılagelmişti. Bursa’da Kaplıca yakınında Câmi-i Şerifi bina eylediklerinde, bir gün gezinti yapmak için azimet buyurmuşlardı. O mübarek mahalde, ellerinde bir doğan vardı. Camiye yakın gelindiğinde, doğanın kafesini açtılar. Doğan uçarak vardı ve cami duvarına yakın bir yere kondu. Birden doğanı birkaç def’a işaret eylediler ve doğanın gelerek cömertlik saçılan ellerine konmasını arzu buyurdular. Doğan, serkeşlik ederek câmi-i şerîf içine doğru kanat büktü. Kubbe kemerinde bulunan 100 sütuna vararak kondu. Gayretli padişah hazretleri bu husus için bilhassa huzursuz olup “kuruya kal” dediklerinde, durduğu sütûn üzerinde ölü bir iskelet hâline gelmiştir. Bu fakir 1030 (1621) yılında Bursa’da idim. Görürdüm de inanmaz idim. Uçurtma sanırdım (Çabuk, 1989a, s. 69-70). Doğan Kuşu Efsanesi, Murad Hüdâvendigâr’ın bir kerametini konu alır. Sultan Murad’ın Allah katındaki yerini göstermek için anlatılmış gibidir. Sultan Murad’ın beddua etmesiyle dileğinin gerçekleşmesi onun Allah katındaki yerini göstermektedir. Allah duaları kabul edeceğini bildiriyor. Ancak dua veya bedduanın edilmesiyle gerçekleşmesi Allah katında özel kişiler için geçerli bir durumdur. Bu efsaneyle bir nevi Murad Hüdâvendigâr’ın Allah’ın sevgili kullarından olduğunu öğreniyoruz. Dileğinin hemen gerçekleşmesi, onu halk nazarında yüceltmiş, kutsallaştırmıştır. Bu efsane padişaha kutsallık ve dokunulmazlık sağlamıştır. e. Sultan Murad Efsanesi: Ağırbaşlı cihan padişahı itimad ettiği yiğitlerin kaçtıklarını görünce, savaş meydanında dağlar gibi dikilip, hacetlerin karşılayıcısı Yüce Allah’ın dergâhına münacat etmeğe başladı. Şöyle dedi: “İlahi, kâinatın hocası ve yaratılmışların varlık defterinin dibâcesi olan hazreti peygamberin temiz ruhlarının safası, yüce yaratılmışların cenabının aydınlık ruhlarının parlaklığı için İslam askerini sapıkların ayakları altına alma. Akıbetleri uğur olan gazilerin din düşmanlarının savaş eli ile perişan hale getirme. İslam gürûhunu “Müminlere yardım etmek ise üstümüzde bir haktır (Kur’an, XXX, 47)” vadine yaklaşmak ile büyük inayetinle İslam dininin bayrağını yükselterek: … Payimal etme ehl-i İslamı / Feth ü nusretdür anların kâmı Ya ilâhi rûh-ı pâk-i resul /Bu duam ola dergâhında kabul Bu veçhile Hazret-i Bâri’ye teveccüh eyledi. Tazarru ve niyaza başladığında duası kabul hedefine yaklaştı. Tam o sırada sapık kral, İslam askerinin bu derecede zaafını görünce, Yanko’nun sözüne uyup, gurur dolu bir hareketle, eline keskin kılıcını aldı; hemen vecde gelmiş ve Tanrı’nın huzurunda mest ü harap olmuş cihan padişahının üzerine doğru at saldı. Sultan Murad hazretleri, kulların Rabbi olan Allah’a tevekkül edip şöyle buyurdular: “Bu alçak, kendi askerinden uzak kalıp, gelmesinin sebebi zevalîdir. Akıllı tedbir budur ki, yaklaştığında iki şak olup, yol 101 vermeyesiniz. Sonra ortaya alıp helâkine gayret gösterin” şeklinde tembihlerde bulundu. Kötü halli kral dalgalanan tuğlarıyla Sultan Murad hazretlerini gözetlemekte idi. Safların karşılarına gelince, mansur İslam askerleri, harap haldeki askerlere yol verip ortaya aldılar. Koca Hızır adlı bir yeniçeri o sırada hızır gibi yetişerek kralın atını sektirdi. Sapık kral atı ile birlikte baş aşağı oldu. Aman vermeyerek hemen başını kesip, Sultan Hüdavendigar huzuruna getirdiler (Çabuk, 1989a, s. 237-239). Sultan Murad efsanesi, muhtevası farklı olsa da nitelik ve işlev açısından büyük dedesi Murad Hüdâvendigâr’ın yukarıdaki efsanesine benzemektedir. Bu efsanede de Sultan II. Murad’ın bir kerameti anlatılır. Varna Savaşı sırasında güvendiği askerlerin bir kısmının kaçtığını gören Sultan Murat’ın duası savaşın seyrini değiştirir. Kerametin gerçekleşmesine vesile olan askerin adının Koca Hızır olması, bizi doğrudan Hızır inancına götürmektedir. Bu vesile ile İslamiyet öncesi ve sonrasında kültürümüzde görülen, ölümsüzlüğü, hayatı simgeleyen, mitolojik kökleri olan suyla bağlantılı kutsal yardımcı varlıkla ilinti kurulmaktadır (Kaya, 2007, 75-76). Bu efsane de padişaha kutsallık ve dokunulmazlık kazandırmıştır. f. İstanbul’un fethi efsanesi /Akşemseddin’in duası Sultan Mehmed Han Gâzi İstanbul’un fethine teveccüh buyurduklarında,.. gerçek velî Akşemseddin hazretlerini gazâya birlikte getirmişler idi. Elli bir gün, bir rivâyette ise elli dört gün gece ve gündüz hisârı döğdüler. Burçlarını ve surlarını yerle beraber kıldılar. Zafer müyesser olmayınca, Veliyyüddinoğlu Ahmed Paşa’yı ‘Hisara zafer mukadder midir?’ diye haber almaya şeyh hazretlerine gönderdiler. İnci saçılan sözlerinden şu cevab dolu sözler döküldü. ‘Allah’ın inâyeti ile, bu harâbî hisârın ne kadar tahammülü ola ki, din pâdişâhı bunca bin mücâhidler ile fethine gayret ve ihtimâm etmiş iken, arzularının eteğine ahidlerinin eli ulaşmaya. Ne ihtimâldir ki, bugünden sonra Kostantiniyye şehri yiğitlerin himmeti ile tasarrufa girmeye.’ Bu beşâret dolu işâretleri, halifeliğine sığınılan pâdişâhın dergâhına vâsıl oldu. Kanaat getirmeyerek, Veliyyüddinoğlu’nu: ‘Fethe daha zaman var mıdır? Lûtf edip gününü tâyin buyursunlar!’ diye tekrar gönderdiler. Şeyh hazretleri murâkabeye varıp şöyle dediler: ‘İnşaallâhu Rahmân, yarın sabah, subh-ı sâdık deminde, ricâlullâhın himmetiyle, falan mahalden hisâra yürüyüş ola. Hakk’ın izni ile fetih kapısı müyesser 102 olup, şehrin içine Tekbîr sadâları dola. Sen de o zaman pâdişâh ile birlikte bulunasın’ diye cevap verdiler. Gerçekten, nasıl tâyin buyurdularsa, aynen vâki’ oldu. Şeyhin muhabbeti, pâdişâhın kalbi dopdolu oldu. Şeyh hazretlerinden çocuklarından birisi şöyle nakletmiştir: ‘Tâyin ettikleri vaktin hulûlu yaklaştığında, henüz fetih eserleri zuhûr etmediği cihetten, gayet muzdarib olmuşlardı. Haymelerine vardım. Kapılarını kapatarak, hizmetkârını gözcü koymuş idi. İçeri girmeye kasd eyledim. Men’ etti. Hazreti Şeyh böyle tenbîh buyurdular, dedi: Ben de çadırın bir köşesinden gizlice bakıverdim. Gördüm ki, başını açıp secdeye varmış. Mübârek yüzlerini toprağa sürüp, ağlayarak, her şeye çâre olan Allah’ın dergâhına arz-ı niyâz eylerdi. Nihâyet, başlarını secdeden kaldırıp, mübârek ellerini yüzlerine sürdüğünü gördüm. “Elhamdülillâh fetih müyesser oldu” dediler. Ben de o mahalden kale tarafına nazar eyledim. Gâzilerin tâyin olunan yerden yürüyüş etmeye başladıklarını gördüm. Tâyin edilen vakitte zafer yüzlü fetih müşâhede olundu. (Çabuk, 1989a, s.271-272). İstanbul’un fethi veya Akşemseddin efsanesi, İstanbul’un fethi sırasında, fethin zamanı ve vaktiyle ilgili olarak Akşemseddin Hazretlerinin göstermiş olduğu keramete dayanmaktadır. Ancak efsanenin anlatılma sebebi Fatih’in İstanbul’u nasıl fethettiğini göstermektir. Bu efsanede velilerin gelecekten haber verme işlevini görüyoruz. Bu vesile ile İstanbul’un fethi ilahi bir kaynağa bağlanmaktadır. Bu efsane tarihi bilgileri taşıma, destekleme ve eğitim işlevi görmektedir. Ayrıca keramet sahibi velilerin toplumdaki yeri ve önemini güncellemektedir. Fatih’in Akşemseddin’i gaza meydanına getirmesini, ona gösterdiği itibarı ve Akşemseddin’in fethin gerçekleşmesi için secdeye vararak yaptığı duayı dikkate aldığımızda zaferlerin ve başarıların elde edilmesinde maddi güç yanında manevi gücün de gerekli olduğunu görüyoruz. Bu efsane, değerlere, toplum kurumlarına ve törelere destek verme, eğitim ve kültürün gelecek kuşaklara aktarılarak eğitilmesi işlevlerini gerçekleştirmektedir. g. Yavuz Sultan Selim Efsanesi: Hikâyet olunur ki; Osmanlı devletinin fâzılı, ilim ve maârif üstâdı Kemal Paşa- zâde, Merhum cennet-mekân Sultan Selim Han hazretlerinin vilâdetlerinde zuhur eden halleri yazmış ve buyurmuşlardır ki, kader semâsının ayı, cihana ayak bastığı hengâmda, keramet sahibi bir derviş; sabahın erken saatlerinde Bâb-ı Hümayun 103 önünde bulunarak, bahtiyar felek güneşinin tulu’ edeceğinden haber vermiş ve şöyle demiş: “Osman-oğulları hanedânından bugün bir oğlanı vücuda gelecektir. Sabahın oluşu gibi, devleti güneş misali ufukları pür nur edecektir. Onun, babasının yerine hilâfet tahtına geçerek âleme sultan olması Allah’ın emri ile mukadder ve mukarrerdir. Bu güzel bedenin yedi yerinde anber misâli benler olsa gerektir. O benlerin sayısınca, beyleri kahredip, hapsine zafer bulsa gerektir” diyerek müjde vermiştir. Daha sonra derviş gaip olur gider. Nihâyet o keramet sâhibi dervişin beşaretle ettiği işaret vuku’ buldu. Tarih kitaplarında da yazılmıştır. Yavuz Sultan Selim Han’ın vücudu zuhura geldiğinde, pâk bedeninde ve parlak çehresinde, o dervişin işâret ettiği minval üzere, yedi adet ben zâhir olduğunda, hepsi bildiler. “O gizli esrârı haber veren azizin sözleri kerametten hâli değil imiş” dediler. Hakikat hal, cihan padişahı, ikbal ile vakit gelip cihangirliğe tâlib oldu. Yine dervişin dediği gibi yedi adet taht sâhibine galib geldi. (Çabuk, 1989b, s. 93-94). Yavuz Sultan Selim Efsanesi, Yavuz’un doğumunun, niteliklerinin, büyük bir kahraman ve hükümdar olacağının ve yapacağı fetihlerin derviş tarafından haber verilmesi, müjdesidir. Geleneksel anlatılarda kahramanın doğumu rüya veya pîr vasıtasıyla önceden haber verilmektedir. Bu efsanede anlatılan olay, Yavuz’a daha doğmadan bir destan kahramanı niteliği kazandırması yanında, efsanelerin tarihi bilgileri taşıma ve destekleme işlevini de ortaya koymaktadır. Bu efsanede işlev, halk anlatmalarında en sık karşımıza çıkan motiflerden biri olan pîr/yaşlı bilge/derviş üzerine yüklenmiştir. Pîr/derviş yukarıdaki efsaneler içinde en sık karşımıza çıkan motiflerdendir. Oğuz Kağan destanından Dede Korkut’a, masallarımızdan efsanelerimize, pîrler başımız dara düştüğünde/sıkıştığında “Kul sıkışmazsa Hızır yetişmez” babında imdadımıza yetişen tiplerdir. Yazılı ilk dönem eserlerimizden Kutadgu Bilig’in dört kahramanından biri olan Ay Toldı’nın, özellikle saadet’i temsil eden vezirin pir/ihtiyar olması mutlak bir mesajdır. Pîr’i halk anlatmaları yanında gerçek hayatta başarılı devlet adamlarımız, kahramanlarımız yanında da görürüz. Örneğin Kül Tigin ve Bilge Kağan’ın yanında Vezir Tonyukuk, Melikşah ve Alparslan’ın yanında Nizamü’l Mülk, Fatih’in yanında Akşemseddin, Kanuni’nin yanında Sokollu Mehmet Paşa vs bulunur. 104 Bu efsanenin temel işlevi, Yavuz Sultan Selim’in, Allah tarafından seçilmiş, özel yaratılmış bir kahraman, bir sultan olduğunu tescil ederek halk gözünde yüceltmek, büyütmek ve kutsamaktır. Bunun yanında “Ulusu olmayan uluya kalır.” ata sözü mucibince ihtiyarlarımızın tecrübesinden, bilgisinden, görgüsünden faydalanmamız gerektiğinin de vurgulandığı kanaatindeyiz. h. Sultan Süleyman Efsanesi Bu günlerde, ülkeler zapteden padişah hazretlerinin mübarek mizaçları bir miktar inhiraf tahsil eyledi. Kuvvetleri zaif ve zaafları kuvvet bulmuş idi. O yüksek yaradılışlı ve temiz itikadlı cihad ehlinin fatihi, kalenin fethi için kulların rabbi olan Allah’ın dergâhına niyaz elini açıp: Âteş-i kahrınla yâ-Râbb oda yansın bu hisâr diye feryad ve zari ile münacâat ve hâcet dileğinde bulunmakla, duasının taşı, icabet hedefine karin olup, Kahhar sıfatı ve mevsuf Allah’ın hikmeti ile, hisarın içinde bulunan barut mahzenine bir ateş düşerek, bütün duvarları ve surları yandı, yerle bir oldu. Yıkılası melunlara, mesken ve makarr kalmadı. Hepsi yerle bir oldu. Kale baştanbaşa bu veçhile yıkılma sureti gösterdiğinde, her taraftan, İslam askerleri içerisinde koydular. Gaib bir nidâ ve şüphe götürmeyen bir ilham ile “yardım Allah’tandır ve fetih yakındır” (Kur’an, LXI, 13) avazesiyle, zemin ve zaman, yer ve gök güm güm gümüledi. Savaş meydanını yiğitleri, yok olası düşmana göz açtırmayıp, ateş gibi tesirli kılıçları ile üşüştüler. Bir anda nice bin düşmanı kara toprağa düşürdüler. Velhasıl iç kale dahi, ele geçirildi. Cehennemlik düşmanın ölülerinden tepeler peyda oldu. Kiliseleri ve mabedleri camilere ve mescitlere çevrildi (Çabuk, 1989b, s. 301-302). Sultan Süleyman Efsanesi, Zigetvar Kalesi’nin nasıl fethedildiğinin özetidir. Zigetvar Kalesi’nin fethi uzayınca, Kanuni hüzünle ellerini açıp, “Âteş-i kahrınla yâ- Râbb oda yansın bu hisâr” şeklinde ağlayarak dua eder. Zigetvar kalesinin barut mahzeni patlar, kalenin duvarları yanıp yıkılır ve fetih gerçekleşir. Burada açık bir şekilde padişahın kerameti görülür. Yaşanan olay, Sultan Murad efsanesiyle aynı muhteva ve niteliktedir. Her iki efsanede de zaferin tehlikeye girdiğini gören padişah dua eder ve duaları kabul olur. Bu durum, Hz. Peygamberin Bedr Gazası sırasında yaptığı duayı4 hatırlatmaktadır. Hem sayı hem teçhizat bakımından kendinden kat ve kat 4 Bedr Gazası sırasında Peygamber Efendimiz, “Allah’ım! Bana yaptığın vadini yerine getir! Allahım! Şu bir avuç İslam cemaatini helak edersen artık sana yer yüzünde ibadet edecek kimse kalmaz!; Ya Rabbi 105 güçlü düşman kuvvetleriyle karşılaşan Hazreti Peygamber, zaferin tehlikeye girdiğini görünce Allah’a dua ederek yardım ister. Allah (CC) Peygamberimizin duasını kabul eder, meleklerin yardımıyla Müslümanlar Mekkeli müşrikleri yener (Ayvallı, 2009, 183-191). Bu efsane, Kanuni’nin büyük bir devlet adamı olması yanında, manevi açıdan da büyüklüğünü gösterir. Öyle ki Allah onun isteğini kırmıyor, “yansın bu hisar” demesiyle hisarın barut mahzeni patlayarak yanıyor. Bu durum Kanuni’yi ordunun ve halkın gözünde Allah’ın dostu, velisi yapma işlevi görüyor. ı. Ahmed Paşa Kalyonu Efsanesi: Veziriazam Melek Ahmed Paşa’nın kendi malı ile yaptırdığı kalyonu denize indirilirken battı. Ondan fazla işçi öldü. Bu sırada paşa Osmanlı ülkesinde bulunan, dua okuyucuların görevlerine son verdirmişti. Mazlumların ahından doğan fırtına böyle bir sonuç vermiştir (Çabuk, 1989b, s. 598-599). Ahmed Paşa Kalyonu Efsanesi, haksızlığın karşılıksız kalmayacağının güzel bir örneğidir. Dua okuyucuları işten çıkaran Ahmet Paşa’nın kalyonu batarak ilahi adalet yerini bulmuştur. Bu efsane, içtimai değerleri eşitleme, topluma yön verme ve gelenek ve görenekleri koruma işlevleri görmektedir. Bu efsanenin aynı zamanda dini değerleri ve din görevlilerini koruma işlevi yüklendiği de söylenebilir. j. Yanko bin Madiyan ve Halkının Helakı Efsanesi: Yanko bin Mâdiyân, âdet olunduğu üzere, gururla mest olup, şeytanın iğvasıyle put-perest oldu. Menhiyyâtı irtikâb eylemekle, Allah’ın gadabına müstahak oldu. Yani, her şeyin yaratıcısı ve besleyicisi Kahhar hazretleri, cebr ile intikam alıp, bu zemm edilmiş zümreye ve kötü yaratılmış topluluğa hışm eyleyerek toplandıkları bir günde, ansızın akıbetlerini berbad eyledi. Bir rüzgâr fırtınası peydâ etti. Öyle şiddetli bir yağmur yağdı ki Nuh tufanından nişan verdi. Arkasından da hemen büyük bir zelzele vaki oldu. Korkularından o büyük kiliseye girip sığındılar. Putlardan, fasit itikadlarınca, yardım ümidinde bulundular. O büyük zelzelenin tesirinden kilisenin kubbesi ve duvarları ile kapıları tamamiyle yıkıldı. İçinde bulunan müşrikler ve Yanko bin Mâdiyân dedikleri dinsiz kralları, beyleri ve hademeleri nâmındaki melunları bir uğurdan helak eyledi. Sapıklığı iş edinmiş kâfirlerden bir ferd kalmadı. Bugünkü At- meydanı’ndaki saray, o büyük kilisenin yerinde bina olunmuştur. Kanuni Sultan Süleyman devrinde, Has-odabaşılıktan veziriazam olan Makbûl İbrahim Paşa’nın bina bana vadettiğin yardımı lütfet!” şeklinde dua etmiştir. Bunun üzerine Allah’ın inayetiyle meleklerin yardımıyla müşrik ordusu yenilmiştir (Ayvallı 2009, 186-191). 106 ettirdiği saraydır. Kendisinin de yapılan tahkik sonunda, Yanko bin Mâdiyân neslinden olduğu anlaşılmıştır. İskender Rumi, bu yılda vücuda geldi diye rivayet olunur. Bundan sonra kırk yıl miktari, bu şehir harab kaldı. Haşerelerin, vahşi hayvanların ve kuşların toplandığı yer oldu. O taraflarda sakin olan halk bu ilahi kazayı gördüler. Hemen ibret aldılar ve başka memleketlere dağıldılar. Şehir böylece harab kaldı. Yanko’nun Bozantin adında bir oğlu vardı. O sırada orada hazır bulunmuyordu. Bu yüzden zelzeleden kurtulmuştu. Üngürüs (Macaristan) diyarına azimet etmiş ve orada istiklal bulup, padişah olmuş idi (Çabuk, 1989a, s. 280). Yanko bin Madiyan ve Halkının Helakı Efsanesi’nde İstanbul’u kuran Yanko bin Madiyan’ın ve halkının hak dinden ayrılıp putperestliğe geçmesiyle nasıl helak edildiği anlatılmaktadır. Hak dinden ayrılıp putperestliğe geçen Yanko bin Madiyan ve İstanbul halkı ikinci bir tufan yaşar. İstanbul halkının tamamı helak olur ve şehir kırk yıl harab bir şekilde kalarak vahşi hayvanların ve haşerelerin yurdu olur. Bu efsanede dini ve toplumsal değerlere destek verme işlevi görülür. 2. Belli yerler ve mekânlarla ilgili efsaneler Bazı mekânlar bir hikâyeyi zaruri kılmaktadır. İstanbul ve İstanbul’daki bazı mekânlar bu tür yerlerdendir. İnsan zihninin ve elinin harikulade örnekleri olan bu eserler/mekânlar, varlıklarıyla beraber ister istemez birçok hikâyeye şekil vermişlerdir. Örneğin İstanbul’u, Ayasofya Camisi’ni, Topkapı Sarayı’nı, Kız Kulesi’ni, Sultan Ahmet Camisi’ni vs. gören insan, buraların yapılış hikâyesini merak ediyor ve öğrenmek istiyor. Bu tür yerlerin tarihini yazan insanlar da bu merakı bildiklerinden yeri geldiğinde, bu yerlerle ilgili halk belleğinin ürettiği ve bir yerde halkın bu yerlerle ilgili duygu ve düşüncelerini yansıtan hikâyelere eserlerinde yer vermektedirler. Bu hikâyeler, halkın bu yerlere bakış açısının resmi olduğu gibi, halkın bu yerlerle ilgili algısını da göstermektedirler. a. İstanbul’un Kuruluş Efsanesi Şeddad neslinden Yanko bin Mâdiyân adlı bir padişah, ihtişam sahibi Süleyman peygamber Aleyhisselâm’ın fermanıyla, Aydıncık’ta devler ve cinler tarafından bina edilen ve temâşâlık dedikleri göğe asılı bir kasrı kendilerine tahtgâh edinmişlerdi. Bir gün orada olan acayip sanatlar ve garip nakışların temaşasıyla meşgul iken, hatırlarına bu gelir ki kendileri de bu âlemde bir nam koyup, kıyamete kadar ismi baki kalsın. Bu fikir ile bir gece uyku âlemine varır ve şimdiki İstanbul’un bulunduğu yeri görür. İhtiyar 107 bir zât, rüyasında kendisine şöyle hitap eder: “Bu münasip mahalde bir şehir inşasına himmet etmek gerektir. O sebeple senin de nâmın kıyâmete kadar baki kalıp, anılır olur” dedi. Nur yüzlü ihtiyar kaybolunca, gördüğü rüyayı, vezirlerine anlattı. “Hiç böyle bir yer bilir misiniz?” diye sual etti. Vezirleri hangi tarafta olduğunu tayin edemeyince, tekrar halvetgâhına vardı ve endişe ile bu sefer, üzerinde uyuduğu döşeği ile birlikte kalkıp, adı geçen mahalle kondurdular. Uyanınca, tenhâ yerde kaldığı için, canından bizar olup, ahvâli ve melâlini def gayesiyle, son derece ızdırap ile her tarafa şitâb etmeye başladı. Nihayet bazı kimselere rast geldi. Halini izah eylediğinde, kendisini o bölgenin hâkimine haber verdiler. Bölgenin hâkimi gelip, eteğine yüz sürdükten sonra, hizmet makamında durdu. Ubûdiyetinin gereklerini yerine getirerek, Yanko’yu bir ata bindirdi. İkisi birlikte, o tarafları gezip dolaştılar. Yanko, Akdeniz ile Karadeniz’in birbirine karıştığı boğazda sünbuse şeklinde iki tarafı deryaya ve bir tarafı da karaya vaki olmuş cezireye benzer bir yer gördü. Yanko bin Madiyan, bu münasib yeri görünce çok beğendi. Burada nasıl bir şehir yapacağını tahmin eyledi (Çabuk, 1989a, s. 274-275). İstanbul’un Kuruluşu Efsanesi, İstanbul’un kim tarafından nasıl kurulduğunu anlatan bir efsanedir. Bu efsane yanında İstanbul’un kuruluşuyla ilgili daha birçok efsane vardır (Lokmacı, 2019, 340-363). İnsanlar, İstanbul gibi kadim şehirlerin kuruluşlarını merak ederler. Solak-zâde bu durumun farkındaki bu merakı gidermek için İstanbul’un nasıl kurulduğuna dair bir efsaneyi buraya almıştır. Böylece eserini de tekdüzelikten kurtarmıştır. Anlatılan bu efsane tarihi bilgileri taşıma ve destekleme işlevi görmektedir. Bu efsanede üç ayrı motif, rüya, ihtiyar ve tayy-i mekân motifleri görülmektedir. Motiflerin niteliği İslami motiflere benzemektedir. Bu durumun Süleyman Peygamber’e uymuş olmasından kaynaklanması muhtemeldir. Yanko bin Madiyan’a şehir kuracağı yerin rüyasında ve ihtiyar biri tarafından gösterilmesi kültür örneği rüyalara (Günay, 1999, 91) benzemektedir. Ancak Yanko bin Madiyan’ın döşeğiyle oraya getirilmesi ise olağan bir durum değildir. Müslümanlarca feth edilmeden yaklaşık sekiz asır önce İslamiyet’le müjdelenen bu şehir, birçok dinin ortak değeri ve kutsal sayılmaktadır. İstanbul’un kuruluşu hem Süleyman Peygamber hem de ihtiyar vasıtasıyla ilahi bir işarete bağlanmıştır. Böylece bu efsaneyle İstanbul kutsiyet ve dokunulmazlık işlevi kazanmıştır. 108 b. Ayasofya’nın Yapılışı Efsanesi: Daha sonra, büyük kubbenin yapılmasına mübaşeret olundu. Tekmiline himmet edildiği esnada, bazılarının rivayetine göre, hazinede sofia malında nesne kalmadı. Sofya vilayetindeki evkafından akçe getirilmesi için bir nice gün beklenildi. Bu yüzden inşaat tehir edildi. Meğerki mimarın bu inşaatta bulunan âlet ve eşyanın bekçiliğini yapan bir şakirdi var idi. Bir gün, o aletler üzerinde bekçilik yaparken, mihraba mukabil olan kapının iç tarafında, sol tarafındaki direğin dibinde nurani bir şahsın zuhur ettiğini gördü. İhtiyar, bir zaman binaya nazar etti. Bekçilik yapan mimarın şakirdine: “Bu binayı niçin tamam yapmazlar?” diye sual etti. Şakirt de. “Hazinede akçe kalmadığından dolayı tehir olundu” diye cevap verdi. O kimse şöyle dedi: Var üstadını çağır, gelsin ben ona bir define gösteriyim ki, bu bina onunla tamam ola” deyince, şakirt cevap verdi: “Ben burayı bırakıp gitmeye korkarım. Bazı aletler zayi olursa, sonra üstadım bana hışım ve gazab eder” dedi ve ihtiyarın sözünü kabul etmedi. Nurani ihtiyar ise, yeminler ve ahdler edip, o şakirdi inandırdı ve kendisi gelinceye kadar başka bir yere gitmeyeceğini söyledi. Bunun üzerine şakirt varıp üstadını buldu ve o ruhani şahsın beşaret dolu haberini bildirdi. Aralarında meydana gelen muameleyi de anlattı. Hemen akıllı görevliler bir yere gelip düşünmeye başladı. “Bu güzel huylu adam boş değildir. Gelin bu şakirdi birlikte oraya götürmeyelim. Ta ki o aziz kişi, bir daha oradan başka bir yere gitmesin” diyerek hile yoluna saptılar. Hakikaten varıp o aziz ile buluştular. O aziz bunlara define yerini gösterdi. “Şu mahalli kazın, burada hazine vardır, alın bu binaya sarf edin. Binayı tamamlayın” dedi. Vakı’a o mahalli kazıp, hesaba gelmez mal buldular. O mal ile Ayasofya’yı tamamladılar. Rivayet ederler ki o seçkin aziz, yine ol direğin dibinde gaib olmuştur. Allah bilir ya Allah’ın ileri gelen kullarından olması muhtemeldir. Veyahut feriştehlerden olub, bu eski mabedin nigehbanıdır. Daha sonra o direk evliyaların karagahıdır diyerek, gelenler yüz sürmekden, hatta bazıları hassa vardır deyip, bıçak ile yontup çizmekten el çekmediler (Çabuk, 1989a, s. 283-286). Ayasofya’nın Yapılışı Efsanesi, Ayasofya Camisi’nin ilk inşasının nasıl yapıldığını anlatmaktadır. Bizans döneminde kilise, Osmanlı döneminde cami olarak kullanılan Ayasofya, İstanbul’un tarihi sembollerinden, dünyanın en önemli mabetlerinden ve yapılarından birisidir. Ayasofya’yla ilgili yerli ve yabancı kaynaklarda 109 birçok efsane kaleme alınmıştır (Sansar, 2019, s. 97). Bu efsanelerden biri de Solak- zâde Tarihi’nde geçen Ayasofya’nın yapılışı efsanesidir. Efsaneye göre, Ayasofya’nın yapımı sırasında kubbeye gelindiğinde inşaat için ayrılan kaynak biter. İnşaatın durma ihtimali ortaya çıkınca fil ayakların birinin dibinde peyda olan bir ihtiyar yapımın devam etmesi için bir define yeri gösterir ve Ayasofya bu define ile tamamlanır. Bu efsanedeki nurani kişi ve yaptığı yardım Ayasofya’ya bir kutsiyet kazandırmıştır. İstanbul’un kuruluşu efsanesi için söylediklerimiz Ayasofya’nın kuruluşu efsanesi için de söylenebilir. İhtiyarın Ayasofya içinde aynı yerde görünüp kaybolmasıyla bu ulu mabedin kutsallığı tescillenmiştir. Bu efsane Ayasofya’yla ilgili değerleri taşıma, koruma ve güncelleme işlevi görmektedir. c. Süleyman Ağa Kasrı Efsanesi: Süleyman Paşa çekilip Aydıncık’a geldi. Bu diyarın garip eserlerini ve acayip binalarını görünce, seyirlik adı ile tanınan Süleyman kasrına çıktı. Bu kasrın Belkıs için bina olunduğunu rivayet ederler. Derler ki, Hazreti Süleyman zamanından beri, bu ulu binada bulunan mermerleri ve büyük sütunları cihan sultanları bunca zamandır kendi binalarına nakl ettirip getirirler, yine de eksikliği ve noksanı belli olmamıştır (Çabuk, 1989a, s. 33). Süleyman Kasrı Efsanesi, Hazreti Süleyman tarafından Belkıs için yaptırılan ve Süleyman Kasrı olarak bilinen binanın sütunlarıyla ilgilidir. Bu efsane bir peygamberin mucizesinden kaynaklanmaktadır. Hazreti Süleyman zamanından beri Süleyman Kasrı’ndan mermer sütunlar alınıp, cihan padişahlarının saraylarına taşınsa da sütunlar eksilmezler. Bu durum, peygamber mucizesine ve mekânın kutsallığına bağlıdır. d. Edirne Sarayı Efsanesi: Edirne taraflarında, şanı yüce padişah hazretleri bir uyku âleminde, nur yüzlü ve temiz çehreli bir gencin şimdi Dârüssâde dedikleri, Safalar saçıcı bir menzilde gönül alıcı bir bina inşa etmesini işaret buyurduğunu gördüler. Ertesi günü, namlı kumandanları ile ata binerek, zikir olunan mevki şehrin çevresinde araştırdılar. Gezerlerken, şehrin yakınlarında bu mevkii, uykusunda işaret olunan nişan ile görürler. Hemen ferman buyurdular. Cennete benzeyen ve gönüller açıcı güzel bir köşk bina (Edirne Sarayı) olunarak bu güzel belde İslam kubbesi ile sanki İslam diyarı oldu (Çabuk, 1989a, s. 46). 110 Edirne Sarayı Efsanesi, haberci tip diyebileceğimiz efsanelerdendir. Bu efsanede padişaha nereye saray yapması gerektiği rüyasında gösterilir. Ancak bu sefer bir farklılık vardır; yeri gösteren ihtiyar değil, temiz yüzlü bir gençtir. Bu durum padişahın niyetinin halisliğini ve kendi başına olmadığını göstermektedir. Bu efsanenin işlevi kurumlara ve törelere destek verme, devlet erkanına karşı güvenin güçlenip kökleşmesini sağlamaktır. 3. Dini nitelikli efsaneler a. Emir Buhari Şemseddin Efsanesi: Emir Buhâri (Şemseddin) Hazretleri (Allah rahmet eylesin ve ruhunu takdis etsin): “(Düzme) Mustafa’ya gerçekten padişahlık verilmişti. Hazret-i Habibullah ile üç defa buluştum. Tazarru ve niyaz edip ayağına düştüm. Sultan Murad’ın saltanatta bırakılmasını rica eyledim” buyurmuş. Bu keramet sahibi velinin duası idi ki, Düzme Mustafa’ya bu halet vaki oldu (Çabuk, 1989a, s. 194). Emir Buhari Şemseddin Efsanesi, Emir Buhari’nin kendisinin, kerametine bağlı olarak anlattığı bir efsanedir. Bu, veliler arasında görülen bir durum değildir. Bir velinin kerameti genellikle başkaları tarafından anlatılır. Bu efsane metni ise Emir Buhari’nin bizzat kendisinin kendi hakkında anlattığı bir keramettir. Emir Buhari, Hz. Peygamber’in aracılığıyla Osmanlı’yı Düzmece Mustafa belasından kurtarıyor. Bu efsane, Osmanlı hanedanını kutsama yanında, bir velinin neler yapabileceğini ve duanın gücünü de göstermektedir. Bir veli kerametine dayalı bu efsane, kültürü gelecek kuşaklara aktarma, toplumsal değerlere destek verme, değerleri güncelleme ve köklenip güçlenmesini sağlama işlevleri bulunmaktadır. b. Kıbrıs Adasının Fethi Efsanesi: Kıbrıs adası, bir iki defa feth olunup İslam eline girmiş idi. Bunlardan birincisi Muaviye zamanında feth olunup, sahabe ve tabiinden nice kişilerin saadetli mübarek mezarları burada bulunmaktadır. Hattâ bir gün Ümmü’l-Haram hanesinde, Resulullah (S. A. V.) bir vahiy uykusuna varmış idi. Tebessüm ederek uyandıklarında, Ümmü Haram, Ya Resulullah, daima tebessümden hali olmayasınız. Bu tebessümünüzün sebebi nedir?” diye sual edince, Nübüvvet sahibi Peygamber cenabları buyurdular ki: “Yâ Ümmü Haram, ümmetimden bir taife gördüm. Taht üzre padişahlar gibi gemilere binip, düşman gazasına gittiler”. Ümmü Haram, “Ya Resulullah dua eyle, bende onlardan 111 olayım”, dediğinde, o mürüvvet ve vefâ kaynağı (ya Rabbi onu onlarla haşreyle) diye dua buyurdular. Muâviye zamanında Ümmü Haram, karısı ile Kıbrıs adasına gazâ için gemilere binerek gitmişdir. Gemiden çıkıp Kıbrıs’a revan olurken atından düşüp şehid olmuşdur (Çabuk, 1989b, s. 323-324). Kıbrıs Adasının Fethi Efsanesi, Peygamber Efendimizin bir rüyasına ve duasıyla ilgilidir. Bu efsanede de daha önce bazı efsanelerde gördüğümüz rüya motifi görülmektedir. Rüya motifinin işlevi önceki efsanelerle aynıdır. Kıbrıs adasının fethini rüyasında görenin Hz. Peygamber olması, bu adayı İslam dünyası için özel kılmış, kutsallık kazandırmıştır. Burada efsanelerin mekâna kutsallık ve dokunulmazlık kazandırma işlevi görülmektedir. İslam tarihiyle ilgili gerçek bilgileri ve bazı dini değerleri ihtiva etmesi hasebiyle eğitim ve kültürü gelecek kuşaklara aktarma işlevi görmektedir. c. Rukya Efsanesi O zamanlarda mağrib diyarında Rukya adında, hünerli bir adem vardı. Garib ilimlerde ve tılsım dizmekte muktedir bir şahıs idi. Bu adam, Yanko bin Madiyan’ın Rum vilayetinde benzeri bulunmayan bir şehir ve büyük bir kilise yaptırmış olduğunu haber aldı. Hünerini göstermek için İstanbul’a geldi. Seyyarelerin kıran olduğu zamanda, halis altından bir sığırcık kuşu şeklinde bir zeytin çekirdeği düzdü. Elmas ve yakut ile müzeyyen kıldı. Çekirdeği kuşun ağzına verdi. Bir altın levha üzerine, Tevrat ve Zebur’daki Allah isimlerinden bazı vefk ve tılsımlar resm etti. Bunu o büyük kilisenin kubbesine bağladı. Daha sonra Isfahan vilayetine varıp, etraftaki sığırcık suyundan yüz kumkuma su aldı. Her kumkuma beşer yüz dirhem su ile dolu idi. Bu suyu İstanbul’a getirdi. Şüphesiz Allah’ın hikmeti ile o suda öyle bir hassa vardı ki her yüz dirhem suya bir sürü sığırcık kuşu musahhar ola. O suyu herhangi diyara getirseler, o kuşcağızlar orada yuva kurarlar ve ikamet ederler. Amma bunun şartı, alçak yere konulmayıp, yüksek bir yere asıvermelidir. Eğer yere konsa dağılmaları muhakkaktır (Allah her şeye kadirdir). Bütün bu işleri tamam eyledikten sonra, mahalline vaz’etti. Yani o kumkumayı, büyük kilisenin kubbesine zencir ile astı. Ruhbanlara da şöyle talimat verdi: Her yıl zeytin zamanı gelince, o levhayı, sığırcık şeklinde olan mücevher tılsıma asalar. Mutlak kadir olan Allah’ın kudretini göreler. 112 Yalnız birinci yılda, zeytin vakti geldikte, levhayı kararlaştırılan şekilde astılar. Her kumkuma için beş alay gelip her birinin adedi hadden ziyade ve kıyasdan uzak idi. Her birinin ağasında bir zeytin ve iki pençesinde iki zeytin var idi. Her biri o şeklin üzerine zeytin saçtılar.her yıl kırk gün bu hal üzre oldu. Daha sonra levhayı saklarlar idi. Bu şekilde hesaba gelmez zeytin toplandı. O ruhbanlara gıda oldu (Çabuk, 1989, 278-279). Rukya Efsanesi, esrarlı efsanelerden biridir. Tılsım, geçmişten günümüze bazı insanların uğraştıkları gizli, esrarlı, büyüsel uygulamalardan biridir. Rukya efsanesinde, garip ilimlerde ve tılsım düzmekle muktedir Rukya adlı bir adamın sığırcık şeklinde yaptığı tılsımlı kuşu, büyük kilisenin (Ayasofya) kubbesine bağlamasıyla zeytin zamanı, sığırcık kuşlarına zeytin toplatması anlatılmaktadır. Çelebi tılsımı, “aktif semavî güçlerin pasif yer güçleriyle temasa geçerek onları etkilemesinden söz eden sanal bir ilim” (https://islamansiklopedisi.org.tr/tilsim) şeklinde tanımlamıştır. “Tabiat üstü güçlere, birtakım sırlara sahip olan nesne, çözülemeyen düğüm, anlamı gizli ve kapalı söz” manasına gelen tılsım, Türkler arasında bu manada hamail, efsun ve büyü kelimeleriyle de karşılanır. Tılsım Anadolu folklorunda “büyünün etkisini sağlayan araç, define vb. gizli şeyleri bulmaya, kapalı kapıları açmaya yarayan söz, kadınların nazardan ve kötülüklerden korunmak için başlarına taktıkları metal süs eşyası” manasında kullanılır. Tılsım terim olarak “uygun zaman ve konumdaki aktif semavî kuvvetlerin pasif yer güçleriyle temasa geçerek onları etkilemesi keyfiyeti” diye tanımlanır. İslâmiyet bu âdetlerin tamamını yasaklamıştır. Buna rağmen söz konusu uygulamalar, yerli geleneklerin ve kadim kültürlerin etkisiyle Müslümanların arasında varlığını sürdürmüş, bu çerçevede kitaplar yazılmış ve uygulamalar yapılmıştır (Çelebi, https://islamansiklopedisi.org.tr/tilsim 20.12.2019). İslam dini tarafından yasaklanmasına rağmen toplum ve hatta yöneticiler tarafından tılsıma inanılmış ve savaş, doğal afet gibi zor zamanlarda bu kültürden/gelenekten istifade edilmeye çalışılmıştır. Örneğin Türklerin yada taşıyla veya aygır kafatasıyla yağmur yağdırması, halk arasında hamaylı taşıma geleneği, padişahların savaşlarda giydikleri üzerinde değişik ayet ve dualar yazılı tılsımlı gömlekler bunlardandır. Bu bağlamda Rukya efsanesi, toplumsal değerlere, geleneklere, göreneklere destek verme, bu tür değerleri güncelleme, köklenip güçlenme işlevi görmektedir. 113 d. Arkanuş efsanesi Arkanuş adında bir hakim de Rukya ile bir üstada hizmet eylemişlerdi. Ateşten kurtulma ve tılsım fenninde pek çok maharet sahibi idi. Rukya’nın Rum vilayetinde hüner göstermiş olduğunu işitti. Kendisi de Mağrib diyarından İstanbul’a doğru yola çıktı. İstanbul’a geldiğinde tunçtan, hüsrevani bir küp tertip etti ve içini zıbak (cıva) ile doldurdu. Ayrıca saf altından bir balık yaptı. Bazı Allah’ın has isimlerini bu balığın üzerine nakş eyledi. Daha sonra o balığı küp içine koydu ve küpün ağzını cimrilerin kesesi gibi sıkı bir şekilde bağladı. Ayrıca deniz kenarına minare gibi bir sütun yaptırdı. O küpü hemen o milin üzerine yerleştirdi. Havada ne zaman sıcaklık artsa o küp hemen kızar idi. İçinde bulunan cıva hareket etmekle, balık şeklindeki tılsım da bir çeşit harekete gelir idi. Şüphesiz denizde bulunan balıklar, şevke gelip, kendilerini o milin etrafında toplarlar idi. Bu veçhile nihayetsiz balık elde edilirdi. Hakikatte bu ruhbanların maişetleri, ancak bu iki tılsımdan elde edilen gelirden idi ve bunlarla vakitlerini geçirirlerdi (Çabuk, 1989, 279). Arkanuş efsanesi de Rukya efsanesi gibi tılsımla ilgili bir efsanedir. Arkanuş, Rukya ile aynı hocadan ders almıştır. Rukya’nın İstanbul’a gidip tılsım yaptığını duyunca o da İstanbul’a gelip bir tılsım yapar. Saf altından yaptığı tılsımlı bir balıkla denizdeki balıkların bir yerde toplanmasını sağlar. Yukarıda Rukya efsanesi için söylediklerimiz bu efsane için de geçerlidir. Bu çerçevede, Arkanuş efsanesi de toplumsal değerlere, geleneklere, göreneklere destek verme, bu tür değerleri güncelleme, köklenip güçlenme işlevi görmektedir. e. At Meydanı Yılanların Tılsımı Efsanesi: Rivayet ederler ki, bu İstanbul şehrinin imareti gidip, harab olduğundan, nice müddet boş kalmakla içinde yılanlar ve ejderhalar türeyip ve şehrin yanına kimse yanaşamaz olmuştu. Akıllı bir üstâd, tunçtan birbirine sarılı yılanların tılsımını yapıp, At-meydanı dedikleri mahalle yerleştirmiş olmakla, şehrin yılanları cümleden helak olmuşlardır. Gerçekten büyük virânelerin çoğunda, yılan ve çiyanların çokluğu vaki iken, bundan sonra eserlerine rast gelinmemiştir. Bunların yaptığı tamir ve termin, bugünkü baki olan şehrin kendisidir. Yılanların tılsımıda At-meydanı’nda mevcuttur. Nihayet Sultan Süleyman zamanında, veziriazam Makbûl İbrahim Paşa bir gün bu meydanda ileri gelen kişilerle cirid oynarken, elinde bulundurduğu topuzu fırlattı. Topuz kaza ile yılanların tılsımına rast geldi. Bir köşesini kırdı. O zamandan beri 114 İstanbul’da yer yer yılanlar görülmeye başlandı. Şimdi görülenler bile, zayıf ve mecalsiz olup herhangi bir zarara kadir değillerdir (Çabuk, 1989a, s. 282-283). At Meydanı Efsanesi, İstanbul’la ilgili efsanelerdendir. İstanbul ikinci tufanı yaşadığında şehirde kimse kalmamış, kırk yıl şehir vahşi hayvanların ve haşerelerin yurdu olmuştur. Akıllı bir adam yılanlarla bir tılsım yapıp bunu At Meydanı’na yerleştirdikten sonra yılanlar şehri terk eder. Bu efsanede yapılan tılsım, Rukya ve Arkanuş efsaneleri gibi, bir geleneğin devamıdır. Ayrıca Türklerin ata sporlarından olan ciritten bahsedilmektedir. Bu bağlamda At Meydanı efsanesi gelenek ve görenekleri koruma ve kültürü gelecek kuşaklara aktarma işlevi görmektedir. Sonuç Solak-zâde Tarihi adından anlaşıldığı üzere bir tarih kitabıdır. Bu kitap içinde folklorla ilgili birçok malzeme bulunmaktadır. Bu malzemelerden bir kısmı, kişi ve yerlere bağlı olarak anlatılan efsanelerdir. İnsanlar, daima fantastik ve olağanüstü şeylere ilgi duymuştur. Efsaneler Solak-zâde tarihini tek düzeylikten ve yeknesaklıktan kurtarmıştır. Bu bağlamda vakanüvislerin tarih yazıcılığında geleneksel sözlü anlatı geleneğimizden istifade ettiği, anlatıma canlılık kazandırmak, dinleyicinin/okuyucunun dikkatini toplamak için efsaneleri folklordan faydalandıkları da bir gerçektir. Bu üslup tarihi olayların anlatımına destani bir nitelik katmıştır. Aslında eserde efsane ve diğer folklor ürünlerinin kullanımının amacı tek bir nedene bağlı değildir. Dünyada yaratılan her kültürel değerin bir amacı, işlevi olduğu gibi; söylenen her sözün anlatılan her folklor ürünün de bir amacı, işlevi vardır. Efsaneler, içtimai düzeni sağlama, geleneği koruma ve uygulama, ruhsal açıdan rahatlatma gibi işlevleri yanında kişi ve mekânlara kutsallık kazandırma, dokunulmazlık sağlama ve örtülü bir propaganda yapma gibi işlevleri de görülmektedir. Solak-zâde eserini efsanelerle zenginleştirirken destani bir üslupla anlatımda canlılığı sağlamış, aynı zamanda devletin resmî ideolojisine hizmet etmiş, vatanı, devleti, devlet adamlarını kutsamış ve yüceltmiştir. Süleyman Şah türbesiyle ilgili anlatı da Süleyman Şah kutsanırken, Osmanlı’nın kuruluşuyla ilgili efsanelerde kuruluş tamamen mitik bir hüviyete büründürülmüş, kutsanmış; devlet doğrudan hayat ağacı motifine bağlanarak, bugün de devlet ve milletimizin devlete bakışı noktasında temel 115 ideolojisi ve inancı olan “ebed müddet” anlayışına bağlantı yapılmıştır. Birçok efsanede kişilere veya mekânlara nitelik kazandıran eylemler/unsurlar kahramanlara rüyada veya mitik bir ihtiyar tarafından haber verilmektedir. Bu durum, efsane kahramanlarını kutsayıp yüceltirken, aynı zamanda propagandalarını yapmakta, anlatılanların inandırıcılığını ve okuyucu üzerindeki etkisini artırmaktadır. Bugün Türk toplumundaki en kutsal değerlerin başında vatan, devlet, bayrak gibi değerler gelmektedir. Bunun yanında Osmanlı tarihinde birçok defa padişahlar tahttan indirilmiş ama yerine yine bir Osmanlı hanedanından biri tahta çıkarılmıştır. Bu bağlamda anlatılanlara destani nitelik katmak, inandırıcılığı ve etkiyi artırmak, eserde akıcılığı sağlamak, her şeyden önemlisi devleti, vatanı ve padişahları kutsamak için yapılanların bir yerde başarılı olduğunu ve Solak-zâde tarihindeki efsanelerin işlevsel açıdan kısaca toplumsal kurallara ve törenlere destek verme, mekânlara/ kişilere kutsallık ve dokunulmazlık kazandırma, tarihi bilgileri taşıma ve destekleme, kültürü gelecek kuşaklara aktarma, içtimai değerleri eşitleme, psikolojik rahatlama, gelenek ve görenekleri koruma ve topluma yön verme işlevleri gördüğünü söylemek mümkündür. Kaynakça Abak, A. (2015, 23 Şubat), “Kutalmışoğlu Süleyman Şah nasıl ve nerede öldü?”. Yeni Şafak, https://www.yenisafak.com/yazarlar/sabanabak/kutalmioglu-suleyman-ah- nasil-ve-nerede-oldu-2008065 Erişim tarihi: 17.12.2019. Aça, M. ve Yolcu, M. A. (2017). Folklorda örtük ve bozuk işlev. Folklor/Edebiyat, 90, 49-60. Alptekin, A. B. (2012). Efsane ve motifleri üzerine. Ankara: Akçağ. Ayvallı, R. (2009), İki cihan güneşi hazreti Muhammed’in hayatı. İstanbul: İhlas Gazetecilik. Bascom, W. R. (2014) Folklorun dört işlevi. (çev. Ferya Çalış). Halk Biliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar içinde (71-86). Ankara: Geleneksel. Boratav, P. N. (2016). 100 soruda Türk halk edebiyatı. Ankara: Bilgesu. Çelebi, İ. (2008). Rüya (Ed. Kollektif). İslam Ansiklopedisi C. 35 içinde (306- 309). Ankara: Türk Diyanet Vakfı. Çobanoğlu, Ö. (2009), Halk edebiyatına giriş, (Ed. Halit Biltekin), Eskişehir, Anadolu Üniversitesi. 116 Çobanoğlu, Ö. (2016). Halkbilimi kuramları ve araştırma yöntemleri tarihine giriş. Ankara: Akçağ. Ekici, M. (2015). Kuramlar ve yöntemler. (Ed. Öcal Oğuz vd.). Türk Halk Edebiyatı El Kitabı içinde (61-96). Ankara; Grafiker. Gökşen, C. (1999). Giresun efsaneleri. Yayımlanmamış Yüksek lisans tezi. Karadeniz Teknik Üniversitesi, Trabzon. Günay, U. (1999). Türkiye’de âşık tarzı şiir geleneği ve rüya motifi. Ankara: Akçağ. İnan. A. (1998). Makaleler ve incelemeler C. I. Ankara: Türk Tarih Kurumu. Jung, C. (2014). Ortak bilinçaltı (Ed. Alev Alatlı). Batıya Yön Veren Metinler C. IV, http://dusuncetarihi.kapadokya.edu.tr/makale/ortak-bilincalti.html. Erişim tarihi: 23.12.2019. Kaya, D. (2014). Türk dünyası ansiklopedik Türk halk edebiyatı ve terimleri sözlüğü. Ankara: Akçağ. Kaya, M. (2007). Mitolojiden efsaneye Türk mitolojisinin Türkiye’deki efsanelerdeki izleri, İstanbul: Bağlam Yayıncılık. Küçük, O. N. (2014). Muhyiddîn İbnü’l-Arabî’ye göre rüya ve tabiri. Marifet, 14(3), 31-56. Lokmacı, S. (2015). Solak-zâde tarihinin tahlili ve metin tenkit, Yayımlanmamış doktora tezi. Atatürk Üniversitesi, Erzurum. Lokmacı, S. (2018). Solak-zâde tarihi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 63, 515-531. Lokmacı, S. (2019). Solak-zâde tarihi’ne göre İstanbul’un kuruluşuyla ilgili efsaneler, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, C.6 / S.1, 340 – 363. Mehmed Hemdemi, (1989a). Solak-zâde tarihi I. (Akt. Vahid Çabuk). Ankara: Kültür Bakanlığı. Mehmed Hemdemi, (1989b). Solak-zâde tarihi II. (Akt. Vahid Çabuk). Ankara: Kültür Bakanlığı. Hemdemi, M. (2016). Solak-zâde tarihi (Akt. Vahid Çabuk) İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A. Ş. Ocak, A. Y. (1984). Türk halk inançlarında ve edebiyatında evliya menkıbeleri. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Milli Folklor Araştırma Dairesi. 117 Oring, E. (2012). Folklorun üç işlevi halk bilimsel tanım olarak geleneksel işlevselcilik (çev. Aslı Büyükokutan). Milli Folklor, 96, 267-295. Ögel, B. (1995). Türk mitolojisi II. Ankara: Türk Tarih Kurumu. Sakaoğlu, S. (2009). Efsane araştırmaları. Konya: Kömen. Sansar, F. (2019). Ayasofya Kilisesi’nin yapılış efsanesi (anonim gazavâtnâme örneğinde). Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, 2, 95-108. Sevim, A. (2010). Süleyman Şah I (Ed. Kolektif). İslam Ansiklopedisi C. 38 içinde (103-105). Ankara: Türk Diyanet Vakfı. Taş, İ. (2002), Türk düşüncesinde kozmogoni-kozmoloji. Konya: Kömen. 118 Kürtün’de Değirmen Kültürüne Dair Terminolojik Bir Değerlendirme Cengiz Gökşen1 Murat TEMİZ2 Özet Anadolu’nun her köşesinde ekmeğe dair halk kültürünün önemli motiflerinden birisi olan su değirmenlerini dere yataklarındaki derme çatma yapıların içine kurulmuş, tahıllardan öğütme usulü ile un elde edilen sistem şeklinde tanımlayabiliriz. Doksanlı yıllara kadar geleni gideni eksik olmayan bu değirmenlerin birçoğu günümüzde değişik sebeplere binaen kullanılmaz olmuş, yıkılmış; hatta birçoğunun yerinde yeller esmektedir. Yine değirmene dair halk kültüründen haberdar olanların çoğu rahmetli olmuş, geleneğin son temsilcileri yaşlanmıştır. Bu yüzden kaybolup gitme tehlikesi ile karşı karşıya olan ve her anlamda kültürel miras özelliği taşıyan değirmen ve değirmenciliğe dair halk bilgisinin tespiti ve kaydı kültürümüz açısından önem arz etmektedir. Bu bağlamda araştırma sahası Gümüşhane’nin Kürtün ilçesine bağlı çevre köylerdir. Çalışma ile araştırma sahasında geleneksel usullerle un öğütülen su değirmenlerine dair kültürel değer taşıyan ne varsa katılımcı gözlem ve mülakat tekniklerini kullanarak derlemek, fotoğraflamak, yöresel isimleriyle tanıtmak, bunların etrafında şekillenen halk bilgisini terminolojik bir usulle kayd altına almak amaçlanmaktadır. Anahtar Kelimeler: Kürtün, kültür, kültürel miras, değirmen. About The Mill Culture in Kürtün a Terminological Evaluation Abstract We can define water mills, which are one of the most important motifs of the folk culture about bread in every corner of Anatolia, as a system which is built into makeshift structures in the creek beds and obtained by the grinding method from cereals. Many of these mills, which did not go missing until the nineties, have been used for various reasons and have been destroyed; many of them even blow hands. Again, most of those who are aware of the folk culture about the mill have been deceased and the last representatives of the tradition have aged. Therefore, it is important for our culture to identify and record the public knowledge about the mill and milling which is in every sense a cultural heritage. In this context, the research area is the surrounding villages of the Kürtün district of Gümüşhane. The aim of the study is to compile, photograph, present with local names all the cultural values of flour mills which are milled by traditional methods in the research field by using participatory observation and interview techniques, and to record the folk information formed around them with a terminological method. Key Words: Kürtün, , culture, cultural heritage, mill. 1 Prof. Dr. Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü

[email protected]

2 Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Öğrencisi,

[email protected]

119 1. Giriş Yemeden yaşaması mümkün olmayan insanoğlunun yemeğin hammaddesi olan besinleri elde etmesinden tüketmesine kadar yaptığı faaliyet halk bilimi açısından kültürel bir değerdir. Bu bağlamda yeryüzünde tarıma dayalı faaliyetlerin başlamasıyla birlikte, topraktan elde edilecek ürünlerin yenecek hale getirilmesi için yapılan araç gereçler, bunların etraflarında şekillenen kültürel miras özelliği taşıyan maddi ve manevi unsurların kaydı ve incelenmesi elzemdir. Bu kültürel değerlerden birisi de değişik yöntemlerle çalışan ve değişik amaçlar için kullanılan değirmenlerdir. Demir’e göre göre, değirmenlerin kullanılmaya başlanması insanlık tarihi kadar eskidir. Büyük ihtimalle, değirmenler insanların sahip oldukları ilk teknolojilerden biridir. Tarih içerisinde, el değirmeni, ayak değirmeni, su değirmeni, köle ve hayvanların çevirdikleri değirmenler gibi çok sayıda türü kullanılmıştır. Zaman içerisinde teknolojik olarak daha gelişmiş şekilleri kullanılmıştır (Demir, 1998, 28 ). Ceylan’ın aktardığı bilgilere göre, değirmenler ilk defa M.Ö. III. yüz yılda ortaya çıkmış ve muhtemelen Küçük Asya’da kullanılmıştır. Lucretius ise su değirmenlerinin M.Ö. I. yüzyılda gayet iyi bilindiklerini yazar. Anadolu’da su değirmenlerinin varlığına dair ilk delil ise Niksar yakınında bulunan Kaberia’daki Pontus kralı VI. Mithridates’in sarayındaki su değirmenidir. M.S. 200’lü yıllarda Küçük Asya’da su değirmenleri o derece yaygınlaşmıştır ki Frigya’daki Hierapolis’te (bugünkü Pamukkale-Denizli) su değirmencileri loncası bile kurulmuştur (Ceylan 2014, 70). Eldeki verilere göre, Türk kültüründe değirmenciliğin Hunlar dönemine kadar gittiği tespit edilmiştir. Selenga nehri ve Baykal gölü kıyılarında yapılan kazılarda ele geçirilenler arasında bulunan “hububat öğütmek veya ezmek için kullanılan taşlar bu kültürün en önemli eserleri arasındadır (Ögel, 1991a, 89). X. yüzyılda Uygurların başkenti Beş balık hakkında bilgi veren Çinli seyyah Wang Yen-te, suların Uygurların başkentini çevreleyecek şekilde düzenlendiğini ve bu suların tarlalarla bahçelerin sulanmasında ve değirmenlerin işletilmesinde kullanıldığını belirtmiştir (Ögel, 1991b, 50). XI. yüzyılda ise atasözlerine girecek kadar yerleşik ve yaygın bir kullanıma sahip olduğunu, Divân ü Lügati’t-Türk’te bulunan iki atasözünden anlıyoruz. Tegirmende toğmış sıçğan kök kökreginge korkmas, (Değirmende doğan sıçan gök gürlediğinde korkmaz.) (Kaşgarlı Mahmut, 1999, 282). Tenğsizde tegirmen turğursa yarağsızda yar 120 barır. (Yaraşmayan yerde, denk olmayan yerde değirmen yaparsa, imkânsız bir sırada yar peyda olur.) (Kaşgarlı Mahmut, 1999, 355).” Destan geleneğimizin ve edebiyatımızın en önemli eserlerinden olan Dede Korkut Hikayelerinde de değirmenin kullanıldığını görüyoruz (Ergin, 1997, 77, 235). Değirmen klasik edebiyatımızda, atasözlerinde, darbımesellerde, deyimlerde, benzetmelerde yer almış, değişik kavramlara sembol olmuştur. Felek ve değirmen arasında dönmeleri sebebiyle ilgi kurulmuş, bazen değirmen dünya ve feleğe, bazen de dünya değirmene benzetilmiştir. İnsan ömrü dane olarak tasavvur edildiğinden, değirmen, insan ömrünü öğüten dünya ve felek olarak düşünülmüştür (Birici, 2007, 112). Osmanlı kanunnamelerinde değirmen işletmeciliği ile ilgili düzenlemeler açık bir şekilde ifade edilmiş olup, bir değirmencinin uyması gereken kurallar en ince ayrıntısına kadar belirtilmiştir (Yörük-Kabak, 216, 219). Tanzimat Döneminde ise özellikle benzer bir değerlendirmeyi Ziya Paşa’nın felsefî şiiri Terci-i Bent’inde görmekteyiz. Gerdun bir âsiyâb-ı felâket-medârdır Gûyâ içinde Âdem bir âvâre dânedir.‛ (Kâinat, felaket mihveri etrafında dönen bir değirmen, insan ise bu değirmenin içinde âvâre bir tanedir.) Şâir, bu iki fikri diğer beyitlerde çeşitli benzetmelerle tekrarlar ve genişletir. (Gülşen, 2013, 80)). Değirmenler, geçmişte insanoğlunun temel besin maddelerinden unun elde edildiği mekânlar olması yanında, sözlü halk anlatmaları başta olmak üzere halk kültürü ürünlerinin icra mekânlarıydı. Ayrıca farklı yerleşim yerlerindeki insanların bir araya gelmesi sebebiyle, önemli işlevlerinden biri de halk arasındaki sosyal ve iletişim mekânları olmalarıydı. Bu bağlamda, insanların birbirleriyle iletişim kurması, haberleşmesi, arkadaşların, dostların buluşması, gençlerin toplanıp eğlenmesi, tanışma ve karşılaşmalara ve evlenmelere vesile olması değirmenlerin başlıca toplumsal işlevleridir. Değirmenlerin, tahıl öğütmeye gelip gidenler, orada çalışanlar, sohbet için gelenler dışında, satıcıların ve dilencilerin (Mirzaoğlu, 2012, 161) ve yolda kalmışların uğrak yerleriydi. Ülkemizde değirmen ve değirmencilikle ilgili olarak, tespit edebildiğimiz kadarıyla, bugüne kadar dil ve halk bilimi açısından fazla bir çalışma bulunmamaktadır. Değirmenle ilgili en kapsamlı çalışma Özmen tarafından yapılmıştır (Özmen 1989). Özmen, “Hatay-Erzin'de ve Genel Olarak Anadolu’da Değirmen ve Değirmencilikle 121 İlgili Kelimeler” başlıklı çalışmasında, içinde değirmen geçen deyim ve atasözlerini, Anadolu’dan derlenen kaynaklardan tespit ettiği değirmencilikle ilgili 316 kelimeyi, Hatay-Erzin’den değirmencilikle ilgili tespit ettiği dil ve halk kültürü ürünlerini vermiş, bazı kelimelerin etimolojik izahını yapmaya çalışmıştır (Özmen, 1989, 463-502). Merhum hocamız Prof. Dr. Ali Berat ALPTEKİN, vefatından önce “Türk Folkloru ve Halk Anlatılarında Değirmen” başlıklı geniş bir çalışma yapmış, fakat bu çalışma henüz yayınlanmamıştır. Mirzaoğlu (2012) ve Demir’in (1998, 2002) çalışmaları bu eksikliği nispeten gidermiştir. Bunların yanında, mimari ve tarihi açıdan konu nispeten daha fazla incelenmiştir. Değirmenler, 20. yüzyılın son çeyreğine kadar işlevsel olarak varlıklarını sürmüş, ancak yaşanan sosyal ve teknolojik gelişmelere bağlı olarak bugün yok olmaya yüz tutmuştur. Bununla beraber, Anadolu’da çok az sayıda su değirmeni arazi şartlarına bağlı olarak Çanakkale, Muş, Ordu, Trabzon vb. şehirlerde olduğu gibi işlevini sürdürmektedir. İşlevsel değerini geçen zaman içerisinde yitiren ve bu nedenle sayısı gittikçe azalan su değirmenlerinden uygun olanlar, otantik yapısıyla toplum hayatında müze veya bir kahvehane, bir lokanta mekânı olarak önümüzdeki günlerde yaşamaya devam edeceğe benzemektedir. Müze vb. yapı malzemesi olarak değerlendirilebilecek nitelikte olan su değirmenlerine ait bilginin geleceğe taşınmasının ve bu kültüre ait maddi kültür unsurlarının teknik ve yapısal özelliklerinin ortaya konulmasının önemi büyüktür (Gürses, R., Karababa Taşkın, E. B., 2007, 647-648.) Değirmenlere dair değişik kaynaklardaki tariflerin ortak özeliği besin maddesinin elde edilmesinde kullanılan “ezme ya da öğütme” usulüdür. Bu usulle çalışan değirmenlerden en yaygın olanı su değirmenleridir. Su değirmenleri Anadolu’nun birçok yöresinde olduğu gibi Gümüşhane’nin Kürtün ilçesine bağlı köylerde de ekmeğe dair halk kültürünün önemli motiflerindendir. Yakın zamana kadar Kürtün çevresindeki irili ufaklı derelerde birçok değirmen bulunmaktaydı. Kürtün Gümüşhane’nin Harşit vadisi üzerine kurulmuş ilçelerinden birisidir. Yörede Harşit ırmağını besleyen irili ufaklı yüzlerce dere bulunmaktadır. İnsanlar yüz yıllardan beri bu derelerin üzerine kurulmuş değirmenlerde un öğütmüşlerdir. Günümüzde bahse konu olan değirmenlerin çoğunun yerinde, Hayâlî’nin, “Hevâyi top varup yıkdı âsiyâlarım /Yerinde şimdi hemân her birinin yel eser” (Gülle ulaşıp degirmenlerimi yıktı, hemen hemen her birinin yerinde simdi yeller eser.) (Birici, 2007, 122 100) dediği gibi, yerinde yeller esmektedir. Çalışmanın amacı yöredeki değirmen kültürü terminolojisini katılımcı gözlem ve mülakat tekniklerini kullanılarak kayıt altına almaktır. Çevredeki değirmen kültürüyle ilgili Gümüşhane Halk Kültürü (Ülker vd. 2011, 408-413) adlı çalışmada nispeten bilgi bulunmaktadır. 2. Kürtün Çevresinde Değirmen Kültürü Kürtün çevresi oldukça engebeli yapıya sahip dağlık bir bölgedir. Dere yatakları dağların arasında derin vadiler oluşturmaktadır. Değirmenler bu vadilerin içine kurulmuştur. Buralara patika yollardan gidilip gelinmektedir. Günümüzde ancak birkaç numunesi kalan değirmenler, geçmişte imece usulü ile inşa edilmiştir. Yöredeki değirmenler küçük ama sayıca fazladır. Bu durum su kaynaklarının bolluğu yanında, her köyün mümkün olduğu kadar yakında bir değirmene sahip olmak istemesiyle açıklanabilir. Arazinin aşırı meyilli olması, suyun biriktirilmeye ihtiyaç duyulmadan, bir kanalla veya olukla değirmene ulaşma imkânının olması aynı akarsu üzerine birçok değirmen kurulmasına imkân vermektedir. Her dere yatağında beş on değirmene rastlamak olasıdır. Değirmenler köy adı, aile adı, işletenin adı, kurulduğu derenin adıyla anılır. Yörede genel anlamda değirmen işletmeciliği yapan şahıs sayısı oldukça azdır. Değirmenler herkesin malı olup isteyen istediği zaman değirmeni kullanabilir. Kadın erkek ayrımı olmaksızın herkes değirmene gidebilir. Dolaysıyla yörede yaşayan herkes değirmenciliğin inceliklerini bilir. Bu durum değirmenlerin köylere yakın olmasından kaynaklanır. Değirmenlerin tamiri eli becerikli kişiler tarafından hayır hasenat için yapılır. 3. Yörede Değirmen Kültürüne Dair Oluşmuş Terminoloji Araz değirmen: Bölgede nispeten büyük olan derelerin yataklarına kurulmuş, yaz kış suyu kesilmeyen, öğütme gücü yüksek, mekân olarak diğer değirmenlere göre daha geniş değirmenlere verilen isimdir. Ark: Yöre insanı “hark” şeklinde telaffuz eder. Değirmenin oluğuna su bağlamak için el yordamı ile açılmış derince su yoluna verilen isimdir. Arkuru oluk: Dere yatağının uygun bir yerinden değirmen taşını döndürecek miktarda suyu değirmene taşıyan ahşap, demirden ya da betondan yapılan kanala denir. Arpa: Buğdaygillerden daha çok hayvan yemi olarak kullanılan tahıl türü olup yörede unundan ekmek yapılmaktadır. Ekmeği buğday unundan yapılan ekmeğe göre makbul olmayıp daha çok hayvan yemliği olarak kullanılır. 123 Ayak: Değirmende öğütülecek unun, çekilecek yemin kalınlığını inceliğini ayarlamak amacıyla üst taşı aşağı yukarı kaldırmaya yaralan sistem. Unun iri olması için ayağın kaldırılması, ince olması için indirilmesi gerekir. Kaliteli un ya da yem için ayak ayarı iyi yapılmalıdır. Yoksa un zay olabilir. Ayağı kaldırılan değirmen hızlı döner. Yörede çalışanları gaza getirmek ya da yapılan işi hızlandırmak için kullanılan “ayağını kaldırmak” deyiminin kaynağı muhtemelen bu terimdir. Baltacık: Terim yörede “baltacuk” şeklinde telaffuz edilir. Su çarkının değirmenin üst taşını döndürebilmesi için “i demirinin” ucuna takılan parçadır. Sırt sırta duran iki balta görüntüsündeki aparat için değirmenin üst taşının alt yüzüne bir yuva açılır. Değirmenin üst taşı yuvaya oturtulan bu parça sayesinde döner. Batman: Yörede 6 okka zahire bir batman kabul edilir. Okkanın 1.250 kg geldiğini varsayarsak batmanın ağırlığı 7,5 – 8 kg. denk gelir. “Ağır ol batman gel” deyimi terimin yöre diline yansımasına dair güzel bir örnektir. Buğday: Yörede “buda” diye telaffuz edilmektedir. Ekmeklik ve yufkalık unun hammaddesi buğdaydır. Değirmene götürülmeden önce yıkanır, kurutulur. Unu mısır ununa göre ince öğütülür. Yufkalık un da buğdaydan elde edilir. Camadan: Yöre kadınlarının geleneksel dokuma tezgâhlarında ürettikleri ağzı bağlı, püskülerle süslenmiş, geleneksel motiflerle bezenmiş sırt çantasıdır. Değirmene zahire, azık, çıra, alet edevat taşımada kullanılır. Çağırmak: Suyu bağlanmış değirmenin zahire öğütmediği, boşu boşuna döndüğü zamanlarda çıkardığı sese denir. Ayrıca değirmene tahıl taneleri yeterli oranda dökülmediği zaman değirmen taşı hızlı döner. Değirmendekiler taşın çıkardığı sese binaen “değirmen çağırıyı” derler. Bu durumda değirmenin tane ayarı yeniden yapılır. Çakıldak: Değirmen taşının önüne durulduğunda solda kalan, tane teknesi ile kasnak üzerine gerilmiş sabit aparata takılan ve alt başı değirmen taşının üstüne dayalı parçadır. Değirmen çalıştığı müddetçe hareket eder ve tane teknesini titreterek teknenin içindeki tahılın değirmen taşının ortasındaki deliğe düşmesini sağlar. Çark: Gödeçten fışkıran suyun gücü ile kendi ekseni etrafında dönen tekerlek biçimindeki aparattır. Çekmek: Mısır ve arpa karıştırılarak hazırlanan yemliğin değirmende yarma iriliğinde öğütülmesine verilen isim. 124 Çöte: V şeklinde çatılan ve fındık çubukları ile örülen ayaklı bir gereçtir. Değirmende öğütülecek mısırın güdüneden ayrılmasında kullanılır. Çötenin içine dökülen mısır, sağlam ve kalınca bir kötek ile dövülür. Güdüneden ayrılan mısırlar örgülerin arasından aşağıya dökülür. Güdünelerin üzerinde kalan mısırlar elle fol edilir. Bu işlem değirmende öğütülecek kadar darı elde edilinceye kadar devam eder. Çöten: Yörede hasadı yapılan ermiş darı koçanlarını kış boyunca saklamak için çubuklarla örme usulü ile daire formunda inşa edilen üstü çatılı kulübemsi yapı. Üst başında darı koçanlarını dökmek için yapılmış genişçe bir ağız bulunur. Alt tarafında öğütülecek mısırları almak için kapaklı küçük bir ağız bırakılır. Çuval: Zahireyi değirmene taşımak için yöre kadınlarının geleneksel tezgâhta ürettikleri dokuma kumaştan yapılan kırk elli okka zahire taşınabilen torbalardır. Günümüzde sentetik iplerle dokunan çuvallar kullanılmakta olup geleneksel çuval dokuma kullanma devri kapanmıştır. Darı: Ekilmesinden yetiştirilmesine, hasadından tüketilmesine kadar yöre kültürünün olmazsa olmazlarından olan darı, baharda ekilen güzün hasadı yapılan bir tahıl türüdür. Yörede darıdan elde edilen rengi açık sarı olan una “darı unu” denilir. Kokusu ve tadıyla yöredeki yemek kültürünün en önemli motiflerinden birisidir. Değirmen taşı: Biri altta diğeri üste bulunan daire formunda kesilmiş ortaları delik, yaklaşık 90-120 cm çapında 40-50 cm yüksekliğinde hacimli iki parça taştır. Değirmen taşının büyüklüğü, değirmene gelen suyun miktarına ve değirmeni kullanan kişinin yoğunluğuna göre değişir. Tüm köylünün kullandığı, suyu çok olan derelerdeki değirmenlerin taşları daha büyük, aile değirmenleri daha küçüktür. Değirmen taşları, değirmen taşı yapan ustalar tarafından Alaca Boğazı denilen mevkiden kesilir; değirmenlere imece usulü ile taşınır ve yerine konulur. Her iki taşa da özel bir çekiçle tahılın üğünmesi ve dışarı doğru un halinde akması için saat yönünde dairesel kanallar açılmıştır. Bu kanallara “dişe,” kanal açma işine de “dişeme” denir. Değirmenin iyi öğütmesi için bu işlemin ara ara yapılması gerekir. Alt taş sabittir. Yöre dilinde tembeller için söylenen “değirmenin alt taşı çalışmak” deyimi ile alt taşın hareketsizliğine gönderme yapılmıştır. Üst taşın alt yüzünde i demirinin üst başına takılı baltacık denilen aparatın oturacağı bir yuva açılmıştır. Bu yuvaya oturan baltacık sayesinde üst taş çarkın dönme hareketini yaparak tane teknesinden ortasına dökülen tahılları altına alıp ezerek öğütür ve un teknesinde biriktirir. 125 Değirmen taşlarının çapları 50 ile 180 cm, kalınlıkları ise 30 ile 50 cm arasında değişmektedir. Taşların yüzünde öğütecekleri maddeye göre değişmek üzere 5-6 mm derinliğinde taşın eksenine dik dönüş yönüne yatık çentikler açılır. Bu şekilde hazırlanan taşlar ekseninden geçen bir mile oturtularak yatık veya dik olarak çalıştırılır. Yatık taşlar zirai ürünlerin un haline getirilmesinde kullanılırken dik taşlar daha çok yağ çıkarmak için zeytin, susam gibi yağlı tohum ve meyvaların yağlarını çıkarmakta da kullanılmıştır. Dik değirmen taşlarında çentik yoktur. Genelde sert olan kara taşlar un değirmenlerinde kullanılmıştır (Yiğit 2007, 102). Dik oluk: Düz oluk ile gelen suyun değirmenin altındaki çarka güçlü bir şekilde vurmasını sağlayan eğimli bir şekilde inşa edilen oluğa denir. Eski zamanlarda ahşaptan yapılan oluklar bir dönem taş duvar şeklinde yapılmıştır. Günümüzde tadil edilen ya da yeni yapılan değirmenlerin olukları betonarmedir. Domuzluk: Değirmenin altında bulunan odacığa denir. Değirmen taşının dönmesini sağlayan çarkın bulunduğu bu bölüme yörede değirmenin götü denir. Fol etmek: Güdünenin üzerindeki darı tanelerini el ile bir bir güdüneden çıkarma işlemidir. KK2 Goşama: İki elin avuç içi yukarı bakacak şekilde birleştirilmiş hali olup ölçü birimi olarak kullanılır. Bir goşama un, bir goşama darı gibi… Got: Altı batman zahire alan ahşaptan daire formunda yapılmış tahıl ölçeğidir. Yörede birinin anlayışsızlığına yönelik olarak söylenen “got kafalı” deyiminin kaynağı bu gereçtir. Güdüne: Darı tanelerinin altında kalan sert bölüme verilen ad. Genellikle yakacak olarak kullanılır. KK2 Hakçı: Yöredeki şahsa ait değirmenlerde bulunan görevlilere yöre halkının verdiği isimdir. Hakçının öğüttüğü zahirelerden belli belli miktarda un alma hakkı vardır. Buna yörede “hak” denir. İ demiri: Alt başı domuzluktaki çarka sabitlenmiş, değirmenin alt taşının içinden geçen, üst başında baltacık denilen aparat ile değirmenin üst taşını döndüren demir mile verilen isimdir. İnce: Tahıl öğütülürken değirmen taşının ayağının olabildiğince indirilmesi neticesinde elde edilen unun irilik oranının azaltılması. Mesela buğdaydan elde edilen 126 un, darıdan elde edilen una göre daha incedir. Buğdaydan elde edilen yufkalık un olabildiğince ince öğütülür. Kafadar: Yöredeki söylenişi “gafadar” şeklindedir. Gafadar, değirmene birlikte giden, değirmende birbirlerine refakat eden ve birlikte geri dönenler için kullanılan bir ifadedir. Kafadar aileden biri olabileceği gibi komşularda kendi aralarında önceden anlaşıp birbirlerine gafadar olabilirler. Gafadarların değirmende birbirlerini beklemeleri, ortaya çıkan müşkülleri birlikte halletmeleri âdettendir. KK6, KK4, KK1 Kesmek: Değirmeni döndürmek amacıyla arkuru oluğa bağlanan suyu, değirmeni durdurmak için tekrar dereye bağlamaya “suyu kesmek” denir. Keşik: Keşik yörede “sıra, bir işin sırasıyla yapılması” manasında kullanılan bir kelimedir. Bu bağlamda yörede değirmende beklenen sıraya da keşik denilmektedir. Nöbet: Değirmende zahire öğütmek için beklenen sıra. Nöbet sırası gün içinde değirmenin kapısından ilk gelenden itibaren başlar ve devam eder. Ayrıca önceden gelen bir kişinin yakınları sonradan getirdikleri zahireyi değirmende nöbet bekleyenlerden önce öğütemez. Okka: 400 dirhemlik (1283 gr.) gelen ağırlık ölçüsü (Doğan, 1994, s. 1137) birimidir. Yörede de bu oran geçerlidir. Öğünnük: Değirmende nöbet beklemeden, araya girip iki üç kg un öğütmektir. Öğünnük alacak kişi zahiresi üğünen kişiye ricada bulunur. Çakıldak kaldırılır, Öğünnük için ricada bulunan kişi zahiresini elle değirmen taşının içine döker. Böylece iki üç kg zahire (bir öğünnük) aradan öğütülmüş olur. Savak: Değirmen durdurulacağı zaman değirmenin oluğundaki suyu dereye bağlamak için bırakılmış açıklığa savak denir. Su, “savacak” denilen kapak ile değirmen çalıştırılacağı zaman oluğa, durdurulacağı zaman dereye bağlanır. Savuk: Değirmenin suyunun dereye akması halidir. Yani değirmende un öğüten yoktur. Bu değirmene gelen için sevindirici bir durumdur. Sıfınnık: Değirmenin dik oluğunun alt başındaki deliğe denir. Çapı bir insan eli girecek genişlikte olmalıdır. Çünkü oluk tıkandığında içindeki pir pislik buradan temizlenir. Bu deliğin içine tıkız bir şekilde çakılan ortası yumurta sığacak genişlikte delinmiş ahşap aparata “gödeç” denir. Bazen dik oluğun alt başındaki bu delik tıkanır. Burayı açmak için gödeç yerinden çıkartılır. Oluğun içi el yordamı ile temizlenir. Gödeç eskimişse yerine yenisi takılır. 127 Süzek: Değirmenin dik oluğunun üst başına takılan tel ızgaraya denir. Süzek dik oluğun değişik sebeplere bağlı olarak tıkanmaması için yapılır. Tay: Öğütülecek tahıl değirmene eşek, katır, at gibi hayvanlar ile taşınır. Hayvanların sırtlarındaki semerin iki yanına yüklenecek tahılın ayrı kaplara konulması ve ağırlığının denk olması gerekir. Bu denkleştirme işine yörede “taylamak,” denkleştirilen ve hayvanın semerinin bir tarafına düşen yük payına “tay” denir. Tene teknesi: Alt tekne de denilen tane teknesi zahire teknesinin tam altında bulunan, değirmenin üst taşının içine tahıl tanelerin üçer beşer aktığı arkası kapalı oluğa denir. Bu oluk içindeki tahılın değirmen taşının içine düşmesi için bir tarafından onu sallayacak olan çakıldak koluna bağlıdır. Yine bu oluğa bağlanmış ucunda ağırlık bulunan bir ip vardır. Bu ipe “tene ipi,” uçundaki ağırlığa “tene taşı” denilir. Bu ip ve taş, değirmen taşının içine düşen tahılların oranını ayarlamada kullanılır. Tane ipi gevşetilip değirmenin içine düşen tahıl oranı normalin üzerinde olursa değirmen durur. Bu durum “değirmen oturdu” diye ifade edilir. Torba: Değirmene tahıl taşımada ve değirmende öğütülen unu eve götürmede kullanılan bez çuvallardır. Un: Arpanın, buğdayın, mısırın değirmende öğütülerek toz haline getirilmiş halidir. Unlar farklı kriterler göz önünde bulundurularak sınıflandırılabilir. Bu bağlamda unun elde edildiği tahıl türüne göre; arpa unu, buğday unu, darı unu; unun kullanım amacına göre, ekmeklik un, yalaşlık un, çöreklik un. Un küreği: Un teknesinde bulunan taşın önüne yığılan unu kenara çekmek ya da çuvala doldurmak için ahşaptan yapılmış el küreğidir. Un teknesi: Değirmen taşının ön tarafında bulunan, hacmi değirmenden değirmene değişen unların döküldüğü ahşap kısımdır. Taşın altında ezilen tahıl, un halinde buraya dökülür. Arada bir taşın önüne yığılan un tepeciği teknenin içinde bulunan un küreği ile kenara ya da çuvala doldurulur. Bu işleme “unu kesmek” denir. Değirmene giden kişi bu tekneyi temizlemeden değirmeni çalıştırmaz. Üğünmek: Yörede öğütülmek manasında kullanılan edilgen bir fiil. Ununuz üğündü mü? Yalaşlık: “Yalaş” darı ve arpa unundan yapılan yöreye has bir çeşit yemektir. Yalaşlık un için olgunlaşmadan toplanan darılar haşlanıp fol edildikten sonra güneşte kurutulur. Bu darıya “haşlama darı” denir. Yine olgunlaşmadan toplanan darı taş 128 fırında kurutulur. Çötede dövülerek güdüneden ayrılır. Buna “fırın darısı” ya da “fırın gurusu” denir. Bunların dışında olgunlaşmaya yakın toplanan arpa başaklarının sacda kavrulması ile elde edilen tahıla yörede “gavut” denir. Her üç şekilde hazırlanan zahireye yörede “yalaşlık” adı verilir. Yemlik: Darı hasat edilirken ekmek ve yemek için uygun olmayanlar yöre halkı tarafından ayrıca kaldırılır. Yöre halkının hayvanlarına yedirmek üzere kaldırdıkları bu darıyı arpa ile yarı yarıya karıştırarak hazırladıkları tahıla “yemlik” denir. Ayağı kaldırılan değirmende una göre oldukça iri, yarma kalınlığında çekilerek hayvan yemine dönüşür. Yöre: Değirmenin alt taşı üst taşına göre 3 – 5 cm daha hacimli olur. Bu alana “yöre” denir. Değirmen taşının altında ezilen tahılın una dönüşüp un teknesine dökülmesi için değirmenin yöresinin unla dolması gerekmektedir. Bu una “yöre unu” denilir. Değirmende ilk sırayı alan kişi değirmenin üst teknesini, taşının kenarlarını ve un teknesini temizler; değirmeni çalıştırdıktan sonra ilk ağızdan öğütülen 1 – 2 kg unu pislik karışma ihtimaline karşın ayrı bir poşete koyar. Böylece değirmen “yörelenmiş” olur. Bu una da “yöre unu” denilir. Yöre unu değirmenin etrafındaki düz taşların üzerine kuşlar yesin diye dökülür. Yöre ununu ayrı bir kap ile eve götürüp hayvanlarına yedirenler de vardır. Değirmenin taşı dişendikten sonra da una taş karışma ihtimaline karşın değirmeni yörelemek adettendir. Zahire: Yöre halkı “zâra” şeklinde telaffuz eder. Un ya da hayvan yemi yapılmak üzere gerek at, eşek ya da katır gerek insanlar tarafından çuval içinde değirmene taşınan arpa, buğday, mısıra verilen genel addır. Zara teknesi: Taşın tam üzerinde bulunan, ahşap babaların taşıdığı, öğütülecek tahılın konulduğu, büyüklüğü değirmenden değirmene değişen ahşap bölümdür. 3. Sonuç Sözlü ve yazılı kültürümüzün birçok türünde karşımıza çıkan değirmen olgusunun kültürümüzde oldukça eski ve köklü bir yere sahip olduğu görülmektedir. Bu çalışma Anadolu halk kültürünün önemli motiflerinden birisi olan su değirmenlerine yönelik olarak yapılmıştır. Saha olarak seçilen Kürtün ve civar köylerinde kültürel miras özelliği taşıyan değirmenlerin birçoğunun yıkıldığı, kullanılmadığı tespit edilmiştir. Değirmenlere ve değirmenciliğe dair bilgi sahibi olanların büyük bir kısmı vefat etmiş, bir kısmı da yaşlanmıştır. Yapılan çalışma ile yöredeki su eğirmenlerine dair 129 kaybolmaya yüz tutmuş kültürel değerlerin tespiti amaçlanmıştır. Bu bağlamda yöredeki halk kültürünün önemli motiflerinden birisi olan su değirmenlerine dair bilgi sahibi yedi kişi ile gerek yüz yüze gerek telefon ile defaatle görüşülmüştür. Görüşmeler neticesinde değirmenciliğe dair halk kültürü terminolojik olarak kayıt altına alınmıştır. Kaynaklar: Birici, S. (2007). Klasik Türk Edebiyatında Âsiyâ. Fırat üniversitesi sosyal bilimler dergisi, C. 17, S. 1, 97-113. Ceylan, S . (2014). Kaybolmakta Olan Bir Kırsal Maddi Kültür Örneği: Su Değirmenleri (Ağlasun Örneği). Doğu Coğrafya Dergisi , 19 (31) , 65-82 . Demir, N., (1998), Ordu Yöresinde Su Değirmenleri ve İlgili Terimler. Türk halk kültürü araştırmaları 1997, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 28-46. Demir, N., (2002). Değirmen Kelimesi Üzerine. Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, Sayı: 607, Ankara, Temmuz, 209-213. Doğan, Mehmet (1994). Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Bahar Yayınları. Ergin, M. (1997). Dede Korkut kitabı I, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Gülşen, H. (2013). Değirmen Motifi Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme. A. Ü. Türkiyat araştırmaları enstitüsü dergisi [TAED] 50, 78-90. Gürses, Reşide; Karababa Taşkın, E. B. (2007), Anadolu’da Kaybolmakta Olan Bir Maddi Kültür Unsuru: Su Değirmenleri (Beypazarı Örneği). Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika çalışmaları kongresi bildirileri, Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları, s. 645-667. Kaşgarlı Mahmut, (1999). Divanü lügat’it Türk III, (Çev. Besim Atalay), Ankara: Türk Dil Kurumu yayınları. Mirzaoğlu, G. (2012), Türk Halk Türkülerinde Değirmen Motifi ve Değirmenci Türküleri. Bilig, Yaz, S. 62, s.159-182. Ögel, B. (1991a). İslamiyet’ten önce Türk kültür tarihi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. Ögel, B. (1991b). Türk kültür tarihine giriş I, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. Özmen, M. (1989). Hatay – Erzin’de ve Genel Olarak Anadolu’da Değirmen ve Değirmencilikle İlgili Kelimeler. Erdem 5 (14), 463-502. 130 Ülker, T., Kazancı, Ş., Yılmaz, N., Doğru, E. (2011), Gümüşhane halk kültürü- V, Gümüşhane: Aydın Doğan Vakfı. Yiğit, A. (2007). XIV-XVI. Yüzyıllarda Menteşe Livasında Değirmenler. Muğla üniversitesi sosyal bilimler enstitüsü Dergisi (İLKE), Bahar 2007 Sayı 18, 97-155. s.102 Yörük, D., Kabak, O. (2016), XVI. Yüzyıldan Günümüze Bozkır Su Değirmenleri ve Değirmen İşletmeciliği, Uluslararası sempozyum: geçmişten günümüze bozkır. Konya, Selçuk Üniversitesi, 215-236. Sözlü kaynaklar KK1. Kaçemer, Âdem, 1969 Gümüşhane Kürtün Yukarı Uluköy doğumlu, ortaokul mezunu, 17.09.2019 – 21.09.2019 tarihli iki görüşme. KK2. Kaya, Leyla 1964 Gümüşhane Kürtün Yukarı Uluköy doğumlu, ilkokul mezunu, 14. 09. 2019 – 21.09.2019 tarihli iki görüşme. KK3. Küçük, Ayşe, 1960 Gümüşhane Kürtün Yukarı Uluköy doğumlu, ilkokul mezunu, 17.09.2019 – 21.09.2019 tarihli iki görüşme. KK4. Sevindik, Hasan 1962 Gümüşhane Kürtün Kırgeliş doğumlu, ilkokul mezunu, faal yayık ustası 09. 09. 2019 – 02.10.2019 tarihli iki görüşme. KK5. Sevindik, Hasan 1962 Gümüşhane Kürtün Kırgeliş doğumlu, ilkokul mezunu, 09. 10. 2019 – 02.11.2019 tarihli iki görüşme. KK6. Temiz, Mustafa, 1956 Gümüşhane Kürtün Yukarı Uluköy doğumlu, ilkokul mezunu, 08. 09. 2019 – 20.09.2019 – 05.09.2019 tarihli üç görüşme. KK7. Temiz, Nezaket, 1960 Gümüşhane Kürtün doğumlu, ev hanımı, 07. 09. 2019 – 18.09.2019 – 04.10.2019 tarihli üç görüşme. 131 Are the Indo-Europeans Really Asians? A Critical Examination of the Theories for the Homeland of the Indo-Europeans Davut PEACI1 Abstract In the 21st century, political instability around the world has been giving rise to weak or failing states and to refugee crises unprecedented since the end of the two world wars in the 20 th century. Thus, in most developing and developed states, we see a rise in nationalistic populism that is challenging and changing the traditional values and cultures underlying politics, governments and alliances. The cultures have many foundations and characteristics, but chief among such cultural features are religions, languages, mythology and genetic differences such as skin color. Beginning with the European reformation, National identities such as British, French or Turkish came into play to replace faith-based identities such as Jewish, Christian, Muslim, Hindu, Buddhist, etc. Before the Christian era, polytheism was dominant almost everywhere. The names of gods were an essential part of languages and mythologies even before the advent of writing and history. Especially in the 19th and 20th centuries, languages have been identified and classified according to linguistic features. The results have led to postulated protolanguages. Some of the groupings have lost their supporters. However, one grouping, that of the Indo-European languages, has survived intact and gained more adherents. That is, almost all scholars support the ancient existence of proto-Indo-European. The implication is that the Indo-Europeans were one people several thousand years ago. A corollary to that strong theory is that the proto Indo-Europeans had a homeland. Naturally, if one is a European, one would and does feel that Europe is the original homeland of the Indo-European peoples. There are, however, several problems with that theory. This paper explores different theories regarding the European homeland and evaluates them with references to modern demography, history, mythology, archaeology and genetics. The paper poses and attempts to answer the question, “Are the Europeans really Asians?” Key Words: Indo-European Homeland, Proto-Indo-European, Demography, Archaeology, Genetics, History, Linguistics. Introduction Nasrettin Hoca beloved by Turks is actually famous the world over. In Iran, he is known as Nasruddin Mullah, in the Eastern Arab world as Jôha, and in the Maghrib and Western North Africa as simply Shey. The words joha, khoja and hoja all come from the Middle Persian word khwâjah, which still has the meaning of “lord” and “master” in the modern languages of Central Asia. In Iran, the word was exchanged for the Arabic mullah, but Turks of Asia carried it to Anatolia, where it became a title for teachers, imams and religious scholars, and in the modern language of the Turkish Republic, hoca is used for respected teachers, doctors or other educated individuals. From Anatolian, or Rumelian Turkish, as it was known until around a hundred years ago, it passed into Arabic dialects and was metathesized as joha. An example that has great significance in the lives of Muslims throughout the world is found in the first sura of the Holy Qu’ran, “Al-Faatiha”. In verses 5 and 6 is the word “siraat”, glossed by Tabari as tariiq, which is considered to be a pre-Islamic borrowing into the Arabic peninsula. It occurs 45 times in the Qur’an. Although the word has been 1 Dr. Düzce University 132 attributed by some to the sad-ra-ta ( ‫ ﻁ‬-‫ ر‬- ‫ (ﺺ‬root, which is productive, the link to that root, which means “to gulp” is unsupported (Lane, 1984). It is more likely linked to the ancestor of the English word “street”. Webster’s 3rd International Dictionary traces the origin of the modern English word back through Middle and Old English, i.e., Anglo- Saxon, and declares it to be akin to forms in Old Frisian, Old High German,, all from a West Germanic form borrowed from the Late Latin “strata”, meaning a paved road p. (Webster’s 3rd New Int. Dict., 1971). In Semitic languages, which do not normally have initial consonant clusters, the first “t” is dropped. Such roads paved with stones dating from Roman times are still to be found throughout the Middle East, Europe and England. Another dictionary gives an older meaning of the English word “street” as “a paved road or way (now only in the proper names of certain ancient, chiefly Roman, roads in England: as Watling Street…” (OED, Comp. Ed., 1971.) What makes siraat different from other words in Arabic meaning way, road or street? Al-Faatiha itself defines the word as “the straight way”, the way of those God has favored, not of those who have earned His anger nor gone astray. The Roman roads were beautifully engineered, built high to permit drainage and relatively straight to allow easy, quick travel. Another Indo-European loan word appearing twice in the Qur’an is “firdaws” (Steinglass,1975). The word and its concept moved into at least two major Semitic tongues: Hebrew and Arabic. It first comes into English as “Paradise” through Hebrew. As Arabic lacks the “p”, it becomes an “f”, and the vowels change to become firdaws, as in “jannaatu’l-firdaws” (Qur’an, Al-Kahf, 18:107) and “yarithuuna’l-firdaws” (Qur’an, Al-Mu’minuun, 23:11). Apparently the word and the idea of Paradise come into the knowledge of the Semites from the Iranians and their Zoroastrian tradition. Other words from Middle Persian and other Indo-European languages are to be found in pre-Islamic and early Islamic Arabic, but their existence in such a major Islamic Arab document as the Qur’an is startling, especially when we consider the greater, reverse influence of the Semitic languages and cultures on the Indo-European cultures. The lesson here is that of the complex and often extremely ironic relationships among the three polities, language groups and cultures in the Islamic World and indeed, in Western civilization: the Indo European, the Semitic and the Turkic, the role played by the Indo-Europeans, i.e., Aryans, in human civilizations is appropriate to their numbers, while the influence of the Semites and the Turks far exceeds and outweighs the strength of their numbers now and throughout history. Some examples of Aryan linguistic and religious influence on the Semite religions have already been given. The following sections of this paper will attempt to show what is perhaps the starkest, perhaps the most galling irony of history and pre-history. Amidst all the racism and nationalism of the Aryans, Semites and Turks, one can say that the homeland of the Aryans is Asia. Considering the amount of demographic, historical, linguistic, archeological and lately, genetic evidence that is available, it is amazing that the myths of the European origin of the Indo-Europeans still endures. 133 In the 21st century, political instability around the world has been giving rise to weak, even failing states, and to refugee crises unprecedented since the end of the two world wars in the 20th century. Thus, in most developing and developed states, we see a rise in nationalistic populism that is challenging and changing the traditional values and cultures underlying politics, governments and alliances. The cultures have many foundations and characteristics, but chief among such cultural features are religions, languages, mythology and genetic differences such as skin color. Beginning with the effects of the European reformation, national identities such as British, French, Dutch, Italian and later German and Turkish came into play to replace faith-based identities such as Jewish, Christian, Muslim, Hindu, Buddhist, etc. Before the Christian era, polytheism was dominant almost everywhere. The names of gods were an essential part of mythologies before the advent of writing and history. Later they passed into languages like in the days of the week and the months. Reflections of polytheism also had an effect on Christian beliefs. Especially in the 19th and 20th centuries, languages were identified and classified according to linguistic features. The results have led to postulated protolanguages. Some of the groupings have lost supporters, one example being the “Uralic-Altaic” group. Most scholars who deal with that language group have long since split it into the Uralic and the Altaic. Even the Altaic is now split by many into two language families, the Turkic and the Mongol.2 However, one grouping, that of the Indo-European languages, has survived intact and gained more adherents in various iterations. That is, almost all scholars support the ancient existence of proto-Indo-European although some postulate a proto proto-Indo- European (Cowgill, 2019; Hambly, 1986a, 1986b; Herrin, 2019; Sinor, 1986). One can infer that the proto-Indo-Europeans were one people several thousand years ago. A corollary to that strong theory is that the proto Indo-Europeans had a homeland. Naturally, if one is a European, one would and does feel that Europe is the original homeland of the Indo-European peoples. In this author’s opinion, the Kurgan Hypothesis, as a postulated European homeland has come to be called, is a natural expression of ethnocentrism, a common weakness of scholarship around the world (Kurgan hypothesis, n.d.; Reich, 2018). There are several problems with that theory. Thus, different theories regarding the Indo- European homeland will be explored and evaluated with references to mythology, history, archaeology and particularly to modern demography and genetics. I will then pose and attempt to answer the question: “Are the Europeans really Asians?” 2 From 1974-1984, I was a student at the Uralic-Altaic Studies Department at Indiana University and studied wıth Denis Sinor, John Kruger, Gustav Bayerle, Alo Raun and Lawrence Clark. Denis Sinor was the coiner of the phrase, Eurasia. He held that an Altaic family was no more supportable than the Uralic Altaic family. Sinor wrote EB 15 articles on Inner Asia/Eurasian subjects. 134 Yet before taking up the question of where the Indo-Europeans came from, it is necessary to examine who they are by surveying the national, political, linguistic religious and cultural divisions that characterize the world of 2019. Then to be examined are the history of the movements, conquests and settlements of these peoples over the past three thousand years as well as the archaeological and genetic evidence from pre-history. The Influence of Politics and Nationalism İf we look at a political map of the world and begin in Europe, the bed of Western civilization, we see the names of countries, many of which are racial, albeit national in character. England is the home of the English, France of the French, Germany of the Germans, Italy of the Italians, and so on. There are other countries, and these are fewer, whose names stem from geographical locations such as the Netherlands, Morocco, Canada, Nigeria, etc. Other countries may have names that indicate a political event or characterization, or that pertain to their discovery or founding, e.g., Colombia, the United States of America, Liberia and Bolivia. Religion may be included in a few, such as the Islamic Republic of Iran. Very few contain family or dynastic names, e.g., the Kingdom of Saudi Arabia. In the end, it is the racial or national names that predominate. Although imperialism and great religions have resisted national and racial identities, they have been used for national and religious aims. European history was born from the imperialism of Rome, but European civilization has matured as nations, the modern extension of tribalism. Not that Europe has a monopoly on racism or tribalism. The wounds or scars that it brings can be seen in extensively in Africa, Asia, Australasia or the Americas. The point is that the Europeans have developed it so well, at times portraying “nationalism” as a force for civilization and human ennoblement, that the word has a positive connotation almost everywhere in every political system. What are the bases of nationalism and the foundations of European nationalism? What identifies a German as a German, a Russian as a Russian or a European as a European? What is it that leads a significant number of people in Europe to say that Turkey can never be a European country? An oft-quoted phrase is: “Possession is nine-tenths of the law.” The Europeans possess Europe and intend to keep it. They need not say that they have the right to it because they possess it. Their argument follows the line that their tribe or nation has always possessed it throughout history and their fathers and ancestors have always resided there. This argument has not been effective for the Jews in Europe at various times in the last millennium and a half, nor has it helped Protestants in some countries, or Catholics and Muslims in others. However, religion can be an important basis for nationalism, the most egregious modern example being that of the State of Israel. 135 Finally, a group can be identified by its use of a different language. The drive for a separate nation by the Quebecois in Canada seems to be based much more on the struggle for dominance between the English and the French languages than on any other single factor. Thus, national identity and the right of an individual or group to live, work and enjoy the same privileges as others in a country are determined by 1) residence and historical possession, 2) religion and culture and 3) language. These often unstated or even unwritten assumptions are exposed when those “desirable” nations deny visas or refugee status to those seeking entry. A given nation or society’s wealth is deemed finite, which means a newcomer’s share has to come at their expense, it is feared. Historical/Geographic Background and Hypotheses The geography of Eurasia constitutes a vast land mass rather arbitrarily divided between two continents by the Urals, the Ural River, the Caspian Sea, the Caucasus Mountains, the Black Sea, the Bosporus Strait, and the Dardanelles. At the dawn of the historical era, as with today, it was characterized by tundra, i.e., the treeless permafrost, in the far north, taiga, or vast forests, to the south of the tundra and then the steppes, or vast open plains (Fig. 1). Below the steppes, in the south, are inland lakes and seas, deserts and very high mountains, and finally, the rich river valley systems and dense jungles of China, Indochina and the Indian subcontinent. Figure 1. Extent of the Eurasian steppes (https://www.britannica.com/place/the- Steppe) It is possible that the Indo-Europeans originated just to the west of the Urals in Europe. This has come to be called the Kurgan Hypothesis already mentioned earlier (Kurgan hypothesis, n.d.) (Fig. 2). It is supported by some linguistic evidence connecting them to 136 the Pontic Caspian steppe, the Ukraine today.) The region above the Black Sea and the Caspian Sea is steppe and suitable to pastoral nomads who rode horses, had wagons and chariots. They could move and relocate over the vast distances where the European peoples have resided for 1,700 years. Before that, they supposedly migrated in great numbers to Anatolia, Iran, Afghanistan and the Indian sub-continent. The greatest weakness of the theory is what must be the willful ignoring of the demographics. Namely, how could such a place as the steppe of the Ukraine, support the great numbers of peoples needed to penetrate, conquer and culturally dominate Anatolia, South Asia, Central Asia, East Asia and south to India, Pakistan and Bangladesh. According to those who support the Kurgan Hypothesis, the Proto-Indo-Europeans who lived there were pastoral nomads who migrated as nomads. Some of them apparently learned agriculture from Anatolians. Those like the Celts, the ancestors of the Irish, the Scots and the Welsh were examples of the earliest nomadic, pastoral barbarians to spread west, from the East across Europe. The time of their movement east, west, north and south is put at about 2,500 years ago. Figure 2. Kurgan Hypothesis (Kurgan hypothesis, Wikepedia, n.d.) Another theory is the Anatolian (Renfrew) Hypothesis (Anatolian hypothesis, n.d.) (Fig. 3). It holds that agriculture spread from Anatolia to north probably through the Caucasus from about 8,000 years ago with Indo-Europeans. However, South Asians have little shared ancestry with the Anatolians. Thus, it has been concluded that agriculture reached central and western Europe by another route, perhaps through the Mediterranean. The Kurgan/Yanmaya theory has also met with a crucial adjustment based on genetic evidence. The Indo-Iranians came from the steppe in the north, Central Asia. One has to keep the historical and probable pre-historic demography in mind as 137 the context. By the end of the third millennium BCE, there were already empires in western Asia, and by the end of the second millennium BCE, the Indo-Iranians had penetrated deep into the sub-continent. The migration of Indo-Europeans to Central and Western Europe seems to have been very weak until the age of the Greeks and the Romans in the mıd-second millennium BCE. The Greeks do not claim to have come from Anatolia although they colonized it later. They claim to have come from the East, perhaps via the Black Sea. Then the Romans, themselves, claim to have come as refugees from Troy (Truva) in Anatolia (i.e. Asia Minor). Just how likely is it then that the sparse migration of Indo-Europeans from the Pontic Steppe and the very heavy migration of the Indo-Europeans eastward as far as East Asia and southward to the Sub- Continent springs and flows out of the Pontic-Caspian Steppe? Logically, it is much more likely that their homeland is on the other, eastern side of the Urals, in Asia. In other words, the Aryans may be Asian in origin. While the Anatolian Hypothesis seems lately unacceptable due to recent genetic evidence, there is also the Armenian (Steppe) Hypothesis (Armenian hypothesis, n.d.) (Fig.4). It puts the IE homeland in the Armenian plateau in Asia, south of the Caucasus in present day Turkey and Iran. A 2018 book by David Reich, Who We Are and How We Got Here: Ancient DNA and the New Science of the Human Past (Reich, 2018), seems to support that origin, and the spread of Indo-Europeans from Asia at a time earlier than the Kurgan Hypothesis promotes. Figure 3. Anatolian (Renfrew) Hypothesis (Anatolian hypothesis, Wikepedia, n.d.) 138 Figure 4. Armenian (Steppe) Hypothesis (http://arevordi.blogspot.com/2005/12/indo- european-aryan-homeland-map-above.html) Despite the overwhelming presence of Aryans, specifically Neo-Europeans, in the Americas, we know they did not originate there, regardless of the fact that there are more people of European origin in the Americas than there are Europeans in Europe. It is an undisputed historical fact that the speakers of European languages residing in North and South America are not native to the Americas. The only credible theory is that the first residents of the Americas came from Asia. A similar hypothesis may be advanced to explain the origin of the Aryans, i.e., that they, the so-called Indo-Europeans are Asian in origin. As the Aryans were widespread over South Asia, Europe and Central Asia, the area of the Median and Achaemenid empires is a more centrally located and logical site for the original Indo-European homeland than is the Pontic Caspian Steppe of Eastern Europe. Movements of Peoples: Archeological and Genetic Evidence At about the end of the 4th millennium BCE or the beginning of the 3rd, a cuneiform alphabet first appeared. Neither in Mesopotamia nor in Egypt is there mention of Aryans or Turks in any document. Yet it is at about this time that linguists have theorized that there existed a single Aryan/Indo-European people. The same linguists use the words of the reconstructed Aryan language to speculate that the homeland of that people was in Eastern Europe north of the Caucuses, just east of the Ural Mountain Range and the Ural River. Of course such a border between Europe and Asia is an artificial one, for the Urals are low and have never constıtuted an obstacle to any group. 139 Some of the Indo-European vocabulary connects them to the steppe. Archeological evidence has established that a kurgan culture consistent with historical Indo-European peoples existed all over the Eurasian steppe extending from the Far East as far west as the Carpathians at the time when the Aryans were yet one people. Recent genetic evidence supports an Asian origin of the Indo-Europeans (See the very useful and current Wikipedia article on “Proto-Indo-Europeans”. Also there is David Reich’s book (Reich, 2018). It suggests a Western Asian homeland for them, along the lines of the aforementioned Armenian Hypothesis. Indo-European peoples were represented in the written records of the Hittites in Asia Minor at the end of the 3rd-beginning of the 2nd millennium BCE. Around 1200 BCE or earlier, the Greeks were well-established, and the great Greek historian Herodotus (c. 484 – 425/413 BCE) provided the most important evidence about the Indo-European Scythians, a historical people who existed in the 7th century BCE. They were to be found north of the Black and Caspian Seas, as well as north, south, and east of the Aral Sea. Some speculate that the Biblical and Qur’anic Gog and Magog were the same Scythians against whom the great Achaemenid Persian King Darius built a barrier. Sura Al-Kahf (the Cave), verse 83, of the Qur’an describes this event. In the same period (2nd millennium BCE) the Aryans entered the Indian sub-continent, perhaps in successive waves, but at least in sufficient numbers to establish the dominance of their language or languages. At the same time, the Aryan Kassites took over Mesopotamia and the Hittites entered Anatolia. The Celts penetrated all of Central and Western Europe at about the same time as the Greeks moved into the Balkans. The modern remnants of the Celts are found in the Irish, the Scots, the Welsh and the Bretons of France. By the time of Herodotus, they had reached their peak and resembled the Scythians in culture. At the time when the Celts were attacking the nascent Roman Republic, the Saka as they are known in Central and Inner Asia, were conquered or driven from their northern territories by the Sarmatians coming from Inner Asia. The Saka then concentrated in Sakasthana (Seistan Province in modern Iran). The Sarmatians drove out the Indo-European Alans among others. The Ossetians in the Caususus are the modern remnants of the Alans. The Goths are often associated with the Sarmatians at the end of the 1st millennium BCE, beginning of the CE. (Saka, Wikipedia, n.d.) A new confederacy began to dominate in Inner Asia at the beginning of the CE, that of the Hsung-Nu, who drove out another wave of Indo-Europeans from Kansu in northern China. In Chinese sources, they are the Yüeh-Chih, and Greek sources refer to them as the Tokharians. The area north of Seistan is still known as Tokharistan. The Tokharians did not disappear entirely from Central Asia until the 10th century CE, and they left extensive literary remains in the Tarim Basin, also in modern China. The Yüeh-Chih, or Tokharians, were apparently the last Aryans in East and Inner Asia until the Russian 140 penetration in the 19th century. While the Slavic presence in Siberia and Central Asia has drastically declined in the last 20 years, the original Aryan presence in Central Asia remains and today, half of all Aryans are in South Asia.3 The Hephthalites were also called the Ephthalites and the “White Huns” by Western writers, and the “al-Hayatila” by the Arabs. They appeared in Asia, intervened in Iranian Sassanian politics in the mid-5th century and defeated and killed the Shahinshah Firuz in 483 CE. They too, it seems were Indo-Iranians. Present-Day Situation The Indo-Europeans/Aryans now occupy almost all of Western and Eastern Europe, the Americas and Australasia, as well as most of South Asia and much of Central Asia. Furthermore, pockets of Aryans remain in Africa. Some of their major current languages include English, Spanish, French, German, Dutch, Italian, Russian, Polish and other Slavic languages. The Iranian languages include Farsi, Kurdi, Pashto, Tajık, Luri, Ossetian and a few other Caucasian languages. Of the Indic languages, there are Hindi, Bengali, Urdu, Balouchi, Punjabi and more. Armenian and Albanian make up two independent Aryan languages. Thus, the Indo-European languages are well represented on all continents except for Antarctica, and the number of native speakers of these languages must be at least 3 billion people, half of whom are in the Subcontinent alone (Fig. 5). 3 See Peter B. Golden’s Studies on the Peoples and Cultures of the Eurasian Steppes, especially for a masterly presentation of the “Ethnogenesis in the tribal zone: The Shaping of the Turks”, (Archivum Eurasiae Medii Aevi, 16, 2008-2009, 73-112) 141 Figure 5.Current extent of Indo-European languages (http://www.geocurrents.info/cultural-geography/linguistic-geography/world-maps-of- language-families) Conclusion In conclusion, the Indo-Europeans could be from the Ukrainian Pontic Steppe. There is credible archaeological, linguistic and genetic evidence to support that hypothesis. However, the same archaeology, the linguistics and the genetics reinforced with the history, the mythology, and the demography are all consistent with an Asian origin of Indo-Europeans. Thus do we dare say that the Europeans of today are really Asians? Even if there were enough refugees from the Near East and Africa to replace them, I do not think the present day Asians would agree to take the so-called Europeans back to Asia. References Anatolian hypothesis. (n.d.) In: Wikipedia. Retrieved 13/ Dec/2019 from https://www.wikizeroo.org/index.php?q=aHR0cHM6Ly9lbi53aWtpcGVkaWEub3JnL3 dpa2kvQW5hdG9saWFuX2h5cG90aGVzaXM Armenian hypothesis (n.d.) In: Wikipedia. Retrieved 13/ Dec/2019 from https://www.wikizeroo.org/index.php?q=aHR0cHM6Ly9lbi53aWtpcGVkaWEub3JnL3 dpa2kvQXJtZW5pYW5faHlwb3RoZXNpcw Cowgill, W., Jasanoff, J.H. (2019). Indo-European Languages. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Indo-European -Languages Extent of the Eurasian steppes.(2015). Encyclopaedia Britannica. Retrieved 15/Dec/2019 from https://www.britannica.com/place/the-Steppe Hambly, G. (1986a). “Altaic Languages.” In: Encyclopaedia Britannica, 15th Ed., Macropedia, Vol. 1. Hambly, G. (1986b). “Turkestan, History of.” In: Encyclopaedia Britannica, 15th Ed., Macropedia, Vol. 18. Herrin, J.E. (2019). History of Europe. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe Kurgan hypothesis. (n.d.) In: Wikipedia. Retrieved 13/ Dec/2019 from https://www.wikizeroo.org/index.php?q=aHR0cHM6Ly9lbi53aWtpcGVkaWEub3JnL3 dpa2kvS3VyZ2FuX2h5cG90aGVzaXM 142 Lane, E.W. (1984). Arabic-English Lexicon, revised Ed. Edinburgh: Williams and Norgate Oxford English Dictionary, The Compact Edition. (1971). New York: Oxford University Press. The Qur’an Reich, D. (2018). Who We Are and How We Got Here: Ancient DNA and the New Science of the Human Past. New York: Pantheon Books, Random House. Saka. (n.d.) In: Wikipedia. Retrieved 13/ Dec/2019 from https://www.wikizeroo.org/index.php?q=aHR0cHM6Ly9lbi53aWtpcGVkaWEub3JnL3 dpa2kvU2FrYQ Sinor, D.(1986). “Inner Asia, History of.” In: Encyclopaedia Britannica, 15th Ed., Macropedia, Vol.9. Steinglass, F. (1975). Persian-English Dictionary, revised Ed. Beirut: Librairie du Liban. Webster’s Third New International Dictionary of the English Language. (1971).Springfield. MA: G. & C. Merriam Co. http://arevordi.blogspot.com/2005/12/indo-european-aryan-homeland-map-above.html http://www.geocurrents.info/cultural-geography/linguistic-geography/world-maps-of- language-families 143 Mitolojik Anlatı Merkezinde Mit Sistematiğinde Zaman ve Kadın Algısı Ebru ŞENOCAK1 Özet İnsanoğlu, mitolojik dönemden bugüne evrensel bir değişim ve dönüşüm geçirmiştir. İlkel insanın metalaşan modern çağa doğru yaptığı bu tarihî yolculuk, destan, mitoloji, masal vb. edebî metinlere sanat yönüyle yansımıştır. Mit sistematiğinde zaman ve kadın algısına değinen mitolojik anlatıda bolluk, bereket, barış, huzur, sadakat, sevgi, güzellik vb. kavramların yerini zamanla kıtlık, savaş, kavga, ihanet, çirkinlik vb. kötülük unsurları almıştır. Söz konusu anlatı, bireyin yaşama ve dünyaya bakışını sembolik olarak anlatmaktadır. Bu çalışmada, tespit ettiğimiz mitolojik anlatıdan hareketle insanoğlunun sembolik yolculuğu, “mit sistematiği/mevsimsel döngü kalıbı” çerçevesinde ele alınarak değerlendirilmiştir. Frye mit sistematiğinde, mevsimsel döngüleri tanımlarken sonbahar mevsimini trajedi miti, kış mevsimini taşlama miti, ilkbahar mevsimini komedya miti ve yaz mevsimini romans miti olarak belirler. Kolektif bilinçdışının zaman içerisinde unutulan değerlere, kaybedilen saflığa ve ötekileşen/kendine yabancılaşan insanın hayata yaklaşımına işaret ettiği mitolojik metinde değişim, kadın algısıyla aktarılır. Çalışmada, zamanın/mevsimlerin değişiminin yanı sıra, zaman algısının kadın imgesine bağlı olarak aktarım sebepleri sorgulanmaktadır. Anahtar Kelimeler: Mitoloji, mit sistematiği/mevsimsel döngü, zaman, kadın. GİRİŞ Türk kültüründe yağmur yağdırma, güneş çıkarma, koç katımı, ekin ekme, hasat toplama, bağ bozumu, Nevruz, Hıdırellez vb. mevsime/takvime bağlı zamanlarda yapılan ritüeller, insanoğlunun mitik yaşam öyküsünde inanış ve tecrübelerine bağlı olarak oluşmuştur. Tabiatın/insanın doğum ve ölüm/yeniden doğuş macerası, metaforik olarak canlılığın/güzelliğin yavaş yavaş tükenerek ölümün yokluğunda yeniden doğması ve hayata başlangıcı şeklinde mitolojik olarak aktarılır. Tabiatın/insanın yolculuğu zaman boyutuyla bir döngü olan ve süreklilik içeren sembollerden oluşur. “Bu döngüsel semboller genellikle dört ana evreye ayrılır: Yılın dört mevsiminin model teşkil ettiği günün dört parçası (sabah, öğle, akşam, gece), su döngüsünün dört yönü (yağmur, pınar, nehir, deniz ya da kar), yaşamın dört dönemi (gençlik, yetişkinlik, yaşlılık ve ölüm) ve benzerleri.” (Frye 2015: 192). Değerlendirilen mitolojik anlatı da, Frye’ın mit sistematiğinde dört mevsim döngüsünü çağrıştırır. Buna göre “ilkbahar mitosu hayata atılan ilk 1 Fırat Üniversitesi İnsani ve Sosyal Bilimler Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Öğretim Üyesi- ELAZIĞ. e-mail:

[email protected]

144 adımı, komedyayı, yaz romans mutluluğunu, sonbahar tragedyayı/hüznü ve kış taşlamayı/aczi/ironi/hicvi” (Frye 2015: 194-260) ifade eder. Zamanın değişimini kadın imgesine bağlı olarak ele alan Yunan mitolojisine ait anlatı, varoluş ve yok oluşun sebebini kadının etkin olan kimliğine bağlar. Kadın doğurganlığıyla çoğalmanın, bereketin ve hayatın başlangıcının mucizesidir. Sevgi, aşk, merhamet ve analık duygusuyla sabır ve fedakârlığın timsalidir. Eri olmadığında yönettiği devletle hayatın zorluklarına karşı daima mücadeleye hazır, kahramanlığın sembolüdür. Akıl, bilek ve kalp gücüyle yaşam mücadelesinin sırrıdır. Akılları alan güzelliği ve zekâsıyla savaş hilelerinin aracı gücüdür. Milleti meydana getiren insanın/insanların ilk düşünce ve arkaik oluşumlarını meydana getiren mitolojik bulgu/icatlar, zamanla değişmiş ya da farklı din, kültür ve mitolojilerden etkilenmiş olsalar biler inançlar ve kültürler içindeki yaşayışlarını devam ettirirler (Yakıcı 2016: 9). Bu anlamda kutsalın izlerini taşıyan mit, destan, masal vb. anlatılar, kolektif bilincin mesajlarını semboller dünyasında şifreleyerek okuyucuya aktarırlar. Sembol/simge, “Geçmişin deneyim ve mitik bilgisini, öznenin dünyasıyla birleştiren taşıyıcı bir imdir. Türkçede sembol kavramı simge, remiz, alamet, işaret, im ve rumuz olarak kullanılır. Simge kavramının içinde taşıdığı düşsellik, onun farklı farklı adlandırılması ve anlamlandırılmasına da neden olur. Bu açıdan simge doğal bir ilişki aracılığıyla mevcut olmayan veya algılanması imkânsız bir şeyi çağrıştıran somut bir işarettir.” (Şahin 2016: 103) Tespit edilen mitolojik anlatı (Yardımcı 2008: 18-19) Frye’ın ‘mit sistematiği/mevsimsel döngü kalıbı’na bağlı olarak ele alınmış ve tabiatın/insanın ilkelden bugüne varoluş öyküsü, zaman ve kadın algısı çerçevesinde değerlendirilmiştir. Söz konusu alt başlıklar şöyledir: a. İlkbahar Mevsimi/Komedi Miti b. Yaz Mevsimi//Romans Miti c. Sonbahar Mevsimi/Trajedi Miti ç. Kış Mevsimi/İlk Yaratılış /Taşlama Miti 145 a. İlkbahar Mevsimi/Komedi Miti Kültürel kodlar, hafıza mekânlarına yerleşerek sembolik anlamda insanın yolculuğunu açımlarlar. Bu anlamda mitik dönemin, sanat yoluyla ifade imkânı bulduğu edebî metinler, her okunduğunda/anlatıldığında geçmişe özlemi yeniden canlandırmıştır. Tespit ettiğimiz mitolojik anlatıda altın çağ, insanlığın yaşadığı en mükemmel çağ olup, Frye’ın mit sistematiğinde ilkbahar mevsimidir; “İlahlar önce Altın Çağ soyunu meydana getirdiler. Bu çağ insanları ilahlar gibi hüküm sürerler, acı, ıstırap, sıkıntı bilmezler. Bu çağda bütün meyveler, bütün çiçekler, bütün ürünler kendiliğinden oluşur. Bu çağda savaş olmaz, hastalık olmaz, ihtiyarlık olmaz. İnsanlar günü gelince uyur gibi ölürlerdi. Bu insanlar soyu tükenip kayboldular. Altın çağı resimlerde, altın bukleli saçları omuzlarına kadar dökülen, kolundaki meyve ve çiçek sepeti ile bir zeytin dalına yaslanmış genç bir kadın olarak tasvir edilir.” (Yardımcı 2008: 18). İnsanın ilkel dönemdeki yaşantısı, saflığın, sadakatin, vefanın, birlik ve beraberliğin ilk örneğidir. Karanlık güçlerin, hastalığın, ihtiyarlığın olmadığı, daima dirilik ve yeniden doğuşun yaşandığı bu zamanda, “Hiçbir şey yok iken yalnızca su vardır. Tanrı ve Kişi’nin su üzerinde kaz gibi uçtuğu bu mekânda her şey suyun arındırıcılığında ve kadının varlığında gizlidir. İlk yaratılış, sudan çıkan Ak Ana’nın, Tanrı’ya yaratma ilhamını vermesiyle başlar. (Sakaoğlu-Duymaz 2002: 168-174) Su, dişil bir imge olup var olan her şeyin özüdür. Suyun rengi yoktur. Su, içinde taşıdığı bütün renkleriyle yeniden doğuşun ifadesidir. Evrenin çoğalma, bolluk ve bereket kaynağıdır. “Allah’ın ilk yarattığı şeylerdendir su; O’nun Cemal ve Celal sıfatlarını temsil eder, Hayy (diri) ismine işarette bulunur. Her şeyi zapt eden İlahi takdir onu serbest bırakmış. Bu yüzden azizdir su. Uysal, mülayim, mütevazıdır, sükûn içindedir; kudreti buradan gelir.” (Pala 2008: 62). Suda yaşayan hiçbir canlı yaşlanmaz. Çünkü Hayy isminin tecellisini taşır. Mitik anlatıda geçen yaşam, mit sistematiğinde ilkbahar mevsiminin coşkusunu ifade etmekte olup evrensel sembollerden oluşur. “Evrensel simgeler, kolektif bilinçaltı ve kolektif bilinçdışının atılımlarıyla ortaya çıkan ve bütün 146 insanlığın simge ağında ortak bir anlam arketipi oluşturan simgeler bütünüdür. Evrensel simgeler, insanlığın geliştirdiği ortak bir dil ve anlam bütünlüğüdür.” (Şahin 2016: 111-112). Evrensel bir sembol olan suyun enerjisiyle zahmetsiz kazanılan verimi, ilahlar gibi yaşam süren, hep genç kalan ve cefa çekmeden uyur gibi dünyadan ayrılan insanı temsil eden bu dönem altın çağdır. Tanrı katında/cennette yaşam süren insanın en mükemmel ve saf halini vurgulayan bu dönemde acı, ıstırap ve sıkıntı bilmeyen insanoğlunun yaşantısı, komedya mitinin huzur ve neşe yönüne gönderme yapar. Anlatıda altın bukleleriyle saçları omuzlarına kadar uzanan bir kadının, elinde meyve ve çiçek sepetiyle, zeytin dalına yaslanmış tasviri sembolik anlamlar ifade eder. Altının sembolik anlamı şöyledir; “Renginden ve saf bir metal olmasından ötürü güneşin sembolüdür. Altın, iki taraflı bir karaktere sahip: İyi kullanıldığı takdirde mutluluk getirir. Aksi halde ona sahip olana ihanet eder.” (Ersoy 2007: 391-392). Altının insan için bu dönemdeki anlamı, saf bilincin ve bilgeliğin aydınlatıcı ışığı olmasıdır. Öyle ki insanlar, madde kaygısından uzak, barışın ve sevginin hâkimiyeti altında huzur içerisinde yaşamaktadır. Tasvirdeki zeytin dalı, bolluk, saflık, barış, huzur ve sonsuz mutluluğun sembolüdür. “Ortaçağda zeytin ağacı altın ve aşkın da bir sembolüdür. İslâm’da da peygambere ve evrensel insana adanan bir ağaç değerini taşımış ve dünyanın mihveri kabul edilmiştir.” (Ersoy 2007: 24). Bu dönemi temsil eden kadının yaslandığı zeytin ağacı, saf aşkın ve erdemlerin sembolü dünya ağacıdır. Görüldüğü gibi kolektif bilincin anlatı bünyesine yerleştirdiği semboller, ilkbahar döneminde hayatı “biz bilinci”nin güzelliğiyle yaşayan insanı ifade eder. b. Yaz Mevsimi//Romans Miti Mitolojik anlatıda altın çağdan sonra gümüş çağ başlar. Frye’ın mit sistematiğinde yaz mevsimine karşılık gelir: “Olimpos ilahları Altın Çağı’ndan sonra ikinci bir çağ oluşturdular. Bu çağa Gümüş Çağ denir. İnsanlar bu çağda soğuktan ve sıcaktan etkilenmeye başladılar. Toprağı kar ve buz kapladı. Doğada dikenli ve zararlı bitkiler oluştuğu için insanlar toprağı ekip biçmek ve ürün elde etmek zorunda kaldılar. Bu amaçla saban icat 147 ettiler. Ömürleri kısaldı. Kayaların ve ağaçların kovuklarına sığındılar. Zamanla bu çağ insanları da dağılıp ortadan kayboldular. Gümüş çağı, resimlerde gümüş işlemeli beyaz bir elbise giymiş, başına beyaz çiçeklerle süslenmiş bir taç takmış, bir kulübenin kapısına oturmuş, bir eline buğday başakları almış, diğer elini de sabanın kulpuna dayamış bir kadın olarak tasvir edilir.” (Yardımcı 2008: 18). İlkbahar mevsiminin coşkusu, yaz mevsiminde daha farklı bir enerji kaynağına dönüşür. “Törenlerde ve mitlerde, yeniden doğuşu sağlayan toprak, genellikle dişil bir figürdür ve romantik komedyanın insan figürlerinin ölümü ve dirilişi ya da kayboluşu ve geri çekilmesi genellikle kadın kahramanı içerir.” (Frye, 2015: 216). Kadının, dişil öge özeliği tabiatta da mağara, rahim, ağaç kavuğu, toprak, yumurta, kuyu vb. sembolik formlarda bulunur. Dolayısıyla doğanın varlığına analık, bolluk, bereket, çoğalma özellikleriyle kadın hâkimdir. Altın çağdaki insanın yaşantısı cenneti çağrıştırır. Zamanla insanoğlu soğuktan ve sıcaktan etkilenmeye başlar. Cennetin, huzurun sona erişi, insanı zorlu şartlara karşı hazırlıklı olmaya davet eder. Toprağı ekip biçen, üreten ve toprağa bağlı yaşayan insanoğlunun, yerleşik hayata geçtiği bir dönemdir. Toprağı işleyerek zararlı ve dikenli bitkileri yok etmeye çalışan insanoğlu, bol ürün elde eder. Topraktan kazanılan bereket bir anlamda evlilik/üreme çağrışımıdır. “Frye göre romans mitine denk düşen bu evre, kutsal evliliğin, düğünün ve cennete girişin sembolüdür.” (Sarıçiçek 2013: 101). Su ve toprak, dişil unsur olup varoluşta birbirini tamamlayıcı niteliklere sahiptir. Toprağı ekip biçmek için sabanı icat eden insanoğlu, daha rahat ve elverişli şartlarda yaşam için aklını kullanmaya başlar. İnsanoğlunun kendisini kaya ve ağaç kovuklarına sığınarak koruma altına aldığı bu çağ, gümüş çağ olup resimlerde gümüş işlemeli beyaz bir elbise giymiş, başına beyaz çiçeklerle süslenmiş bir taç takmış, bir kulübenin kapısına oturmuş, bir eline buğday başakları almış, diğer elini de sabanın kulpuna dayamış bir kadın ile tasvir edilir. “Gümüş, ay-su ve dişilik prensibinin göstergesi olan zincirin bir halkasında bulunuyor. Aktif, erkek, güneş, gündüz ve kızgın ateşin prensiplerine sahip olan altın’ın aksine; gümüş pasif, dişil, ay, soğuk ve sıvı prensipli olup rengi de beyazdır… Daha çok geçmişe ilgili, geçmişi anlatan ve hatırlatan bir madendir” (Ersoy 2007: 392-393). Sembolik 148 anlamda bilincin henüz aydınlanmamış karanlık yanı olan gümüş çağ, geçmişin huzurlu, eksiksiz ve sorunsuz yaşamına gönderme yapar. Bu tasvir, geçmiş ve gelecek arasında şimdinin yansımasıdır. “Alışılmadık bir geçmiş özlemi, zamanda ve mekânda hayali bir altın çağ arayışı, romansın büyümeyen bir çocuğu andıran bu niteliğine damgasını vurmuştur.” (Frye, 2015: 220). Bugün bile gelecek, insanoğlu için geçmişe duyulan özlemin kendisidir. Anlatıda çağların ilk çağdan bugüne değişimi, altından gümüş çağa geçiş ile ifade edilmiştir. Bu bir anlamda, dünyadaki cennet yaşamı cehenneme dönüştürecek olan insanoğlunun, maddenin esiri olmaya başladığını anlatır. Gümüş çağda insan-tabiat ilişkisi, değişen zaman ile ihtiyaçlara göre yeniden şekillenmiştir. Toprağın/insanın işlenerek güçlenmesi ve verim kazanması, zorluklara karşı mücadele gücünü ifade eder. Her tohumun toprağa ekildiğinde tabiat şartlarına karşı kök salarak büyümesi, insanoğlunun öz değerlerle iç/dış güçlere karşı mücadelesi, hayata galebe çalmanın, komedi ve mutluluk ağırlıklı coşkusunun ifadesidir. Tabiata hâkim olan yeşil renk, bolluk, bereket ve muradın ifadesi olup yeniden doğuş ve huzurun simgesidir. Beyaz elbise ve beyaz çiçekler ise alın teri dökerek çalışan insanın huzur, asalet, temizlik ve güven duygusuna işaret eder. Yaz mevsiminin sona ermesiyle yeniçağ yerini hüzün ve karmaşaya bırakacaktır. c. Sonbahar Mevsimi/Trajedi Miti Mitolojik anlatının üçüncü çağı, Frye’ın mit sistematiğinde sonbahar mevsimiyle ifade edilir: “Jüpiter Tunç ırkı denilen üçüncü bir ırk yaratmıştır. Bu ırkın insanları güçlü, kuvvetli olup tunçtan yapılmış silah kullanır, tunç evlerde otururlardı. Tunç çağı resimlerde süslü, cesur, tunç başlıklı, eli tunç muştalı bir kadın tarafından temsil edilirdi.” (Yardımcı 2008: 19) Sonbahar mevsimi, kötülüğün simgesi şeytanın ve onun figürlerinin devreye girdiği, insan iradesinin sınandığı dönemdir. Bu devirde yapılan tunç silahlar, güçlü savaşçı kadınlar, oturulan tunç evler, tabiattaki düzenin bozulacağına dair mesajlar içermekte olup toprağa kurban verme, kan akıtmayı çağrıştırır. “Doğan her insan 149 Hegelci bir tezdir ve üstü kapalı bir tepkiyi ifade eder. Her yeni doğum, intikam alan bir ölümün geri dönüşüne yol açar. Kendi içinde ironik olan ve günümüzde Angst olarak adlandırılan bu gerçek, bir kayıp ya da aslen daha yüce bir kaderin eklenmesiyle trajik hale gelir.” (Frye 2015: 249). Bu dönem kış mevsimi öncesi değişen ve zorlaşan hayat şartlarına atılacak ilk adımdır. Hayatın kısıtlamalarına/çürümüşlüğüne karşı silahlarını kuşanarak savaşmaya hazır olan insanı sembolize eder. Tükenişe geçen tabiatın, felaketlerle yüzleşen toplumun/canlıların, ölümün soğuk nefesini ensesinde hissettiği bu devir, savaşçı kadın ile dengelenmeye çalışılır. Bu dönem bir anlamda masumiyetini kaybederek cennetten düşüşü yaşayan Hz. Adem ve Hz. Havva’nın geçmişe duyduğu özlem ve kendini sorguladığı kaos günleridir. Sonbahar hüznü, ölümü, kurban olmayı ve yalnızlığı çağrıştırmakta olup yeniden doğuş günlerine hazırlıktır. ç. Kış Mevsimi/İlk Yaratılış /Taşlama Miti Mitolojik anlatının son çağı, demir çağ olup Frye’ın mit sistematiğinde kış mevsimini ifade eder; “Tunç çağdan sonra demir çağ başlar. Bu çağda dünyayı cinayetler sarar, herkes adaletten iyi niyetten uzaklaşır. Denizlerde keşifler yapmak için gemiler inşa edilir. Dağların altından altın ve gümüş çıkarmak için dağların altı oyulur. Oğul babaya saygı göstermez. Jüpiter (Zeus) bu inançtan yoksun kavmi cezalandırmak için tufan verir ve hepsini sularda boğar. Resimlerde Demir Devri bakışları vahşi, savaşçı, ayaklarında savaş süsleri bulunan bir kadın temsil eder.” (Yardımcı 2008: 19). Kış mitosu karanlık, ölüm, kıtlık, soğuk, karanlık, tükeniş sembolüdür. Kış mevsimi, Frye’ın mit sistematiğinde taşlama miti ile ilişkilendirilmiştir. Taşlamanın temel işlevi “eleştiri”dir. Bireysel ve toplumsal anlamda düzeni bozan, kendisine ötekileşen/yabancılaşanlara karşı savaş açılmadığı hatta onlarla birlikte yaşamanın kabullenildiği sürece geriye dönüş ya da eskiyi daha güzel bir şekilde yeniden kurmak imkânsızlaşacaktır. 150 “Kış mevsiminin ve taşlama mitinin sembolik anlamı; kahramanın yalnızlığı ve yenilgisi; kaosun, karanlığın güçlerinin ve ölümün zaferidir.” (Sarıçiçek 2013: 95). Mitolojik anlatıda, oğulun babaya saygı göstermediği, aç gözlü ve inançtan yoksun bir toplumun acizliği karşısında toprağı/insanı, ölümle/yok oluşla buluşturan bir dönem anlatılmıştır. İnsanın gölgesi tarafından ele geçirilmesiyle nefsi tarafından yönetilen aciz bir toplum vardır. Paylaşmanın, yardımlaşmanın ve dayanışmanın güzelliğini unutan insanoğlu, kutsal dinlerin emrettiği erdemlere karşılık hırs, kin, nefret, bencillik ve aç gözlülük ile nefsine esir olmuştur. Bu dönemde/günümüz toplumlarında doğanın dengesini koruyamayan insanoğlunun, tabiat tarafından âdeta cezalandırılarak bedel ödemek zorunda kaldığı görülür. Modern dünyanın bunalımı içerisindeki insanoğlu, dinî değerlerinden uzaklaşarak yok etmek ve daha fazlasına sahip olmak arzusuyla maddenin esiri olmuş ve âdeta kendi kıyametini hazırlamıştır. Söz konusu bu ironik yaşam döngüsü, taşlama mitini oluşturur. Saldırgan mizahın sözle düellosu, kış mitosu/ ironi ve hicivdir. “İroni ve hiciv arasındaki başlıca fark, hicvin kavgacı bir ironi olmasıdır.” (Frye, 2015: 261). Yaşamın eleştirel yönüne vurgu yapan hiciv, bütün saldırganlığıyla kaosu kozmosa dönüştürmeyi hedefler. Demir devri, bakışları vahşi, savaşçı, ayaklarında savaş süsleri bulunan bir kadın ile temsil edilir. “Savaşçının avcıdan savaşçıya ve sonra başarana doğru tekâmülü benzeri görülmemiş bireysel ve kitlesel refah potansiyeli yaratır… Savaşçı bizim hedefler saptayıp onlara erişmek için bir plan tasarlamamıza yardımcı olur.” (Pearson 2003: 155). Bu vahşi kadınlar, korkularıyla yüzleşerek dünyanın dengesini bozan bütün kötülüklere karşı savaş açarlar. Bireyleşim sürecinde akıl ve bilgiyle sağlam rehberlik yapan vahşi/savaşçı kadınlar bireyi/toplumu, yaşamın besleyici kaynağına ulaştırmaya çalışırlar. Anlatıda, cinayetler ve adaletsizliklerle doğru yoldan sapan insanlığı, fütursuzca sömürülen toprak anayı yeniden doğuş için ayakta tutan savaşçı bir kadın tasviri tanımlar. Kadın simyacı, kötüye/kötülüğe karşılık iyinin/iyiliğin galibiyeti için mücadele eder. Yeniden doğuşu engelleyen, saflığı yok eden, özgürlüğü öldüren baskıcı tutuma karşılık alay ile karşılık verir. “Tragedya ve trajik ironi, bizi daralan çemberlerin cehennemine götürür ve vücut bulmuş tüm şeytanların kaynağındaki benzer bir görüntüyle doruğa ulaştırır.” (Frye, 2015: 278). Bu katıksız 151 cehennemden, sefaletin eşiğinden dönüş için toplumu uyanışa davet eden kadın, akıl ve bilgelik ile silahlarını kuşanır. Savaşçı kadınların yanı sıra dünyadaki çoğu savaşların kadın ve toprak yüzünden çıktığı düşünülürse anlatıya farklı bakış açıları kazandırılabilir. Dünyanın varoluşundan yok oluşuna hatta yeniden doğuşuna kadar kadın, hayatın merkezinde bir kutsallığa sahiptir. Bu döneme adını veren demir, “fizikî olarak sağlamlık ve dayanıklılığın olduğu kadar, özellikle kesici silahların yapımını kolaylaştırmasından dolayı, şeytanî bir karaktere sahiptir.” (Ersoy 2007: 393). Anlamsız savaşlar, bir karış toprak için alınan masum canlar toprağın bereketini tükenişe ve çürümüşlüğe terk ederek çölleşmesine neden olur. Toprağın verimsizleşmesi sevgi, şefkat, merhamet, fedakârlık ve analık duygusundan mahrum kadın demektir. Bu faziletlerden mahrum kadının kıymeti kalmaz. Nitekim, Dede Korkut Hikâyelerinden “Deli Dumrul” hikâyesinde, Deli Dumrul’un anasından can istemesi ve olumsuz cevap alınca Tanrı tarafından ölümle cezalandırılması (Ergin 1989: 177-184) ana olmanın değerini taşıyamamasındandır. Deli Dumrul’un eşi ise kendisinden beklenen faziletlere ve fedakârlığa bağlı olarak uzun bir ömür ile ödüllendirilir. Mitolojik anlatıda tabiatın/insanın altın çağ ile başlayan huzur içerisindeki yaşam öyküsü, demir çağda cinayetler ve ölüm ile sona erer. Dönemler, en yüksek değere sahip olan altından, tunç, bakır ve demire doğru düşüş ile ifade edilir. Bu bir anlamda insan ruhunun/toplum yaşantısının değişen zamanla birlikte madde değeriyle ifadesidir. Doğumla başlayıp ölümle sonlanan/yeniden doğumla başlayan dairesel yaşam döngüsü, gökyüzü mitlerinde merkez sembolizmi altın/demir kazık ile ifade edilir. “Çin’de ve Türklerde, göğün kutbu sayılan Kutupyıldızı, Türkçe adıyla Altun (veya Temür)-kazguk (Altın veya Demir Kazık), Çin astrolojisinde gök hükümdarı denen göksel tanrının sarayı sanılıyordu. Kutup yıldızının etrafındaki yıldızlar hükümdarın ailesi ve etrafındakilere benzetiliyordu.” (Esin 2001: 41). Gökyüzündeki gezegenler, yıldızlar vb. dairesel bir döngü ile dönmekte ve başladığı altın/demir kazık olarak ifade edilen merkezde, döngüyü tamamlayıp yeniden döngüyü başlatmaktadır. İncelediğimiz mitolojik anlatıdaki bu başlangıç, 152 son ve yeniden başlangıç, tabiatın/insanoğlunun doğum, ölüm ve yeniden doğum noktası yani altın/demir kazık’tır. Her yeni doğum hayata yeniden başlamak ve hatalardan ders çıkarmaktır. Erginlenme törenlerinde bireye, geçmişe doğru yaptırılan anlamlı yolculuklarla, bireyleşme sürecine yardımcı olmak hedeflenir. “Erginleyici ölüm ve diriliş tecrübesi, esas olarak yalnızca adayın temel varlık durumunu değiştirmez, fakat aynı zamanda beşeri hayatın ve bu dünyanın kutsallığını da ifşa eder.” (Eliade 2015: 55). Doğum ve yeniden doğumun başlangıç noktası, erginlenme ritüellerindeki bu canlandırma ile bireye bilinç kazandırılırken dünyaya geliş amacı da sorgulatılmış olur. SONUÇ Sembolik bir dil ile insanın, ilkel dönemden bugüne olan yolculuğunu ifade eden mitolojik anlatı, okuyucuya/dinleyiciye metaforik anlam dolu mesajlar iletir. İnanışlar ve tecrübe ile oluşturulan ritüeller, mevsim zamanlarına uyarlanarak yaşatılmakta olup doğup, büyüyen ve ölüp yeniden dirilen insanın yaşam öyküsünde önemli bir yere sahiptir. İnsan-tabiat ve insan-insan mücadelesi, mevsimsel döngü kalıbıyla ele alındığında insanın masumiyetini kaybetmesi ve tabiatın tükenişiyle son bulur. Fry’ın mevsimsel döngü kalıbındaki bu metaforik yolculuk, insanın anlam arayışına, düştüğü hatalara ve eksikliklere işaret edip bunların telafi edilip edilmemesine bağlı olarak ödül/ceza ile dönüş gerçekleşir. Mitolojiler, kolektif bilincin üretimleri olup yaratıldığı/yaşatıldığı topluluğun dinsel inançlarının, kültürlerinin, hayal gücünün ve toplumsal kabullerinin aynasıdır. Bu anlamda dünyaya gelen her canlının doğum-hayat-ölüm-yeniden diriliş öyküsü, mücadelesine göre şekillenerek erginlenme süreçlerini yansıtır. Mevsimin sonbahar/tragedya mitine dönüşmesi, kahramanın macerasında masumiyetin bitişi, zorlu bir yolculuğa çıkıştır. Kış/taşlama miti, karanlık, soğuk ve tükenişin etkisiyle geçici ölümdür. Kahramanın kurtuluşu kendi öz değerlerine bağlılık ile mücadelesine bağlıdır. İlkbahar mevsimi, komedya mitinin neşe, huzur enerjisinde gizlidir. Tabiatın canlanması/yeniden doğuşu insanın kendi ruhundaki öz’ü/ben’i keşfederek bireyleşme yolculuğuna çıkan insanın dirilişidir. Yaz mevsimi, istikrarlı ve doğru maceranın sonsuz mutluluk/romans coşkusuyla sona erer. İnsanoğlunun ve diğer canlıların zaman sürecindeki doğum-ölüm-yeniden 153 doğuş miti, kadının kutsallığıyla aktarılır. Çünkü kadın akıllı, bilge, yol gösterici ve rehber fonksiyonlarına sahip olup üreme, bolluk ve bereket sembolüdür. Bu olumlu değerlere karşılık bazen de savaş sebebi olarak görülen kadın, kolektif bilincin zaman algısında, başlangıç, var oluş, ölüm ve yeniden doğuş sebebidir. Arketipsel anlamda yeryüzü sembolleri olan toprak, yumurta, mağara vb. kadını çağrıştırmaktadır. Tabiat ana doğurucu, yeşertici ve besleyici fonksiyonlarıyla evlatlarını bağrına basmış bir anadır. Yeryüzünün ilk oluşumunda her şeyin canlı olduğu düşüncesi bolluk, bereket ve çoğalma anlamlarıyla kadını/analığı ifade eder. Evrensel sembollerle işlenmiş mitolojik anlatı, insanlığın ortak dili olup dünyanın başlangıcından bugüne değişim ve dönüşümü kadının kutsallığıyla aktarır. Yaratılışın merkezinde can bulan kadın, hayatın döngüsünü sağlayan bir öneme sahiptir. KAYNAKLAR Eliade, Mircea (2015), Doğuş ve Yeniden Doğuş/İnsan Kültürlerinde Erginlenmenin Dini Anlamları, Kabalcı Yayıncılık, İstanbul. Ergin, Muharrem (1989), Dede Korkut Kitabı/Giriş Metin Faksimile I-II, C. I, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara. Ersoy, Necmettin (2007), Semboller ve Yorumları, Dönence Yayınları, İstanbul. Esin, Emel (2001), Türk Kozmolojisine Giriş, Kabalcı Yayınları, İstanbul. Frye, Northrop (2015), Eleştirinin Anatomisi, (Çev. Hande Koçak), Ayrıntı Yayınları, İstanbul. Pala, İskender (2008), Dört Güzeller/Toprak, Su, Hava, Ateş, Kapı Yayınları, İstanbul. Pearson, Carol S. (2003), İçimizdeki Kahraman, (Çev. Semra Ayanbaşı), Akaşa Yayınları, İstanbul. Sakaoğlu Saim-Ali Duymaz (2002), İslamiyet Öncesi Türk Destanları, Ötüken Yayınları, Ankara. Sarıçiçek, Mümtaz (2013), Modern Kahramanın Mitolojik Yolculuğu, Tezmer Yayıncılık, Kayseri. 154 Şahin, Veysel (2016), “Yahya Kemal’in Şiirlerinin Simge Kurgusu Ve Görüntü Düzeyleri”, Journal Of Turkish Language And Literature, Volume: 2, Issue: 4, Autumn, s.101-116. Yakıcı, Ali (2016), “Yaratılış Destanı’ndan Dede Korkut’a Mitoloji Bağlamlı Türk Edebiyatı Metinlerimde Kadın”, Düşünce Dünyasında Türkiz/Siyaset ve Kültür Dergisi, Yıl: 7, Sayı: 38, Mart-Nisan, s.9-22. Yardımcı, Mehmet (2008), Türk Halk Edebiyatında Anlatmaya Dayalı Türler ve Halk Bilimi, Ürün Yayınları, İzmir. 155 “Ashabı-ı Kehf/Yedi Uyurlar” Kıssasının/Efsanesinin Sembolik Tahlili Ebru ŞENOCAK1 Özet “Ashâb-ı Kehf/Yedi Uyurlar” efsanesi, dünyanın pek çok yerinde bilinmekte olup bu ülkeler Türkiye, İspanya, Cezayir, Mısır, Ürdün, Suriye, Afganistan ve Doğu Türkistan’dır. Ülkemizde, Yedi Uyurlar’ın yaşadığı yer olarak en çok Mersin-Tarsus kabul görmüş, bundan başka Diyarbakır-Lice, İzmir- Efes ve Kahramanmaraş-Afşin’de de “Ashâb-ı Kehf” olarak ziyaret edilen yerler bulunmaktadır. Kurân-ı Kerîm’de Kehf sûresi, 9 ve 25. âyetler arasında geçen “Ashâb-ı Kehf”, “Mağara Arkadaşları” anlamına gelir. “Ashâb-ı Kehf/Yedi Uyurlar” olarak bilinen anlatının halk arasında mesnevî, kıssa, efsane, hikâye vb. türlerde anlatıldığı görülmektedir. Hristiyan kültürü arasında da bilinen efsaneye göre Hristiyan olan Yemliha, Mekselina, Mislina, Mernuş, Tebernuş, Sazenuş, Kefeştetayuş adlı yedi kişi ve Kıtmir adlı köpekleriyle birlikte erginlenme mekânı olan mağarada uykuya dalarak putperest kral Dakyanus/Decius’tan kurtulurlar. Efsane, insanın dünya hayatındaki yolculuğu, öldükten sonra dirileceği, hakkın batıla galebesi, ahirete dair inancın önemi, yüce Allah’ın inanan kişilere mucizesi vb. gibi mesajları içermekle birlikte, bünyesinde pek çok sembolik kavramı barındırmaktadır. Semboller, evrensel anlamda kozmik bilgilerin kodlanarak şifrelenmesinden oluşur. Kültürel bellekte sembollerin diliyle aktarılmaya devam eden bu anlatı, bilinçdışının gizemli mekânlarını anlam ve çağrışım dünyasıyla açığa çıkarmaktadır. Sembolizmin ifade aracı olan sayılar, renkler, şekiller, rüyalar, fikir, görüş ve yorumlar, mitolojik dönemden bugüne her toplumun kendine özgü içselliğini dışa vurma amacı olarak kullanılmış ve şifreli bir dil kabul edilmiştir. Kıssada/ efsanede geçen sayılar (7/8/9, 300/309), güneş batarken uykuya dalma / küçük ölüm, çoban, dağ/mağara kültü, köpek, güneş ışığı, vb. semboller tahlil edildiğinde, “Ashâb-ı Kehf/Yedi Uyurlar”ın çeşitli din ve kültürlerde kutsal bir anlatı olarak saygı görme sebepleri ve verilen mesajlar, değerlendirmeye tâbi tutacağımız metinler eşliğinde tahlil edilerek anlamlandırılacaktır. Anahtar Sözcükler: Ashâb-ı Kehf/Yedi Uyurlar, sembol, tahlil, kıssa, efsane. Giriş Ashâb-ı Kehf/Yedi Uyurlar, Dakyanus’un zulmünden kaçarak yalnızca Allah’a ibadet etmek için bir mağaraya sığınan yedi gencin hikâyesidir. “Mağara Arkadaşları” anlamına gelen Ashâb-ı Kehf, dünyanın çeşitli yerinde 33 kadar “Yedi Uyurlar” mağarası ile bilinmektedir. Bu mağaradan 4 tanesi Türkiye’dedir. Türkiye dışında Yedi Uyurlar Mağarası’nın bulunduğu ülkeler; İspanya, Fas, Cezayir, Mısır, Tunus, Ürdün, Yemen, Irak, İran, Suriye, Afganistan, Çin, Endonezya, Azerbaycan ve Doğu Türkistan’dır. Nahçıvan Ansiklopedisi’nde Ashâb-ı Kehf’in Küçük Asya veya Filistin topraklarında olduğu belirtilir. (Hüseynzade 2017: 216) Ülkemizde Ashab-ı Kehf’in yaşadığı yer olarak en çok kabul gören yer Mersin- Tarsus’tadır. Ashab-ı Kehf 1 Fırat Üniversitesi İnsani ve Sosyal Bilimler Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Öğretim Üyesi ELAZIĞ. e-mail:

[email protected]

. 156 mağaraları ayrıca Diyarbakır-Lice, Kahramanmaraş-Efsus/Afşin, İzmir, Selçuk, Efes’tedir. Yedi uyurlar, Kur’ân-ı Kerîm’in Kehf süresinde anlatılır. Müslümanlar açısından kutsal bir yer olarak saygı gören Ashab-ı Kehf mağarası, Hıristiyanlar tarafından da aynı kutsallıkla anılır. “Hristiyanlıktaki Yedi Uyurlar kıssasını ilk defa Süryaniler’in naklettiği, kıssanın ana hedefi olan ölüm sonrası dirilişin IV. yüzyılın ilk yarısından itibaren Süryaniler arasında tartışıldığı göz önünde bulundurularak Hristiyanlıktaki bu kıssanın doğu menşeli olduğu da ileri sürülmektedir.” (Ersöz 1991: 466) Ashâb-Kehf/Yedi Uyurlar halk arasında kıssa, hikâye, efsane, mesnevî vb. gibi çeşitli türler ile bilinip anlatılmaktadır. Geçmişten günümüze farklı milletlerde de bilinen anlatı, inanç merkezli olup temeli dinî kaynaklara dayanır. Bilim adamlarının çoğuna göre mit, tanrılara ait olan alanın hikâyeleri, efsaneler ise olağanüstü insanların öyküleri olarak tanımlanmaktadır. (Yonar 2011: 63) Aslında mitler, efsane ve masal dünyası içerisinde varlığını sürdürmekte olup sanat, estetik zevk vb. gibi yönlerle düşünce ve kültür dünyamızda yaşamaya devam etmektedir. Temeli mitolojiye dayanan anlatılar olarak efsaneler, içeriğindeki inanmaya bağlı motifler ile dinî kaynaklı anlatılardan beslenmiştir. Kurân-ı Kerîm’de Âshâb-ı Kehf olarak bilinen kıssa, Ashâb-ı Kehf/Yedi Uyurlar adıyla, dünyada pek çok millet tarafından sevilerek anlatılan bir efsanedir. “Hint kutsal kitaplarından Mahabbarata’da yedi kişinin, peşlerinde bir de köpek olduğu halde riyazet için krallığa ve dünyaya yüz çevirdikleri nakledilmektedir. Yahudilik’te ise Talmud’da Honi-ha Me’aggel adlı şahsın yetmiş yıl, Abimelek’in de altmış yıl uykudan sonra uyandıkları hikâye edilmektedir.” (Ersöz 1991: 465) Tarih boyunca pek çok millette yaşanmış örnekleri bulunan bu anlatılarda mesaj hep aynıdır. Mitoslar dini anlatılardan beslenir. Ashâb-ı Kehf, Kur’ân-ı Kerim’de kıssa olarak anlatılırken hiçbir sayı, zaman bilgisi net değildir. Halk arasında mesnevi, hikâye, efsane vb. gibi türlerle anlatılırken bu unsurlar, kolektif bilinç dışına ait eklemelerle yeniden kurgulanarak şekillenir. Bu anlamda din, mitoloji ve efsane arasında kuvvetli bir bağ vardır. İnancın merkezinde buluşan anlatılar, ibretlik hikâyeleriyle insanlığa derin mesajlar iletmeyi hedeflerler. Bu da bize dinî anlatılardan beslenen anlatıların, her devirde inancın gücüyle varlığını büyüttüğünü, insanın sonsuz hayal ve yorum gücüyle şekillenerek farklı coğrafyalara ulaştığını ve buralarda yeniden uyarlanarak aktarıldığını göstermektedir. 157 Çalışmada dört Ashâb-ı Kehf/Yedi Uyurlar anlatısı ele alınacaktır. Birincisi Kurân-ı Kerim’deki Kehf sûresi 9.-21. ayetlerde geçen kıssa, diğeri Azerbaycan/Nahçevan’da (Hüseynzade 2017: 214-216) anlatılan efsane, üçüncüsü Mersin Tarsus’ta (www.yumuktepe.com) aktarılan efsane, dördüncüsü de Ahdî’nin Hâzâ Kıssa-i Ashâbü’l-Kehf (Koncu 2013: 292-316) adlı mesnevisidir. Geçmişten günümüze farklı milletlerde çeşitli türlerle anlatılan efsanenin/kıssanın sembolik tahlili yapılarak yüzyıllarca bütün milletlerin ibret hikâyesi olma sebepleri ve verilen mesajlar tespit edilecektir. 1. Ebedî yolculuğa çıkış ve mistik uyanış “Ashab-ı Kehf”, putperest hükümdar Dakyanus’tan tevhid inancını korumak için kaçıp bir mağarada uykuya dalan gençlerin mistik uyanışını konu edinir. Anlatıda, gizemli bir yolculuğa çıkan gençlerin sayısı, uyku süreleri ve onlara yol gösteren çobanın rehberliği, hakikat yolculuğuna gönül koyan kahramanların eşiği geçerek zafere ulaşmalarında önemli sembolik unsurlar olarak yer alır. 1.1. Formülistik sayılar: Yedi / sekiz kişi / Dokuz kişi ve 300/309 yıl uyuma İslam ve Hristiyan dinlerinde kutsal bir anlatı olarak bilinen Yedi Uyurlar, konu olarak ortak içerik ve mesajlara sahiptir. Aralarındaki farklılıklar isim ve sembolik ifadelerdedir. Hristiyanlıktaki anlatıda, Decius (Dakyus) döneminde geçen olaylarda isimlerinin kesinliği kanıtlanamamış; Maximilian, Lamblicus, Martinian, John, Dionysius, Exacustodianus ve Antoninus adlı yedi genç, putperest inanışların getirdiği uygulamalar yüzünden kurban edilmek zorunda kalırlar. Bunu kabul etmeyen gençler, kralın askerlerinden kaçarak bir mağaraya sığınır. İçeriye girmekle uğraşmayan askerler, mağaranın üzerini kapayarak yedi genci ölüme terk eder. Ortodoks ve Katolik kiliselerinde yad edilen bu hikâye, Protestanlığın yükselişiyle değerini kaybeder. (www. seyahat.mynet.com) Farklı bir kaynakta bu yedi gencin, Hıristiyanlığın Roma Devleti içinde iyice yayılmaya başladığı sıralarda yedi Romalı asker olduğu belirtilir. Askerlerin başından geçen olay “Yedi Uyurlar-Seven Sleepers” olarak bilinmektedir. (www.insanveevren.wordpress.com) Mağara arkadaşlarının kaç kişi oldukları konusunda anlatılarda farklı ifadelere rastlanılır. İslamiyet'in kutsal kitabı Kur’ân-ı Kerîm’in Kehf sûresi 22. âyetinde, Yedi 158 Uyurlar ile ilgili söylencelerin tarihî gerçekliğinden bahsedilerek Mağara Arkadaşları'nın sayısına dair uyarılarda bulunulur: (Ey Muhammed!) Bazıları bilmedikleri şey hakkında atıp tutarak: “Onlar üç kişidirler, dördüncüleri köpekleridir.” diyecekler. Yine, “Beş kişidirler, altıncıları köpekleridir.” diyecekler. Şöyle de diyecekler: “Yedi kişidirler, sekizincileri köpekleridir.” De ki: “Onların sayısını Rabbim daha iyi bilir. Zaten onları pek az kimse bilir. Onlar hakkında açık (deliller) dışında münakaşaya girme ve onlar hakkında kimseden bir şey sorma.” (Toptaş 2004: 295) Kurân-ı Kerîm’de “Mağara Arkadaşları”nın sayısında olduğu gibi adları konusunda da bir bilgi yoktur. Bu bir anlamda, senaryosu aynı fakat kahramanları farklı olan benzer yaşanmışlıklarda, önemli olanın alınması gereken mesaj olduğuna işaret etmektedir. Anlatı hangi türde anlatılırsa anlatılsın, kahramanların sayısı ve adları ne olursa olsun verilmek istenen mesaj, bütün insanlığı bu dünyada nefsini öldürerek doğru yolu bulmaya çağırmaktır. Kur’ân-ı Kerîm’deki kıssanın aksine efsanelerde, sayıları genellikle yedi olarak verilen kahramanların halk tefekküründe bu sayısal değerlere yüklediği sembolik anlamlar üzerine şu yorumlar yapılabilir. Azerbaycan/Nahçivan anlatısında gençlerin sayısı yedidir ve bir de köpekleri vardır: 1. Dağyunus’un veziri Temliha, 2. onun kardeşi Muslin, 3. Mekselina, 4. Mernuş, 5. Debernuş, 6. Sazenuş, 7. Çoban Keşef Tatayyuş ve 8. Çobanın köpeği Gıtmir (Kıtmir) (Hüseynzade 2017: 214, C. 4) Ahdî’’nin mesnevisinde de önceki adı Efsus, sonraki adı Tarsus olan şehirde, yedi gencin hikâyesinden bahsedilir. Yedi Uyurlar efsanesinin, yedi kişinin hikâyesi olduğu düşünülürse yedinin sembolik anlamları üzerine şunlar söylenebilir. Yedi, Tanrı ile dünyayı, yer ile göğü birleştiren bir sayı olarak tanınmaktadır. (Ersoy 2007: 474) “Yedi hareket halindeki evrenin olduğu gibi, uzayın ve zamanın toplamını da simgeler.” (Ersoy 2007: 474) Kur’ân-ı Kerîm’e göre Allah, dünyayı yedi kat olarak yaratmıştır. Nebî suresi: Biz üstünüzde yedi kat sağlam göğü bina ettik. (1. Troposfer, 2. Ozonosfer, 3. Stratosfer, 4. Mezosfer, 5. Termosfer, 6. İyonosfer, 8. Ekzosfer) (Ersoy 2007: 437) Mağara, görsel olarak küçük bir dünya sembolizmi çizmekle birlikte dünyada, nefs mertebelerini (nefs-i emare, nefs-i levvame, nefs-i mülheme, nefs-i mutmaine, nefs-i radiye, nefs-i mardiyye, 159 nefs-i kâmile) aşarak insan-ı kâmil olmayı başaran kişilerin mücadele yeridir. Yedi mağara arkadaşı, yaşanıp atlanması gereken merhalelerde mücadelesini başarıyla vererek sınavdan ödülle geri dönerler. Dünyanın karanlığında boğulmaktan kaçan yedi genç âdeta yedi yıldız gibidir. “Yedi yıldızlı takım yıldızı olan Ashâb-ı Kehf” (Shelton 2005: 65) bir anlamda mikro kozmik dünya ifadesi olan mağarada yer altı, yeryüzü ve gökyüzü olarak ifade edebileceğimiz üç âlemin bilgisine sahip olurlar. Her biri birer kandil gibi yanarak uykuda görünen fakat asıl gaflet uykusunda olan insanlığı aydınlatmayı amaçlarlar. Hak ve adaletin yolundan ayrılmamak için bu gizemli yolculuğu tercih eden yedi kahraman, Allah’ın yardımıyla korunarak insanlığa ibret hikâyesi olurlar. Mağara arkadaşlarının arasına katılmakta ısrar eden Kıtmir, kovalanıp dövülmesine, ayağının kırılmasına rağmen, yedi gencin nefsine savaş açarak ısrarından vazgeçmez ve sonunda sekizinci olarak onlara katılır. Sekiz sayısı denge, sonsuzluk, sınırsız, bitimsiz demektir. (Ersoy 2007: 479) Nitekim Kıtmir, halkanın eksik olan sayısını koruyucu, sadık dost vasfıyla tamamlayarak atmosferin son katını oluşturur. Nefsin bekçiliğini yapan Kıtmir, yedi gencin doğru yoldaki mücadelesinde onları nefs tarafından kandırılarak pes etmelerinden ve dış güçlerin zarar vermesinden koruyan yardımcı unsurdur. Ashâb-ı Kehf/Yedi Uyurların uyku süresi, Hıristiyan tradisyonları arasında 200 sene olarak iddia edilir. (www.insanveevren.wordpress.com) Ahdî’nin mesnevisinde 309 yıl olarak geçer. (Koncu 2013: 305) Kur’ân-ı Kerim’deki kıssada ise Eshab- Kehf /Mağara arkadaşlarının kaç yıl uyuduklarına dair bilgi 25.-26. âyette 309 yıl olarak geçer: "Onlar mağaralarında üç yüz yıl kaldılar. Buna dokuz da ilave ettiler. De ki: “Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir. Göklerin ve yerin gaybı O’na aittir. O, ne güzel görendir. O, ne güzel işitendir. Onların, Allah’tan başka dostu yoktur. O hükmüne hiçbir kimseyi ortak yapmaz.” (Toptaş 2004: 295) Halk arasındaki bazı anlatılarda ise bu süre 300 yıldır. Bazı araştırmacılar bu farklılığın takvim farkından kaynaklandığını belirtir. “Ashab-ı Kehf hadisesi Hz. 160 Peygamberden önce, Hz. İsa’dan sonra meydana gelmişti. Bu dönemde Hıristiyanlar tarafından kullanılan takvim güneş takvimi dediğimiz şemsi takvimdi. Onlar güneş takvimine göre mağarada 300 sene kaldılar. Fakat Kur’an’ın nazil olduğu dönemde Araplar Kameri takvim dediğimiz ay takvimini kullanıyorlardı. Kur’an da bu takvimi esas almıştı. Kur’an’da bahsedilen sene ve aylar kameri takvime göredir. Kur’an, Ashab-ı Kehf’in güneş yılına göre kaldıkları 300 seneyi kamerî takvime aktararak anlatmıştır. Güneş takvimine göre bir sene 365 gün olurken kameri takvime göre 354 gündür ve her sene aralarında yaklaşık 11 günlük fark vardır. 300 güneş yılı kameri yıla çevrildiğinde de dokuz senelik bir fark oluşturmaktadır.” (Çelik 2017: 19) Konu ile ilgili farklı bir açıklamayı Ergun Candan şöyle yapar: “300 yıl x 11 gün (her yıl için oluşan fark)=3300 gündür. 1 Güneş yılının 365 gün 5 saat 48 dakika ve 45.5 saniyeden oluştuğu dikkate alınırsa, 3300 gün / 365.25 gün= 9 yıldır. Miladi takvime göre 300 yıl, Rumi takvime göre 300+9 yıldır. Görüldüğü gibi âyette bu 9 yıllık farka özellikle dikkat çekilmiştir.” (Candan 2012: 379) 300 veya 309 sayısının toplamlarının (309= 3+0+9= 12, 12= 1+2= 3 ve 300= 3+0+0= 3) üç sayısına işaret etmesi de sembolik açıdan dikkati çekmektedir. Üç rakamı; “Tanrı’da, evrende ve insanda var olan bir düzeni ifade etmektedir. Canlı yaratıklardaki üç ünitenin sentezini sağlar. Aritmetik dizide kozmik ilk tek sayı olarak yerini alan bir sayısı, göğe (Uranos), yani eskiden gökte olduğuna inanılan kozmik tanrıya özgüdür. İki ise yer-topraktır (Gaia). Çünkü dünyanın oluşumunda en önce gök vardı; yaşadığımız ortam ise daha sonra ortaya çıktı. Böylece üç sayısı bir ve ikiyi birbirine bağlayarak yer-gök birliğini oluşturdu.” (Ersoy 2007: 466) Mağarada uyku halindeki yedi genç, gökyüzü ve yeryüzüne olan hâkimiyetleriyle gizemli bilgeliğin kapısını aralamışlardır. “Üç sayısının insanı oluşturan madde, akıl ve ruhla olduğu gibi onun yaşamı süresince geçirdiği doğma, yaşam ve ölme (dünya, kabir, ahiret) fazlarıyla da ilişkisi vardır.” (Ersoy 2007: 468) Nitekim mükemmelliği elde eden yedi genç, ölmeden önce nefislerini öldürerek yaşam, ölüm ve yeniden doğum hakikatine ulaşmışlardır. 1.2. Mitik rehber çoban 161 Değerlendirmeye tabi tuttuğumuz metinlerde çoban, bazen yedi gencin arasına katılan bazen de dışarıdan onlara fark etmeden yardımcı olan kutsal kişi olarak geçer. Azerbaycan/Nahçivan anlatısında çoban Keşef Tatayyuş, altı gence yolda rastlayıp köpeğiyle birlikte onlara katılır. (Hüseynzade 2017: 214, c. 4) Ahdî’nin Hâzâ Kıssa-i Ashâbü’l-Kehf anlatısında, ipekli giysileriyle saraydan kaçan gençler, tanınmamak için yolda rastladıkları çobandan kıyafetlerini isterler. Çoban onlarla konuşunca koyunları sahiplerine verip onlarla birlikte gitmeye karar verir. (Koncu 2013: 299-300) Kur’ân-ı Kerîm’de çoban ile ilgili bir bilgi yoktur. Mersin’deki efsanede ise farklı olarak şehir halkından Ulyas isimli bir çoban içerdeki gençlerden habersiz, yağmurdan koyunlarını korumak için mağaranın ağzındaki taşları yıkar. Böylece Dakyanus’un adamları tarafından mağarada ölüme terk edilen yedi gencin kurtuluşunu sağlar. (www.yumuktepe.com) Anlatılarda, çobanın yardımcı unsur olarak yer alması, neden farklı bir kişi olmadığı sorusunu akla getirmektedir. Kolektif bilinçte çoban, masumiyetin, garipliğin ve sadeliğin temsilcisidir. Peygamberlerin hepsi mutlaka çobanlık yapmış ve daha sonra bu kutsal göreve çağrılmışlardır. İşi gereği çoban, sürekli gözünü dört açmak zorunda olduğundan her şeyi gören güneş ve görmesi gereken kralla özdeşlenir. (Ersoy 2007: 85) Bir anlamda ermişlik yönü de olan çobanlar, dağların koynunda yüce Allah ile bağlantıya geçen aracı konumundaki kişilerdir. Dağlarda yalnızlık, inancın gücü ile kendi iç dünyasına yönelerek iç huzuru yakalayan çobanlar, kutsallaşarak veli konumuna gelmiştir. 2. Erginlenme mekânı kutsal dağ/mağarada değişim ve dönüşüm Ashâb-ı Kehf/Yedi Uyurlar, tek Tanrı’ya inanan gençlerin, imanlarına zarar gelmemesi için dünya nimetlerinden uzaklaşarak mağarada saklanmasını konu edinir. Azerbaycan/Nahçıvan anlatısında gençler, Allah’tan başkasına tapmayı reddederek saraydan çıkarlar. Kendilerini kâfirlerin belasından, düşmanların tehlikesinden koruması için Allah’tan yardım isteyerek dua ederler. (Hüseynzade 2017: 214) 162 Ahdî’nin Hâzâ Kıssa-i Ashâbü’l-Kehf anlatısında, yedi gencin saraydan ayrılış sebebi asıl Tanrı’nın varlığına olan inançlarıdır. Tanrılık iddiasında bulunan Dakyanus’un bir gece, kediden kaçan farenin örtüsünde dolaşmasından korkması üzerine Yemliha, böyle bir kişinin Tanrı olamayacağına kanaat getirir. Yemliha, yeri göğü, denizleri yaratan kim ise ona inanalım diyerek arkadaşlarını uyarır. Böylece hep birlikte geceleri ipekten elbiselerini çıkarıp değersiz kıyafetlerini giyer ve gizlice Allah’a ibadet etmeye başlarlar. (Koncu 2013: 19-20) Bütün anlatılarda ortak unsur, Dekyanus’un işkenceleri ve aykırı bir dini kabullendirme emrine karşılık sonsuz ışığa koşan yedi gencin, Allah’a tam teslimiyet duygusuyla mağaraya sığınmalarıdır. Mağara, sembolik olarak kolektif bilincin farkındalık mekânıdır. Aslında arayış içerisindeki gençlerin, iç dünyalarının derinliklerinde buldukları hazine, onları bu dünyanın bütün zevklerinden koparıp sonsuz huzur ve mutluluğa götürmüştür. “Bu kıssada Allah (cc) insanı, içerisinde yaşadığı âlemin farkında olmaya çağırmaktadır.” (Çelik 2017: 7) Söz konusu maceraya atılan gençler, kendilik yolculuğunda yaşadıkları tecrübeyle değişerek dönüşürler. Yedi gencin kutsal olan ile kuracakları bağ, onları öte âlemin sonsuz hazinelerine ulaştıracaktır. Kalp imgesi olarak ifade edebileceğimiz mağara, her insanın içinde gizemli olarak açımlanmayı beklemektedir. Bilincin ötesinde keşfedilmeyi bekleyen bu bilinçdışı mekânlar, kahramanları Hakk’ı aramaya çağırarak kahramanları harekete geçirmiştir. Jung, Kur’ân-ı Kerîm’de yer alan “Yedi Uyurlar” kıssasını şöyle yorumlar: “Her kim mağaraya, kendi içindeki mağaraya inerse, ilkin ne olduğunu anlayamadığı bir dönüşüme uğrar. Bilinç dışına inmiş, bilincin dışında bulunan şeylerle bağlantı kurmuştur. Bu, olumlu olumsuz, büyük bir değişiklik yaratır kişide. Bu dönüşüm, çoğu kez insanın doğal ürününün bir uzantısı ya da ölümsüzlüğün bir kanıtı gibi görünmektedir.” (Jung, 2006: 350). Kutsalı, kutsal olmayandan ayıran eşik, aşılması gereken önemli bir sınırdır. Yedi genç, eşiği aşma kararıyla kendini tanıma yolculuğuna çıkarak mağarada, anne karnındaki ilk doğum anına geri döner. Mağara, olgunlaşıp büyüyen bedenleri doğum anına hazırlayan bir ana rahmi işlevi görür. Yedi genç, bilinçdışı mekânlara yaptıkları yolculuk ile ebedi huzuru yakalayarak ölümsüz olurlar. 2.1. Uyku/küçük ölüm/ ölüp-dirilme ve sembolik rüya 163 Kur’ân-ı Kerîm’de sûrenin 18. âyetinde “Onlar uykuda iken sen onları uyanık sanırsın. Biz onları sağa sola çeviririz.” (Toptaş 2004: 294) denilerek yedi gencin, bilincin farkındalık eşiğinde oldukları vurgulanır. Ahdî’nin mesnevisinde Yemliha, Dakyanus’a karşı çıkıp Allah’a inandığını söyleyince hapse atılır. O gece şöyle bir rüya görür: “Düşte, yalın yüzlü, başlarında yeşil sarık, üstlerinde beyaz kaftan ve bellerinde altın ve gümüşten yapılmış kemerler olan iki oğlan vardır. Ellerinde birer çevgân bulunmakta, ortada altın bir top yer almakta ve gûy u çevgân oyunu oynamaktadırlar. Aslında bu iki oğlan, Cebrâil ile Mikâil’dir ve onlara eğer hapisten çıkmak istiyorlarsa bu oyunu oynamaları gerektiğini söylerler.” (Koncu 2013: 297-298) Yemliha, rüyasında öğrendiği bilgelikle zindancıya, arkadaşlarıyla çevgan oyunu oynayacaklarını, şah dönmeden akşama geleceklerini söyleyerek onu ikna eder ve saraydan kaçarak kurtulurlar. “Rüyalar, insanın duygu ve akıl dünyasında var olan gerçekliklerin soyut yansımalarıdır.” (Gülkökü 2014: 17) İç veya dış uyarıcıların çağrılarına açık olan kişiler için rüyalar, değişim/dönüşüm merkezini harekete geçirecek gizemli mesajlar içerir. Kurtuluştan umudu olmayan gençlerin imdadına yetişen ilahî nitelikli rüya, bilinçli zihinlere ulaşan bilinçdışı sembollerdir. Rüyada görülen “altın ve gümüş kemerli oğlanlar” melekler olup, insanlardan farklı oldukları sembollerle bilinç düzeyine çıkarılmak istenmiştir. Altın, saf bir maden olup bozulmamış bir dünyanın/cennetin ifadesidir. Gümüş ise bilinç öncesi karanlık çağa gönderme yapmaktadır. Altın ve gümüş kemerli özellikleriyle iki melek, dünyada hata işleyen, metalaşarak bozulan insandan ayrıştırılmış, saf ve bozulmamış bir âlemin varlıkları olarak yol göstericidir. 2.2. Kutsanan ışık/bilgi: Güneş ışığı, yıldızlar ve ay Gençlerin güneş ışığına yüzlerinin dönük olması ve bundan rahatsız olmadan uykuya devam etmeleri, Allah’tan yüzlerini hiçbir şekilde çevirmemelerinin, bilgiye/bilgeliye dönerek aydınlanmalarının ifadesidir. Yüce Allah’ın inananlara çeşitli mucizevî ödüller bahşettiği, Kehf sûresi 17. âyette şöyle anlatılır: “Güneş doğduğu zaman mağaranın sağ tarafına yöneldiğini görürsün. Battığı zaman sol taraftan makaslar geçer. Onlar mağaranın geniş bir yerindedirler. İşte bu 164 Allah’ın âyetlerindendir. Allah kimi doğru yola iletirse o, doğru yolu bulmuştur. Kimi de saptırırsa, artık ona yol gösterecek bir dost bulamazsın.” (Toptaş 2004: 294) İnsanın akıl denizini ısıtan güneş/bilgi, mitolojide de önemli bir semboldür. “Güneş, canlı yaratığın olduğu gibi, göğün de kalbidir. Ama tam tepe noktasına yani zenite gelince, dünyayı gören göz olur. Gönderdiği ışınlar ‘bilinçli bilgiyi gösterdiğinden’, güneş kozmik akıl olur.” (Ersoy 2007: 191) Gençlerin güneşten aldıkları ışığın asıl kaynağı yüce Allah’tır. Yedi genç, sığınma amacıyla isteyerek girdikleri mağaranın karanlık, kalabalıktan uzak ve sessiz mekânında sonsuz bilgiyle aydınlanarak erginlenirler. Güneşe/Allah aşkına koşarak yanan pervanelerin yakaladığı sonsuz huzur, beden kafesinden kurtulmayı dileyen yedi gencin hikâyesidir. Yedi gencin sırtlarını dönmedikleri ilahî ışıkta, gizemli bilgeliklerin sırrına ulaşma müjdesi vardır. Sonsuz hakikat güneşi, güzelliğin, iyiliğin, fedakârlığın kapılarını şuurlu gençler için sonuna kadar aralamıştır. Anlatıda bir nevi, kapının ardındaki ışıklı dünyada maddenin esiri olan, gözleri ve gönülleri kör olan insan ile diğer tarafta gözlerini iç dünyasının karanlığındaki gizli bilgileri keşfetmek için açan bilinçli insan karşılaştırılır. Asıl hayat bu ışıkla başlayacaktır. “Her din farklı bir gezegen gibidir. Her birinde farklı bir atmosfer, farklı bir göksel yönelim mevcuttur ama bizi aydınlatan hep aynı güneştir.” (Schure 2005: 130) Mağaralardaki ezoterik öğretilerde de aynı aydınlanma/aydınlatmaya ulaşabilmek evrensel amacın bir ifadesi olup edebî metinlerle nesilden nesile yaşatılmıştır. İnsanlık tarihinin başlangıcından bu güne bütün dinlerde hakikat ışığının/güneşin kaynağına ulaşma ihtiyacı, insanlığı inancın merkezinde buluşturmuştur. Evrenin bilinci olan insan, aklıyla değişim ve dönüşümü başarabilecek, evrenin gizemini çözebilecek tek varlıktır. 2.3. Kutsal yardımcı hayvan: Köpek Anlatılarda köpek (Kıtmir) ortak unsur olarak yer alır. Azerbaycan/Nahçivan anlatısında, çoban Keşef Tatayyuş, koyunları kendilerini belli etmesin diye yanına almaz. Koyunlara durmasını söylemesiyle bir anda bütün hayvanlar taş kesilir. Fakat köpeği Kıtmir, kovalanmasına ve ayağının kırılmasına rağmen onlarla gitmekte ısrar eder. Hatta dile gelip konuşarak Dağyunus’un zulmünden bezdiğini, Allah’a inandığını söyler. Metinde köpeğin uyanık, bilinçli ve koruyucu fonksiyonları “köpek uyumadı, onları korudu.” ifadesiyle dile getirilir. (Hüseynzade 2017: 214-215) Kehf sûresi 18. 165 âyette mağara arkadaşları ve köpekleri hakkında şöyle bilgi verilir: “Köpekleri de ön ayaklarını kapının eşiğine uzatmıştır. Eğer onları görseydin, elbette onlardan kaçarak dönerdin ve onlardan için korkuyla dolardı.” (Toptaş 2004: 294) Ahdî’nin mesnevisinde, çobanın köpeği mağara kapısında oturarak Dakyanus’un adamlarının içeri girmesini engeller. Köpeğin koruma gücü mesnevide şöyle ifade edilir: “Allah’ın kudretiyle köpekten korkup kaçarlar. Allah köpeğe öyle bir heybet ihsan etmiştir ki birçok vezir mağaranın kapısına gelmiş, Yemliha ve kardeşlerini görmüş ancak köpek sebebiyle içeri girememiştir.” (Koncu 2013: 5) Köpeğin mitik dönemden bugüne halk inanışları arasında sadakat, koruyucu fonksiyonlarıyla bütünleştiği görülür. “Türklerde köpek kutsal bir hayvandı. Onlar için köpek, ruhundan rehberlik aldıkları bir hayvandı.” (Gezgin2007: 135) Mısırda da köpeğe kutsallık verilmiştir. Mısır’da köpek “kutsal yerlerin tek koruyucusu idi. Yer altı ülkesinin tanrısı olan Hades’in ünlü Kerberos’u onun bekçi köpeğidir. Görevi, dirilerin içeri girmesini ve girenin ise bir daha çıkmasını önlemek oluyordu.” (Ersoy 2007: 267) Kurân-ı Kerîm’de cennetin bekçiliğinin kendisine verildiği köpek, koruyucu ve sadık özellikleriyle bu göreve layık görülmüştür. Ashab-ı Kehf anlatısında da kötülüğün karşısında durarak Hak dostlarını koruma görevini üstlenir. Halk arasında köpeğin görünmeyen kötü ruhları/kovulmuş şeytanı görebildiğine inanılmaktadır. Bilimsel olarak hayatı siyah ve beyazdan ibaret gören köpeğin bu görüş özelliği, bir anlamda iyi ve kötüyü net olarak ayrıt etme özelliği olarak yorumlanabilir. 3. Kıyamet ve yeniden doğum Ashab-ı Kehf anlatısı, insanlığa unutmaması gereken bir mesajı hatırlatır: “Bu, bir bakıma yaşamdaki olağanüstülüklere insanın şahit tutulmasıdır. Onların 300 ya da 309 yıl sonra ortaya çıkmaları (diriltilmeleri) da yine o dönemde oluşan Tanrı karşıtı (yeniden dirilmeyi inkâr edenler) eğilimlere verilen cevap niteliğindedir. 309 yıl sonra imparator II. Theodosius zamanında, papaz Theodore öncülüğünde ölümden sonra dirilişi inkâr eden bir akım baş gösterir.” (Yonar 2011: 174-175) Efsane, “Her nefis ölümü tadacaktır” ve “Dönüş yalnız O’nadır” âyetlerinin sırrına insanı ulaştırmak ister. “Öldükten sonra nasıl dirileceğiz?” sorusuna yaşanmış, gözle görülür örneklerle netlik kazandırılır. 3.1. Eskiyen/geçmeyen para / geri döndürülemeyen zaman 166 Mağara arkadaşları, uykuda geçen 300/309 yılı, çok az bir süre, hatta bir gece olarak düşünürler. Ahdî’nin mesnevisinde çobanın kırbasında eksilmeden kalan su da, bu kısa sürenin belgesidir. Geçen zamanın farkında dahi olmayan gençlerin bu zaman algısı, biz insanların hakikatle yüzleşene kadar boşa geçirdiğimiz zamanları olarak değerlendirilebilir. Kehf sûresi 19. âyette bu zaman dilimi şöyle aktarılır: “Birbirlerine sorsunlar diye onları uyandırdık. İçlerinden bir sözcü: “Ne kadar kaldınız?” dedi. “Bir gün veya bir günün birazı kadar kaldık.” dediler. “Ne kadar kaldığınızı Rabbiniz daha iyi bilir. Şimdi içinizden birini şu gümüş paranız ile şehre gönderin de hangi yemek daha temizse ona baksın ve ondan size bir yiyecek getirsin. Çok çabuk, dikkatli ve nazik davransın ve sizi hiç kimseye hissettirmesin.” (Toptaş 2004: 294) Mağara arkadaşları tarafından bir gecelik süre olarak algılanan zamanın, dünyada 309 yıl olarak gözlemlenmesi, iki farklı âlemi aynı anda yaşayan insanlığa işaret eder. “İnsan, zamana aittir. Zaman ile birlikte var olmaktadır. Tanrı zaman dışı (öncesiz ve sonrasız)dır. Zaman içinde bulunan yaratıklar hiç’tirler; çünkü zamanın kendisi ‘varlık’ ile ‘yokluk’un bir karışımıdır.” (Seçkin 2012: 42) Kehf sûresi 20. âyette “Şüphesiz eğer onlar, sizi ele geçirirlerse, ya sizi taşla öldürürler veya sizi dinlerine döndürürler. O vakit de ebediyen kurtuluşa eremezsiniz.” (Toptaş 2004: 294) ifadeleriyle bilinmeyen zaman diliminde yaşayan mağara arkadaşlarının fark edilmemesi için bir uyarı vardır. Bu ayrılığın farkına varan insanoğlu, kabullenemediği sıra dışı olayı fark ettiğinde diğerlerine zarar verebilir. Mağara arkadaşlarının önünde iki seçim hakkı vardır. Ya ölüp yeniden doğmak ya da aslından uzaklaşarak kendine yabancılaşmak/sonsuza dek ölmek. Yedi genç ilk seçeneği tercih ederek ebedi hayata doğru yolculuğa çıkar. Zaman göreceli bir kavramdır. İnsanlık tarihinde adı konulan zaman dilimiyle Tanrı katında ifade edilen zamanın başkalığı, yedi gence farklı bir âlemin kapılarını açar. Efsanede mağaradaki yedi genç aralarında Yemliha’yı, bir miktar gümüş para ile yiyecek alması ve neler olduğunu öğrenmesi için şehre gönderir. Fakat elindeki gümüş para artık geçerli değildir. Ahdî’nin mesnevisinde Yemliha, elindeki 167 Dakyanus’un resminin bulunduğu gümüş parayla ekmek almak isteyince halk onun define bulduğunu sanır. Yemliha, kendi evinde iki sütun olduğunu, bunlardan birisinin altın diğerinin dirhemle dolu olduğunu söyler. Cebrail’in yardımıyla bulunan Yemliha’nın evinde şu an yüz yirmi yaşında bir kişi oturmaktadır. (Koncu 2013: 6) Efsanenin sembolik anlamda bize verdiği mesaj, zamanın kıymeti, geçen zamanın geri döndürülemeyeceği ve geleceğin geçmişten daha iyi olmasına dair duyulan umuttur. Bu da ancak farkındalık ve değişim/dönüşüm ile mümkündür. “Biz insanlar için zaman, hareket demektir, olayların sıralaması demektir. Buna göre zaman olmasa maddi mevcudiyet de olmayacaktı.” (Seçkin 2012: 42) Mağarada kozmik âlemde farkındalığın sınırlarını aşan yedi genç için zaman durmuştur. Uyku halinde sadece ruhun duyduğu ihtiyacı tatmin etmekle varlığını sürdüren gençler, maddi âlemin bedene yük olan her türlü zararından uzakta, huzur içindedir. Bu anlamda efsanede sabır, tevekkül ve inanç ile geçirilecek günlerin kıymeti vurgulanır. “Ölümsüz olmak için zamana ve tabii mekâna bağlı olmamak gerekir ki, bu özellik sadece Tanrı’ya aittir.” (Seçkin 2012: 42) Efsanenin sonunda dünya hayatının kendilerine göre olmadığını anlayan gençler, mağaraya tekrar giderek sonsuz uyku/ ölüm ile sır olurlar. Maddenin esaretinden kurtulmayı başaranlar ebedi âlemde sonsuz huzura erişirler. 3.2. İstikrar ile sahip olunan dinî inanışın mucizevî kurtuluş müjdesi Sağlam bir inanca sahip insanlar, hata yapmaktan kolayca sakınabilirler. Konu ile ilgili olarak Kehf sûresi 21. âyette şöyle buyurulur: “Allah va’dinin gerçek olduğunu ve kıyamet konusunda şüphe olmadığını bilmeleri için onları tanıttırdık. (Halk onları tanıdı ve böylece öldükten sonra diriltileceklerini daha iyi anladılar.” (Toptaş 2004: 295) İster İslâm dinine isterse Hristiyanlığa mensup olunsun, bütün dinlerde efsanenin verdiği mesaj, insanlığı ortak kendini bilmeye davet etmektir. İnisiye mekteplerinde de “Kendini bil, o zaman tanrıların evrenini de bileceksin.” (Edouard 2005: 347) şeklinde ifade edilir. Yüce Allah’ın kutsal mesajlarına kulak verenler onun büyük müjdelerine nâil olacaktır. Değerlendirmeye tâbi tuttuğumuz anlatılar, bütün insanlığa hangi mezhep veya dinden olursa olsun aynı mesajın ulaştırılma amacını taşımaktadır. Akıl, bilinç ve bilgi merkezi, bütün insanlığı kendisine doğru çekmeğe devam etmektedir. Dönüş 168 yalnızca Ona’dır. Ashâb-ı Kehf’in sembolik tahlili, anlatının yüzyıllarca bütün milletlerin ibret hikâyesi olma sebeplerini irdelemektedir. Kehf sûresinde, kıssadan sonra aktarılan şu ifadeler dünyanın geçiciliğini ifade etmektedir: “Onlara dünya hayatının örneğini ver: (Dünya hayatı), gökten indirdiğimiz yağmur gibidir ki, onun sebebiyle yeryüzünün bitkileri boy verip birbirine karışırlar. Fakat bütün bu canlılık sonunda rüzgârın savurduğu kuru bir çer çöpe döner. Mallar ve evlatlar, dünya hayatının süsüdür. Baki kalacak Salih ameller ise Rabbinin katında, sevap olarak da ümit olarak da daha hayırlıdır.” Âyette de belirtildiği gibi Hakk’ın yolunda olan insanlık için sonsuz müjdeler vardır. Sonuç Mitolojinin beslediği dinî algı, edebiyatın temel kaynağıdır. (Yonar 2011: 139) Edebiyatımıza giren her türlü sembol, şekil, kavram kolektif bilincin kültürel kodları olarak belleklerde yaşamış, din ve inancın etkisiyle türler arasında etkili olmuştur. Kuran-ı Kerim’de geçen kıssalar, peygamberlerin hayat hikâyeleri, ibret dolu mesajlarıyla insan topluluklarına rehberlik etmiş ve onları kaostan kurtarmıştır. Ele aldığımız Ashab-ı Kehf kıssası da Kur’ân-ı Kerîm’de tarihî gerçekliğine değinilerek insanoğlunun düştüğü/düşeceği zaaflar, başlarına gelecek ödüller/cezalar, önceden olacakları bilen yüce Allah’ın âyetleriyle ibret olarak insanlara sunulmuştur. Ashab-ı Kehf’in pek çok rivayeti vardır. Bu anlatıları ortak noktada buluşturan unsur, inanış, konu ve mesajlarıdır. Aralarındaki tek fark sembolik unsurlardadır. Tespit ettiğimiz dört anlatıdaki din-mitoloji ve efsane ilişkisi, geçmişten günümüze anlatıların halk hafızasındaki oluşumu ve yayılışı açısından önemlidir. Kutsal metinler; coğrafi, kültürel, tarihsel ve çevresel pek çok etkiden dolayı kaynaklarından çıktıkları gibi kalmazlar. Sanat, kültür ve tarih tarafından sürekli etkileme ve etkilenmeler halinde gelişim gösterirler. (Yonar 2011: 139) Kutsal metinlerin etkisiyle üretilen efsaneler, kolektif bilinçdışında kodlanan kültürel unsurların bir yansımasıdır. “Efsaneler dinî, inandırıcı, kısa ve nesir şeklinde olmanın yanında olaylara ve şahsa bağlı olarak oluşmalarıyla da diğer türlerden kolaylıkla ayrılabilmektedir.” (Alptekin 2012: 188) Kıssada/efsanede aktarılan Ashab-ı Kehf’in dünya hayatında görülen benzerleri dönem dönem insanlığı uyarmak ve farkındalık yaratmak amacını taşımaktadır. Ashab-ı Kehf anlatıları, insanın dünya hayatındaki yolculuğu, öldükten sonra dirileceği, hakkın batıla 169 galebesi, ahirete dair inancın önemi, yüce Allah’ın inanan kişilere mucizesi vb. gibi mesajları içermekle birlikte, bünyesinde pek çok sembolik kavramı barındırmaktadır. Kolektif bilinçdışıının evrensel mesajlarından oluşan Ashab-ı Kehf, somut bir gerçeklikle insanoğluna ulaşarak sonsuz huzurun yolunu öğreten kutsal bir anlatıdır. KAYNAKÇA Alptekin, Ali Berat (2012), Efsane ve Motifleri Üzerine, Akçağ Yayınları, Ankara. Candan, Ergun (2012), Tasavvufi Bâtıni Ezoterik Öğretilere Göre Kurân-ı Kerim’in Gizli Öğretisi, Sınır Ötesi Yayınları, İstanbul. Çelik, Hüseyin (2016), “Ashab-ı Kehf Kıssası ve İçerdiği Mesajlar”, Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, Cilt: 6 Sayı: 1, s. 189-217. Ersoy, Necmettin (2007), Semboller ve Yorumları, Dönence Yayınları, İstanbul. Ersöz, İsmet (1991), Ashâb-ı Kehf Maddesi”, İslam Ansiklopedisi, s.465-467. Hüseynzade, Ekrem (2017), “Azerbaycan Folklor Yazılarında Eshabi Kehf Rivayeti (Nahçivan Folkloru Esasında)”, 8. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Gelenek Görenek ve İnançlar, Ankara, s. 213-217. Jung, Carl Gustav (2006), Analitik Psikoloji, (Çev.: Ender Gürol), Payel Yayınları, İstanbul. Koncu, Hanife (2013), “Bir Ashab-ı Kehf Kıssası: Haza Kıssa-i Ashabü’l Kehf”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Sayı: 10, İstanbul, s. 275-318. Livingston, Ray (1998), Geleneksel Edebiyat Teorisi, (çev. Necat Özdemiroğlu), İnsan Yayınları, İstanbul. Schure, Edouard (2005), İnsanlığı Aydınlatan Büyük İnisiyeler/Dinlerin Gizli Tarihi, Ruh ve Madde Yayınları, İstanbul. Seçkin, Renan (2012), Zaman Aynası, Mavi Kalem Yayınevi, İstanbul. Shelton, Mahmud (2005), Yüzüklerin Efendisi ve Simya, (çev. Ahmet Demirhan), İnsan Yayınları, İstanbul. 170 Toptaş, Mahmut (2004), Kurân-ı Kerîm ve Türkçe Meâli, İstanbul. Yonar Gönül (2011), Türk Edebiyatında Fantastiğin Kökenleri, Ötüken Neşriyat, İstanbul. https://insanveevren.wordpress.com/2011/10/15/yedi-uyurlar-ve-yasanmis-bazi-benzer- olaylar/(erişim tarihi: 07.09.2018) http://seyahat.mynet.com/300-yillik-olumsuz-uykunun-hikayesi-yedi-uyurlar-(erişim tarihi:02.09.2018) 171 Arap Dili Öğretiminde Kullanılan el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât Adlı Öğretim Setinin Nahiv Serisi Üzerine Bir Değerlendirme Emin CENGİZ1 Özet Türkiye’de yabancı dil öğreniminde en fazla tercih edilen dillerden birisi Arapçadır. Bunda Kur’ân’ı Kerîm ve temel İslâmî kaynakların dilinin Arapça olmasının büyük etkisi vardır. Bu anlamda Türkiye’de başta İlahiyat ve İslami İlimler fakülteleri olmak üzere Fen Edebiyat fakültelerinin Arap Dili ve Edebiyatı ile Mütercim Tercümanlık bölümleri gibi çeşitli yüksek öğretim programlarında ciddi bir Arapça eğitimi verilmektedir. Dolayısıyla günümüzde Türklere Arapça öğretimiyle ilgili birçok yeni metot geliştirilmiş ve bu metotların uygulandığı pek çok dil öğretim seti ortaya çıkmıştır. Bu çalışmada son yıllarda Türkiye’nin özellikle yüksek öğretim programlarında okutulmaya başlanan el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât (Akademik Arapça) adlı Arapça öğretim setinin “nahiv serisi”, yabancı dil öğretim yöntemi açısından değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Söz konusu öğretim setinin genel bir tanıtımı yapılmış ve bu setin nahiv serisi, içerik ve yöntem açısından incelemeye tabi tutulmuştur. Bu amaçla serinin taslak ve tasarımı, içeriği, konuların sıralanışı, işleniş yöntemi ve üslubu incelenmiş, eleştirel bir bakış açısıyla serinin olumlu ve olumsuz yönleri ortaya konmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Arap Dili ve Belağatı, el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât, yabancı dil, gramer öğretimi, nahiv. An Evaluation on the Nahiv Series of the Teaching Set "al-‘Arabiyyatu li’l- Câmi‘ât" Used in Arabic Language Teaching Abstract One of the most preferred language in foreign language learning in Turkey is Arabic. The fact that the language of the Qur'an and the basic Islamic sources is Arabic has a great effect on this. Because notably Theology and Islamic Sciences faculties in Turkey, including higher education programs in various departments such as Translation and Interpreting, Arabic Language and Literature in Faculty of Arts are given a serious Arabic education. Therefore, nowadays many new methods of Arabic teaching to Turks have been developed and many language teaching sets have been offered. In this study, last years in Turkey, that was began to teaching especially in the higher education programs called “nahiv series” of the Arabic el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât instruction set is evaluated in terms of foreign language teaching method. A general introduction of this teaching set was made and the content and method of nahiv series were examined in detail. In this context, the design and content of the series, the order of the topics, the method and the style of the study were examined and the positive and negative aspects of the series were tried to be revealed from a critical point of view. Keywords: Arabic Language and Literature, el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât, foreign language, grammar teaching, Arabic grammar. Giriş Canlılar arasında pek çok iletişim şekli olsa da dil, insanoğluna has ve onu diğer canlılardan ayıran olağanüstü bir yetenektir. Dil salt bir iletişim aracı değildir, kişinin kendi duygu ve düşünceleriyle yani beyniyle bağ kurmasını sağlayan çok fonksiyonlu 1 Dr. Öğr. Üyesi, Şırnak Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi. 172 bir olgudur. İnsanlar, el kol hareketleri ve mimikleri kullanarak birtakım basit iletişim şekilleri geliştirebilirler ancak en gelişmiş ve en mükemmel iletişim sistemi dildir.2 Her insan içinde yetiştiği toplumun dilini doğal olarak öğrenir. Anadili diye tarif edilen bu birinci dil doğal olarak kazanılır ve kişinin bilinçaltını, karakterini ve dünyaya bakış açısını şekillendirir. İnsanlar başka milletleri tanımak, onlarla iletişime geçmek, onların bilgi birikim ve deneyimlerinden istifade etmek gibi nedenlerle anadillerinin dışında ikinci bir dil öğrenmek istemektedirler. Günümüzde önemi giderek artan yabancı dil öğretimi Türkiye’de uzun yıllardan beri önemsenen ve üzerinde yoğun çalışmalar yapılan bir mesele olmuştur. Arapçanın Kur’ân-ı Kerîm ve İslami kaynakların dili olması, onu ülkemizde yabancı dil olarak en fazla tercih edilen dillerden biri haline getirmiştir. Dolayısıyla Türkiye’de başta yüksek öğretim programları olmak üzere örgün ve yaygın eğitim kurumlarında Arapça öğretimine büyük önem verilmektedir. Ancak ülkemizde Arapçanın yanı sıra genel olarak yabancı dil öğretiminde hala istenen başarının sağlanamadığı bir gerçektir. Yabancı dil öğrenme motivasyonunun düşüklüğü, başta yüksek öğretim kurumları olmak üzere Arapça öğreten kurumlarda sürekli sistem değişikliğine gidilmesi ve Arapçanın öğrenilmesi zor bir dil olduğu ön kabulü Türkiye’de Arapça öğretiminin hedeflenen seviyeye ulaşmasını engelleyen faktörlerdendir.3 Bu çalışmada son yıllarda Türkiye’nin yüksek öğretim programlarında okutulmak üzere hazırlanan el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât (Akademik Arapça) adlı Arapça öğretim setinin “nahiv serisi”, yabancı dil öğretim yöntemleri açısından değerlendirilecektir. Bu dil setinin nahiv serisi, içerik ve yöntem açısından incelemeye tabi tutulacaktır. Bu anlamda serinin taslak ve tasarımı, içeriği, konularının sıralanışı, işleniş yöntemi ve üslubu incelenecek, serinin olumlu ve olumsuz yönleri eleştirel bir bakış açısıyla ortaya konmaya çalışılacaktır. Söz konusu inceleme, serinin Eylül 2018 baskısı üzerinde yapılacaktır. Bunun amacı, her sene güncellenen bu eğitim setinde tespit edilen olumlu ve olumsuz özelliklerin önceki ve sonraki yıllarda yayınlanan setlerle karşılaştırılmak istenmesidir. Böylece sette iyileştirme maksadıyla yapılan güncellemelerin amacına ulaşıp ulaşmadığı irdelenecektir. 2 Emin Cengiz, "Siirt Arapçasının Korunmasında Sözlü Kültürün Rolü", Artuklu Akademi 6/1 (Haziran 2019): 68. 3 Orhan Oğuz - Mehmet Çakır, “Arapça Hazırlık Öğretim Programına İlişkin Genç Bir Bakış, Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Örneği”, Kastamonu Eğitim Dergisi 27/5, (Eylül 2019): 2334. 173 1. el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât (Akademik Arapça) Adlı Öğretim Setinin Genel Özellikleri Daha çok yüksek öğretim programlarında öğrenim gören öğrenciler için hazırlanan el- ‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât (Akademik Arapça),4 uluslararası standartlarda kabul gören yabancı dil öğrenme metotları gözetilerek oluşturulmuş bir Arapça öğretim setidir. Güncel içeriklere ve modern bir tasarıma sahip olan bu set, okurlarına akademik seviyede yazılı, sesli ve görüntülü bir içerik sunması açısından modern bir yapıya sahiptir.5 Bu sette öğretilen dil, günlük hayatta aktif olarak kullanılan, resmi, standart veya fasih diye tabir edilen modern Arapçadır. “Günlük hayatta kullanılan dil” ifadesinden kasıt; yerel, mahalli veya Ammice diye bilinen halk Arapçası değil, günümüzde aktif olarak kullanılan yaşayan dildir. Dolayısıyla bu dil setinde eski Arap lehçelerine veya günümüz yerel lehçe ve ağızlardaki bölgesel dil farklılıklarına yer verilmemiştir. Arap olmayanlara Arapça öğretiminde fasih dilin tercih edilmesi, şu nedenlerden ötürü önemlidir: a. Halk Arapçası, Arap dünyasında ülkeden ülkeye hatta aynı ülkenin farklı bölgelerine göre farklılık göstermektedir. Dolayısıyla Halk dili, Arapçayı tam manasıyla temsil etmekten uzaktır. b. Fasih Arapça, yabancı öğrencilerin Arapça öğrenme amaçlarını maksimum düzeyde karşılayabilmektedir. Öğrenciler Fasih Arapçayı öğrendiklerinde farklı ses ve yapıları içeren halk Arapçasını anlamakta çok fazla zorluk yaşamazlar. Ancak bazı ülke veya bölgelerin kendilerine has birtakım ses ve yapılarının da öğrenilmesi gerekebilir. c. Yabancılara Arapça öğretiminde Halk Arapçasının tercih edilmemesini gerektirecek bir diğer husus, halk dilinin çok çeşitli olması, dolayısıyla hangi bölgede kullanılan dilin Arapçayı temsil edebileceğinin tespit edilememesidir. d. Fasih Arapça, Kur’ân-ı Kerîm ve İslami ilimlerin dilidir. Dünyada ve Türkiye’de Arapça öğrenmek isteyenlerin birinci hedefi Kur’ân, hadis ve klasik İslami ilimlere 4 Süleyman Kaplan, el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât (Akademik Arapça), 3. Baskı, (İstanbul: Mektep Yayınları, 2018). 5 el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât (Akademik Arapça) öğretim setinin sesli ve görüntülü içeriğine http://www.akademikarapca.com adresinden erişim sağlanabilmektedir. 174 muttali olabilmektir. Bu nedenle yabancılara Arapça öğretiminde Fasih Arapçanın tercih edilmesi bir zarurettir.6 Setin tanıtım kısmında Türkiye kültürüne uyumlu olduğu ifade edilmiştir.7 Yapılan incelemede setin genel itibariyle bu tanımlamaya uyan bir yapıda olduğu anlaşılmaktadır. Zira bazı metinlerin konuları, verilen örnekler veya kullanılan bazı yer ve şahıs isimlerinin seçiminde muhatap kitlenin (Türk öğrenciler) kültürünün dikkate alındığı görülmüştür. Ancak araştırmalar dil öğretiminde hedef dilin kültürünün göz ardı edilmemesi gerektiğine vurgu yapmaktadır. Yabancı dil öğretiminde öğrenilen dilin kültürel yapısına yer vermek, bu dilin öğrenciler için daha anlamlı bir hal almasını sağlayacak ve öğrenme sürecini kolaylaştırarak daha zevkli bir hale getirecektir. Ayrıca öğrencilerin dünyadaki başka kültürleri tanıması, onları dil öğrenmeye karşı motive ederek öğrenme hızlarını arttıracak, başka kültürlere sahip insanlara karşı hoşgörülü davranmalarını sağlayacak ve yabancı dil öğrenmeye karşı olumlu bir tutum geliştirmelerine yardımcı olacaktır.8 Dil setinin öncelikli hedef kitlesi; İlahiyat, İslami İlimler, Arap Dili ve Edebiyatı fakülteleri ile Fen Edebiyat fakültelerinin Mütercim-Tercümanlık veya Arap Dili ve Edebiyatı Bölümleri gibi Türkiye’nin özellikle Arapça eğitimi veren yüksek öğretim programlarında okuyan öğrencilerdir. Ayrıca Akademik seviyede Arapça eğitimi veren bütün dil kurslarında okuyan öğrenciler de hedef kitleye dahil edilebilir. Bu set, dil becerilerinin tamamını geliştirmek maksadıyla tasarlanmış altı farklı dersten oluşmaktadır. Bu dersler; Sarf, Nahiv, Kıraa (okuma), Muhadese (konuşma), Kitabe ve İmlâ (yazma) ve İstimâ (dinleme)’dır. Kitaplardaki her bir konu, bir blok derste işlenecek şekilde hazırlanmıştır. Sette işlenen konularda kullanılan “sarmal yapı” 9 yöntemi, öğrencilerin kitaplar arasında sıkı bir bağ kurmasını sağlamıştır. 6 Geniş bilgi için bkz. Muhyiddîn el-Elvâ‘î, “Yabancılara Arapça Öğretiminde Dilsel Problemlerin Çözümü İçin Bilimsel Araçlar”, Çev. Zafer Kızıklı, Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi, , cilt: 7/3 (2007): 190-192. 7 Kaplan, el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât (en-Nahv), I, 5. 8 Kemal Er Oğuz, “Yabancı Dil Öğretim Programlarında Kültürün Etkileri”, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi 39/1 (Mayıs 2006): 11. 9 Sarmal programlama yöntemi; bir içerik düzenleme yöntemi olup daha önce öğrenilmiş olan bazı bilgilerin zaman zaman tekrar edilerek öğrenme sürecinin yapı ve kapsam bakımından genişleyerek ilerlediği bir öğrenme metodudur. Bkz. Ali Murat Sünbül, Öğretim ilke ve Yöntemleri, 5. Baskı, (Konya: Eğitim Kitabevi Yayınları 2001), 78-79. 175 Esasında kitapların başında bu setle ilgili genel bir tanıtım yapılmış ancak orada verilen bazı bilgilerin tutarsızlığı gözden kaçmamaktadır. Örneğin kitaplarda yer alan konu sayılarının verildiği tabloda Nahiv dersinin 1. kitabında 18 ders bulunduğu ifade edilmiş; ancak bu kitapta 15 adet dersin yer aldığı tespit edilmiştir. Yine öğrenim dil çıktılarını tespit etmek maksadıyla iki haftada bir test uygulamasına yer verildiği ve her kitabın sonunda bir genel deneme sınavının eklendiği ifade edilmiş; ancak bu ölçme uygulamalarının sadece serinin 2017 baskısında yer aldığı, bu tarihten sonra yayınlanan 2018 ve 2019 tarihli baskılarda bu testlerin yer almadığı tespit edilmiştir. Bilgilendirmedeki bu tutarsızlığın, setin içeriği güncellenirken tanıtımının güncellenmemiş olmasından kaynaklandığı düşünülmektedir. Kitapların başında setle ilgili verilen tanıtımda derslerin işleniş yöntemi ve saatiyle ilgili birtakım tavsiyeler de bulunmaktadır. Bu anlamda dil eğitmenlerine ders saatlerini düzenleyen şu tablo önerilmiştir: Kitaplar Sarf Nahiv Okuma Konuşma Yazma Dinleme Toplam Blok 1. Kitap 24 18 20 20 16 8 106 2. Kitap 16 24 24 20 8 8 100 3. Kitap 8 24 24 20 8 8 92 4. Kitap 8 24 24 20 8 8 92 Toplam 56 92 92 80 40 32 390 Blok ders 780 Ders saati Ayrıca kur sistemine göre dil öğretimi yapan kurumlar için haftalık ders saatinin planlandığı şu tabloya yer verilmiştir: Dersler Sarf Nahiv Okuma Konuşma Yazma Dinleme Toplam Ders Saati 1. Kur 6 4 6 6 4 2 28 2. Kur 4 6 6 6 2 2 26 3. Kur 2 6 6 6 2 2 26 4. Kur 2 6 8 2 2 26 Yukarıdaki tabloda yer alan ders planlamasında haftalık ders saati ortalama 26 veya 28 saat olarak hesaplanmış ve Kur’ân-ı Kerîm (Tashîh-i Hurûf) dersi program dışında 176 tutulmuştur. Kur sisteminin olmadığı iki dönemlik öğretim sisteminin uygulandığı öğretim sistemlerinin ders planlaması ise şöyle düzenlenmiştir: 1. Dönem 2. Dönem Sarf 6 saat Sarf 2 saat Nahiv 4 saat Nahiv 6 saat Okuma 6 saat Okuma 8 saat Yazma 6 saat Yazma 6 saat Konuşma 4 saat Konuşma 2 saat Dinleme 2 saat Dinleme 2 saat el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât seti, İlahiyat fakültelerinin hazırlık sınıfları gibi Arapçanın yoğun olarak öğretildiği öğretim programlarına uygun iken haftalık ders saati az olan öğretim programlarına uymamaktadır. Ancak İlahiyat fakültelerinde hazırlık sınıfından sonraki sınıflarda da Arapçanın öğretimine devam edilmesi gerekir. Zira araştırmalar, İlahiyat fakültelerinde Arapça öğretiminin lisans boyunca devam etmesi, basitten zora doğru bir yol izlenmesi ve Arapça öğretiminin diğer derslerle desteklenmesi gerektiğine dikkat çekmektedir.10 2. el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât Setinin Dil Öğretim Yöntemi Yabancı dil öğretim tarihi boyunca ikinci dillin en iyi nasıl öğretileceği tartışma konusu olmuştur. Dil öğretimindeki yöntem arayışları, öğrenciyi eğitimin amaçlarına en çabuk ve en sağlıklı şekilde ulaştırmayı amaçlamaktadır. Yabancı dil öğretimindeki yöntem arayışları temelde mevcut yöntemlerin açığını kapatmayı ve yeni alternatifler geliştirmeyi hedeflemektedir. Bu anlamda günümüze kadar pek çok öğrenim ve öğretim metodu geliştirilmiş olsa da tek başına yetkin ve mükemmel bir yöntemin varlığından söz etmek mümkün değildir. Avrupa Konseyi Modern Diller Bölümü tarafından kabul gören ve yaygın bir şekilde kullanılan yabancı dil öğretim yöntemleri şunlardır: Dilbilgisi-Çeviri Yöntemi (Grammar-Translation Method) Direkt/Dolaysız/Düz Yöntem (Direct Method) 10 Bkz. Orhan Oğuz, “İlahiyat Fakültesi Hazırlık Sınıfından Sonra Arapça Öğretiminde Kesintiye Uğraması Sorunu”, Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Elektronik Dergisi 10/2, (2019): 458,459. 177 Doğal Yöntem (Natural Method) İşitsel-Dilsel (Kulak-Dil Alışkanlığı) Yöntem (Audio-Lingual Method) Bilişsel Yöntem (Cognative-Code Method) İletişimsel Yöntem (Communicative Method) Seçmeli Yöntem (Eclectic Method) 11 Bu yöntemlerin dışında yabancı dil öğretiminde daha az yaygınlık kazanmış ve alternatif olarak kullanılan pek çok yöntem ve yaklaşım vardır. el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât setinde tek bir öğretim yöntemi kullanılmamış, her bir ders için o derse uygun bir veya birkaç metot takip edilmiştir. Sette kullanılan dil öğretim yöntemleri başlıca şunlardır: 2.1. Bilişsel öğrenme yöntemi: Setin okuma ve yazma derslerinde kullanılan bu yöntem, yabancı dildeki yeni bilgilerin depolanması ve daha önce öğrenilmiş bilgilere yeni manalar ve bağlar kazandırmayı amaçlamaktadır. Bu yönteme göre anlamlı öğrenmenin gerçekleşmesi için yeni öğrenmenin daha önce öğrenilmiş bilgilerle bütünleşmesi gerekir. Bilişsel Yöntem; ezbere değil anlamlı öğrenmeye önem vermektedir. Ayrıca dilbilgisi kurallarının hem tümevarım hem tümdengelim yoluyla öğretilmesini ve dört temel dil becerisinin aynı derecede önemsenmesini öngörmektedir.12 2.2. İletişimsel Yöntem: Setin konuşma dersinde kullanılan bu yöntem, bilişsel yöntemin eksik kalan yönlerine bir eleştiri olarak ortaya konmuş, dilin iletişim ve kültürü birleştiren bir unsur olarak görülmesi gerektiği fikrini savunmaktadır. Bu yöntemde amaç iletişim becerisinin geliştirilmesidir. Böylece iletişim yetisini kazanan öğrenici, dili kullanabilecek düzeyde bilgi ve beceriye de sahibi olur.13 2.3. Dilbilgisi-Çeviri Yöntemi: Setin sarf ve nahiv derslerinde kullanılan bu yöntemde, gramer öğretiminde tümevarım metodu kullanır ve öğrencilere ilk etapta okutulan metinlerdeki dilbilgisi kurallarına öncelik verilir. Öğretimin ileriki aşamalarında daha 11 Muhammet Raşit Memiş - Mehmet Dursun Erdem, “Yabancı Dil Öğretiminde Kullanılan Yöntemler, Kullanım Özellikleri ve Eleştiriler, 297-318”, Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 8/9 (Summer 2013): 299. 12 Memiş - Erdem, “Yabancı Dil Öğretiminde Kullanılan Yöntemler”, 305. 13 Memiş - Erdem, “Yabancı Dil Öğretiminde Kullanılan Yöntemler”, 306. 178 karmaşık gramer yapıları geniş açıklamalarla birlikte verilir. Bu yöntemin temel amacı dilin gramer kurallarını öğretmek ve bu kurallar aracılığıyla doğru çeviri yapabilmektir. Bu yöntem, genellikle öğretim ortamında öğrencinin ana dilinin kullanıldığı yerlerde uygulanır. Ancak öğretim esnasında iki dil birbiriyle karşılaştırılarak tüm bilgiler, kaynak dilden hedef dile ve hedef dilden kaynak dile çevrilir.14 Dil öğretiminde kullanılan en eski yöntemlerden biri olan dilbilgisi-çeviri yöntemi, günümüzde de dünyada yaygın olarak kullanılmaktadır. Türkiye’de özellikle Arapça ve Farsça öğretiminde bu yöntemin yaygın olarak kullanıldığı bilinmektedir.15 Bunun yanı sıra en fazla eleştirilen yöntemlerden birisidir. Çünkü dilin gramer ve kelime hazinesine öncelik veren bu yöntemin diğer uygulamalı alanlara yeterince yer vermemesi açısından eksik bulunmaktadır.16 2.4. Kulak-Dil Alışkanlığı (İşitsel-Dilsel) Yöntemi: Setin dinleme ve konuşma derslerinde kullanılan bu yöntem, dilin doğal öğreniminin önce dinleme ile başladığını daha sonra konuşma, okuma ve yazma becerilerinin kazanıldığını öne sürer. Bu sebeple yöntem dinleme ve konuşmaya diğer becerilerden daha fazla önem verir.17 2.5. Düz (Direkt, Dolaysız) Varım Yöntemi: Setin sarf ve nahiv derslerinde kullanılan bu yöntem, 1950'li yıllarda dilbilgisi-çeviri yöntemi gibi bazı geleneksel dil öğretim yöntemlerinin eksik yönlerine bir eleştiri olarak geliştirilmiş, dünyada yaygın bir biçimde kullanılmıştır.18 Bu yönteme direkt ya da dolaysız yöntem de denilmiştir. Çünkü bu yöntemde öğrenilen dil ile yaşam arasında doğrudan bir bağlantı kurulmakta ve hedef dil öğrenilirken ana dile başvurulmayıp doğudan yabancı dil öğretimi yapılmaktadır. Dinleme, konuşma, okuma ve yazma yetilerinin geliştirilmesine ilişkin ilk görüşler bu yöntem tarafından ortaya atılmıştır.19 2.6. Uygulamalı Yöntem: Setin sarf ve nahiv derslerinde kullanılan bu yöntemde öğrenicilere önce bol miktarda alıştırma verildikten sonra teorik bilgiler verilir. Bu 14 Mehmet Hengirmen, Yabancı Dil Öğretim Yöntemleri ve Tömer Yöntemi, (Ankara: Engin Yayın Evi 2006), 17. 15 Memiş - Erdem, “Yabancı Dil Öğretiminde Kullanılan Yöntemler”, 300. 16 Serkan Demiral - Muzaffer Kaya, “Yabancı Dil Öğretim Yöntemleri: Fransızca Öğretimi Çerçevesinde Bir İnceleme”, Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 10/3 (Winter 2015): 334. 17 Memiş - Erdem, “Yabancı Dil Öğretiminde Kullanılan Yöntemler”, 303. 18 Mehmet Nuri Gömleksiz, “Yabancı Dil Öğretiminde Kullanılan Yöntemler ve Yöntem Sorunu”, Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5 (2000): 256. 19 Memiş - Erdem, “Yabancı Dil Öğretiminde Kullanılan Yöntemler”, 301. 179 yöntemde dinlediğini anlama ve konuşma becerileri önemsenmektedir. Öğrencilerden, verilen bilgilerle ilgili çeşitli cümleleri farklı şekillerle tekrar ederek ezberlemeleri ve öğrenicilerden buna benzer cümleler kurmaları beklenir.20 Yukarıda ifade edildiği gibi el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât’ta her dil becerisine göre farklı bir öğretim yöntemi tercih edilmiştir. Bazı derslerde ise birden fazla öğretim yöntemi takip edilmiştir. Bu yönüyle setin genelinde takip edilen metodun “seçmeli yöntem” olduğu söylenebilir. 2.7. Seçmeli yöntem: Seçmeli yöntem, yöntemler karması, derlenmesi ya da yöntem zenginliği anlamında kullanılmaktadır. Seçmeli yöntem bir yöntemden çok, yöntem seçme tekniğidir. Bu görüşü öne süren ilk isimler uygulamacı dilbilimciler Henry Sweet ve Harold Palmer’dir. Yöntemin temel ilkesi, tek ve kesin bir yaklaşımı olan yöntem yerine, dil öğretimi konusunda genel prensipler olmasıdır. Öğretilen dile göre özel prensipler geliştirilerek, dil öğrenimini hedefe ulaştıracak her yöntem ve araçtan yararlanılır.21 Ayrıca bu sette kitaplar arasında bütünlük ve tamamlayıcılık sağlamak amacıyla bütün dersler arasında sıkı bir bağlantı kurmayı öngören “sarmal yapı sistemi” kullanılmıştır. 2.8. Sarmal Yapı Sistemi: Bu yöntem kolaydan zora, basitten karmaşığa, soyuttan somuta doğru bir öğrenme modeli benimsemektedir.22 Dolayısıyla bu metotla daha önce öğrenilmiş konuların tekrar edilerek benimsetilmesi ve öğrenmenin kapsamının genişletilerek yeni konuların öğretilmesi amaçlanmaktadır. Bu sistem el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât Arapça öğretim setinde; okuma dersi cümle ve yapıları nahiv dersinde, konuşma dersinin konuları okuma dersinde, konuşma dersi kelime, cümle ve yapıları ise sarf dersinde kullanılmak suretiyle uygulanmıştır. Bununla öğrencinin özellikle sarf ve nahiv konularını öğrenirken dikkatini sadece yeni öğrendiği yapıları anlama ve uygulamaya yönlendirmesi amaçlanmaktadır. Böylece hem her derste öğrencinin bir 20 Yusuf Sülükçü, “Yabancı Dil Öğretim Yöntemlerinin Dilin Dört Temel Beceri Alanına Göre Sınıflandırılması” III. Uluslararası Ukrayna'da Türkçe Konuşan Halklar Sempozyumu 18-21 Eylül 2012, Ed. İrfan Ünver Nasrattınoğlu, Fedora Arnaut, (Kiev 2012): 294. 21 Memiş - Erdem, “Yabancı Dil Öğretiminde Kullanılan Yöntemler”, 307. 22 Bkz. Sünbül, Öğretim ilke ve Yöntemleri), 78-79. 180 yeni bir beceri kazanması sağlanmış hem de dersler arasında sıkı bir bağ kurularak bütüncül bir öğrenmenin sağlanması amaçlanmıştır.23 Sonuç olarak el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât (Akademik Arapça) adlı dil öğretim setinde her derste ilgili becerinin yapısına uygun bir öğretim yöntemi takip edildiği için “Seçmeli Yöntem”; konular ve dersler arasında da sıkı bir bağlantı sağlanarak telif edildiği için “Sarmal Yapı” metodu uygulanmıştır. 3. el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât Setinin Nahiv Serisi el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât setinin Nahiv serisi objektif, bilimsel ve eleştirel bir bakış açısıyla içerik, tasarım, telif ve öğretim yöntemi, ders işleme yöntemi, alıştırma ve uygulama türleri ile ölçme ve değerlendirme şekli açısından incelenecektir. Bunun yanı sıra setin güçlü ve zayıf yönleri ortaya konmaya çalışılacaktır. 3.1. Nahiv Serisinin İçeriği Nahiv ilmi Arapça öğrenim sürecinde temel dilbilgisi konularını kapsar. el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât setinin nahiv serisi, ilk ciltten son cilde doğru hacimce artan bir yapıya sahip olan dört kitaptan oluşmaktadır. Serinin ihtiva ettiği nahiv konuları aşağıdaki tabloda verilmiştir. 1. Kitap 2. Kitap 3. Kitap 4. Kitap Kelime türleri Sıfat Lazım ve müteaddî Taaccüp üslubu fiil İsim, fiil ve harfin Sıfat çeşitleri İki meful alan Medh ve zem alametleri müteaddî fiil fiilleri Cümle çeşitleri Muzari fiilin nasb Mefulun fih Bedel edilmesi Müzekker ve Muzari fiilin cezm Mefulun mutlak Münâdâ Müennes edilmesi Cemi çeşitleri Ef‘âl-ı hamse (Beş Mefulun lieclih Aded - i‘râbı ve fiil) yapısı Nekre ve marife Fiilin i‘râb Mefulun me‘ah Aded - sıra sayıları 23 Kaplan, el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât (en-Nahv), I, 6. 181 alametleri İsimde i‘râb Naibu’l-fail Hâl Mebni isimler alametleri İsim cümlesi Muttasıl merfu Hâl çeşitleri Mebni filler (Mübteda ve zamirler Haber) Fiil çeşitleri (mazi, İsimlere bitişen ‫ إلا‬ile istisnâ Gayri munsarif - muzari ve emir) zamirler İsimler Fiil cümlesi (fail ve Fiillere bitişen ،‫ عدا‬،‫ خال‬،‫ سوى‬،‫ غير‬Gayri munsarif - naibu’l-fail) merfu zamirler ‫ حاش‬ile istisnâ Sıfatlar Mefulun bih Fiillere bitişen Atıf Gayri munsarif - mansub zamirler diğer kelimeler Harfi cerler ve İstifham üslubu Nefy İstifhamî ve haberî mecrur isim olan ‫كم‬ Muzaf ve muzafun Diğer istifham Mukarebe, şuru ve Esmâu’l-efâl ileyh edatları reca fiilleri Tesniye ve cemi İsm-i işaretler Şart üslubu ve İrabtan mahalli müzekkeri salimde edatları olmayan cümleler ‫’ن‬nun hazfi İsm-i mevsuller Şartın cevabına İrabtan mahalli ‫’ف‬nin bitişmesi olan cümleler Haber çeşitleri Cinsini nefyeden ‫ل‬ Nahiv tatbiki 1 Haberin mübtedaya Tevkîd Nahiv tatbiki 2 takdimi ‫ كَان‬ve kardeşleri Temyîz Nahiv tatbiki 3 ‫ ا‬ve kardeşleri ‫إن‬ Adette cinsiyet Nahiv tatbiki 4 Esmâu’l-hamse Adedin temyizi Nahiv tatbiki 5 3.2. Nahiv Serisinin Tasarımı Kitaplarda renkli yazılar ve görsel içerikler kullanılarak seriye modern bir tasarım kazandırılmıştır. Kitaplardaki içerikler ders müfredatlarına göre şekillenen dinamik bir yapıda hazırlanmıştır. Birbirine yakın ve bağlantılı konular aynı tema ve renkte 182 verilmiştir. Ders başlarında hat sanatının güzel örneklerine yer verilerek öğrencinin Arapçaya ve derse yönelik ilgisi arttırılmaya çalışılmıştır. Ders içerisinde alıştırma türlerine göre yer yer bir kelimeyi, cümleyi veya yapıyı esas alan görsellere yer verilmiştir. 3.3. Nahiv Serisinin Telif ve Öğretim Yöntemi Yukarıda el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât setinin öğretim yöntemlerini ele alırken nahiv serisinde “düz varım, uygulamalı ve dilbilgisi-çeviri” yöntemlerinin kullanıldığı ifade edilmişti. Burada Nahiv serisinin telif ve öğretim yöntemlerinin gerektirdiği uygulamaların tatbik ediliş şekilleri incelenecektir. a. Kolay ve basitten, zor ve bileşik yapılara: Nahiv serisinde önce kolay ve basit yapılar öğretilmiş, zor ve karmaşık yapılar ise öğrenciye belli bir seviye kazandırıldıktan sonra öğretilmeye başlanmıştır. Ancak zor diye ifade edilebilecek ileri seviye konularının dahi basit ve sade bir üslupla sunulma gayreti içerisine girildiği anlaşılmaktadır. Sayılar, şart ve cevabı, istisnâ edatları ve ğayr-ı munsarif gibi karmaşık konular birkaç derse bölünerek ve olabildiğince sadeleştirilerek anlatılmıştır. Ayrıca nahiv kaideleri anlatılırken detaylardan ve öğrencinin kafasını karıştıracak istisnai kaidelerden olabildiğince uzak durulmaya çalışılmıştır. b. Konuların kademeli olarak ilerlemesi: Dersler arasında basamaklar oluşturularak önceki konular sonraki konuların temelini hazırlayan ön bilgiyi verirken; sonraki konular da öncekileri tamamlayıcı ve bütünleştirici bir nitelikte hazırlanmıştır. c. Her derste bir yapı öğretimi yapma: Öğrencinin tüm dikkatini öğrendiği derse yöneltmek için her derste bir yapı öğretimiyle yetinilmiştir. Ayrıca ders alıştırmalarında sadece konuyla ilgili örnekler sunulmuş, öğrencinin henüz öğrenmediği konulara yer verilmemiştir. Ayrıca alıştırmalarda okunan metnin nahvini anlamayı önceleyen uygulamalar hazırlanmıştır. d. Nahiv kaidelerinde detaylardan kaçınma: Nahiv kuralları anlatılırken olabildiğince sade ve anlaşılır bir dil kullanılmış, konuyla ilgili detaylardan ve ihtilaflı görüşlerden kaçınılmıştır. Bunun yanı sıra konunun genel kaideleri anlatılmış, istisna ve şaz kurallara yer verilmemiştir. Yine olabildiğince yeni kelime ve karmaşık yapılı cümlelerden uzak durulmuştur. 183 e. Şema ve tablolu öğretim: el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât setinin genelinde olduğu gibi Nahiv serisinin konu anlatımı ve alıştırmalarında şema ve tablolu öğretim uygulanmıştır. Bu yöntemle öğrencinin derse yönelik ilgisi arttırılmış ve konuya bütüncül bir bakış açısı kazandırılmıştır.24 f. Alıştırma ve uygulama türlerinin çeşitliliği: Her dil becerisine göre farklı alıştırma türleri hazırlanmıştır. Nahiv dersinde kelimenin cümle içerisindeki yeri ve i‘rabı ile Türkçedeki anlamını öne çıkarma gayreti gösterilmiştir. Nahiv derslerinde öğrenciden işlenen dersin örneklerini metinden bulması istenmiştir.25 Nahiv derslerinin öğrencideki motivasyon değerini arttırmak amacıyla bütün derslerde konuyla alakalı hikmetli bir söz verilmiştir. Bu hikmetli sözler, nahiv dersini daha eğlenceli kılmak ve işlenen derse ilgiyi arttırarak kalıcı kılmak gibi bir amaçla hazırlanmıştır. Örneğin kelime türlerinin anlatıldığı bir derste şu hikmetli söze yer ِ ‫( ْالك ََال ُم كَالد َاو‬Söz ilaç gibidir, azı faydalı çoğu zararlıdır.) verilmiştir: ‫اء ِإ ْن قَ ال نَفَ َع َو ِإ ْن َكث ُ َر قَت َ َل‬ Ardından ilgili sözde geçen kelimeler isim, fiil ve harf yönünden sınıflandırılmıştır.26 Yine marife ve nekra konusunda içerisinde marife ve nekra kelimeler içeren şu söze yer ٌ ُ‫( ال ِع ْل ُم ن‬İlim ışıktır, cehalet ise karanlıktır.)27 َ ‫ور َوال َج ْه ُل‬ verilmiştir: ‫ظ َال ٌم‬ Derslerin sonunda öğrencinin dersi daha iyi kavrama ve uygulamasına yardımcı olmak için sekiz cümleden oluşan Arapça ve Türkçe cümleleri karşılıklı olarak tercüme etmesi istenmiştir. Örneğin mübteda ve haber konusunda; ٌ‫س َم ْفتُو َحة‬ ُّ ‫ ال‬gibi ُ ‫ ال َمدَ ِار‬, َ‫ط االبُ َجدِيدُون‬ cümlelerin Türkçeye, “Bayram güzeldir. Güneş büyüktür.” gibi cümlelerin de Arapçaya çevrilmesi istenmektedir.28 Bu tür alıştırmaların öğrencinin ders performansını arttırması ve öğrenilen yapının ana dildeki kullanımını da görmesi istenmiştir. Alıştırmaların başında yer alan talep cümlelerinde emir fiil kalıbı hem müzekker hem müennes sigasıyla verilmiştir.29 Böylece emir fiilin her iki yapısının da dolaylı yolla öğretilmesi amaçlanmıştır. Ayrıca muhatap kitleyi oluşturan kız ve erkek öğrencilere ayrı ayrı hitap edilmiştir. Yine öğrencilerde mekanik alışkanlık oluşturmamak için 24 Örnek için bkz. Kaplan, el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât (en-Nahv), I, 14,49,59,69. 25 Örnek için bkz. Kaplan, el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât (en-Nahv), I, 39,50,60,61. 26 Bkz. Kaplan, el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât (en-Nahv), I, 17. 27 Bkz. Kaplan, el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât (en-Nahv), I, 71. 28 Bkz. Kaplan, el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât (en-Nahv), I, 91. 29 Örnek için bkz. Kaplan, el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât (en-Nahv), II, 44,45. 184 dersler arası farklı alıştırma etkinlikleri verilmiştir. Bu alıştırma türleri başlıca şu şekildedir: a. Doğru yanlış. b. Çoktan seçmeli soru. c. Boşluk doldurma. d. Tablo doldurma. e. İki dil arası çeviri. f. Cümle tamamlama. g. Cümlede istenen yapıyı bulma. h. Kelimeleri cümle içinde kullanma. j. Uygun kelime seçme. k. Kelime ve cümleler arası ayırt etme. l. Kelimelerden cümle kurma. m. Avamil içeriğinin tablolarla işlenmesi. 3.4. Nahiv Serisinin Ders İşleme Yöntemi Nahiv dersinin konuları, sarmal yapı tekniğiyle birbiriyle ilişkili ve bütünleştirici nitelikte hazırlanmıştır. Bir önceki ders, bir sonraki dersin temelini oluşturacak şekilde hazırlanmış, dersler birbirine basamak oluşturacak şekilde sıralanmıştır. Bu anlamda konular arasında öncelik sonralık ilişkisine son derece özen gösterilmiştir. Derslere önce örnek cümlelerle başlanmış, ardından da konunun gramer kısmı (kaide) anlatılmıştır. Derslere örnek cümlelerle başlanmasının amacı öğreticinin misaller üzerinden öğrenciyle iletişim halinde konuya giriş yapmasını sağlamaktır. Ardından verilen kaidelerin okunması ve yeni öğrenilen konunun başta verilen misal cümleler üzerinde tekrar tatbik edilmesi istenmektedir. Zaten örnek cümleler olabildiğince basit ve kaide açıklamalarına örnek olacak içerikte hazırlandığı için konuyu pekiştirmeye yardımcı olacaktır. Örnek cümle ve kaidelerden sonra gelen uygulama kısmı öğrenciler 185 tarafından dikkatlice incelenmelidir. Basitten zora doğru ilerleyen farklı yapı ve içerikteki alıştırmaların öğretici gözetimi ve yardımıyla eksiksiz bir şekilde yapılması istenmektedir. Nahiv öğretiminde hedef dilin yanında gerektiğinde kaynak dilin kullanılması, öğrencilerin Arapçaya olan ilgilerini olumlu anlamda etkileyecektir. 30 Nitekim nahiv serisinin ders sonlarında ise genellikle ilgili konunun nasıl i‘râb edildiği gösterilmiş, ardından Arapçadan-Türkçeye ve Türkçeden-Arapçaya çeviri cümleleri ihtiva eden alıştırmalar verilmiştir. Sonuç ve Değerlendirme el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât (Akademik Arapça) adlı dil öğretim setinin Nahiv serisi, içerik ve yöntem açısından incelenmiş olup sonuç olarak ilgili setin güçlü ve zayıf yönleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu anlamda; a. Seride kullanılan öğretim yöntemlerinin güçlü ve doğru olması, b. Serinin modern bir tasarıma ve zengin bir içeriğe sahip olması, c. Sade ve anlaşılır bir üsluba sahip olması, d. Uygulama çeşitliliği ve görsel içeriğinin zengin olması, serinin güçlü yönleri olarak sayılabilir. el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât setinin Nahiv serisinin zayıf yönlerini ise özetle şu şekilde sıralamak mümkündür: a. Dersler arasında konu içerikleri açısından sarmal yapı tekniğiyle ilişki kurulmaya çalışılmış ancak derslerin ilerleyişi öğrencinin dil öğrenme sürecine paralellik oluşturma noktasında eksik kalmıştır. Özellikle Nahiv derslerinde öğrenci ilk birkaç dersten sonra Arapçada cümle çeşitleri, mübteda, haber ve i’râbla tanışırken; Okuma dersinde neredeyse 1. kitabın tamamında harflerin mahreçlerini, yazma dersinde ise yine uzun bir süre harflerin yazımıyla meşgul olmaktadır. 30 Orhan Oğuz, “Nahiv Kitaplarında Tercüme Alıştırmalarının Gerekliliği El-Kavaidu’l-Arabiyyetu’l- Muyessera Kitabı Üzerine İnceleme”, Uluslararası Ortadoğu Kongresi (Dil, tarih ve Edebiyat) 30-31 Ekim 2017, (Ankara 2017), II, 267. 186 b. Kendisini geliştirmek isteyen öğrencilerin başvuracağı ileri nahiv konularını ihtiva eden bir 5. kitabın olmaması. c. Serinin 2017 baskısında belli periyotlarla ve kitap sonlarında bulunan ölçme ve değerlendirme testlerinin sonraki baskılarda kaldırılması. d. Serinin başındaki tanıtıcı bilgilerin yeni baskılarda değişen içeriğe paralel olarak güncellenmemesi. Zira ders sayısı, içeriği ve ölçme-değerlendirme araçları yeni baskılarda değiştirilmişken tanıtımda hala eski bilgiler değiştirilmeden verilmiştir. e. Seride her sene yenilenen içeriklerin bazen hedeflenen amaca ulaşamadığı değerlendirilmektedir. Örneğin serinin önceki baskılarında yer alan testlerin kaldırılması bu seti güçlendiren bir hamle olmamıştır. Yine bazı önemli konuların yeni baskılarda başka konularla birleştirilmesi veya tamamen kaldırılması seriyi güçlendirmemiştir. Örneğin mazi, muzari ve emir fiiller önceki baskılarda ayrı derslerde işlenirken yeni baskıda birleştirilmiştir. Yine marife ve nekre konusu önceki baskılarda 1. Kitabın başlarında işlenmişken, serinin 2019 baskısında bu konuya 1. Kitabın sonlarında yer verilmiştir. Ancak başlangıç seviyesinde öğrencilerin bu konuyu ayrıntılı olarak görmeleri daha faydalı olacaktır. f. Seride yapılan birtakım basit hatta gereksiz bazı güncellemeler dersin ahengini bozmaktadır. Zira serinin farklı baskılarını temin eden öğrenciler basit ve gereksiz bazı güncellemelerden dolayı ders takibinde zorlanmakta ve bu durum çoğu zaman dersin akışını sekteye uğratmaktadır. Örneğin bazı konuların kitaptaki sırasının değiştirilmesi veya bazı alıştırmalarda Halit isminin Salih şeklinde güncellenmesi, setin ıslahına yönelik atılmış ciddi bir adım olarak görülmemektedir. Kaynakça Cengiz, Emin. "Siirt Arapçasının Korunmasında Sözlü Kültürün Rolü". Artuklu Akademi 6/1 (Haziran 2019): 67-88. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.558047 Demiral, Serkan – Kaya. Muzaffer, “Yabancı Dil Öğretim Yöntemleri: Fransızca Öğretimi Çerçevesinde Bir İnceleme”. Turkish Studies - International Periodical For 187 The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 10/3 (Winter 2015). 331- 342. el-Elvâ‘î, Muhyiddîn, “Yabancılara Arapça Öğretiminde Dilsel Problemlerin Çözümü İçin Bilimsel Araçlar”, Çev. Zafer Kızıklı, Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 7/3 (2007), 185-209. Gömleksiz, Mehmet Nuri. “Yabancı Dil Öğretiminde Kullanılan Yöntemler ve Yöntem Sorunu”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5 (2000), 253-264. Hengirmen, Mehmet. Yabancı Dil Öğretim Yöntemleri ve Tömer Yöntemi. Ankara: Engin Yayın Evi 2006. Kaplan, Süleyman. el-‘Arabiyyetu li’l-Câmi‘ât (Akademik Arapça). 3. Baskı, İstanbul: Mektep Yayınları, 2018. Memiş, Muhammet Raşit - Erdem, Mehmet Dursun. “Yabancı Dil Öğretiminde Kullanılan Yöntemler, Kullanım Özellikleri ve Eleştiriler,”. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 8/9 (Summer 2013). 297-318. Oğuz, Kemal Er. “Yabancı Dil Öğretim Programlarında Kültürün Etkileri”. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi 39/1 (Mayıs 2006). 1-14. Oğuz, Orhan. “Nahiv Kitaplarında Tercüme Alıştırmalarının Gerekliliği El-Kavaidu’l- Arabiyyetu’l-Muyessera Kitabı Üzerine İnceleme”. Uluslararası Ortadoğu Kongresi (Dil, tarih ve Edebiyat) 30-31 Ekim 2017. (Ankara 2017). 266-279. Oğuz, Orhan – Çakır, Mehmet. “Arapça Hazırlık Öğretim Programına İlişkin Genç Bir Bakış, Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Örneği”. Kastamonu Eğitim Dergisi 27/5, (Eylül 2019): 2331-2346. Oğuz, Orhan. “İlahiyat Fakültesi Hazırlık Sınıfından Sonra Arapça Öğretiminde Kesintiye Uğraması Sorunu”. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Elektronik Dergisi 10/2, (2019): 452-459. Sülükçü, Yusuf. “Yabancı Dil Öğretim Yöntemlerinin Dilin Dört Temel Beceri Alanına Göre Sınıflandırılması”. III. Uluslararası Ukrayna'da Türkçe Konuşan Halklar Sempozyumu 18-21 Eylül 2012. Ed. İrfan Ünver Nasrattınoğlu, Fedora Arnaut. (Kiev 2012), 290-299. 188 Sünbül, Ali Murat, Öğretim ilke ve Yöntemleri, 5. Baskı, Konya: Eğitim Kitabevi Yayınları 2001. 189 Türkçe ve Almanca Kelimelerin Cinsiyet Kavramı Açısından Karşılaştırılması Erdinç YÜCEL1 Hasan YILMAZ2 Özet Dillerdeki cinsiyet unsuru dilbilimcileri hala meşgul etmeye devam etmektedir. Özellikle de Almanca gibi üç cinsiyet barındıran dillerde konu daha da karmaşık bir hal almaktadır. Yabancı dil olarak Almanca öğrenen bir birey, nesnelerin bile eril, dişil ve nötr cinsiyet sistemiyle tanımlanmasından dolayı bazı hatalara düşebilmektedir. İsimlerin cinsiyeti belirlenirken herhangi bir kuralın bulunmaması öğrenciler için konuyu daha da karmaşık hale getirmektedir. Bu yüzden hedef dile ait kelimelerin tanımlıklarıyla (artikelleriyle) birlikte öğrenilmeleri özellikle tavsiye edilmektedir. Almanca kelimelerde genellikle eril cinsiyet faktörünün baskın bir şekilde ortaya çıktığı görülmektedir. Örneğin “takım” kelimesi Almancada “Mannschaft” (= erkeklerin oluşturduğu birlik), “anavatan” kelimesi “Vaterland” (= Babavatan), “kardeşlik” kelimesi ise “Brüderlichkeit” (= erkek kardeşliği) olarak ifade edilmektedir. Gerek “Mannschaft”, gerek “Brüderlichkeit” sözcükleri grameri cinsiyet açısından dişil olsalar da etimolojik açıdan erildir. Buna karşın Türkçede kelimelerin grameri bir cinsiyeti yoktur. Etimolojik açıdan bakıldığında ise kelimelerin Almancanın tam tersine daha çok dişil karaktere sahip olduğu görülmektedir. Anavatan, anayol, ana fikir gibi kelimeler bu örneklerden bazıları olarak gösterilebilir. Bu gerçekten hareketle bu çalışmanın konusunu, yabancı dil olarak Almanca öğrenen Türk öğrencilerin bu süreçte karşılaştıkları güçlükler ve bu güçlüklerin aşılması noktasındaki bazı önemli çözüm önerileri oluşturacaktır. Anahtar Kelimeler: Kelimeler, cinsiyet, dil, erkek, kadın Giriş Bu çalışmada Türkçe ve Almancanın dil sisteminde yer alan “cinsiyet” kavramı karşılaştırmalı olarak analiz edilmeye çalışılacaktır. Böylece her iki dilde var olan kelimeler “cinsiyet” açısından irdelenecek ve bazı farklılıklar ortaya konmaya çalışılacaktır. Bu karşılaştırmada amaç, her hangi bir kriter baz alınarak dillerden birinin diğerine olan üstünlüğünü göstermek değil, bilakis diller arasındaki farkları ortaya koyarak yabancı dil öğretiminde öğrenenlere kolaylık sağlayacak tespitlere yer vermektir. Dil bilgisi açısından bir cinsiyet kategorisine sahip olan dillerde isimlerin belirlenmiş bir cinsiyeti vardır. Bu cinsiyet kategorisi Almanca için eril (der), dişi (die) ve nötr (das) olarak belirlenmiştir. Türkçenin böyle bir cinsiyet sistemine sahip olmaması Türkçe ana dilcileri için Almanca öğrenirken genellikle büyük zorluklar çıkarmaktadır. Almancada masanın (der Tisch) eril, güneşin (die Sonne) dişil ve arabanın “das Auto” nötr bir cinsiyet kategorisinde yer almasına anlam veremeyen bir 1 Doç. Dr. Necmettin Erbakan Üniversitesi, Ahmet Keleşoğlu Eğitim Fakültesi 2 Doç. Dr. Necmettin Erbakan Üniversitesi, Ahmet Keleşoğlu Eğitim Fakültesi 190 Türk’e, Almancanın öğretilmesi sürecinde başlangıçta büyük zorlukların çıkmasına şaşırmamak gerekir. Ayrıca buradaki cinsiyet faktörü gerçek anlamdaki bir cinsiyeti değil, sadece grameri bir cinsiyete (gender) işaret etmektedir. Bu sistemde nesnelerin cinsiyeti belirlenirken kesin kuralın bulunmaması konuyu daha da karmaşık hale getirmektedir. Bu yüzden kelimeler öğrenilirken tanımlıklarıyla (artikelleriyle) birlikte öğrenilmeleri tavsiye edilir. Kendi dil sisteminde nesnelerin her hangi bir cinsiyet (gender) ayrımına tabii tutulmaması bir Türk için ana dilini konuşurken sonsuz bir özgürlük tanımaktadır. Ancak hemen şunu da eklemek gerekir ki, bir Alman da kendi anadilini konuşurken bu cinsiyet ayrımından dolayı kati suretle kendini sınırlandırılmış hissetmemektedir. Burada ortaya çıkan problem her iki ana dilcinin diğer dili yabancı dil olarak öğrenirken karşılaştığı sorunlardır. Bu sorunların bir tanesi de her iki dil arasında var olan cinsiyet kategorisinin büyük ölçüde ayrışmasıdır. Bu sorun çevirilerde bile ortaya çıkmaktadır. Şimdi Heinrich Heine’nin bir şiiriyle Almancadaki “cinsiyet” kavramını ele almaya çalışalım: Ein Fichtenbaum steht einsam Im Norden auf kahle Höh’. Ihn schläfert; mit weißer Decke Umhüllen ihn Eis und Schnee. Er träumt von einer Palmei Die, fern im Morgenland, Einsam und schweigend trauert Auf brennender Felsenwand. Heine’nin karlarla kaplı bir çam ağacının, doğulu bir palmiyeye duyduğu özlemi anlatan bu şiirin şimdi de Türkçeye çevirisine bakalım: Yalnız bir ladin ağacı Kuzeyde, çıplak bir dağda Uyur, kardan ve buzdan Yorganına sarılı. 191 Rüyasında bir palmiye, Uzaklarda, Doğu’da Kavrulan bir sarp kayada Yas tutar tek başına. Şiirin Türkçe versiyonu irdelendiğinde Heine’nin yansıtmak istediği duygunun neredeyse bütünüyle kaybolduğu görülür. Bu durum Almancadaki cinsiyet sisteminin Türkçede karşılık bulmamasından kaynaklanmaktadır. Şiirin orijinal şekli mercek altına alındığında “Fichtenbaum”, yani ladin ağacı, “der” tanımlığıyla kullanıldığından dolayı bir Almanın kafasında “eril” bir çağrışım yaratmakta fakat buna karşın palmiye ağacı, yani “Palme” “die” tanımlığıyla kullanıldığı için “dişil” bir çağrışımda bulunmaktadır. Dolayısıyla şiirde konu edilen karlar altındaki “eril” ladin (çam) ağacının, uzakta Doğu’da güneşin altında kavrulan “dişi” palmiye ağacına kavuşmayı beklemekte olduğu şiirin Almanca versiyonunda çok net bir şekilde anlaşılmaktadır. Ancak aynı şiir Türkçeye çevrildiğinde çam ağacının rüyalarındaki palmiye ağacına olan yakınlık duygusu (belki aşkı) bir Türk’e aynı duyguları çağrıştırmayacaktır (Deutscher, 2015, s. 196-198). Burada yeri gelmişken hemen şu tespiti yapmakta yarar vardır; bir dilden başka bir dile gerçekleşen çevirilerde orijinal metnin anlam bakımından bir ölçüde erozyona uğraması zaten birçok çevirmenin ve dil bilimcinin kabul ettiği bir gerçektir ancak yukarıdaki tespit bu gerçeğin çok daha ötesindedir; zira Türkçe tanımlık bulunmayan bir dil ailesine ait olduğu için çevirilerde cinsiyet bakımından bazı güçlüklerin ortaya çıkacağı da kesindir. Türkçenin cinsiyet bakımından Almancayla rekabet etmesinin zor olduğu bir başka kategori de şahıs zamirleri ve onların çeşitli halleridir. Bilindiği gibi Türkçede yer alan şahıs zamirlerinde “dişil” “eril” ayrımı yokken, Almancada bu ayrım üçüncü tekil şahıslar için çok kesindir. Almancada “er”, “sie”, “es” (İngilizcede “he”, “she”, “it”) olarak yer alan üçüncü tekil şahıs zamirleri her üç cinsiyet grubu için sadece “o” zamiriyle Türkçede karşılık bulmaktadır. Aynı durum zamirlerin halleri için de geçerlidir. Örneğin Heine’nin şiirindeki “Ihn schläfert…” ile başlayan dizede geçen “Ihn”, “er” zamirinin “Akkusativ”, yani “-i” halidir. Ancak “Ihn” Almancada “eril” kişi zamiri “er”den 192 türetilmektedir. Böylece “ihn” yine “eril” bir kişiyi çağrıştırmaktadır. Türkçeye “onu” olarak çevrilen “ihn”, Türk okurunun kafasında Almancadaki cinsiyet çağrışımını uyandırmamakta ve böylece şiirdeki duygu da aynı yoğunlukta hissedilememektedir. Burada görüldüğü üzere Almancayı yabancı dil olarak öğrenen bir kişiye bu tür cinsiyet ayrımları büyük zorluklar çıkarmaktadır. Almancada cinslerin hangi tanımlıkla kullanılacağının kesin kurallara bağlı olmaması elbette bir Türk için anlaşılması güç bir konudur. Ancak Almancayı ana dil olarak öğrenen bir kişi, bu dili büyük ölçüde edindiği için böyle bir zorluğu yaşamamaktadır. Bir başka ifadeyle bir Alman için bir cins isminin hangi cinsiyete sahip olduğunu bilmek ona hiçbir güçlük çıkarmamaktadır. Ancak burada hemen şu konuya da yer vermek uygun olacaktır. Almancada biyolojik cinsiyet ile dil bilgisel cinsiyet her zaman örtüşmemektedir. Örneğin Almancada “kız“ kelimesinin karşılığı olan “Mädchen” kelimesi biyolojik cinsiyet açısından dişil olduğu halde tanımlığı “das” yani “nötr”dür. Burada “-chen” küçültme ekinin dil bilgisel cinsiyet açısından “das” yani nötr olması belirleyicidir. Böylelikle dil bilgisel cinsiyetin biyolojik cinsiyetin bile önüne geçtiğini görmekteyiz. Aynı durum artık Almanya’da kullanılması hoş karşılanmayan ve evlenmemiş bayan anlamına gelen “Fräulein” kelimesi için de geçerlidir. “Fräulein” biyolojik cinsiyet açısından “dişil” olmasına rağmen, tanımlığı yine nötr olan “das” ile kullanılmaktadır çünkü “Frau” (kadın) kelimesinin sonunda bulunan “-lein” küçültme eki her zaman “das” tanımlığını zorunlu kılar. Buradan hareketle Almancada dil bilgisel cinsiyetin biyolojik cinsiyete göre daha önemli bir konuma sahip olduğu görülmektedir (Dağabakan, 2011, s. 289). Almancadaki meslek isimlerinin dişil ve eril ayrımları da Türkçedekinden farklıdır. Almancadaki bazı örneklere yer vererek bu konuya da ışık tutmaya çalışalım: - der Professor/die Professorin - der Pilot/die Pilotin - der Lehrer/die Lehrerin - der Experte/die Expertin Yukarıdaki örneklerden de anlaşılacağı üzere Almancada “der” tanımlığıyla kullanılan meslekler aslında “eril” formdadır. “Der Professor” ilk etapta erkek profesör anlamına gelmektedir. Şayet “profesör” bir kadınsa o takdirde “die” tanımlığı kullanılmakta ve kelimenin sonuna da “dişil” eki “-in” getirilmektedir (Die Professorin). Ancak Almancada genel olarak meslek gruplarına hitap edilirken daha çok 193 eril cinsiyet formunun tercih edilmesi birçok kadın hakları savunucusunun tepkisini çekmiştir. Bu kişiler “eril” cinsiyet formu altında zoraki olarak toplanmak istemediklerini dile getirerek kendilerine kadın ve erkek olmak üzere ayrı şekilde hitap edilmesini talep ettiler ve örneğin öğretmenlere hitap edilecekse “Sehr geehrte Lehrer und Lehrerinnen” (Sayın erkek ve kadın öğretmenler) formunu tercih ettiklerini hararetle savundular. Bu tepkiler Almanya’da karşılık bulduğu için artık genel hitaplarda erkek ve kadın ayrımına dikkat edilmektedir. Ancak bu tepkilere kadar Almancada genellikle hep “der” eril formuyla hitap edilmekteydi ve bu eril formun aslında “generisches Maskulinum” olarak kullanıldığı ve her ne kadar “eril” bir form olsa da aslında kadınları da kapsadığı kabul edilmekteydi (Braun, 1996, s. 54-62). Fakat kadınlar böyle bir muameleye razı olmadıkları için tepki gösterdiler ve bunun sonucunda “eril/“dişi” cinsiyet durumu dikkate alınmaya başlandı. Türkçede bu tür bir cinsiyet ayrımı bulunmadığı için böyle bir sorun da yoktur. Türkçede meslek isimlerinde cinsiyet ayrımı bulunmamaktadır. Örneğin “öğretmen” dendiğinde hem erkek hem de kadın öğretmenler kastedilmektedir. Burada bir yanlış anlaşılmaya mahal vermemek için hemen şunu da eklemek gerekir: Türkçede sadece Arapçadan geçen birkaç meslek ismi için dişil/eril ayrımı yapılabilmektedir. Örneğin: müdür-müdire; memur-memure (Doğan, 2011, s. 97; aktaran: Braun, 2000: 50-51; Kißling, 1960). Ancak bu cinsiyet ayrımı günümüzde çok fazla rağbet görmemektedir. Onun yerine “bayan memur” ya da “erkek memur” adlandırması daha fazla kullanılmaktadır. Kısacası Türkçede meslek isimlerinde erkek ya da kadın (bay/bayan) ayrımı yapılmamışsa hitap hem kadın hem de erkeğe yöneliktir. Türkçede cinsiyet açısından özellikle yabancı dil bilimcilerin çalışma sahasına giren bir konu hâlâ tartışmalıdır. Birçok yabancı dil bilimci Türkçede birçok kelimede her ne kadar cinsiyet ayrımı söz konusu olmasa da bazı kelimeler ile “çağrışımsal” bir cinsiyete işaret edildiğini savunmaktadır. Örneğin “futbolcu” kelimesi her ne kadar dil bilgisel açıdan hem erkek hem de kadını nitelemek için kullanılsa da günlük hayatta “futbolcu” dendiğinde Türk toplumunda hep erkek futbolcu akla gelmektedir. Bu görüş Türkçede açık olmasa da örtük bir cinsiyet kategorisi olduğunu ortaya koymaktadır (Braun, 2000, s. 13-19). Bu tespit erkeklerin yoğun olarak aktif olduğu alanlarda yarattığı eril çağrışımlar için geçerli olsa da Türkçede dil bilgisel açıdan böyle bir ayrımın olmadığı gerçeğini 194 ortadan kaldırmamaktadır. Örneğin “futbolcu” kelimesi kişilerde her ne kadar erkek futbolcuyu çağrıştırsa da kelimenin dil bilgisel açıdan hem erkek hem de kadın futbolcu için kullanılabildiği açıktır. Çalışmanın bu bölümünde her iki dilin kelime hazinesi mercek altına alınarak cinsiyet faktörünün biraz daha gün ışığına çıkması sağlanacaktır. Almancada bazı kelimeler incelendiğinde bu kelimelerin cinsiyet açısından nötr (hem “eril” hem de “dişil”) olduğu halde etimolojik açıdan aslında yine “eril” bir formda olduğu görülür. Bu konuya ışık tutan bazı kelime örneklerine sırasıyla yer verelim: - Mannschaft: “Mannschaft” kelimesi Türkçede “takım” olarak karşılık bulur ve Almancada her hangi bir cinsiyete işaret etmez. Ancak kelimenin içerisinde geçen “Mann” sözcüğü “adam/koca/erkek” anlamına gelmektedir. Kelime cinsiyet bakımından “nötr” olduğu halde yine de “eril” bir formdan türetilmiştir. Şayet “kadın takımı” kastediliyorsa Frauenmannschaft (Frau [= kadın] ve Mann [= adam]) denmektedir. Almancada “Erkek takımı” ise “Herrenmannschaft” ([Baylar/Beyler]) kelimesiyle karşılık bulur. Türkçede takım kelimesi cinsiyet açısından hem erkek hem de kadın takımını nitelemek için kullanıldığından böyle bir “sorun” yaşanmamaktadır. - Herrschaften: “Herrschaften” kelimesi de cinsiyet yönünden incelendiğinde Türk öğrenci için kafa karıştırıcı olabilmektedir. Almancada “Herr” aslında “Bay” anlamına gelmektedir ancak “Herrschaften” kelimesi içerisinde “Herr”, yani “Bay” kelimesini barındırsa da cinsiyet bakımından “nötr”dür. Başka bir ifadeyle Almancada bu kelime nötr olarak kullanıldığı halde esasen “eril” formdan türetilmiştir. “Herrschaften” kelimesi anlam açısından kadın erkek bir topluluğa hitap ederken kullanılmaktadır. Burada kadınlar mecburen “Herren”, yani “Baylar” kelimesi altında toplanmak mecburiyetindedir. Türkçemizde toplu hitaplar için “eril” bir kelimeden türetilmiş ve kadınlar için de kullanılması zorunlu olan bu anlamda bir kelime bulunmamaktadır. - Brüderlichkeit: Almancada “Brüderlichkeit” kelimesi “kardeşlik” anlamına gelmekte ve hem kadın hem de erkek açısından kardeşliği ifade etmektedir. Fakat 195 “Brüderlichkeit” mercek altına alındığında kelimenin “Bruder” sözcüğünden yani yine erkek bir formdan türetildiği görülmektedir. Oysa Türkçede kız kardeş/abla kelimesi Almancada “Schwester” olarak karşılık bulmaktadır. Bu örnekte de görüldüğü üzere kadınlar “kardeşlik” söz konusu olduğunda yine mecburen “Bruder” (aslında erkek kardeş/ağabey) kelimesi altında toplanmaktadır. Türkçede “kardeş” kelimesi cinsiyet açısından “nötr” olduğu için Almancadakine benzer bir durum söz konusu değildir. - Vaterland: “Anavatan” anlamına gelen “Vaterland” sözcüğü Türkçedekinin tam aksine “Vater”, yani “baba” kelimesinden türetilmiştir. “Vaterland”, kelimenin kökeni itibariyle Alman için babasının vatanı iken bir Türk için anasının/annesinin vatanıdır. Bu kelimede de yine “eril” şeklin ağır bastığı görülmektedir. Buna karşın Türkçede “anavatan”, “ana yol”, “ana fikir” vs. gibi kelimeler söz varlığında genellikle “ana” sözcüğüyle birlikte “dişil” bir formda yer almaktadır. Almancanın kelime hazinesi yakından irdelendiğinde genellikle “eril” cinsiyetin ağır bastığı görülmektedir. Dilin yapısı gereği eril ve dişil kelime formları mecburen ayrı ayrı ifade edilmek zorundadır. Özellikle kadın hakları savunucularının yoğun çabaları sonucunda erkek ve kadınlara ayrı hitap edilmektedir. Örneğin yazarlara hitap edilirken sadece “sehr geehrte Autoren…” yerine “Sehr geehrte Autoren und Autorinnen …” (Sayın Bay ve Bayan yazarlar) denilmektedir. Türkçede “Sayın Yazarlar…” hitabında her hangi bir cinsiyet ayrımı söz konusu olmadığı için yukarıdaki gibi bir sorun da bulunmamaktadır. Ancak Almancada metin içerisinde kadınlara ve erkeklere hitap edilirken sürekli bu ayrıma dikkat edilmesi gerekmektedir. Bu durum metin içerisinde zamirlerin sürekli her iki cinsi de kapsamasını zorunlu kıldığından bu durum metnin oluşturulmasını ve okunmasını güçleştirmektedir. Bu yüzden Almanya’da bazı kelimelerin cinsiyet açısından “nötr” olan şekilleri üzerinde çalışılmıştır. Bunun sonucunda “Lehrer” (erkek öğretmen), yerine “Lehrenden” (motamot çeviri olarak: Öğretenler), “Teilnehmer” (erkek katılımcılar), yerine “Teilnehmenden” (motamot çeviri olarak: Katılanlar), Fachmann (erkek uzman), yerine “Fachkraft” (motamot çeviri olarak: Uzman gücü) kullanılmaktadır (Lüger, 1997, s. 47-48). Böylece bir nebze de olsa cinsiyetçi bir ayrıma yol açmadan kişilere kadın erkek eşit olarak hitap edebilme imkânı sağlanmış olmaktadır. Son zamanlarda (çok az 196 da olsa) bu tür çabaların Türkçe için de geçerli olduğu görülmektedir. Cinsiyet ayrımı olarak görülen bazı kelimeler için “nötr” türler önerilmektedir. “Bilim adamı” şeklindeki adlandırma yerine çoğu zaman “bilim insanı” türündeki kullanımın tercih edilmesi bu çabanın bir ürünüdür. Ancak her iki dil kelimelerin cinsiyetleri açısında karşılaştırıldığında Almancanın “eril” baskın bir dil olduğunu söylemek yanlış olmasa gerek. Zimmer (1986, s. 67) verdiği “Vater und Mutter” (baba ve anne ), Jungen und Mädchen (erkekler ve kızlar), “Hänsel und Gretel” (Hänsel: erkek; Gretel: kız) örneklerinde, aslında kendi kültürlerinde erkeğe öncelik verilerek ifade edildiğine alışkın olduklarını dile getirerek bu durumu eleştirmektedir. KAYNAKÇA Braun, Friederike (1996): Das große I und seine Schwestern - eine kritische Bewertung. Deutschunterricht, I, s. 54-62. Braun, Friederike (2000): Geschlecht im Türkischen. Untersuchungen zum sprachlichen Umgang mit einer sozialen Kategorie. Harrassowitz Verlag.Wiesbaden. Dağabakan Öztürk, Fatma (2011): Dillerde Cinsiyet - Almanca ve Türkçede Cinsiyet Kavramı. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi (TAED) 46. s. 281-300. http://www.turkiyatjournal.com/Makaleler/685466176_Fatma%20%C3%96ZT%C3%9 CRK%20DA%C4%9EABAKAN.pdf Deutscher, Guy (2015): Through the Language Glass. How Words Colour Your World? Metroploitan Books. New York. Çeviren: Cemal Yardımcı; Dilin Aynasından. Kelimeler Dünyamızı Nasıl Renklendirir. Metis Bilim. İstanbul. DOĞAN, Enfel (2011): Marks of Gender Category in Turkish Language. In: The Journal of International Social Research. 4/17. S. 89-98. Kißling, Hans-Joachim (1960): Osmanisch-türkische Grammatik. Harrasssowitz. Wiesbaden. Lüger, Helmut-Heinz (1997): Routinen und Rituale in der Alltagskommunikation. Berlin. Langenscheidt. Zimmer, Dieter (1986): Redensarten. Über Trends und Tollheiten im norddeutschen Sprachgebrauch. Zürich: Haffmanns. 197 Almanca Öğreniminde Mobil Araçların Kullanımına Yönelik Öğrenci Görüşleri Fatma KARAMAN1 Özet Gün geçtikçe teknolojideki gelişmeler birçok alana olduğu gibi eğitim alanına da olumlu yönde yansımaktadır. Bu yansımada gençlerin mobil araçlara duyduğu ilgileri belirleyici olmaktadır. Öğrenme ortamlarında öğrencilerin klasik ders araç gereçlerini kullanmak yerine ulaşımı ve kullanımı daha kolay olan mobil araçları tercih ettikleri görülmektedir. Mobil araçların kullanımı Almanca öğreniminde de yaygın olan bir durumdur. Dolayısıyla bu çalışmanın amacı Almanca öğretmen adaylarının Almanca öğrenim sürecinde mobil araçları kullanmalarına yönelik görüşlerini belirlemektir. Çalışmada Almanca öğretmen adaylarının mobil araç kullanma durumlarının ne olduğu, hangi derslerde mobil araç kullandıkları, Almanca öğreniminde mobil araçların sunduğu avantajların neler olduğu, mobil araçların sınırlılıkları, karşılaşılan sorunların neler olduğu araştırılmıştır. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden tarama modeli kullanılmıştır. Bu amaç doğrultusunda öğrencilerin görüşlerini elde etmek için araştırmacı tarafından hazırlanan yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılmıştır. Elde edilen veriler betimsel analiz yapılarak değerlendirilmiştir. Anahtar Kelimeler: Almanca öğretimi, teknoloji kullanımı, mobil öğrenme, mobil araçlar. Giriş Günümüzde bilgisayar kullanımının zaman ve mekân boyutunun olması nedeniyle bilgisayar kullanımının yerini artık mobil araçların aldığı görülmektedir. Bu durum teknolojik araçlarda son yıllarda meydana gelen işlevsel gelişmelerin bir sonucudur. Günlük hayatta birçok amaç için kullanılan mobil araçlar genel anlamda öğretim sürecinde özel anlamda da yabancı dil öğrenim sürecinde öğrenciler tarafından tercih edilmektedir. Dolayısıyla öğrenciler ve öğretmenler gibi kullanıcılar mobil cihazlar sayesinde ders yönetimi, öğrenme kaynaklarına erişim, öğrenme ortamlarına erişim, geri bildirim ve öğrenme araçlarına erişimi daha kolay olanaklı hale getirebilmektedirler (Ekren, Kesim, 2016: 45). Öğrenciler artık ders kitapları defterleri ve sözlük gibi ders materyalleri kullanmak yerine mobil araçları kullanmayı tercih etmektedirler. Bununla ilişkili olarak yabancı dil öğretmen adaylarının iletişim teknolojilerini öğretim sürecinde kullanımlarına yönelik özyeterlik algılarının incelendiği bir çalışmada katılımcıların büyük bir çoğunluğunun mobil araç gibi iletişim teknolojilerini öğrenme sürecinde kullanılmasına ilişkin kendilerini yeterli buldukları sonucuna ulaşılmıştır. İnternet erişimdeki gibi altyapı eksikliği ve teknik sorunların ise öğretmen adaylarının özyeterlik algılarını olumsuz yönde etkilediği belirtilmiştir (Çuhadar&Yücel, 2010). Mobil cihazlarda kullanılan dilin öğrenim sürecine etkisinin araştırıldığı bir diğer araştırmada mobil cihaz dilinin hedef dil ile değiştirilmesinin yabancı dil öğrenim sürecine katkısının olduğu belirlenmiştir. Söz konusu araştırmadaki katılımcılar mobil araç dilinin hedef dil olarak değiştirmenin dilin doğal ortamına uyum sağlama konusunda kolaylık sağladığına ilişkin görüş bildirmişlerdir (Kalaycı & Durukan, 2018). Meslek 1 Dr. Öğr. Üyesi, Muğla Üniversitesi, Yabancı Diller Bölümü, Almanca Eğitim ABD. 198 yüksekokulu öğrencilerinin mobil öğrenmeye ilişkin tutumlarının araştırıldığı bir çalışmada katılımcıların mobil öğrenme ile ilgili tutumlarının yüksek olduğu sonucuna ulaşılmıştır (Elçiçek, Bahçeci, 2015). Mobil araç kullanılarak Almanca dinleme dosyalarının derste kullanılmasının öğrenciler üzerindeki etkisinin araştırıldığı çalışmada beş hafta boyunca podcast dinleme dosyaları aracılığıyla öğrencilerin Almancayı orijinal biçimiyle dinlemelerine ortam sağlanmıştır. Çalışma sonucunda katılımcıların yarısından fazlasının dinleme becerine ilişkin korkularını yendiği, bu sistemi sevdikleri bunun yanında ders dışı ortamlarda da bunları kullanmak istedikleri bulgulanmıştır (Tahir, 2019). Almanca öğreniminde mobil ve basılı sözlük kullanımına ilişkin yapılan bir araştırmada çalışmaya katılan öğrencilerin yaklaşık olarak %95’i mobil sözlük kullanırken; %47,6’sının ise nadiren basılı sözlük kullandığı sonucuna ulaşılmıştır (Oflaz, 2019). Sadece yabancı dil bağlamında değil genel olarak da eğitim sürecinde mobil araç kullanımına yönelik öğrenci görüşlerinin belirlendiği bir çalışmada öğrenmede mobil cihaz kullanmanın olumlu etkilerinin olduğu ve katılımcıların görüşlerine göre eğitimde kullanılacak mobil araçların öğretim sürecine olumlu katkıda bulunacağın dile getirilmiştir (Ağca&Bağcı, 2013). Mobil araçların kullanımı Almanca öğreniminde de yaygın olan bir durumdur. Dolayısıyla bu çalışmanın amacı Almanca öğretmen adaylarının Almanca öğrenim sürecinde mobil araçları kullanmalarına yönelik görüşlerini belirlemektir. Çalışmada Almanca öğretmen adaylarının mobil araç kullanma durumlarının ne olduğu, hangi derslerde mobil araç kullandıkları, Almanca öğreniminde mobil araçların sunduğu avantajların neler olduğu, mobil araçların sınırlılıkları, karşılaşılan sorunların neler olduğu araştırılmıştır. Yöntem Almanca öğretmen adaylarının Almanca öğreniminde mobil araç kullanımlarına yönelik görüşlerinin araştırıldığı bu çalışmada tarama modeli kullanılmıştır. Tarama modeli, bir grubun özelliklerini ölçmek ya da var olan bir durumu ortaya çıkarmak için kullanılan araştırma yöntemidir (Şen&Yıldırım, 2019). Elde edilen veriler betimsel analiz yapılarak çözümlenmiştir. Araştırma Grubu Çalışmanın araştırma grubunu 2019-2020 eğitim öğretim yılında Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Eğitim Fakültesi Alman Dili Eğitimi Anabilim Dalında öğrenim gören Almanca öğretmen adayları oluşturmaktadır. 199 Bulgular Tablo 1: Almanca Öğreniminde Mobil Araç Kullanım Durumu Frekans (f) Yüzde (%) Evet 91 %100 Hayır 0 %0 Tablo 1’de görüldüğü gibi araştırmaya katılan bütün Almanca öğretmen adayları derslerde mobil araç kullanmaktadırlar. Bu durum ise teknolojide gelişmelerin öğretim sürecine güçlü bir etkisinin olduğunun bir göstergesidir. Tablo 2: Mobil Araçların Kullanıldığı Dersler Frekans (f) Yüzde (%) Almanca Dilbilgisi 72 % 65,52 Okuma Becerileri 72 % 65,52 Yazma Becerileri 72 % 65,52 Alman Edebiyatı 55 %50,05 Sözlü İletişim Becerileri 47 %42,77 Özel öğretim Yöntemler 20 %18,2 Materyal Geliştirme 24 %21,84 Tablo 2’de Almanca öğretmen adayların mobil araçları kullandıkları dersler yer almaktadır. Tablo 2’ye göre 72 katılımcının Almanca dilbilgisi, okuma ve yazma becerileri derslerinde mobil araç kullandıkları görülmektedir. Bunun yanında Alman edebiyatı dersinde 55; sözlü iletişim becerileri dersinde 47; özel öğretim yöntemleri dersinde 20; materyal geliştirme dersinde 24 katılımcının mobil araçlardan faydalanıldığı saptanmıştır. Elde edilen verilerden en çok Almanca dilbilgisi, okuma ve yazma becerileri (%65,52) derslerinde; en az ise özel öğretim yöntemleri (%18,2), materyal geliştirme (%21,84) ve sözlü iletişim becerileri (%42,77) derslerinde mobil araç kullanılırken; Alman edebiyatı dersinde ise orta düzeyde kullanıldığı anlaşılmaktadır. Tablo 3: Öğrenim Sürecinde Mobil Araç Kullanım Sıklığı Frekans (f) Yüzde (%) Her zaman 19 %17,29 Genellikle 61 %55,51 Nadiren 11 %10,01 Hiçbir zaman 0 %0 Araştırmada ulaşılmak istenen verilerden birisi de Almanca öğrenim sürecinde mobil araç kullanımın sıklığıdır. Tablo 3’te katılımcıların mobil araç kullanım sıklıkları yer almaktadır. Tablo 3’te görüldüğü gibi 19 katılımcı her zaman; 61 katılımcı genellikle; 200 11 katılımcı nadiren ve 0 katılımcı hiçbir zaman Almanca öğrenim sürecinde mobil araç kullanmaktadır. Genel olarak katılımcılardan büyük bir bölümünün mobil araçlardan faydalanıldığı görülmektedir. Tablo 4: Öğrenme Sürecinde Mobil Araç Kullanmanın Sağladığı En Önemli Avantajlar Frekans (f) Yüzde (%) Kelimenin anlamını bulma 35 % 31,85 Kelimenin Kullanımı 7 % 6,37 Etkili öğrenme 7 % 6,37 Doğru cümle kurma 9 % 8,19 Fiil çekimi 4 % 3,64 Çoklu kaynak erişimi 6 % 5,46 Bilgiye hızlı ulaşma 40 % 36,4 Enerji ve zamandan tasarruf 19 % 17,29 Telaffuz öğrenme 5 % 4,55 Konu anlatımı, dilbilgisi öğrenme 11 % 10,01 Pratiklik 17 % 15,47 Görsel işitsel öğrenme (video) 16 % 14,56 Eksik bilgiyi tamamlama 8 % 7,28 Tablo 4’te Almanca öğretmen adaylarının görüşlerine göre Almanca öğreniminde mobil araçların sağladığı en önemli avantajlar yer almaktadır. Tablo 4’te görüldüğü gibi 35 katılımcı kelimenin anlamını bulma, 7 katılımcı kelimenin kullanımı, 7 katılımcı etkili öğrenme, 9 katılımcı doğru cümle kurma, 4 katılımcı fiil çekimi, 6 katılımcı çoklu kaynak erişimi, 40 katılımcı bilgiye çabuk ulaşma, 19 katılımcı enerji ve zamandan tasarruf, 5 katılımcı telaffuz öğrenme, 11 katılımcı konu anlatımı ve dilbilgisi öğrenme, 17 katılımcı pratiklik, 16 katılımcı görsel ve işitsel öğrenme, 8 katılımcı eksik bilgiyi tamamlama gibi avantajlarının olduğunu belirtmişlerdir. Elde edilen sonuçlardan mobil öğrenmenin en çok kelimenin anlamını bulma, bilgiye hızlı ulaşma ve enerjiden ve zamandan tasarruf etme gibi yararlarının olduğu anlaşılmaktadır. Etkili öğrenmeye ise mobil araçların pek katkısının olmadığı görülmektedir. Bunun yanında katılımcıların fiilin nasıl çekimlendiğini, eksik bilgiyi tamamlama, kelimenin nasıl telaffuz edilmesi gerektiğini öğrenme, kelimenin kullanım biçimini kavrama bakımından mobil araçları pek kullanmadığı anlaşılmaktadır. 201 Tablo 5: Öğrenme Sürecinde Mobil Araç Kullanmanın Sağladığı En Önemli Dezavantajlar Frekans (f) Yüzde (%) Araştırma, merak etme becerisini 5 % 4,55 azaltma 8 % 7,28 Tembelliğe sevk etme 3 % 2,73 Kelime ezberlememe 13 % 11,83 Çabuk unutma 36 % 32,76 Dikkat dağıtma 3 % 2,73 36 3 % 2,73 Derste sörf yapıyor gibi görünme 11 % 10,01 Bağımlık yapması 5 % 4,55 Bilginin doğruluğundan emin olamama 4 % 3,64 Zaman kaybı 6 % 5,46 Teknik arızalar 3 % 2,73 Sosyal medyaya takılma 11 % 10,01 Göz yorması, radyasyon Yok 11 Yukarıda mobil araçların sağladığı avantajlarının yanında dezavantajlarının da olduğu görülmektedir. Tablo 5’te derste mobil araç kullanımının neden olduğu dezavantajlar yer almaktadır. Tablo 5’te görüldüğü gibi derste mobil araç kullanmanın araştırma ve merak etme becerisini azaltma, tembelliğe sevk etme, kelime ezberlememe, çabuk unutma, dikkat dağıtma, derste sörf yapıyor gibi görünme, bağımlılık yapması, bilginin doğruluğundan emin olamama, zaman kaybı, teknik arızalar, sosyal medyaya takılma, göz yorması ve radyasyon olmak üzere birçok dezavantajının da olduğu anlaşılmaktadır. Burada dikkat çeken önemli bir sonuç da öğrencilerin dikkatini dağıtması durumudur. Bu durum ise öğrenme amaçlı mobil araç kullanılırken telefona o anda gelen gerek sosyal medya, gerekse de reklam gibi farklı amaçlarla farkı sitelerden gönderilen bildirimlerdir. Öğrenciler bu tip durumlarda asıl amaçlarından uzaklaşarak dikkatlerinin dağılmasına neden olan bildirimlere yönelebilmektedirler. Tablo 6: Öğrenme Sürecinde Mobil Araç Kullanırken Karşılaşılan Problemler Frekans Yüzde (%) İnternet erişiminin olmaması 24 % 21,84 Her bilginin güvenli olmaması 17 % 15,47 Yok 24 % 21,84 Almanca yeterince bilginin olmaması 1 % 0,91 Sörf yapıyor gibi görünme 7 % 6,37 Şarj bitmesi 13 % 11,83 Zaman kaybı 1 % 0,91 Teknik sorunlar 4 % 3,64 Dersten kopma 7 % 6,37 Bazı kelimeleri bulamamak 6 % 5,46 Yanlış öğrenmelere neden olması 12 % 10,92 Dikkat dağınıklığı 3 % 2,73 202 Mobil öğrenme sürecinde öğrencilerin karşılaştıkları olası problemler de bulunmaktadır. Tablo 6 katılımcıların Almanca öğretim sürecinde mobil araç kullanırken karşılaştıkları problemler yer almaktadır. Tablo 6’da da görüldüğü gibi 24 katılımcı internet erişiminin olmaması, 17 katılımcı her bilginin güvenli olmaması, 1 katılımcı yeterince Almanca bilginin olmaması, 7 katılımcı sörf yapıyor gibi görünme, 13 katılımcı şarjın bitmesi, 1 katılımcı zaman kaybı, 4 katılımcı teknik sorunlar, 7 katılımcı dersten kopma, 6 katılımcı bazı kelimeleri bulamama, 12 katılımcı yanlış öğrenmelere neden olması, 3 katılımcı dikkat dağınıklığı olmak üzere birçok problemden bahsetmiştir. Katılımcılardan 24’ü ise bu süreçte herhangi bir problemle karşılaşmadıklarını belirtmişlerdir. Burada dikkat çeken sonuçlardan bazıları ise mobil araçların yanlış öğrenmelere neden olması, öğrencilerin mobil araç kullanımından dolayı dikkatlerinin dağılması, ulaşılan bilgilerin güvenlik probleminin olmasıdır. Katılımcılar ulaştıkları her bilginin doğru olmaması nedeniyle bazı bilgileri yanlış öğrendiklerini dolayısıyla mobil araçlar yardımıyla ulaştıkları bilgilerin güvenli bilgi olup olmadığı konusunda şüpheler yaşadıklarını belirtmişlerdir. Diğer bir husus da bu süreçte öğrencilerin dersten koparak dikkatlerinin ders dışı unsurlara yönelmesidir. Tablo 7: Mobil Araç Kullanımına İlişkin Görüşler Frekans Yüzde Kolaylık sağlaması 21 % 19,11 Gerekli 32 % 29,12 Pratik 18 % 16,38 Enerjiden zamandan tasarruf 15 % 13,65 Faydalı 16 % 14,56 Bilgiye hızlı ulaşma 20 % 18,2 Etkili olması 7 % 6,37 Düşünme, araştırmayı kısıtlaması 16 % 14,56 Bilgiyi çabuk unutma 23 % 20,93 Dikkat dağıtma, dersten koparma 17 % 15,47 Tablo 7’de katılımcıların genel olarak mobil araç kullanımına ilişkin görüşleri belirlenmeye çalışılmıştır. Katılımcılardan 21’i mobil araç kullanımının Almanca öğrenim sürecinde kolaylık sağladığını; 32’si mobil araç kullanmanın öğrenme sürecinde gerekli olduğunu; 18’i mobil araçların ders kitabı, sözlük gibi materyalleri kullanmaktan daha pratik olduğunu; 15’i mobil araçların enerji ve zamandan tasarruf sağlamaya yaradığını; 16’sı faydalı; 7’si etkili olduğunu; 20’si mobil araçlar sayesinde bilgiye hızlı ulaşılabildiğini belirterek mobil araç kullanımının olumlu özelliklerini vurgulamışlardır. Buna karşın katılımcılardan 16’sı derste mobil araç kullanımının düşünme becerisini ve araştırma merakını kısıtladığını; 23’ü mobil araç ile öğrenilen bilginin çabuk unutulduğunu; 17’si mobil araçların dikkati dağıtarak dersten uzaklaşmaya neden olduğunu belirtmişlerdir. Öğretmen adaylarının cep telefonlarını 203 eğitsel amaçlı kullanım durumlarının ve mobil öğrenmeye yönelik görüşlerinin araştırıldığı bir çalışmada da cep telefonlarının öğrencilerin derste dikkatlerini dağıttığı sonucuna ulaşılmıştır (Gökdaş ve diğerleri, 2014). Sonuç ve Tartışma Almanca öğretmen adaylarının Almanca öğreniminde mobil araç kullanımlarına yönelik görüşlerinin araştırıldığı bu çalışmada öğrencilerin mobil araç kullanım sıklıkları, en çok hangi derslerde mobil araç kullanmaya ihtiyaç duydukları, mobil araç kullanımının avantaj ve dezavantajları, mobil araç kullanım sürecinde karşılaştıkları problemler belirlenmeye çalışılmıştır. Elde edilen verilere göre katılımcıların % 100 ‘ünün Almanca öğrenim sürecinde mobil araç kullandıkları belirlenmiştir. Katılımcıların mobil araçları en çok Almanca dilbilgisi, okuma ve yazma becerileri derslerinde; en az ise özel öğretim yöntemleri, materyal geliştirme ve sözlü iletişim becerileri derslerinde kullandıkları saptanmıştır. Alman edebiyatı dersinde ise orta düzeyde mobil araç kullandıkları ortaya çıkmıştır. Genel olarak katılımcıların büyük bir bölümünün sıklıkla mobil araçlardan faydalandığı sonucuna ulaşılmıştır. Bu sonuç ise çağın sunduğu teknolojik gelişmelerin öğretim sürecine yansımasının bir örneği olarak kabul edilebilir. Katılımcıların görüşlerine göre mobil araçların sunduğu en önemli avantajlar Almanca kelimelerin anlamını hızlı bir biçimde bulma, kelimenin kullanımının nasıl olduğuna bakma, etkili öğrenme olanağı sunması, doğru cümle kurmaya yardımcı olması, fiil çekiminin nasıl olduğunu kavrama, çoklu kaynak erişimini olanaklı kılması, bilgiye hızlı ulaşma, enerji ve zamandan tasarruf sağlaması, Almanca kelimelerin nasıl telaffuz edildiğini öğrenme, konu anlatımlarına ulaşabilme, dilbilgisi kurallarını öğrenme, pratik olması, görsel ve işitsel öğrenme alanları sunması ve eksik bilgiyi tamamlamaya imkân vermesidir. Derste mobil araç kullanımının sağladığı bu avantajlarının yanında öğrencilerin görüşlerine göre dezavantajları da mevcuttur. Onlara göre derste mobil araç kullanmanın kişide var olan araştırma becerisi ve merak etme duygusunu azalttığı, tembelliğe sevk ettiği, kelimenin anlamını ezberlemeye engel olduğunu, öğrenilen bilgilerin çabuk unutulduğu, dikkat dağıttığı, derste öğretmen tarafından sanki derste sörf yapıyor gibi görünmesine neden olduğunu, bağımlılık yaptığını, bilginin doğruluğundan emin olunamadığı, zaman kaybı teknik arızalar, sosyal medyaya takılma, göz yorması ve radyasyon olmak üzere birçok dezavantajının da olduğudur. Katılımcılar yukarıda da ifade edildiği gibi mobil araçlarda var olan sözlükler aracılığıyla anlık olarak kelimenin anlamına bakma olanakları buldukları için kelime ezberleme çabasına girmemektedirler. Bu nedenle de kelimenin anlamı öğrenilememektedir. Yani öğrenci mobil araçtan anlık olarak baktığı kelimeyi aslında öğrenememekte sadece anlık olarak ihtiyaca yönelik bir kullanım sağlamaktadır. Yine öğrenciler bilgiye ulaşma sürecinde çok emek harcamadıkları için de öğrendikleri bilgiler kısa süreli bellekte kalarak uzun süreli belleğe geçememekte dolayısıyla bilgi hızlı bir biçimde de unutulmaktadır. Elde edilen verilerden mobil araçların aslında kalıcı ve etkili bir öğrenmeye hizmet etmediği söylenebilir. Araştırmada dikkat çeken diğer bir 204 sonuç ise katılımcıların mobil araçların sürekli kullanımına bağlı olarak sağlığa verdiği zararların bilincinde olmalarıdır. Gözün sürekli mobil araçlara maruz kalmasından dolayı gözlerinde rahatsızlık ortaya çıkabileceği ifade edilmiştir. Katılımcıların görüşlerine göre mobil araç kullanım sürecinde birçok problemle karşılaşmaktadırlar. Bu problemler; internet erişiminin olmaması, her bilginin güvenli olmaması, Almanca yeterince bilginin olmaması, sörf yapıyor gibi görünme, şarjın bitmesi, zaman kaybı, teknik sorunlar, dersten kopma, bazı Almanca kelimelerin anlamını bulamamak, yanlış öğrenmelere neden olması, dikkat dağınıklığıdır. Katılımcıların genel olarak Almanca öğreniminde mobil araç kullanımına ilişkin olumlu ve olumsuz görüşleri de mevcuttur. Olumlu görüşleri mobil araçların öğretim sürecinde kolaylık sağlaması, mobil araç kullanmanın derste çok gerekli ve pratik olduğu, mobil araç kullanarak enerjiden ve zamandan tasarruf edilebildiği, faydalı bir yöntem olduğu, bilgiye hızlı bir biçimde ulaşmayı sağladığı ve etkili olduğu yönündedir. Olumsuz görüşleri ise öğrencilere bilgiye anında ulaşma olanağı verdiği için öğrencinin sorgulamasını, kendisinin düşünerek bildiği bir durumdan bilmediği bir bilgiye ulaşmasına, bilgiyi yapılandırmasına engel olmaktadır. Öğrencilerin araştırma yapma isteklerini köreltmektedir. Mobil araçlar sayesinde bilgiye ulaşma sürecinde çok az emek verildiği için bilginin kalıcılığı azalmakta ve erişilen bilgi çabuk unutulmaktadır. Bunun yanında derste öğretmen konu anlatırken kullanılması durumunda öğrencinin dikkatinin dağılması ve dersten kopma da görülebilir. Kaynakça Ağca, R. K. & Bağcı, H. (2013). Eğitimde Mobil Araçların Kullanımına İlişkin Öğrenci Görüşleri, Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 2(4), s.295-302. Çuhadar, C. & Yücel, M. (2010). Yabancı Dil Öğretmeni Adaylarının Bilgi ve İletişim Teknolojilerinin Öğretim Amaç Kullanımına Yönelik Özyeterlik Algıları, Pamukkale Üniverstesi Eğitim Fakültesi Dergisi, sayı: 27, s. 199-210. Ekren, G.& Kesim, M. (2016). Mobil iletişim teknolojilerindeki gelişmeler ve mobil öğrenme, Açıköğretim Uygulamaları ve Araştırmaları Dergisi, 2 (1), 36‐51. Elçiçek, M. & Bahçeci, F. (2015). Meslek Yüksekokulu Öğrencilerinin Mobil Öğrenmeye Yönelik Tutumlarının İncelenmesi, Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi; (30): 16 - 33 Gökdaş, İ. &Torun, F. & Bağrıaçık, A. (2014). Öğretmen Adaylarının Cep Telefonlarını 205 Eğitsel Amaçlı Kullanım Durumları ve Mobil Öğrenmeye İlişkin Görüşleri, Adnan Menderes Üniversitesi Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 5(2), s. 43-61. Kalaycı, D. & Durukan, E. (2018). Mobil Cihaz Dilinin Yabancı Dil Olarak Türkçe Öğrenimine Etkisine İlişkin Öğrenci Görüşleri, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(59), s.771-778. Oflaz, A. (2019). Yabancı Dil Olarak Almanca Öğreniminde Mobil/Çevrimiçi ve Basılı Sözlük Kullanımı, Diyalog 1, s. 125-139. Tahir, D. (2019). Podcast Dosyalarının Almanca Dersinde Dinleme Becerilerini Geliştirmeye Yönelik Kullanımı, Alman Dili ve Kültürü Araştırmaları Dergisi, 1(1), s.15-36. Şen,S. & Yıldırım, İ. (2019). Eğitimde Araştırma Yöntemleri, Ankara: Nobel Yayıncılık. 206 Türkiye’de Franz Kafka ile İlgili Yapılan Çalışmaların Derlemesi Fatma KARAMAN1 Özet Franz Kafka yarattığı edebi eserlerle birçok ülkede kısa sürede yankı uyandırmayı başaran bir yazardır. Eserlerinde ele aldığı konuların derinliğinin fazla olmasından dolayı gerek Türkiye’de gerekse de yurt dışında birçok kesim tarafından araştırılmaya değer bir yazar olarak görülmektedir. Eserleri birçok çalışmaya konu olmasına rağmen Kafka ile ilgili yapılan araştırmalar gün geçtikçe de artmaktadır. Dolayısıyla alan yazında yapılan araştırmalar neticesinde Kafka’nın psikolojik, siyasi ve toplumsal olmak üzere birçok konuda yorumlandığı görülmektedir. Bu bağlamda bu çalışmanın amacı Türkiye’de gerek Franz Kafka gerekse de edebi eserleri ile ilgili yapılan bilimsel çalışmaların derlenmesidir. Çalışmada Türkiye’de Kafka’nın nasıl alımlandığı, genel olarak hangi konular çerçevesinde ele alındığı araştırılmıştır. Çalışmada doküman incelemesi yöntemi kullanılmıştır. Bu amaca ulaşmak için Türkiye’de Kafka ile ilgili yapılan bilimsel çalışmalar taranmış ve ulaşılan çalışmaların ana fikirleri, çalışmaların birbiriyle olan benzerlik ve farklılıkları, en çok Kafka’nın hangi eserleri ile ilgili çalışmaların var olduğu incelenmiştir. Anahtar Kelimeler: Franz Kafka, derleme, alımlama Giriş Kafka sadece edebiyat alanına değil, sosyoloji, felsefe, psikoloji ve hukuk gibi birçok alana konu olmuştur. Kafka’nın bu özelliği ise kendisinin kaleme aldığı eserlerinin birçok kitleye hitap edebilmesi özelliğine koşut olarak eserlerin derinliklerinin fazla olmasıyla açıklanabilir. Dolayısıyla alan yazın incelendiğinde Kafka’nın eserlerinin çeşitli açılardan ele alındığı görülmektedir. Bu bağlamda bu çalışmanın amacı Türkiye’de Kafka ile ilgili yapılan çalışmaların derlemesini yapmaktır. Çalışmada Türkiye’de Kafka’nın nasıl alımlandığı, genel olarak hangi konular çerçevesinde ele alındığı araştırılmıştır. Çalışmada doküman incelemesi yöntemi kullanılmıştır. Bu amaç doğrultusunda Kafka ile ilgili ikincil kaynaklara ulaşabilmek için çok sayıda veri tabanına ulaşım olanağı sağlayan Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi veri tabanları arama motoru, Ulakbim veri tabanı arama motorlarına çalışmanın anahtar kelimeleri girilerek kaynaklar temin edilmiştir. Türkiye’de Franz Kafka’nın Eserlerine İlişkin Yapılan Çalışmalar Çiçek (2015) “Franz Kafka’nın eserlerinde yabancılaşma problemi” adlı çalışmasında Kafka’nın eserlerinde insan dışındaki varlıkların insan hayatı sürmesinin ön plana çıkarıldığını insan dışı varlıklarla yabancılaşmanın dile getirildiğini ifade etmiştir. Çiçek Kafka’nın eserlerinde kullanmış olduğu böcek, fare gibi hayvan figürlerini modern toplumun bireylerinin simgeleri olarak yorumlamıştır. Çalışmada yabancılaşma olgusunun aile, iş, devlet, bürokrasi, hukuk ve yasa olmak üzere altı boyutta ele alındığı 1 Dr. Öğr. Üyesi, Muğla Üniversitesi, Yabancı Diller Bölümü, Almanca Eğitim ABD. 207 belirtilmiştir. Bunun yanında Kafka’nın eserlerinde ailenin yabancılaşmanın ortaya çıktığı yer olarak gösterildiği vurgulanmıştır. Dava eserinde geçen hukuk öğesi ise bürokrasinin egemenliğindeki bireyin üstündeki denetleyici güç olarak geçmektedir. Yine bu çalışmada Kafka’nın eserlerinde yarattığı kahramanlarının karşısında sürekli onları yabancılaştıracak karşıt güçlerin bulunduğu ifade edilmiştir. Felsefe bölümünde araştırmacı olan Çiçek, Kafka’nın felsefe alanında bir eser vermemiş olmasına rağmen Kafka’nın felsefe ve edebiyat ilişkisini gösteren eserler verdiğini belirtmiştir. Çünkü Kafka modern felsefenin önemli konularından yabancılaşmayı eserlerinde çarpıcı bir biçimde ele almıştır. Altıparmak ve Durakoğlu (2016) yaptıkları çalışmada Kafka’nın Dönüşüm eserinde modern topluma ilişkin görüşleri Marcel, Marx ve Weber gibi filozof ve sosyologların düşünceleri bağlamında incelemişlerdir. Dönüşüm eserinde Kafka’nın böcek metaforu üzerinden eleştirel bir üslupla toplum çözümlemesi yapıldığı dile getirilmiştir. Bu çalışmada yabancılaşma ise daha çok ekonomik tabanda ele alınmıştır. Dolayısıyla Kafka’nın eserinde vurguladığı topluma ilişkin eleştirinin en çok ekonomik etkenleri ön plana çıkartan yabancılaşma bakımından ele alındığı belirtilmiştir. Bunun nedeni ise çalışmada dönüşüm eserinde yabancılaşmanın temelinde daha çok ekonomik kaynaklarla bireyin emeğine ve özüne yabancılaşmanın olmasına bağlanmıştır. Satır ve Bal (2018) edebi eserlerin birey ve toplum arasındaki ilişkileri sunabilmesinin edebiyat ile sosyal bilimler arasında işbirliği yapılmasını olanaklı kılmasına vurgu yaparak dönüşüm eserindeki sosyal dışlanmışlık olgusunu araştırmışlardır. Çalışmada Gregor Samsa sosyal olarak dışlanmış bir birey olarak ele alınırken; Samsa’nın ailesi ise mikro ölçekli bir toplum olarak ele alınmıştır. Sosyal dışlanma bağlamında Gregor Samsa’nın ailesi üzerinden yabancılaşma kavramı ele alınmıştır. Bu çalışmada Dönüşüm ailenin bir trajedisi olarak ele alınarak mikro bir toplum düzleminde sosyal dışlanmışlığın etkileri gözler önüne serilmiştir. Çalışmada toplumda bireylerin öteki olarak görülmeleri aynı zamanda toplumdaki diğer bireyler için de tehdit olarak kabul edilmelerine neden olduğu değerlendirmesi yapılmıştır. Satır ve Bal Samsa’nın odasından çıkıp annesi, babası ve iş yerinden eve gelen kişi ile yüzleşmesi sonrasında annesinin bayılması ve babasının gözyaşlarına boğulması durumunu toplumca dışlanmış, bireyin nasıl algılandığının bir göstergesi olarak değerlendirmişlerdir. Samsa’nın babasının Samsa’yı odasına kapatmasını toplumun kabul etmediği bireyleri dışladığının göstergesi biçiminde yorumlamışlardır. Yani böcek metaforu dışlanmaya maruz kalan bireyin yaşadığı bir durum olarak ele alınmıştır. Çalışmada, dönüşüm aile ve toplum ekseninde ele alınmıştır. “Franz Kafka’nın Eserlerinde Çalışma Hayatında Yabancılaşma ve Aşırı Gayretkeşlik” adlı çalışma işletme fakültesindeki bir araştırmacı tarafından yapılmıştır. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden betimsel analiz kullanılarak Kafka’nın eserlerinde yabancılaşmanın çalışma hayatına olan yansımaları ve aşırı gayretkeşlik olgusu incelenmiştir. Bu amaç doğrultusunda hem birincil hem de ikincil kaynaklar 208 kullanılmıştır. Çalışmada Kafka’nın kişisel özelliklerinin, ailesiyle olan ilişkisinin, içinde yaşadığı toplum ve dönemin siyasal yapısının çevresiyle yabancılaşmasında etkili olduğu ifade edilmiştir. Kafka’daki yabancılaşma duygusunun 1912 ve sonrasındaki yapıtlarında da belirgin bir şekilde görüldüğü vurgulanmıştır. “Dönüşüm, Taşrada Düğün Hazırlıkları, Günlükler, Şato, Geri Çevrilme ve Amerika” eserlerinde yoğun bir yabancılaşma örneklerinin yer aldığı sonucuna varılmıştır. Yine Dönüşümde Samsa’nın değişim geçirdiği günden itibaren para kazanamamasına bağlı olarak ailede nefret edilen biri olarak görülmesi onu faydasız olarak kabul eden kapitalist işveren-işçi ilişkisine karşı yapılan bir eleştiri olarak değerlendirilmiştir. Samsa’nın kapitalist düzene uymak için iş yerinde çok çaba göstermesi gerektiği, temel insani değerler dikkate alınmadan işyerindeki mutlak kuralların her şeyin üzerinde olduğuna dikkat çekilmiştir. Yine çalışmada roman kahramanının sabah kalktığında yerinden kımıldayamayacak kadar büyük bir böceğe dönüşmüş olmasına rağmen çalışmayı, şirkete faydalı olmayı düşündüğü belirtilmiştir. Dolayısıyla çalışmada dikkat çekilen ise bu durumda düşündüğü şeyin şirkete gitmemesi durumunda şirketin iş gücü kaybına uğramasıdır. Kendisinin içinde bulunduğu durumu düşünmek yerine şirketi düşünmektedir. Bu çalışmada Samsa’nın bir böceğe dönüşmesi metaforu belirli kurallar ve emirlere bağımlı olan zahmetli ve kasvetli çalışma hayatının baskı ve zorluklarının bir sonucu olarak değerlendirilmiştir. Dolayısıyla dönüşüm bir kaçışı temsil etmektedir (Keskin, 2016a). Yine Keskin Kafka’nın eserlerinin yönetim bilimleri alanında da yorumlanmaya ve incelenmeye değer zengin kaynaklar olduğunu belirtmiştir. Bu nedenle Kafka’nın eserlerinde ön plana çıkan yönetimsel imgeleri araştırmıştır. Söz konusu bu çalışmada yönetim bilimleri çerçevesinde önemli olan bürokrasi ve otoriter yönetici imgeleri ele alınmıştır. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden betimsel analiz kullanılmıştır. Bu amaca ulaşmak için Kafka’nın birincil eserleri ve ikincil kaynaklar incelenerek yorumlanmıştır. Çalışma sonucunda otoriter yönetici imgesinin sıklıkla yer aldığı, Kafka yapıtlarında genellikle yönetimsel güç, otorite, aşağılanma ve otoriteye boyun eğme gibi konuların işlendiği ifade edilmiştir. Buna örnek olarak da “Dava ve Şato” romanlarında hakim olan güçlerin, otoritelerin ulaşılamazlığının ön plana çıktığı tespit edilmiştir. Dolayısıyla Kafka’nın yönetimsel imgeleri birçok yapıtında ele aldığına ulaşılmıştır (Keskin, 2016b). Dönüşüm adlı eser plastik sanatlar açısından önemli bir kaynak olarak kabul edilerek Güzel Sanatlar Eğitimi Bölümü Resim anabilim dalında öğrenim gören dördüncü sınıf 11 öğrencinin yapıtı okuyarak yapıt üzerinden bir takım sorgulamalarda bulunarak her öğrencinin kendi üsluplarına göre görsel üretimler ortaya koymaları istenmiştir. Çalışma sonucunda alegorik betimlemelerle ruhsal sıkıntılarını ortaya koyan hikâyenin kahramanı Samsa öğrencilerin çıkış noktasını oluşturmuştur. Öğrenciler tarafından ortaya konan görsel üretimler yalnızlık, otorite baskısı, buhranlı birey gibi tanımlamalar çerçevesinde yoğunlaşmıştır. Çalışmada öğrencilerin edebiyat ile resim arasındaki etkileşime bağlı olarak ürettikleri her bir çalışmada bir manifesto yer aldığı ortaya 209 konulmuştur. Atölye çalışmalarında aynı eser üzerinden neredeyse çalışmaya katılan öğrenci sayısı kadar farklı yorumların ortaya çıktığı görülmüştür (Ergin, 2016). Aras (2018) Kafka’nın yapıtlarında ortaya çıkan durumları filozof Deleuze’nin felsefi kavramları bağlamında değerlendirmiştir. Çalışmada Deleuze’ye göre Kafka’nın eserlerinde ortaya çıkan sorunların onun kişisel sorunları olmadığı, toplumun tümünün yaşadığı sorunlar olduğu değerlendirmesi yapılmıştır. Dolayısıyla çalışmada Kafka’nın yazma ediminin temelinde kişisel ve psikolojik durumların sorunsallaştırılmasının değil; daha çok bu sorunların kaynağı olduğu toplumsal sorunların olduğu belirtilmiştir. Buna örnek olarak çalışmada Dava romanı verilerek Dava’da toplumsal güç dengesi olan adalet ve yargı kavramlarının işleyişinin toplumsal düzeyde analiz edildiği sonucuna ulaşılmıştır. Gündüz (2011) çalışmasında Kafka’nın gerek roman gerekse de öykülerinde yarattığı kahramanlar aracılığıyla modern hayatın en önemli unsurlarından olan iletişim, iletişimsizlik ve yabancılaşma kavramlarını incelemiştir. Çalışmada yabancılaşma kapsamında kişisellikten ve birçok insani hasletten arındırılmış kapitalist bir hayatın varlığı ele alınmıştır. Çalışma sonucunda Kafka’nın “Dava ve Dönüşüm” gibi eserlerinde çevresindeki kişilerle yaşadığı çatışmalar nedeniyle iletişimini kendi içindeki ahlakı sorgulamalar bağlamında yaparak kendi içinde iletişime girdiği ve dolayısıyla toplumla iletişime giremediği değerlendirmesi yapılmıştır. Çalışmada Kafka metinlerindeki kahramanların iletişiminin iç ses olarak okuyucu ile kurulduğu ifade edilmiştir. Balcı (2012) Kafka’nın Dava romanında olayların geçtiği mekânları analiz ederek romandaki mekânların figürlerin yabancılaşmasına nasıl etki ettiğini araştırmıştır. Araştırma sonucunda romanda mekânın sembolik bir işleve sahip olduğu, odaların, avlu ve koridorlar gibi mekânların olumsuz bir biçimde tasvir edildiği dolayısıyla söz konusu kasvetli bu mekânların aslında kişilerin ruhsal durumlarının anlaşılmasında belirleyici olduğu tespit edilmiştir. Arık (2013) karşılaştırmalı bir çalışma yaparak Dönüşüm ile Ahmet Hamdi Tanpınar’ın “Geçmiş Zaman Elbiseleri” isimli hikâyesi arasındaki benzerlikleri araştırmıştır. Çalışmada her iki eser arasında mekânın kurgudaki işlevi, kahramanların iç dünyalarının yansıtılmasında simgelerden yararlanma, anlatıcının edilgen tavrı, kahramanların yaşadıkları yabancılaşma duygusu, gerilim ve dönüşümler gibi noktalarda benzerlikler tespit edilmiştir. Karadaş (2012) Kafka’nın Şato isimli eserinde iktidar ve tahakküm unsurlarını analiz etmiştir. Çalışmada eserin Weber’in rasyonellik çerçevesinde düşündüğü modern bürokrasi ve bunun toplumdaki etkilerine farklı açılardan bakılmıştır. Çalışmanın sonucunda eserde bürokratik mekanizmaların işleyişi ve bürokrasinin bireylere tahakküm ettiği sonucuna ulaşılmıştır. 210 Tükel (2012) Dönüşüm isimli eseri örğütsel düzen içerisinde yabancılaşan bireyin durumunun nasıl olduğunu incelemiştir. Çalışmada Kafka’nın eserde yarattığı Gregor Samsa karakteriyle bireyin toplumda iletişimsiz bir biçimde yaşamaya mahkûm edildiği, bireylerin birbirlerinden uzaklaştığı, kapitalist düzenin insanın duygularını hiçe saydığı gibi değerlendirmeler yapılmıştır. Coşan ve Verimli (2016) Dava romanı ile Mehmet Cevdet Anday’ın “İsa’nın Güncesi” romanını karşılaştırmalı edebiyat bağlamında kıyaslamıştır. Çalışmada Anday’ın İsa’nın Güncesi adlı romanını kaleme alırken Kafka’nın Dava romanından etkilendiği belirtilerek bu benzerliğin toplumdaki sosyolojik ve hukuksal problemlerle ilgili ortak noktaların varlığına vurgu yapılmıştır. Kafka’da bireysellik sorunu olarak geçen durumun Anday’da ise aidiyet olarak geçtiği belirtilmiştir. Bu bağlamda her iki yazarda da kimlik sorunun ele alındığı vurgulanmıştır. Her iki yazarın da hukuktaki kırılmaları eserleri aracılığıyla kurguladıkları sonucu çıkarılmıştır. Çataloluk (2011) da Coşan ve Verimli’nin yaptığı çalışma gibi Dava romanını hukuk ve edebiyat ilişkisi açısından ele almıştır. Çalışmada Dava romanında hukuk öğreniminin yeni şeyler üretmeye olanak vermediği, hukukun hep aynı döngüde devam eden bir uğraş olduğu düşüncesinin Kafka tarafından kurgulandığı sonucuna ulaşılmıştır. Romanda hukuk öğrencisinin fikrini söylemeyerek sadece insanların düşüncelerine sözcü olduğuna eleştiri getirildiği belirtilmiştir. Çalışmada Kafka’nın dünyasının postmodern dönemde yaşamamış olmasına rağmen postmodern zamanların dünyası olduğu dile getirilmiştir. Kafka ile ilgili yapılan diğer bir karşılaştırma örneği ise iki farklı eser üzerinden motiflerin karşılaştırılmasıdır. Karahalil (2013) çalışmasında Kafka’nın “Yargı eseri ile Siegfried Lenz’in kaleme aldığı “Almanca Dersi” eserini baba-oğul motifi çerçevesinde incelemiştir. Yine Karaman (2015) da “Oğuz Atay’ın “Korkuyu Beklerken” ve Franz Kafka’nın “Babama Mektup” Yapıtlarında Baba İzleği” adlı çalışmasında karşılaştırmalı edebiyat biliminin verileri ışığında her iki yazarda baba motifinin yazarların hayatına nasıl yansıdığını, eserlerde baba motifinin görünümünü analiz etmiştir. Kafka’nın eserleri sadece içeriksel olarak değil; biçimsel olarak da incelenmeye değer görülmüştür. Nacak (2019) Kafka’nın “Vazgeç” parabolünde geçen adları biçimbilimsel çözümleme yöntemini kullanarak biçimbilimsel açıdan analiz etmiştir. Çalışmada parabolde geçen adların biçimbilimsel özellikleri ve kullanılan biçimbilimsel araçlar ortaya konulmuştur. Can (2010) bir edebi eserin okuma sürecini açıklayarak, Kafka okumaları örneğini verip Kafka’nın eserlerinin nasıl okunacağı, yorumlanacağı ve algılanacağını belirtmiştir. Can’a göre Kafka’nın gerek yaşadığı dönemdeki toplumsal yapı, gerek ailesinde maruz kaldığı dışlanma durumları onun yazılarının da ruhuna yansıyarak okuyucunun anlama 211 sürecini de zorlaştırmıştır. Dolayısıyla çalışmada bu durumun okuyucunun ancak eserleri birden fazla okuma ile anlayabilmelerine neden olduğu belirtilmiştir. Kafka’nın dönüşüm adlı eseri filmleştirilmiştir. Buna ilişkin olarak Soylu (2015) araştırmasında öykü ve film arasındaki benzerlik ve farklılıkları öykünün konusu, kahramanlar, zaman ve mekân gibi unsurları çerçevesinde analiz etmiştir. Öykünün filme uyarlanmış halinin orijinal hali ile filmin kaba komedi türünde işlenmiş olması noktasında farklılaştığı, kahramanların hepsine filmde yer verildiği, zamanda farklılaşma yapılmadığı bunun yanında iç mekân öyküdeki gibi verilirken dış mekânın ise kısmen yansıtıldığı, anlatıcı ve anlatıcının bakış açısının da filmde korunduğu belirtilmiştir. Tokdemir ve Diler (2004) araştırmalarında Dönüşüm eserini otobiyografik ve toplumsal açılardan analiz etmişlerdir. Çalışmada öncelikle Kafka’nın hayatı, eserleri ve edebi kişiliğine ilişkin bilgiler verildikten sonra Kafka’nın yaşadığı dönemden bahsedilmiştir. Bu genel bilgilerden sonra Dönüşüm eseri analiz edilerek yorumlanmıştır. Araştırmanın sonucunda eserin Kafka’nın hayatından izler taşıdığı, toplumsal eleştirinin yapıldığı, yabancılaşmaya vurgu yapıldığı ve eserin kurgusunun ustalıkla örülmüş olduğu belirtilmiştir. Oraliş (2009) çalışmasında Dönüşüm ve Köy Hekimi adlı eserlerde hastalık metaforunu araştırmıştır. Verilerini güçlendirmek amacıyla Oraliş, Kafka’nın Mektuplarına ve Güncelerine de başvurmuştur. Hastalığın somut olarak bedende vuku bulan bir problemden ziyade; karmaşıklık, yabancılaşma gibi kavramlarla ilişkilendirildiği görülmüştür. Çalışmada her iki eserde de anne, baba ve kız kardeşin yara kavramını çağrıştırdığı ifade edilmiştir. Eserlerdeki hastalıklı beden ise çalışmada gerek aileye gerekse de toplumla uyumu sağlayamayan, sağlıklı bir iletişim kuramayan Kafka’nın bir başkaldırışı olarak değerlendirilmiştir. Karaman (2017) Kafka’nın günlüklerinde dikkat çeken umutsuzluk, intihar ve ölüm öğelerini psikanalik edebiyat kuramından faydalanarak analiz etmiş bu öğeleri içeren anlatımları örnek amacıyla çalışmasında yer vermiştir. Çalışmada Kafka’nın sürekli umutsuz bir ruh halinde olduğu, intihar ve ölüm olgusunun Kafka’nın aklını sürekli meşgul ettiği sonucuna ulaşılmıştır. Sonuç Yapılan literatür taraması sonucunda Kafka ile ilgili çalışma yapmış araştırmacıların felsefe, halkla ilişkiler, reklamcılık, sosyoloji, işletme ve güzel sanatlar gibi edebiyat dışında olan ve Kafka’nın eserleri aracılığıyla kendi alanları ile edebiyatı bağdaştıran kişiler olduğu görülmektedir. Görüldüğü gibi Kafka yarattığı eserlerle birçok alanı ve çok sayıda konuyu ele almıştır. Bu durum ise Kafka’nın eserlerinin çok çeşitli konuları ele alarak farklı kitlelere ulaşabildiğini göstermektedir. Örneğin Çiçek (2015) Kafka’da yabancılaşmayı aile, iş, hukuk bağlamında ele alırken; Satır ve Bal (2018) ise dönüşüm 212 eserindeki yabancılaşmayı, toplum düzleminde ele almıştır. Satır ve Bal dönüşüm eserini aile ve toplum bağlamında ele alarak sosyal dışlanmanın sonuçlarını eser bağlamında vurgulamışlardır. Altıparmak ve Durakoğlu (2016) yabancılaşma olgusunu daha çok ekonomik yapıya ilişkin nedenlerle açıklamıştır. Keskin (2016) yabancılaşma olgusuna dönemin iş hayatında aşırı gösterilen emek ve cefa nedeniyle bireyin kendi insani hasletlerini yaşayamaması bağlamında ele almıştır. Ergin (2016) Dönüşüm adlı esere plastik sanatlar açısından bakarak eserin atölyelerde öğrenciler tarafından farklı biçimlerde yorumlanmasını sağlamıştır. Verilen bu örneklerden de anlaşıldığı üzere Kafka’nın eserleri farklı farklı alanlarda ve çok çeşitlilik gösteren konular bağlamında incelenmiş ve yorumlanmıştır. Aynı eser birçok açıdan farklı biçimlerde değerlendirilip araştırılmaya değer görülmüştür. Dolayısıyla bu durum Kafka’nın eserlerinin araştırmacılara çok sayıda malzeme sunduğu ve ilerleyen dönemlerde de araştırılmaya devam edilebileceği gerçeğini ortaya koymaktadır. Kaynakça Altıparmak, İ. B. & Durakoğlu, A. (2016). Franz Kafka’nın “Dönüşüm” Adlı Eserinin Sosyolojik Açıdan Analizi, AİBÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16(2), s. 171-184. Aras, K. (2018). Kafka Edebiyatında Ortaya Çıkan Kişisiz ve Virtüel Güçlerin Deleuzecü Analizi, Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(15). s. 317- 339. Arık, Ş. (2013). Dönüşüm ve Geçmiş Zaman Elbiseleri Üzerine Bir Mukayese Denemesi, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(27), s. 65-77. Balcı, U. (2012). Franz Kafka’da Mekan ve Yabancılaşma, International Journal of Social Science, 5(3), s.35-41. Can, Ö. (2010). Edebiyat Eseri Okuma Süreci ve Franz Kafka Örneği, Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, sayı: 23, s. 133-143. Coşan, L. & Verimli, E. (2016). Hukukun Kırılma Noktaları Franz Kafka’nın Dava ve Melih Cevdet Anday’ın İsa’nın Güncesi Romanlarında Bireysellik, Kimlik ve Aidiyet Sorunsalı, Diyalog, 2, s.20-30. 213 Çataloluk, G. (2011). Hukukçunun Hukuk Karşıtı Tutumunun Edebi Dışavurumu: Dr. Franz Kafka ve “Dava”sı MÜHF-HAD, C.17, s.1-2, s.235-264. Çiçek, N. (2015). Franz Kafka’nın Eserlerinde Yabancılaşma Problemi, Beytulhikme An International Journal of Philosophy, 5(1), s. 141-162. Ergin, H. K. (2016). Atölye Çalışmalarıyla Kafka’yı Anlamak: Dönüşüm Adlı Esere Disiplinlerarası Bir Yaklaşım Örneği, İdil Dergisi, 5(20), s. 85-100. Gündüz, U. (2011). Kafka Metinlerinde İletişim, İletişimsizlik ve Yabancılaşma Olgusu Üzerine, Selçuk Üniversitesi İletişim Fakültesi Akademik Dergisi, 7(1), s. 83-95. Karadaş, Y. (2012). İktidar, Tahakküm ve Kafka’nın Şatosu, Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(3), s.951-965. Karahalil, F. (2013). Franz Kafka’nın “Yargı” Adlı Eseri ile Siegfried Lenz’in “Almanca Dersi” adlı Eserinde Baba-Oğul Motifinin Karşılaştırılması, Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, sayı:6, s.33-40. Karaman, F.(2015).Oğuz Atay’ın “Korkuyu Beklerken” ve Franz Kafka’nın “Babama Mektup” Yapıtlarında Baba İzleği, V. Uluslararası Karşılaştırmalı Edebiyat Bilimi Kongresi, Mersin, Ekim, s.292-305. Karaman, F. (2017). Franz Kafka’da Umutsuzluk, İntihar ve Ölüm, International Journal of Languages’ Education and Teaching, 5(2), s. 158-165. Keskin, U. (2016a). Franz Kafka’nın Eserlerinde Çalışma Hayatında Yabancılaşma ve Aşırı Gayretkeşlik, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, sayı 49, s. 233- 251. Keskin, U. (2016b). Franz Kafka’nın Eserlerinde Aşırı Bürokrasi ve Otoriter Yönetici İmgesi, C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 17(2), s. 253-273. Nacak, N. (2019). Eine morphologische Analyse der Nomina in der Parabel “Gibs auf!” von Franz Kafka, RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 1(5), s. 450-458. Oraliş, M. (2009). Bedende Açan Çiçekler –Franz Kafka’nın Yara İmgesi, Alman Dili ve Edebiyatı Dergisi, 1-21, s. 13-30. Satır, M. E. & Bal, E. (2018). Franz Kafka’nın Dönüşüm’ünde Sosyal Dışlanmışlık Olgusu, folklor/edebiyat, 24(96), s.191-200. 214 Soylu, Ü. (2015). Franz Kafka’nın Dönüşüm Adlı Eserinin Uzun Öykü ve Televizyon Filmi Olarak Karşılaştırılması, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 55(1), s. 325-342. Tokdemir, Z. Diler, A. E. (2004). Franz Kafka ve Die Verwandlung isimli eseri, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi sayı:11, s.69-83. Tükel, İ.(2012). Modern Örgütlerde Yabancılaşma ve Kafka’nın “Dönüşüm” Romanının Bu Bağlamda Analizi, 1(2), s.34-50. 215 The Contributions of Bilingualism to Foreign Language Teaching: A Model Proposal Gamze Selin GÖZGENÇ1 Abstract In every society, language plays a vital role in communication of people with each other since it allows speakers to expand their knowledge, deliver their ideas, opinions and feelings in the society. English, as a global language, provides a platform for communication for people who speak the language. Because of the growing trend in linguistic globalization, bilingualism has become a very common phenomenon in today’s world and in foreign language teaching in relation to the concept called “lingua franca.” This study is an investigation into the contribution of the use of bilingualism as an aid in learning/teaching English as a foreign language and bilingualism in EFL classroom can assist in teaching and learning process. This presentation aims at observing and analyzing students' use of bilingualism in various linguistic situations and the process of learning English through bilingualism. This study will also employ qualitative and quantitative research methods involving classroom observations, questionnaires, and structured interviews to demonstrate the contribution of bilingualism to foreign language teaching. Keywords: Facilitator, Attitudes, Bilingualism, Learning Process, L1, L2. Introduction The term “bilingualism” has different connotations for different people. There are different arguments among linguists on what bilingualism is. To some, bilingualism means “native-like control” of two languages (Bloomfield, 1933:56) so called as “ideal bilingualism”. Thiéry (1976) calls a “true” bilingual as someone who would at all times be taken for a native by native speakers of both languages concerned. Haugen (1953:7) suggests that bilingualism begins “at the point where a speaker of one language can produce complete, meaningful utterances in the other language”. According to Hockett (1958:16), a person might have no productive control over a language, but be able to understand utterances in it. In such instances he uses the term ‘semibilingualism’, other linguists generally speak of ‘passive’ or ‘receptive’ types of bilingualism (Romaine 1989: 10-11). It can be said that there is no absolute definition of bilingualism. In today’s world about half the world’s population is somehow bilingual/multilingual and multilingualism is present in every country of the world (Grosjean, 1982). For this reason, students in a foreign language class can be monolinguals and bilinguals/multi- 1 Öğr. Gör. Ufuk University.

[email protected]

. 216 linguals in one or two of the local languages. In addition to this, studies point out that state of bilingualism can provide the students with advantages. In the field of foreign langauge teaching, there is a positive change in the attitude of using bilingualism in classroom recently in Turkey and in the world. Using bilingualism is considered as a skill to be used in the classroom to acquire listening, speaking, reading, and writing skills. It is considered that the learners' first language plays an important role in learning the second language in terms of cognitive, linguistic and socio-cultural contexts. In the field of foreign langauge teaching, there is a positive change in the attitude of using bilingualism in classroom recently. Using bilingualism is considered as a skill to be used in the classroom to acquire listening, speaking, reading, and writing skills. It is considered that the learners' first language (L1) plays an important role in learning the second language in terms of cognitive, linguistic and socio-cultural contexts. It can be claimed that bilingualism plays a pivotal role in L2 learning because it is interactive, learner-centered, and promotes learner autonomy. Moreover, using bilingualism in English classroom may develop the socio-cognitive concepts in the mind of learners, which could be considered as an excellent learning process. Regarding this, Wayhudi (2012) states that billinguals have more developed literacy skills than monolinguals. In addition to the studies conducted to identify cognitive, neurological, and psychological effects of bilingualism, resarchers also conduct other studies about the effects of bilingualism on attitudes towards language learning. On this point, bilinguals use language in ways that exercise brain networks responsible for cognitive control (Kroll, 2014). Significance and Purpose of the Study One person out of two in today’s world is multilingual. For that reason, there have been many studies conducted about bilingualism in general in the field of language teaching. So, it is important to understand bilinguals and their attitudes towards foreign language learning and the role of bilingualism is essential for teaching a foreign language. Via this study, the researcher will aim to see the role of bilingualism in learning English and attitude of learners using bilingualism in foreign language learning classrooms. 217 Methodology and Research Design As a proposal, this research will employ qualitative and quantitative research methods involving classroom observations, questionnaires, and structured interviews. Interviews, observations and questionnaire will be used with the aim of seeking answers to the following research questions: Research Questions: 1. What is the role of bilingualism in English language classrooms? 2. What is the reactions of the learners using bilingualism in the classroom? 3. How regularly should bilingualism be used in English language classes? Participants A total of 60 students will be selected randomly to participate to the study in the Foreign Language Preparatory School of Ankara Ufuk University. The respondents will be from varied social backgrounds with diversity of interest and ages between 17-25 years and they are Turkish-English speakers bilinguals. Four English instructors from Ankara Ufuk University will be chosen to participate in tef present study for classroom obeservation purpose. They have been teaching language skills for 2-20 years, thus both newly inducted and experinced language teachers will be included in the research. Classroom Observations Four classroom observations will take place with the knowledge of the four instructors in four different classrooms. The following criterias will be observed to see using bilingualism in classrooms.  Giving instructions for the lesson  Vocabulary explanation  Explanation of expressions  Explanation of grammatical rules  Creating a comfortable environment in the classroom Structured Interviews 218 Structured interviews will be conducted with 60 intermediate level respondents from the observed classrooms. The purpose will be to find out the reasons of understanding target language through bilingualism. A sample of structured interview is given below: 1. Do you think that bilingualism helps you to build a good rapport with teachers? 2. Is your self-confidence increased in learning English through bilingualism? 3. Do you think that bilingualism is essential for a productive and better learning process? 4. Do you think that bilingualism is helpful in the initial stage or advanced stage of English learning process? Ouestionnaire The third technique will be a questionnaire of application to the same 60 respondents aiming to discover their language learning process through bilingualism. The researcher thinks that this method might help to get information about the respondents' awareness about bilingualism. The questionnaire will be piloted to ensure that the language is easy to understand for the respondents. The resaercher will clarify the questions, if it is required. • The questionnaire will be consisted of 14 questions and in three groups. • Questions in each group revolve around the practice of using bilingualism in the classroom, in life and in learning English. • A five point Likert Scale will be used to analyze the score of the respondents. • The following items will be used in the questionnaire: 1. Bilingualism is helpful in learning English in the classroom. 2. Teacher should be bilingual while teaching grammar. 3. Teacher should be bilingual while creating fun in the classroom. 4. Bilingualism should be used regularly to learn English easily in the classroom. 5. I gain confidence to learn English in a bilingual classroom. Table 1. Bilingualism in Classroom (Q 1-5) 219 1. Bilingualism in media helps to learn English words and pronunciation. 2. I prefer to use only my mother tongue. 3. I often translate ideas from L1 into L2. 4.I use bilingual dictionary to know meanings of unknown words. Table 2. Thinking in Bilingualism (Q 6-9) 1. English is very important in the present world. 2. I am comfortable with Bilingualism. 3. I find it hard to use and understand some English terms or words out of the context. 4. I use mother tongue to learn English language. 5. I fear in making mistakes while speaking English Table 3. Bilingualism in Classroom (Q 10-14) Expected Conclusions and Discussions Present study could show that the use of bilingualism has an important role in teaching and learning L2 at intermediate level. Bilingualism in English language classrooms could assists and facilitates learning process and provides better learning oppurtunity of English language. The instructors who are also bilingual could get the attention of the students easily and they could develop interest in them to learn vocabulary and grammatical aspects while teaching in the classroom. Bilingualism could be effective for learning the second language in better ways. It could establish a good rapport between the teacher and students so this rapport may improve the confidence level of the students in terms of learning a foreign language. Using bilingualism in the classroom may help students to understand the concept clearly and easily. Bilingualism can be more effective, and it may be time consuming in the classroom, in additon to 220 this, the use of bilingualism in the classroom will facilitate the learners to learn the second language. Bilingualism might be a teaching aid that learners can share anything with teachers and other learners confidently. The studies in foreign language teaching show that bilingualism helps students to develop divergent thinking abilities so bilinguals have good metalinguistic awareness; thus, it could be said that using bilingualism is an effective method in language classrooms. References Blom, J. and J.J. Gumperz. 1972. “Social Meaning in Linguistic Structure: Code- switching in Norway”. Directions in Sociolinguistics J.J. Gumperz and D. Hymes (eds). New York: Holt, Rinehart and Winston. 407-34. Bloomfield, L. 1933. Language. New York: Holt. Haugen, E. 1953. The Norwegian Langauge in America: A study in bilingual beaviour. Philadelphia: UP of Pennsylvania. Grosjean, F. (1982). Life with two languages: An introduction to bilingualism. Cambridge, Mass: Harvard University Press. Kroll, J.F., & Gollan, T.H. (2014). Speech planning in two languages: What bilinguals tell us about language production. In V. Ferreira, M. Goldrick, & M. Miozzo (eds), The Oxford handbook of language production (pp. 165-181). Oxford University Press. Hockett, C. F. 1958. A Course in Modern Linguistics. NY: Macmillan. http://serhatyeniceri.sitemynet.com/ILKCAG Wahyudi, R. (2012). Bilinguals have more developed literacy skills than monolinguals, JULISA, 12(1), 105-118. 221 Kilisli Zihni Divanında Sevgilinin Güzellik Unsurlarından Yüz ve Yanak Hasan ŞENER1 Zulfiye GÜLNAR2 Özet Divan şiirinde yüz ve yanak sevgilinin güzelliğini ortaya koyan en önemli unsurlardandır. Sevgilinin kaşı, gözü, ağzı, burnu vb. hep yüzündedir. Yetiştiğinin göstergesi olan ayva tüyleri yanaklarında biter, güzelliğini yansıtan benleri yüzündedir. Yüz bazen mecaz-ı mürsel yoluyla yanak için kullanılır, çoğu zaman da bu iki unsur birlikte alınarak aynı benzetmelere konu olurlar. Biz de bu sebeple ikisini aynı başlıkta vermeyi uygun gördük. Kilisli Zihnî Dîvânı’nda sevgilinin yüz ve yanağı için ayna (mir’ât), ay (kamer, meh), güneş (mihr); gül, gonca, lâle; kıblegâh; sîb (elma); mum (şem), ateş, kan (hûn); bahçe (bâğ, gülsitân) gibi benzetmeler kullanılmaktadır. Bu bildiride sevgilinin yüzü ve yanağı ile bu benzerlikler arasındaki anlam bağları kurulacaktır. Anahtar Kelimeler: Kilisli Zihnî, Divan, sevgili, güzellik unsuru, yüz, yanak. Abstract Face and cheek in Divan poetry is one of the most important elements revealing the beauty of the beloved. Beloved's eyebrow, eye, mouth, nose and so on. all on his/her face. Quince feathers, which are indicative of growing, grows on cheeks, beuty spots reflecting the beauty on his/her face. The face is sometimes used as cheek through the metaphor, and most of the time these two elements are taken together to be the subject of the same metaphors. For this reason, we decided to give them at the same title. In Kilisli Zihnî Dîvân, for the beloveds face and cheek comparisons like mirror (mir’ât), moon (kamer, meh), sun (mihr); rose, bud, tulip; qibla, apple (sîb), candle (şem), fire, blood (hûn); garden (bâğ, gülsitân) are used. In this report, meaning bonds will be established between the face and cheek of the beloved and these similarities. Key Words: Zihnî of Kilis, Divan, beloved, beauty element, face, cheek. Giriş Sevgili, klasik Türk şiirinin –özellikle de divan şiirinin çoğunluğunu oluşturan gazellerin- başkarakteridir (Pala 2012: 401-402). Kuralları gelenek tarafından belirlenen klasik Türk şiirinde olayların merkezinde hep sevgili vardır. Duygu ve düşünceler hep onun etrafında teşekkül eder. O, güzeli ve güzele ait her şeyi mahiyetinde cem eden idealize edilmiş ulvî bir varlıktır…Güzellik denilince akla ilk gelen odur (Özcan 2012: 163). Divan şairleri, sevgilinin güzelliğini ifade etmek için saç, kaş, hat, gamze, yüz, yanak, göz, ağız, kirpik, ben, boy, bel, kulak, sine, gerdan vs. gibi onun her unsurundan 1 Doç. Dr. Fırat Üniversitesi İnsani ve Sosyal Bilimler Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Böl.

[email protected]

2 Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Öğrencisi,

[email protected]

222 faydalanmışladır. Yüz ve yanak da klasik şiirde zikredilen sevgilinin en önemli güzellik unsurlarından biridir. 1. Yüz ve Yanak (Çehre, Dîdâr, Ârız, Rûy, Rû, Ruh, Ruhsâr) 1.1. Umûmî Olarak Yüz ve Yanak Divan şiirinde yüz ve yanak sevgilinin güzelliğini ortaya koyan en önemli unsurlardandır. Sevgilinin kaşı, gözü, ağzı, burnu vb. hep yüzündedir. Yetiştiğinin göstergesi olan ayva tüyleri yanaklarında biter, güzelliğini yansıtan benleri yüzündedir. Yüz bazen mecaz-ı mürsel yoluyla yanak için kullanılır, çoğu zaman da bu iki unsur birlikte alınarak aynı benzetmelere konu olurlar. Biz de bu sebeple ikisini aynı başlıkta vermeyi uygun gördük. Sevgilinin yüzü parlak ve beyaz olarak tasvir edilir. Bu sebeple genellikle meh- rû olarak yer alır beyitlerde. “Onda İlahî cezbe vardır, peygamber nuru görülür. Tasavvufî olarak ayva tüyleri küfürdür, kesrettir, zulmettir. Yüz ise dindir, bu kesretin ardındaki vahdettir. (Kurnaz, 1996: 249-250).” Âşığa sevgilinin yüzünü seyretmek huzur verir, gamlı olan gözlerini aydınlatır, dolayısıyla âşığı karanlıktan kurtarır. Şükr kim rûşenter etdi seyr-i dîdârın hele Dîde-i gam-dîdemiz olmuşdı vakf-ı intizâr (K. 2/10) Zahitler cenneti isterken âşıkların tek arzusu sevgilinin cemalini görmektir. Burada kastedilen sevgili Allah’tır (c.c.). Âşık için, sevgilinin yüzünü görmeyecekse cennete girmesinin bir anlamı yok. Zihnî âşığın bu arzusunu “Eğer göremeyeceksem cennet haram olsun bana.” şeklinde ifade etmiştir. Görmesem ger bezm-i pür-envâr-ı dîdârın senin Kasr-ı ʻAdn [ü] ravza-i cennet harâm olsun bana (G. 3/3) Âşık bazen bu arzusunu o kadar yüceltir ki ay ve güneşin batışının o güzel yüzü görme arzusundan kaynaklandığını belirterek hoş bir hüsn-i talil yapar. İştiyâk-ı nûr-ı dîdârın ile hûrşîd ü meh Garka-i deryâçe-i hayret degildir yâ nedir (G. 80/4) 1.2. Yüz ve Yanak ile İlgili Benzetmeler 1.2.1. Ayna (Mir’ât), Ay (Kamer, Meh), Güneş (Mihr) Ayna güzelliği yansıtması, parlak ve saydam (pürüzsüz) oluşu bakımından yüz ve yanak için benzetilen unsuru olarak kullanılmıştır. Eskiden papağanlara konuşma öğretmekte ayna kullanılırmış. Bir kişi, kuşu büyük bir aynanın önüne koyup kendisi aynanın arkasında gizlenir ve konuşmaya başlarmış. Aynada kendi aksini gören kuş, bu sesi, kendisi gibi bir kuşun sesi sanarak taklide başlar ve konuşmayı öğrenirmiş (Pala t.y.: 474). Şair bu gelenekten yararlanarak dilsiz âşıkların sevgilinin yüzüne bakıp ondan müsaade aldıktan sonra konuşmaya başladıklarından bahsetmiştir. Âşıkların dilsiz 223 olarak addedilmesi sevgiliden çekindikleri için susmalarındandır. Sevgili ancak müsaade ederse âşık konuşup ona olan aşkını dile getirecektir. Nazra-i mirʻât-ı ruhsâra edip ruhsat-pezîr ʻÂşık-ı bî-dilleri tûtî-makâl etdün bu şeb (G. 15/4) İnsanların dış özelliklerine bakarak iç özelliklerini anlamaya çalışma olarak karşımıza çıkan kıyafet-nâmeler klasik edebiyatta son derece önemli bir yere sahiptir. Bu edebî tür zamanla yüz okuma bilimine dönüşerek devam etmiştir. Şairin yüzü aynaya benzetip ondan sûret çıkarması bu ilmin bir örneğidir. Safvet-i sîne vü envâr-ı ruhun şevkiyle Okunur nüsha-i mir’ât ile ders-i mişkât (G. 25/2) Bu beyitte az önce bahsettiğimiz iki farklı geleneğin izlerini görmek mümkündür. Tab’-i pâk ifadesini şairlik yeteneği olarak düşünürsek âşık her ne zaman sevgilinin yüzünün aynasına baksa konuşmaya, yani şiir yazmaya başlar. Bu papağan- ayna geleneğini akla getirir. Ancak ifadeyi şairin temiz, saf karakterinin dile gelmesi şeklinde alırsak bu da yüz okuma ilmiyle ilgili olur. Her ne dem âyine-i ruhsâra olsam nazra-pâş Tabʻ-i pâkim Zihniyâ tûtî gibi gûyân olur (G. 73/7) Âşığın sevgilinin yüzünü veya yanağını aya benzetmesi ayın parlak ve yuvarlak (dolunay) oluşu ve etrafa ışık saçmasındandır. Sevgili meclise girerek meclisi aydınlatır böylece âşığın gönlü gamın doğurduğu karanlıktan kurtulmuş olur. Beyitte sevgilinin sâki olarak görülmesi de söz konusudur. Dün gece yogidi dilde eser-i zulmet-i gam Bezmde yâr-ı kamer-çehre kadehkâr idi hem (G. 155/1) Âşık bazen mecaz-ı mürsel yoluyla meh-rû ifadesini sadece sevgili için kullanır. Bu vesileyle güzel yüzünün bir benzerinin henüz dünyada görülmediğine değinir. Ayrıca ay ile birlikte hâle ifadesini de kullanarak sevgiliyi kucaklamayla hâlenin ayın etrafını sarması arasında benzerlik kurar. Bu şekilde rakibe dünyayı dar ettiğini belirtir. Bir meh-rûya dil-i zâr düşüpdür bu sene Görmedi çeşm-i felek benzer o vech-i hasene (G. 177/1) Bu şeb mânend-i hâle çekdim âgûşa o meh-rûyı Murâdımca cihânı teng-târ etdim rakîbâna (G. 178/3) Ayın dünyayı aydınlatması özelliğine değinilerek ışığını, sevgilinin yanağından aldığı ve böylece dünyayı karanlıktan kurtarıp aydınlatığı belirtilmiştir. Zira bilindiği üzere Ay, ışığını Güneş’ten alıp dünyayı aydınlatmaktadır. Sevgilinin yanağının veya 224 yüzünün zaman zaman güneşe benzetildiği göz önünde bulundurulursa bu teşbih daha da manidar olacaktır. Koymadı zulmetde rûşen kıldı çeşm-i ʻâlemi ʻÂrızından iktibâs-ı nûr edip meh-tâb-ı feyz (G. 108/3) Sevgilinin yüzü ve yanağı aya benzetildiği gibi güneşe de benzetilir. Bu benzetmede de benzer unsurlar rol oynar. Güneşin yakıcılığı ile sevgilinin yanağının âşıkları yakması arasında benzerlik kurulur. Güneş o kadar ki dünyaya ışık salar yine de onun parlaklığı, sevgilinin yanağının parlaklığı yanında küçük bir zerre gibi kalır. Pîş-i tâb-ı ʻârızında zerre-i nâ-çîzdir Bunca kim pertev salar dünyâya mihr-i tâbdâr (K. 2/27) Aşk sarhoşu olan Cemşid’in kadehine meyletmez, sevgilinin yanağına bakan da güneşe iltifat etmez. Yüz ve yanak güneşe veya aya benzetilirken bazen parlaklık ve güzellik bakımından onlara eşdeğer görülürken çoğu zaman da sevgilinin bu unsurları onlardan daha parlak olarak ele alınır. Mest-i ʻaşkın sâgar-ı Cemşîd’e etmez iltifât Nazra-pâş-ı ʻârızın hurşîde etmez iltifât (G. 21/1) Sevgilinin her sabah yüzünü feleklere arz etmesi güneşin her sabah doğmasıyla alakalıdır. Âşık sevgilinin böyle yapmasını güneşi hayran bırakmak isteyişine bağlıyor. Güneşin aynayla birlikte yer alması aynanın ışığı daha net yansıtması özelliğindendir. Eder her subh ʻarz-ı ʻârız-ı pür-tâbın eflâke Meger âyîne-i hurşîdi hayrân eylemek ister (G. 53/4) 1.2.2. Gül, Gonca, Lâle Sevgilinin yüzünün ve yanağının gül, gonca, lâle gibi unsurlara benzetilmesi hem renk hem de koku itibarıyladır. Bu benzetmelerde yüz ve yanak çoğunlukla benzetilen konumundadır. Bir beyitte gül bahçesindeki gülün sevgilinin kırmızı yüzünden yoğrulduğu belirtilirken başka bir beyitte tüm insanların sevgilinin yanağını güle benzettiklerinden, bu sebeple gülün ikbalinin pek parlak olduğundan bahsedilmektedir. Laʻl-i nâbından mukattardır şarâb-ı cân-fezâ Rûy-ı âlından muhammerdir bu gülzârın güli (G. 206/3) ʻÂrız-ı yâri güle teşbih eder halk-ı cihan İşte bu reng ile pek fîrûzdur ikbâl-i gül (G. 139/2) 225 Gül-bülbül, pervane-ateş mazmunları kullanılarak leff ü neşr sanatının yapıldığı bu beyitte yanak rengi, kokusu ve yakıcılığı yönüyle gül ve ateşe benzetilmiştir. Bu vesileyle pervane ve bülbül ile âşığın gönlü arasında benzerlik kurulmuştur. Aşağıdaki iki beytin mısraları âdeta birbiriyle yer değiştirmiştir. ʻÂrızın âteş midir yâ gül müdür bilmem nedir Gönlümüz pervâne mi bülbül müdür bilmem nedir (G. 81/1) Gâh pervâneye gâh bülbüle benzer Zihnî Gül mi âteş mi ʻaceb ʻârız-ı âl-ı cânân (G. 163/5) Beyitte sevgilinin kırmızı yanağının kırmızı goncaya benzetilmesi söz konusudur. Bu benzerlikte goncanın henüz açılmamış gül olması dolayısıyla yuvarlak oluşu da etkili olmaktadır. Tebessüm sözcüğü de beyte gelişigüzel yerleştirilmemiştir. Tebessüm hâlinde ʻÂrız-ı alin sorup yâre tebessümle dedi Gonce-i hamrâdır ol nâzik nihâl üstündedir (G. 84/5) Aşağıdaki beyitte yanak goncaya benzetilirken yüz de bahçeye benzetilmiştir. Sevgilinin yanaklarının dikensiz olması henüz sakallarının çıkmamış olmasındandır. Hârsız [bir] gonce-i ruhsârın oldum bülbüli Bâga varmam her gül-i pür-hâre olmam âşinâ (G. 7/4) Âşık bu kez de sevgilinin yanağını hem güle hem laleye hem de kıvılcıma benzetmiştir. Bu benzerliklerde renk unsuru etkili olmaktadır. Zihnî’nin aynı anda birden çok benzerliği kurması onun şairlik gücünü ortaya koymaktadır. Ruhsârı güldür lâledir bir şuʻle-i cevvâledir Mahbûb-ı endek-sâledir bilmez kemâl-i ehl-i hâl (G. 145/3) 1.2.3. Kıblegâh, Îmân Yüzün kıblegâh olması üzerinde mihraba benzeyen kaşlar ve âşıkların yöneldiği yegâne yer olmasından ileri gelir (Pala 2012: 92). Yüz kıblegâh olarak görülürken sevgilinin eşiği de Müslümanların ilk kıblesi olan ve Arapça Beytülmakdis (mukaddes ev) denilen Mescid-i Aksâ’ya benzetilir. Mescid-i Aksâ’ya çevresiyle birlikte Harem-i şerif adı verilir. Bu sebeple oraya sadece Müslüman olanlar girebilir. Âşığın sevgilinin eşiğine rakipleri koymak istememesi bu düşüncedendir. Yüzün çün kıblegâh-ı âşıkândır Eşigin Mescid-i Aksâ’ya benzer (G. 68/4) 226 Yüz veya yanak iman nurunun tecelli ettiği yerdir. Bu sebeple âşık sevgilinin yüzünü seyretmeye doyamaz. Yüz kelimesi beyitte yüz dönmek deyimiyle de karşımıza çıkmaktadır. Âşığın sevgilinin yanağına yüzünü dönmesi, ilgisini kesmesi mümkün değildir. Nice yüz dönmek olur ʻârız-ı cânânımdan Hîç mümkin mi geçem şuʻle-i îmânımdan (G. 165/1) 1.2.4. Sib (Elma) Elma umûmiyetle gabgab ve çene teşbihinde kullanılır. Ancak sevgilinin kırmızı yanakları da renk ve yuvarlaklığı bakımından kırmızı elmaya benzetilir. Beyitte sevgilinin elma yanağı meze olarak yer almıştır. Şeker-i laʻl-i lebin sîb-ruhın kıldı meze Bezmimiz ʻişreti ber-vefk-i merâm oldı bu şeb (G. 16/4) 1.2.5. Mûm (Şem), Ateş, Kan (Hûn) Yanağın mum ve ateşe teşbihi renk ve yakıcılığı itibarıyladır. Mum ile benzerliğinde zaman zaman pervâne de zikredilerek mum-pervâne mazmunu söz konusu edilir. Mumun/yanağın âşığın gönül meclisini aydınlattığı belirtilirken bu sebeple saçların siyahlığının gönlü karartmadığı ifade edilir. Hayal etsem de kâr etmez dile sevdâ-yı gîsûsı Ruh-ı pür-tâbı kim cân bezmine şemʻ-i münevverdir (G. 54/3) Yakıcı bir özelliğe sahip olan sevgili âşıklarına daima ıstırap çektirip yüreklerine bir kor bırakır. Sevgilinin ateşli şarabı içmesiyle yanaklarının ateş gibi kırmızı ve yakıcı olması arasında bağlantı kurulmuştur. Âşık sevgilinin yanaklarının kırmızılığını kıvılcım saçan bir ateşe benzetmiştir. Şarâb-ı âteşîn içmiş gelir o tıfl-ı sûz-efgen Yine olmuş iki ruhsâresi şuʻle-feşân âteş (G. 101/2) Beyitte yanağın gözün nuru olarak addedilmesi ona verilen değeri göstermesinin yanı sıra yanağın parlak, nurlu oluşundandır da aynı zamanda. Yanağın ciğer kanına benzetilmesi kanın da yanak gibi kırmızı renge sahip olmasındandır. O, âşıkların yüreğini kanatıp kan gölüne çevirir. Yanağının rengini de o kandan alır. Beyitte ben de yara ve göz bebeğine benzerliğiyle ele alınmıştır. Gerçi ʻayn-ı merdüm ü nûr-ı basardır hâl ü ruh Bâʻis-i dâg-ı dil ü hûn-ı cigerdir hâl ü ruh (G. 36/1) 227 1.2.6. Rûm Sevgilinin saçı ve beni Hintlere benzetilirken yanağı ve yüzü de Rûmlara benzetilir. Zira Rûmlar beyaz ırktandır. Sevgilinin yüzünün de beyaz oluşu ayrıca diğer tüm güzellik unsurlarından önemli olması onun Rûm milletine benzetilmesinde etkili olmuştur. Ruhunlâ hâl-ı siyâhın hayâli yanımda Bahâ-yı millet-i Rûm’ı diyâr-ı Hind’i deger (G. 70/4) Âşık, anber kokulu ayva tüylerinden sonra yanağın meftunu olduğunu belirterek bu durumu Şâm’dan Rûm ülkesine seyahat etme şeklinde tahayyül etmiştir. Bilindiği üzere Rûm memleketi yüz için Şâm ise akşamı ifade etmesi yönüyle siyah ayva tüyleri için kullanılır. Ayrıca hat-anber benzerliği de koku ve renk dolayısıyladır. Ruhun meftûnı oldum hatt-ı ʻanber-fâmdan sonra Seyâhat eyledim iklîm-i Rûm’a Şâm’dan sonra (G. 182/1) 1.2.7. Bahçe (Bâğ, Gülsitân) Yanakların bahçeye benzetilmesi üzerinde kırmızı güllerin, lalelerin açması, ayva tüylerinin yetişmesi, güzel kokuları içinde barındırması ve daha birçok özelliğinden kaynaklanmaktadır. Âşığın gönlü sevgilinin yanağının bahçesinin arzusuyla inleyip durur. Beyitte dudakların kırmızı oluşuyla bağrın kan olması arasında renk bakımından ilişki kurulmuştur. Ârzû-yı bâg-ı ruhsârınla dil nâlân olur Hasret-i bûs-ı leb-i laʻlinle bagrım kan olur (G. 73/1) İlkbahar bahçelerin yeşermesini, meyve ağaçlarının çiçek açmasını, güllerin tomurcuklanıp açmasını, suların coşup akmasını, yeni yetişen güzellerin bahçelerde gezmesini akla getirir. Bu yönleriyle bahar mevsimi insan zihninde olumlu çağrışımların oluşmasını sağlar. Âşık bahar ayında sevgilinin kırmızı yanağından ayrı düşünce gül bahçesinin zevkinden mahrum kaldığını belirtmiştir. Âşık gülsitanın zevkinden ilk defa mahrum kalmıyor beyitte geçen yine ifadesi âşığın daha önce de bu durumu yaşadığını göstermektedir. Nev-bahârîde olup ruhsâr-ı âlımdan cüdâ Zihniyâ mahrûm-ı zevk-i gülsitân oldum yine Sonuç Kilisli Zihnî Dîvânı’nda yüz için dîdâr, çehre, rûy kelimeleri, yanak için de ruh, ruhsar, ârız kelimeleri, kullanılmış ve sevgilinin bu iki güzellik unsuru için genellikle 228 ayna (mir’ât), ay (kamer, meh), güneş (mihr); gül, gonca, lâle; kıblegâh, sib (elma), mûm (şem), ateş, kan (hûn), Rûm, bahçe (bâğ, gülsitân) teşbihleri yapılmıştır. Yüz ve yanak parlak ve saydam (pürüzsüz) oluşu bakımından aynaya teşbih edilmiştir. Sevgilinin yüzünün veya yanağının aya benzetilmesi, ayın parlak ve yuvarlak (dolunay) şeklinde oluşu ve etrafa ışık saçmasındandır. Yanağın güneşe benzetilmesi, sevgilinin yanağının güneş gibi yakıcı olmasındandır. Sevgilinin yüzünün ve yanağının gül, gonca, lâle gibi unsurlara benzetilmesi hem renk hem de koku itibarıyladır. Yüzün kıblegâh olması üzerinde mihraba benzeyen kaşlar ve âşıkların yöneldiği yegâne yer olmasından ileri gelir. Sevgilinin kırmızı yanakları renk ve yuvarlaklık bakımından kırmızı elmaya benzetilir. Yanağın mum ve ateşe teşbihi renk ve yakıcılığı itibarıyladır. Yanakların bahçeye benzetilmesi, onun kırmızı gül ve laleleri andırmasından, çimen gibi ayva tüylerinin yetişmesi, güzel kokuları içinde barındırması ve daha birçok özelliğinden kaynaklanmaktadır. Kaynaklar Karaköse, Saadet (2010), “Divan Şiiri Sevgili Tipindeki Abartıların Simgesel Boyutuna Birkaç Örnek”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, S.3/15, s. 176-187. Özcan, Nurgül (2012), “15. Yüzyıl Divânlarında Dinî Benzetmelerle Yapılan Sevgili Tasvirleri”, Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S. 11(1) s.159-189. Özyıldırım, Ali E. (1999), Hamdullah Hamdî ve Dîvânı, Kültür Bakanlığı Yay. (e- kitap), Ankara. Pala, İskender (2012), Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, İstanbul: Kapı Yayınları. Sefercioğlu, M. Nejat (1990), Nev’i Dîvânı’nın Tahlili, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları 229 Kilisli Zihni Divanında Sevgilinin Güzellik Unsurlarından Dudak Hasan ŞENER1 Zulfiye GÜLNAR2 Özet Çoğu kez cân, cânân, yâr, dost, dilber, âfet, şûh gibi kelimelerle zikredilen sevgili, klasik Türk şiirinin en baskın karakteridir ve aşığın asıl muhatabıdır. Konu sevgili olunca onun ile ilgili güzellik unsurlarının bir nihayeti yoktur. Başta saç, kaş, göz, kirpik, yüz, olmak üzere sevgili ile ilgili olan her şey güzeldir. Dudak da sevgilinin güzellik unsurlarındandır. Bu bildiride, Kilisli Zihnî Dîvânı’ndaki sevgilinin güzellik unsurlarından dudak ele alınacaktır. Kilisli Zihnî Dîvânı’nda dudakların şekli, rengi, yuvarlaklığı, küçüklüğü ve güzelliği üzerinde sınırsız tahayyüller oluşturulmuştur. Sevgilinin dudağı rengiyle, kokusuyla gül ve goncaya benzetilmiş; küçüklüğüyle bazen bir noktaya bazen hokkaya benzetilmiş; kenarında bir ben olduğu düşünülmüş; renginden ötürü mercan, yakut, şarapla ilişkilendirilmiştir. Şekerden tatlı, kadehinin bir yudumu ise cennet şarabından lezzetli görülmüştür. Kilisli Zihnî Dîvânı’nda sevgilinin dudağı için şeker, bal, şîrîn, zemzem, Hz. Îsâ, Lokman, Hızır (Âb-ı Hızr), şarap (mey, sahbâ), la’l, yakut, bedehşân, hokka, gonca, macûn, merhem, leblebi gibi benzetmelerin kullanıldığı görülmüştür. Bildiride sevgilinin dudağı ile bu benzerlikler arasındaki anlam bağları kurulacaktır. Anahtar Kelimeler: Kilisli Zihnî, Divan, sevgili, güzellik unsuru, dudak. Abstract The beloved, often mentioned with words such as cân, cânân, yâr, dost, dilber, âfet, şûh, is the most dominant character of classical Turkish poetry and is the true collocutor of the beloved. When the subject is beloved, there is no end to the beauty elements about her. Especially hair, eyebrows, eyes, eyelashes, face, everything that is related to the beloved is beautiful. The lip is also one of the beauty elements of the beloved. In this report, the lip of the beauty elements of the beloved in the Kilisli Zihnî Dîvân will be discussed. In The Kilisli Zihnî Dîvân, unlimited imagination was formed on the shape, color, roundness, smallness and beauty of the lips. The lips of the beloved are associated to rose and rosebud with their color and smell; it is sometimes compared to a point with its smallness and sometimes with ink pot; thought to be a beauty spot on the edge; It is associated with coral, ruby and wine because of its color. It was seen as sweeter thansugar and a sip of goblet from it seen as more tasty than the wine of heaven. In The Kilisli Zihnî Dîvân, it is observed that comparisons such as sugar, honey, zamzam, Hz. Jesus, Lokman, Khidr (Ab-ı Khidr), wine (mey, sahbâ), la'l, ruby, bedehşân, hokka, bud, pasty, ointment were used. In this report, meaning bonds will be established between the lips of the beloved and these similarities. Key Words: Zihnî of Kilis, Divan, beloved, beauty element, lip. Çoğu zaman istiare yoluyla cân, cânân, cânâne, yâr, dost, mahbûb, habîb, ma'şûk, güzel, hûb, hûbân sanem, büt, nigâr, server, şah/şeh, Hüsrev, sultan, mâh, âfitâb, şûh, tabîb, dilber, kâfir, nâzenîn, hûnî, bî-vefâ, dildâr, dil-rübâ, dil-ârâ, dil-nüvâz, gül-izâr, gül-endâm, melek, mehlikâ, sâkî, perî gibi kelimelerle ifade edilen sevgili, klasik Türk 1 Doç. Dr. Fırat Üniversitesi İnsani ve Sosyal Bilimler Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Böl.

[email protected]

2 Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Öğrencisi

[email protected]

230 şiirinin –özellikle de divan şiirinin çoğunluğunu oluşturan gazellerin- başkarakteridir (Pala 2012: 401-402). Kuralları gelenek tarafından belirlenen klasik Türk şiirinde olayların merkezinde hep sevgili vardır. Duygu ve düşünceler hep onun etrafında teşekkül eder. O, güzeli ve güzele ait her şeyi mahiyetinde cem eden idealize edilmiş ulvî bir varlıktır…Güzellik denilince akla ilk gelen odur (Özcan 2012: 163). Divan şairleri, sevgilinin güzelliğini ifade etmek için saç, kaş, hat, gamze, yüz, yanak, göz, ağız, kirpik, ben, boy, bel, kulak, sine, gerdan vs. gibi onun her unsurundan faydalanmışladır. Dudak da klasik şiirde zikredilen sevgilinin en önemli güzellik unsurlarından biridir. 1. Kilisli Zihni Divanında Sevgilinin Güzellik Unsurlarından Dudak (Leb, La’l) 1.1. Genel Olarak Dudak Kilisli Zihnî Dîvânı’nda en çok kullanılan kelimelerden biri olan ve çeşitli benzetme ve hayallere konu olan leb kelimesi dudak anlamına gelmekle birlikte daha çok sevgilinin dudağı olarak karşımıza çıkar. Divan şiirinde de geniş yer kaplayan dudakların şekli, rengi, yuvarlaklığı, küçüklüğü ve güzelliği üzerinde sınırsız tahayyüller oluşturulmuştur. Sevgilinin dudağı rengiyle, kokusuyla gül ve goncaya benzetilmiş; küçüklüğüyle bazen bir noktaya bazen hokkaya benzetilmiş; kenarında bir ben olduğu düşünülmüş; renginden ötürü mercan, yakut, şarapla ilişkilendirilmiştir. Şekerden tatlı, kadehinin bir yudumu ise cennet şarabından lezzetli görülmüştür. Şekerden tatlıdır çâşîni-i laʻl-i lebin cânâ Hele sıgmaz dehâna zevk-i bûs-ı gabgabın cânâ (G. 4/1) Teşneye işrâb-ı şevkın Hızr’ın âbından lezîz Cürʻa-i câm-ı lebin cennet şarâbından lezîz (G. 43/1) Âşık için sevgilinin dudakları o kadar önemli bir yere sahiptir ki dişler ve gonca ağızla birlikte sürekli onlara ulaşmayı hayal eder. Dudakların arzusunun değerini idrak edenler için dudağı öpmek yakut kadehten saf, halis şarabı içmek gibidir. Kıymet-i şevk-i lebin idrâk eden ehl-i nazar Nûş eder sahbâ-yı nâbı sâgar-ı yâkûtdan (G. 160/3) Âşık sevgilinin dudaklarından sadece kendi feyizlenmek ister. Sürekli sevgiliye rakiplere teveccüh etmemesini, onlara yüzünü göstermemesini telkinde bulunduğu gibi dudaklar konusunda da ona dudaklarını rakiplere haram etmesini söyler. Bir kişiye bir şey haram edildiği vakit artık o kişinin ona yaklaşması yasaktır, yaklaşırsa da karşılığında bir ceza alır. Âşığın sevgiliden dudağını ağyâra haram etme isteği bu sebepledir. Etdigin demde harâm agyâra laʻlin bil henüz 231 Mâderin şîri gibi kânım helâl olmuş sana (G. 1/5) Sevgilinin dudakları bazen de karşımıza hayat bahşetmesi özelliğiyle çıkar. Canın son çıkış noktası dudak olduğundan can ile yakından ilgilidir (Pala 2012: 261). Bu sebeple ölmek üzere olan birine biraz su içirilir ya da bir pamuk yardımıyla dudakları ıslatılır. Bu su eğer şifa olup o kişiye can verirse kişi sevdiğine kavuşur. Bu suyun cânâna kavuşma suyu olarak görülmesi ise öldükten sonraki tekrar dirilmeyle alakalıdır. Ölünün canlanması bu şekilde düşünülebilir ki âşıklar için ölüm, Mevlânâ’nın da dediği gibi bir “şeb-i arûs”tur. Cân verir ʻâşıkına laʻl-i zülâl-i cânân Mürdeyi zinde eder âb-ı visâl-i cânân (163/1) 1.2. Dudak ile İlgili Benzetmeler 1.2.1. Şeker (Kand), Bal, Şîrîn Sevgilinin dudağının bu unsurlarla birlikte anılması âşıklara çok lezzet veren bir tatlılığa sahip olmasındandır. Dudaklar söz konusu edilince öpmek, emmek, tatmak, bal yalamak gibi fiillerin kullanımı da kaçınılmaz olur. Âşık güzelin dudaklarını şekere benzetirken gardanını da beyaz renginden ötürü süte benzetmiştir. Leff ü neşr yaparak ilk mısrada kullandığı dudak ve gerdanın ikinci mısrada benzetilen ögelerini, şeker ve sütü, sıralamıştır. Öperek laʻl-i leb ü gerdenini yatmalıdır Şeker ü şîri bu şeb birbirine katmalıdır (G. 61/1) Dudakların bala benzetilmesi dudakların tatlılığı dolayısıyladır. Âşık sevgilinin bal gibi olan dudaklarını rakibe tattırmasına kızarak böyle yapmasıyla saf, temiz midesinin haset ödüyle bulandığını belirtmiştir. Âşık, rakibin sevgiliye yanaşmasına tahammül edemez. Sevgilinin kendine değil de rakiplere ilgi göstermesi âşığın onları kıskanmasına neden olur. Siyah sözcüğüyle musaffa sözcüğü tezat sanatı oluşturacak şekilde kullanılmıştır. Rakîb-i rû-siyâha datdırup şehd-i leb-i laʻlin Musaffâ miʻdemi safrâ-yı reşk ile bulandırdın (G. 124/4) Bir başka beyitte ise sevgilinin dudaklarını şekerden yapılmış bir dükkâna benzettiğinde rakibi de sineğe benzetir. Sineğin şekere ve özellikle bala olan düşkünlüğü böyle bir benzetmenin kurulmasını sağlamıştır. Âşık rakibi açgözlü olarak görür ve rakibin sevgilinin dudağından istifade etmeyi bırakmadığını belirtirken bunun dert olmadığını çünkü sineğin açgözlü olmaktan üzüntü duymadığını belirtir. Degil gam katʻ-ı hâhiş etmese agyâr laʻlinden Meges ye’s-i tamaʻ eyler mi hîç dükkân-ı kandîden (G. 164/5) Âşığın sevgilinin dudaklarını Şirin’e benzetmesi hem şirin kelimesinin tatlı, hoş anlamlarına gelmesi hem de dudakların âşığı kendine bağlayıp tiryaki etme 232 özelliğindendir. Bu benzetme unsuru kullanılırken genelde Fehâd’a da yer verilir ve âşık da Ferhâd olur. Âşık sevgilinin Şirin’e benzeyen dudaklarına meyledip gönül bağlayanları gam ve mihnet dağının üzerindeki Ferhâd’a benzetmiştir. Sen leb-i Şîrîn’e her kim meyl edip dildâr olur Bî-sütûn-ı derd ü mihnet üzre bir Ferhâd olur (G. 71/1) 1.2.2. Zemzem, Hz. Îsâ, Lokman, Hızır (Âb-ı Hızr) Zemzem, Kâbe’de bulunan ve Müslümanlarca kutsal kabul edilen bir sudur. Âb- ı hayât özelliğina sahip olduğu belirtilir. Sevgilinin dudaklarının zemzeme benzetilmesi âb-ı hayât özelliğine sahip olması ve âşığın ona verdiği değerle alakalıdır. Kâbe’de zemzem suyuna nasıl çokça saygı göstermek gerekiyorsa aynı şekilde sevgilinin dudakları öpüldüğü zaman da son derece edepli olunması gerekir. Zemzem suyunu içerken Kâbe’ye yönelmek, ayakta durmak ve besmele çekmek ona duyulan hürmetin göstergesidir. Vakt-i nûş-ı laʻlde gâyet gerek resm-i edeb Kaʻbe’de taʻzîm-i bî-had lâzım âb-ı zemzeme (G. 184/4) Hacca giden insanlar o zamana kadar işledikleri tüm günahlarından ötürü tövbe edip bir daha yapmayacaklarına dair Allah’a (c.c.) söz verirler. Şair bundan hareketle sevgilinin yüzü ve dudağı ile Kâbe ve zemzem suyu arasında benzerlik kurmuştur. Sevgilinin yüzüne bakıp dudaklarını öpen onun tadının farkına varınca artık başka dudakları öpmeyeceğine dair tövbe eder. “Olmasın” fiili olumsuzluk bildirmeyip belirtilen yargıya olasılık anlamı katmak için kullanılmıştır. Seyr-i ruhunla laʻlin öpen tövbe-kâr olur Bezm-i harîm Kaʻbe lebin zemzem olmasın (G. 162/4) Âşık kendini Kâbe’deki hacılara benzeterek kavuşma meclisine dâhil olan kimsenin sevgilinin dudağından artık menolunmayacağını belirtir çünkü Kâbe’deki hacıya içmek için zemzem suyu gereklidir. Menʻ olunmaz dâhil-i bezm-i visâlindan lebin Hâci-i Beytü’l-Harâm’a nûş içün zemzem gerek (G. 122/5) Sevgilinin dudağının Hz. Îsâ gibi görülmesi hayat bahşedici olmasındandır. “Dirileri öldürmede gözü cellat olan sevgilinin dudağı, ölüleri diriltmede Îsâ gibidir.” (Özyıldırım, 1990: 140) Beyitte Hz. Îsâ’nın ölüleri diriltme mucizesine telmihte bulunulurken sevgilinin dudaklarının da aynı vasfa sahip olduğu belirtilir. Sevgili ile kastedilen Hz. Muhammed (s.a.v.), leb sözcüğüyle kastedilen ise onun sözleridir. Dolayısıyla Hz. Muhammed’in sözlerinin ölüleri diriltmesi mecaz anlamıyla düşünülmelidir. Zira o, irşad vazifesi sırasında sözleriyle birçok ölü kalbi dirilterek onları İslam’la müşerref kılmıştır. 233 Egerçi mürdeyi ihyâdır iʻcâz-ı Mesîhu’llâh Lebidir ol şehin ser-çeşme-i îcâdi-i ihyâ (K. 1/25) Âşığın gönlü çektiği dertler, kederle ölmüş ya da aşkın sarhoşluğuyla kendinden geçmiştir. Onun gönlünü ne hekim olarak bilinen Lokman ne de ölüleri diriltme özelliği olan Îsâ canlandırabilir. Âşığın gönlüne ancak sevgilinin dudakları hayat verir. Nûş-ı laʻlin zinde eyler ʻâşık-ı dil-mürdeyi Anâ ne Lokman ne feyz-i ʻÎsî-i Meryem gerek (G. 122/3) Bir başka beyitte ise sevgilinin dudaklarından içenlerin hem canlanıp ebedi olacağından hem de mest olup kendinden geçeceğinden bahsedilir. Bu yönüyle Hızır ve şaraba benzetilir. O, âşığına hem Hızır gibi hayat bahşeder hem de şarap gibi onu kendinden geçirir. Nûş eden hem zinde [vü] câvîd olur hem mest olur Laʻlin âb-ı Hızr mı yâ mül müdür bilmem nedir (G. 81/3) 1.2.3. Şarap (Mey, Sahbâ), La’l, Yakut, Bedehşân Dudağın şarapla ilişkilendirilmesi hem rengi hem de âşığı kendinden geçirmesi özelliğiyle alakalıdır. Mûsîki terimleri ile şarabın bir arada kullanılması akla düzenlenen bir eğlence meclisini getirmektedir. Âşık şarabın kırmızı rengini sevgilinin dudaklarından aldığını belirtmektedir. Dolayısıyla burada dudaklar benzetilen konumundadır. Nâle-i dilden eder ahz-ı terennüm mutrib Leb-i cânândan alur laʻl gibi rengi şarâb (G. 18/4) Sürekli içki içilen mecliste şarap kadehi eksik olmadığı gibi sevgilinin dudaklarıyla mest olmuş gönülden de dudak şarabının isteği gitmez. Şevk-i sahbâ-yı lebin gitmez dil-i mestâneden Eksik olmaz bezm-i nûş-â-nûşdan cam-ı rahîk (G. 118/5) Bir başka beyitte yine dudak şaraba benzetilirken âşığın, sevgilinin dudağını rakibe sunmasından duyduğu ıstırap dile getirilmiştir. Âşık sevgiliyi o hâlde görünce ciğeri kana döner. Zira kan da kırmızı renktedir bu sebeple dudakla birlikte kullanılır. Yâr agyâra fedâ kıldı şarâb-ı lebini Şimdi biz hûn-ı ciger nûş ederiz mül yerine (G. 179/2) Dudakların yakuta benzetilmesi yakut kadar hatta ondan daha da değerli ve güzel olmasındandır. Öyle ki la’l bile onun kırmızılığı ve güzelliğine hayrandır. Lebleri yâkûtdur laʻl ana mebhûtdur 234 Sihrde Hârût’dur gamze-i câdû-yı dost (G. 26/3) Âşığın tahayyülünde sevgilinin gamzesi nazlı eline cefa kılıcını verirken la’l dudağı da öpücüğünü âşığa kan parası olarak vermektedir. Kan parası kasten birinin yaralanmasına sebep olununca o kişiye gördüğü zarar karşısında ödenen paradır. Gamze ve dudak her ikisi de âşığa ıstırap vermesi yönüyle ele alınmıştır. Gamzen sunarsa tîg-i cefâ dest-i nâzına Laʻl-i lebin de bûsesini hûn-behâ verir (G. 56/2) Dudak-Bedahşân benzerliğinde Bedahşân yakut madeniyle dikkat çeken bir ülke olması bakımından ele alınır. Beyitte gabgab da cennet elmasına benzetilmiştir. Sîb-i İrem gabgabı laʻl-i Bedahşân lebi Dâ’imâ ser-hoş gibi atlas-reng had latîf (G. 116/4) Dudakla la’l arasında benzerlik kurulduğu vakit kan, ateş, şevk, yakmak sözcükleri de tenasüp içinde kullanılır. Beyitte la’l-i yakut açık istiare yoluyla sevgilinin dudağı için kullanılmıştır. Âşık ateşe benzeyen dudağa onu arzulayarak baktıkça şevkinin yakıcılığı canı ve gönlünü yakar. Sûz-ı şevk-i laʻl-i yâkûtı yakar cân ü dili Germle bakdıkca reng-i âteş-i seyyâleye (G. 188/2) 1.2.4. Hokka, Gonca Dudaklar küçüklüğü ve sürekli kapalı duruşuyla hokkaya benzetilir. İçinde inci dişleri barındırması ve gizli bir hazineye benzeyen ağzın kapısı durumunda olması onları esrarlı kılmıştır. Ayrıca esrar gibi sarhoşluk verici maddelerin hokka içinde muhafaza edilmesi de yine bu benzerlikte etkilidir. Âşık dudakların hokkasına az da olsa vakıf olduğunu ancak ağzın ince manalarının aslını bulmanın kendileri için zor olduğunu belirtir. Hal oldı biraz hokka-i laʻl-i lebin ammâ Mevhûm-ı nikât-ı dehenin müşkilimizdir (G. 55/3) “Dudak gonca olduğunda saklanan bir sır ile veya kilitli bir mücevher sandığıyla ilgi kurulur.” (Karaköse 2010: 183). Sevgilinin dudağı şekli, kırmızı rengi ve küçüklüğüyle goncaya teşbih edilir. Âşık açılmamış gülün kendini sevgilinin dudaklarına benzetmesiyle dünyaya rezil olup dilden dile dolaştığını belirtmektedir. Zira âşık için sevgilinin dudakları goncadan daha küçük ve güzeldir. Laʻl-i yâre gonçe-i neş’küftesin teşbih edip Oldı rüsvâ-yı zamâne düşdi der-efvâh gül (G. 140/3) 235 1.2.5. Macûn, Merhem Baharlı, tarçınlı yumuşak ve yapışkan şekerleme olarak tanımlanan macun, tatlı olması ve birçok hastalığa şifa olması yönüyle sevgilinin dudakları için benzetilen olarak kullanılır. Aşk hastalığına yakalanan âşıkların hastalığının bir sebebi de çok arzulamalarına rağmen bir türlü ulaşamadıkları sevgilinin dudaklarıdır. Hasta olan bir kimsenin hastalığı için gerekli ilaç bulunduğu vakit o kişi şifa bulup hastalığından kurtulur. Sevgilinin dudakları da âşıklar için bir şifa kaynağı olarak görülmektedir. Sevdâ-yı zülf-i yâre düşen havf eder mi hîç Maʻcûn-ı zevk-i laʻl-i lebinden şifâsı var (G. 73/2) Dudaklar bazen de gönüldeki kanlı yaraları iyileştirmek için kullanılan bir merhem olarak tasavvur edilir. Merhem yaraların üzerine sürüldüğü vakit onları iyileştirir. Dudağı sevgilinin dudağına değen âşığın da gönlünde açılan tüm yaraları iyileşir. Fikr-i laʻlin ile tıb-hâne-i hülyâda begim Zahm-ı pür-hûn-ı dil-i hastaya merhem yaparız (G. 88/4) 1.2.6. Leblebi Dudak anlamına gelen leb sözcüğüyle atıştırmalık olarak yenen leblebi arasında ses benzerliği vardır. Şair bu ses benzerliğinden de faydalanarak leblebi ile sevgilinin lebi/dudağı arasında bir ilgi kurmaktadır. Leblebinin içki meclislerinde meze olarak yenmesi, şekerli leblebi şeklinde bir türünün olması ve dudakların da şeker gibi tatlı olması, leb/dudak ile leblebi arasındaki ilgiyi güçlendirmektedir. Şair, sevgilinin dudaklarını kimseye öptürmesini istemez. Bu sebeple onları leblebiyle ilişkilendirerek sevgiliye, leblerini/dudaklarını eğlence aracı hâline getirmemesi konusunda telkinde bulunur. Her bezmgâha gitme kadeh mezhebi gibi Her bir demâna verme lebin leblebi gibi (G. 194/1) Sonuç Zihnî Divanı’nda leb ve la’l kelimeleri ile ifade edilen dudak ile ilgili benzetmelerde; la’l, câm, şehd, kand, zemzem, âb-ı Hızr, sahbâ, şarâb, yâkût, hokka, gonca kullanılmıştır. Sevgilinin dudakları, âşıklara lezzet veren bir tatlılığa sahip olması bakımından şeker ve bala teşbih edilmiş, şîrîn olarak vasıflandırılmıştır. Sevgilinin dudaklarının zemzeme benzetilmesi, ona atfedilen kutsiyetten kaynaklanmaktadır. Can bahşetmesi yönüyle Hz. İsa’ya benzetilmiştir. Dudağın şarapla ilişkilendirilmesi hem rengi hem de âşığı kendinden geçirmesi özelliğiyle alakalıdır. Dudaklar küçüklüğü ve 236 sürekli kapalı duruşuyla hokkaya benzetilir. Sevgilinin dudağının goncaya teşbih edilmesi şekli, kırmızı rengi ve küçüklüğüyle alakalıdır. Macun, tatlı olması ve birçok hastalığa şifa olması yönüyle sevgilinin dudakları için benzetilen olarak kullanılır. Dudaklar bazen de gönüldeki kanlı yaraları iyileştirmek için kullanılan bir merhem olarak tasavvur edilir. Kaynaklar Karaköse, Saadet (2010), “Divan Şiiri Sevgili Tipindeki Abartıların Simgesel Boyutuna Birkaç Örnek”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, S.3/15, s. 176-187. Özcan, Nurgül (2012), “15. Yüzyıl Divânlarında Dinî Benzetmelerle Yapılan Sevgili Tasvirleri”, Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S. 11(1) s.159-189. Özyıldırım, Ali E. (1999), Hamdullah Hamdî ve Dîvânı, Kültür Bakanlığı Yay. (e- kitap), Ankara. Pala, İskender (2012), Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, İstanbul: Kapı Yayınları. Sefercioğlu, M. Nejat (1990), Nev’i Dîvânı’nın Tahlili, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. 237 “Wie Bitte” İsimli Yabancı Dil Olarak Almanca Ders Kitabında Görsellik ve Kültürlerarası İletişim İlişkisi Hasan YILMAZ1 Erdinç YÜCEL2 Özet Ders kitaplarının yabancı dil öğretiminde ne denli büyük bir rol oynadığı bilinmektedir. Bu gerçekten hareketle ders kitaplarının amaca uygun bir şekilde teşkil edilmiş olması gerekmektedir. Ders kitabının içerik kısmından başlayarak görsel unsurların gerektiği gibi kullanılması öğrenci açısından son derece önemlidir. Görsel unsurların ders için gerekli olan güdülenmeyi olumlu yönde etkilediği su götürmez bir gerçektir. Yabancı dil öğretiminin asıl amacı, kültürlerarası iletişim ortamlarında dil öğrencisinin etkili bir şekilde iletişim kurabilmesini sağlayacak yeterliliğe ulaşmasıdır. Bu amaca ulaşabilmek için diğer unsurların yanında yabancı dil öğretim kitaplarında kullanılan görsellerin dil öğrencisini teşvik edici mahiyette olması beklenir. Bu çalışmada “Wie Bitte?” isimli ders kitabı, kullanılan görsellerin öğrencilerin kültürlerarası iletişim yeterliliğinin gelişimine katkısı açısından mercek altına alınacak ve ders kitaplarının görsellik açısından nasıl daha zengin hale getirilebileceğine yönelik önemli bazı tespitlerde bulunulacaktır. Anahtar Kelimeler: Yabancı dil öğretimi, ders kitabı, görsellik, iletişim Giriş Etkili bir yabancı dil öğretimi birçok unsurun bir arada olmasını gerektirmektedir. Bireyin ilgili yabancı dilin gerçek dil kullanım ortamlarında sürdürülebilir bir iletişim kurabilmesi için dört temel dil becerisinin de senkronize bir şekilde geliştirilmesi gerektiği savunulmaktadır. İletişimsel yaklaşımın en önemli öğrenim amacı olarak gördüğü ve “iletişimsel yeti” olarak adlandırılabilecek bu kazanım ışığında bireyin gerçek dil kullanım ortamlarında iletişim kurabilecek yeterliliğe ulaşabileceği varsayılmaktadır. Yüzyılımızın kaçınılmaz bir gerçeği olan “globalleşme”, kurumların ve toplumların gittikçe artan bir oranda merkezden uzaklaşarak farklı kültürleri de tanımasını zorunlu kılmaktadır (Rössler, 2010, s. 137). Yousefi ve Braun (2011) bu anlamda “kültürlerarasılık” kavramıyla farklı kültürel alt yapıya sahip insanların iletişime geçerek karşılıklı fikir alışverişinde bulunma süreçlerinin vurgulandığını belirtir (s. 29). Yabancı dil öğretimi neticesinde bu yetiye ulaşabilmek için yabancı dil öğrencisine kültürlerarası bakış açısının kazandırılması gerekmektedir; bu gerçekten hareketle kültürlerarası yetinin geliştirilmesi için 1 Doç. Dr. Necmettin Erbakan Üniversitesi, Ahmet Keleşoğlu Eğitim Fakültesi 2 Doç. Dr. Necmettin Erbakan Üniversitesi, Ahmet Keleşoğlu Eğitim Fakültesi 238 öğrencinin bir yabancı dil öğrenim sürecinde kullandığı materyallerin önemi çok büyüktür. Bu materyaller arasında ise ilk olarak dil öğretimi için hazırlanan ders kitapları gelmektedir. Özellikle hedef kültürden uzakta o kültürün dili yabancı dil olarak öğreniliyor ise, kullanıma sunulan ders kitaplarının önemi daha da artmaktadır. Yabancı dil öğretim kitaplarının bu anlamda öğrencinin hem kendi kültürünü daha da yakından görmesine hem de yabancı kültürü yakından tanıyacak şekilde görsel unsurlarla destekli olmasına imkân verecek şekilde oluşturulması kültürlerarası yetisinin gelişmesine önemli katkılar sağlayacaktır. Böylece öğrenci sadece kültürel farklılıkları en alt düzeye indirgemeyecek, onları olduğu gibi kabul edebilmeyi öğrenecek ve yalnızca kendi kültürünün var olmadığı gerçeğinden hareketle çok kültürlülüğü yakından tanıyacaktır; bunun neticesinde doğal olarak sadece yabancı kültürü tanımakla kalmayacak ön yargıları da yıkabilecek ve başka kültürlere karşı daha da duyarlı olacaktır (Krumm, 1995, s. 157). Yabancı dil ders kitaplarının öğrencinin kültürlerarası ortamlarda bulunduğu atmosfere uygun bir şekilde kendini sözlü ve yazılı olarak ifade edebilmesi için yeterince geliştirilebilmesi noktasında ne kadar önemli bir rol oynadığı ortadadır. Yabancı dil öğretim kitaplarının her bir ünitesinin içeriği, seçilen metinler ve bu metinleri destekleyen görsel unsurların ne denli büyük bir öneme haiz olduğunun altını çizmek gerekmektedir. Bu gerçek aynı zamanda günümüz yabancı dil derslerinde bile her türlü teknolojik olanağa rağmen belirli bir müfredata göre oluşturulmuş ders kitaplarının önemini ve vazgeçilmezliğini gözler önüne sermektedir. Ders kitaplarının içeriği metin ve görsellik ilişkisi açısından tutarlı ve öğrenciyi motive edici olmalıdır. Bu durum öğrencinin özerk çalışması için son derece önemlidir. Özellikle yabancı dil derslerinin dışında da öğrenci kendisini eksik bulduğu bir konuyla ilgili olarak da bağımsız bir şekilde ders kitabından yararlanabilmelidir. Bu anlamda özerklik ve motivasyon birbirini tamamlayan iki unsurdur. Öğrenci ne kadar keşfederek öğrenme imkânı bulursa, o kadar özerk ve güdülenmiş olarak öğrenebilmektedir. (Schmidt, 2001, s. 170). Bağımsız olarak öğrenen bir öğrenci neye, nerede, kiminle ve nasıl çalışacağı konusunda kendisi hareket edebildiği için yabancı dil öğretimi ders kitapları da buna uygun olarak hazırlanmış olmalıdır. 239 Schmidt’e (2001, s. 161) göre yabancı dil ders kitapları bazı özellikleri içinde barındırmalıdır. Bu özellikler şu şekilde sıralanabilir: 1- Aktarılacak olan içerikler öğrenci için ilgi çekici olmalıdır, ayrıca bu içerikler onların ruh ve duygu dünyalarına hitap etmelidir. 2- Konular mantıklı bir bağlam içerisinde sunulmak zorundadır. 3- İşlenen her konunun önceki konularla olan bağlantı noktaları açık ve anlaşılır olmak zorundadır. 4- Pozitif bir öğrenme atmosferi, yani imkânlar doğrultusunda, öğrencinin korku duymadığı ve strese girmediği bir öğrenme atmosferi sağlanmaya çalışılmalıdır. 5- İşlenecek olan konular, mümkün olduğunca birbirlerine paralel olarak aktarılmalı ve farklı duyu organlarına hitap edecek şekilde sunulmalıdır. 6- İçeriklerin anlatılması somut konulardan genele ve ardından soyuta doğru gitmeli, tam tersi bir yaklaşım olmamalıdır. Yukarıda zikredilen maddelere ek olarak, derste işlenecek konuların yer aldığı yabancı dil ders kitaplarının görsel açıdan desteklenmesi güdülenmeyi arttıracak, öğrenmeyi kolaylaştıracak ve öğrenmede kalıcılığı sağlayacaktır. (Wie bitte?, 2019, Dış Kapak) 240 Bu çalışmanın konusunu teşkil eden “Wie bitte?” isimli ders kitabı yabancı dil olarak Almanca öğrenen öğrencilere yönelik örgün eğitim kurumlarında kullanılmak üzere Milli Eğitim Bakanlığı tarafından bir komisyona hazırlatılmıştır ve okullarda okutulmak için öğrencilere ücretsiz olarak dağıtılan ders kitapları arasında yer almaktadır. 2019 yılında basılarak öğrencilere dağıtımı sağlanan bu kitap sekiz bölümden oluşmaktadır. Hedef kültürün günlük hayatını ele alan bu bölümlerde geçen dilbilgisi ve söz dizim kurallarının toplu olarak kitabın arka bölümünde verilmesi ve buna ilaveten her bir ünitenin bilinmeyen kelimelerinin Türkçe karşılıklarının da kitabın arkasında yer alması öğrencinin dil öğrenim aktivitesini kolaylaştıran önemli unsurlar olarak karşımıza çıkmaktadır; bilindiği üzere Almancada isimlerin yaklaşık olarak sekiz çoğul şekli vardır ve birkaç istisna dışında neredeyse hiçbiri için kurallı bir çoğul oluşturma şekli söz konusu değildir, dolayısıyla ünitelerdeki kelimelerin Türkçe karşılıklarının verildiği bölümde isimlerin çoğul şekillerinin de yer alması ve öğrencinin ilgili ismi görürken onun çoğul şeklini de tanıması son derece önemli ve gereklidir. “A1.1” seviyesindeki bu kitapta, Türk öğrencileri Almanca gibi bir yabancı dille ilk kez tanışacakları için, dili tanıtma amaçlı dilsel ögelerin ve dile özgü yapıların öğretilmesine daha ağırlık verildiği görülmektedir. Dilin işlevsel-iletişimsel yönünün geliştirilmesinin de kültürlerarası yetinin ilk ve en önemli basamağı olmasından hareketle, ders kitabında böyle bir yaklaşımın izlenmesinin olağan olduğu göz ardı edilmemelidir çünkü bir yabancı dil öğrencisi ilgili yabancı dilde yeterli kelime hazinesine sahip olduğu ve o dilin söz dizim ve ses bilim özelliklerine uygun bir yeterliliğe ulaşabildiği takdirde kültürlerarası önemli konuları dilsel olarak uygun bir şekilde ifade edebilir. Bir yabancı dil genel anlamda hedef kültürün gerçek yazılı ve sözlü iletişim ortamlarında kullanmak için öğrenildiğinden dolayı aşağıda yer alan resimler günlük hayatın konu edinildiği dördüncü üniteden alınmıştır. 241 (Wie bitte?, 2019, s. 44) Bir günde yapılabileceklerin öğrenci tarafından cümleler halinde ifade edilmesinin beklendiği bu alıştırma günlük hayata ait dört görsel ile desteklenmiştir. Fotoğraflar yardımıyla öğrenci ilgisinin hedeflendiği bu alıştırma hedef kültüre ait park, bahçe ve spor alanları gibi kamuya açık alanların video görüntüleri ile desteklendiği takdirde daha ilgi çekici olacak ve sınıf içi motivasyonu arttırarak, ders katılımını ve başarıyı da beraberinde getirecektir. Sadece metni okumakla yetinmeyip ilgili kelimeyi bir ana dilcinin telaffuzuyla dinlemek öğrencinin konuya ve genel anlamda yabancı dil dersine yaklaşımını olumlu yönde etkileyecektir (Internet I). (Wie bitte?, 2019, s. 46) 242 Kitapta bu anlamda günlük hayatta olduğu gibi diyalog tarzında kalıp cümlelerin verilmesi, alıştırmalarda öğrencinin kültürlerarası gerçek iletişim ortamlarında kullanabileceği kalıpların yer alması oldukça önemlidir. Bu tür diyalogların günlük hayattan gerçek kesitlerle görsel olarak desteklenmesi öğrenci ilgisini olumlu yönde etkileyecek, güdülenmeyi dolayısıyla aktif katılımı sağlayacaktır. Fakat kitaplarda görsel desteklerin (bu örnekte de söz konusu olduğu gibi) yer darlığından dolayı kısıtlı bir şekilde yer almış olmasının dezavantajlı durumu, sadece yukarıdaki küçük resimle yetinilmeyerek, hedef kültürün hayatına ait bir kafe ya da restorandaki diyalog örneklerinin yer aldığı video görüntüleriyle giderilebilir. Böyle bir yaklaşım öğrenciye daha ilgi çekici gelecektir ve hedeflenen başarının yakalanmasını kolaylaştıracaktır. Bir günlük hayatın akışı içerisinde yer alan görsel unsurlarla desteklenerek aktivitelere yer verilmesi öğrenci ilgisini arttıracak ve sınıf içi öğrenmeyi oldukça yönde etkileyecektir. Yukarıdaki alıştırma hakkındaki tespitte olduğu üzere bu alıştırmanın da hedef kültürün günlük hayatına ait videolarla desteklenmesi derse olan ilgiyi olumlu yönde etkileyecek ve öğrenmede kalıcılığı sağlayacaktır. 243 Sonuç ve Öneriler Yabancı dil öğretimi farklı kültüre açılan bir kapı olduğu için o dili öğretmek amacıyla kullanılan ders kitaplarının da buna uygun olarak teşkil edilmesi gerekmektedir. Yabancı dil öğretim kitaplarının günlük hayatı değişik açılardan ele alması bir zorunluluktur. Her bir ünitede hedef kültürü farklı noktalardan yabancı dil öğrencisiyle buluşturan güncel konuların olması, ilgili dil öğrencisinin hedef kültüre ait gerçek dil kullanım ortamlarında etkili iletişim kurabilmesine yardımcı olacaktır. Ünitelerin bu şekilde oluşturulmasının diğer bir yararı da bu tür hedef kültürü tanıtan unsurların öğrencinin kendi kültürünü de yakından tanımasına fırsat vermesidir; bu şekilde öğrenci kendi kültürü ile hedef kültür arasındaki benzerliklerin ya da değişik bakış açılarının farkına varabilecektir. Yabancı dil öğretiminin öncelikli amaçlarından biri olan bireye kültürlerarası yetinin kazandırılması ancak bu şekilde mümkün olabilecektir. Bu çalışmamızın konusunu teşkil eden “Wie bitte A1.1” isimli Almancaya yeni başlayanlar için MEB tarafından okullarımıza ücretsiz olarak dağıtılan ders kitabının içerisinde yer alan görsel unsurların öğrencilerin kültürlerarası yetisinin gelişmesine katkısı yönünden ele alındığı ve hedef kültürü daha da yakından tanıtıcı noktalara özel önem atfedildiği ortadadır. Toplam sekiz ünitenin de hedef dilin gerçek kullanım durumlarından hareketle günlük hayatın ortamlarından oluşturulması ve metinlerde yer alan cümlelerin günlük hayatta kullanım sıklığının oldukça yüksek olması bunun en somut göstergelerinden birisidir. Bu anlamda gerçek hayattan alınan görsel unsurların da paylaşılması öğrencinin konuya olan ilgisini arttıracak ve yabancı dil derslerinin olmazsa olmazı olarak değerlendirilen sınıf içi güdülenmeyi olumlu yönde etkileyecek, ilgili konuya dolayısıyla derse olan ilgiyi daha da yükseltecektir. Fakat bu tür yabancı dil öğretim kitaplarının daha da etkili ve yararlı olabilmesi için, bu kaynakların günümüz teknolojisine paralel olarak yardımcı unsurlarla desteklenmesi gerekmektedir. Her bir ünite işitsel ve görsel unsurlarla desteklenirse, başka bir ifadeyle ilgili ünitenin konusuna uygun videolar öğrenciye izlettirilirse, öğrenmede kalıcılık daha fazla olacağı gibi öğrenci de hangi dilsel kalıpları nerede kullanabileceğini daha somut bir şekilde görebilecektir. 244 Ayrıca ilk etapta bunun uygulanması için yabancı dil öğretmenlerine üniteyle ilgili videoları sınıf ortamında öğrenciyle buluşturma görevi ve sorumluluğu verilebilir. Bundan sonra oluşturulacak yabancı dil öğretimi ders kitabı hazırlama komisyonlarına böyle bir ilavenin ön şart olarak sürülmesi etkili bir yabancı dil öğretiminin önünü açacaktır. Öğrencinin iletişimsel ve kültürlerarası yetisinin istendiği ölçüde gelişebilmesinde bu tür uygulamaların oldukça olumlu bir etkisinin olacağı göz ardı edilmemelidir. Günümüz dünyasında ders kitaplarının, bir ders kitabı seti içerisinde yer alan materyallerden yalnızca bir tanesi olduğu unutulmamalıdır; başka bir ifadeyle sadece bir ders kitabından her şeyi beklemek yerine bu kitapların değişik görsel unsurlarla desteklenmesi gerektiği her zaman göz önünde bulundurulmalıdır. KAYNAKLAR Kast, B. & Neuner, G. (1994). Zur Analyse, Begutachtung und Entwicklung von Lehrwerken für den fremdsprachlichen Deutschunterricht. Langenscheidt KG: Berlin und München. Krumm, H.-J. (1995). Interkulturelles Lernen und interkulturelle Kommunikation. Bausch, Karl R.,Christ, H., Krumm, H.-J. (Ed.): Handbuch Fremdsprachenunterricht içinde. 3. Auflage. (s. 156-161). Tübingen: A. Francke. Rössler, A. (2010). Interkulturelle Kompetenz. Meißner, Franz-Joseph/Tesch, Bernd (Ed.): Spanisch kompetenzorientiert unterrichten. Grundlagen und Beispiele zur Aufgabenkonstruktion içinde. (s. 137-149). Stuttgart: Klett. Schmidt, R. (2001). Lern(er) Grammatik im Lehrwerk. Börner, Wolfgang & Vogel, Klaus (Ed.), Grammatik lehren und lernen içinde. Bochum: AKS – Yayınevi. Wie bitte?, A1.1(2019). Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. Ders Kitabı. Ankara: Ada Matbaacılık. Yousefi, H. R. & Braun, I. (2011). Interkulturalität. Eine interdisziplinäre Einführung. Darmstadt: WBG. Internet I: https://www.cornelsen.de/magazin/beitraege/besser-unterr 245 Dede Korkut Kitabında Kullanılan Arkaik Fiiller Ilhame BABANLY1 Özet Fiil, Azerbaycan yazı dilinde zenginliği ve eskiliği ile seçilen kelime türlerinden biridir. Zaman zaman fiillerin içeriğinde değişim olmuş, bazı fiil köklerine kelime türeten eklerin gelmesi ile yeni kelimeler oluşmuş, bazı fiiller taşlaşmış biçimde diğer kelime türlerinin kökünde kalmış, bazıları ise uzun süre yazı dilinde kullanılsa da, eskiyerek dilin pasif fonuna geçmiştir. Fiillerde giden bu süreci "Dede Korkut" destanında kullanılan sözlerin tarihsel ve karşılaştırmalı biçimde artzamanlı olarak izlemekle de gözlemlemek olur. Bu sözcük birimlerin - fiillerin bir kısmı hiçbir değişikliğe uğramadan günümüze kadar gelmiştir. Örneğin, ağlamaq, azmaq (kaybolmak anlamında), bağlamaq, qarşılamaq, qayıtmaq (geri dönmek anlamında) ve b. Fiillerin bir kısmı ise Çağdaş Azerbaycan dilinde fonetik değişime uğrayarak bugün değişik biçimde kullanılmaktadır Mesela, kıvanmak – güvənmək, korkmak – qorxmaq, eğerlenmek – yəhərlənmək, incinmek-incimək). Üçüncü kısım fiiller ise yazı dilimizde semantik veya fonosemantik değişime uğramıştır. Mesela, kavramak – eline geçirmek sözü, bugün dilimizde "anlamaq" anlamında kulanılmaktadır. Destan metninde kullanılan fiillerin bir kısmı da sınırlı alanlarda – ağızlarda kendi izlerini bırakmış, ya da tamamen unutularak kullanış biçimini kaybetmiş arkaik fiillerdir. Dede Korkut destanının arkaik kelime hazinesinin bir kısmı doğrudan onun kendi dilini tanıtıyor. Her ne kadar az veya çok başka anıtlarda rastlansa da, bunlar Dede Korkut sözlüğü için daha tipiktir: bunalmak, onarmak, qulumak ve b. Dede Korkut’taki arkaik fiiller, destanın metninin – kelime fonun zenginliğinden, burada kullanılan sözlerin genelde oğuz kökenli olmasından haber vermektedir. Anahtar Kelimeler: Dede Korkut, arkaik fiiller Giriş Fiil, Azerbaycan yazı dilinde zenginliği ve eskiliği ile seçilen kelime türlerinden biridir. Zaman zaman fiillerin içeriğinde değişim olmuş, bazı fiil köklerine kelime türeten eklerin gelmesi ile yeni kelimeler oluşmuş, bazı fiiller taşlaşmış biçimde diğer kelime türlerinin kökünde kalmış, bazıları ise uzun süre yazı dilinde kullanılsa da, eskiyerek dilin pasif fonuna geçmiştir. Fiillerde giden bu süreci “Dede Korkut” destanında kullanılan sözlerin tarihsel ve karşılaştırmalı biçimde artzamanlı olarak izlemekle de gözlemlemek olur. “Kitab-ı Dede Korkut” destanında kullanılan sözcük birimlerin - fiillerin de belli bir kısmı hiçbir değişikliğe uğramadan günümüze kadar aynı biçimde gelmiş, genel kullanım özelliğini korumuştur. Örneğin: ağlamaq, azmaq, bağlamaq, dinlemek, qazanmaq, qayıtmaq, qalmaq, qanatmaq, qanmaq, qarşulamaq, qovmaq, qurtulmaq, qucaqlamaq, dayamaq, demək, didilmək, dinləmək, dirilmək, doymaq, döymək, dönmək, enmək, eşitmək, əksilmək, izləmək, içmək, yağlamaq, yatmaq, yaşamaq, getmək, gəlmək, gəzmək, lovğalanmaq vb. 1 Dr., Bakı Dövlet Universitesi;

[email protected]

246 Destan metninde yer alan fiillerin bir kısmı ise Çağdaş Azerbaycan dilinde fonetik değişime uğramıştır. Örneğin: Qıvanmaq - güvenmek, qorqmaq - korkmak, əyərləmək - yəhərləmək. əgilmək - əyilmək, əglənmək - əylənmək, incinmək - incimək, yudmaq - udmaq, yucalmaq- ucalmaq, yüzdürmək - üzdürmək vb. B.Halilov bu biçimde olan sözleri - fonetik kabuğunda belli seslerin değişimi ile günümüze gelen sözleri “fonetik arkaizmler”; S. Ceferov, H.Hesenov ise “leksik-fonetik arkaizmler ” olarak isimlendiriyor (12,82-83). “Dede Korkut” kitabındaki sözlük fonuna ait olan fiillerin diğer kısmı yazı dilimizde semantik veya fonosemantik değişime uğramıştır. Örneğin: qavramaq – bir şeyi elle sıkıca tutmak, günümüzde Azericede “anlamak” anlamındadır; qayurmaq – korkma, endişeli olmak, endişelenmek, üzülmek, günümüzde Azericede “yapmak, hazırlamak” anlamına gelmektedir; oxımaq, oxumaq – çağırmak, bu gün kitap okumak, şarkı okumak anlamında kullanılmaktadır vb. Bu tür kelimeler semantik arkaizmler sırasındadır. “Dede Korkut” kitabının yaklaşık yüzde 75'i (hesaplamalar XII boyun malzemelerine dayandırılmıştır) Eski Türk dilinin kelimeleri ile aynıdır (eski Türk yazılı anıtların kelimeleri öngörülüyor); bu ise o demektir ki, Azerbaycan yazı dilinin oluşumunda eski Türk dilinin ilk ortaçağdaki “deneyimi” gerçekten önemli bir rol oynamıştır (13,129). Destan metninde kullanılan fiillerin bir kısmı da sınırlı alanlarda - ağızlarda kendi izlerini bırakmış, ya da tamamen unutularak kullanış biçimini kaybetmiş arkaik fiillerdir. Destanın arkaik sözlüğünün bir kısmı doğrudan kendi dilini tanıtıyor. Az veya çok başka anıtlarda rastlansa da, bunlar “Dede Korkut” sözlüğü için daha tipiktir: bunalmaq, onarmaq, qulumaq vb. (10,66). Avanmaq –sınmaq. Dürtüşərkən ala göndərin avanmasun! (14,8). “Kitab-ı Dede Korkut”un ansiklopedisi” kitabında ise avanmaq fiilî “direnmek, gökyüzüne direnmek, ucalmak” anlamlarında açıklanmıştır (15,130) “Dede Korkut” kitabının sözlüğündeki anlam daha çok mantıklıdır. Çağdaş Azerbaycan dilinde bu fiil arkaizmler sırasına geçmiştir. Türk dilinde de avanmaq sözcüğüne rastlamadık. Türkmen yazı dilinde avamak fiilî kullanılmaktadır. Fakat bu da “ağır biçimde hasta olmak” anlamındadır (25,17). Sanırız, bu, söz konusu fiilin semantik değişikliğe uğramış biçimidir. Ağırlamaq- əzizləmək. Ol anı yedirər-içirər, ağırlar-əzizlər, göndərər (14.11). Yazı dilimizde arkaikleşen bu söz ağızlarda işlenme aktivitesini hala bulundurmaktadır: 247 Ağırramax (Cebrayıl, Hanlar, Şemkir ağızları) konuğa değer verip saygı göstermek, onun her türlü gereksinimini yerine getirip rahat etmesini sağlamak. - Sən qonax gəleysin, sonra gedif deysin ki, məni yaxşı ağırradılar (2,5). Türk yazı dilinde ağırlamak fiilî anlamsal açıdan genişleyerek bugün de her kes tarafından kullanılmaktadır: “1. saygı göstermek, misafir etmek; 2. yavaşlatmak (yürüyüş zamanı)“ (25.44). Fiilin ikinci anlamı onu demeye esas verir ki, Çağdaş Azerbaycan yazı dilindeki ağırlatmaq “ağır etmek” fiili de destan metninde kullanılmış ağırlamak fiili ile ilgilidir. Türkmen yazı dilinde de ağırlanmak "ağır olmak" anlamındadır (26,26). Ağırla fiilî Fuzuli ve Gövsi Tebriz’inin de eserlerinde kullanılmıştır: Bir içim su ilə ağırlamadın mehmanın (Fuzuli); Ağırla Qövsini bir daş ilə ki, sormazlar. Şah özgədayi-səri-kuyin anmağa bais (Gövsi Tebriz) (9, 21 I). Alışmaq-alışveriş yapmak - Verişməgə - alışmağa gəldik (14,17). Çağdaş yazı dilimizde alış-veriş sözcük biriminin bünyesinde taşlaşmış alış sözü fiil gibi kullanımını kaybetmiştir. Ağızlarda ise bu kökle ilgili alışma (Ağdam, Cebrayıl, Kazah, Şemkir,Tovuz ağızları) “birkaç kişinin ortaklaşa belirli bir şey (koyun, sığır vb.) alıp paylaşması”, alışmalamax (Çemberek) “ortaklaşa hayvan alıp kesmek, bölmek”, alışmalıx (Şemkir ağızı) “kesmek için ortaklaşa alınan (hayvan)” ifadeleri dikkat çekiyor (2,13). Ayıtmaq -demek. El-evümüzdə çalıb ayıdan ozan olsun! Əlin bögrinə urar, aydar (14,14). Fiilin işteş çatısı da destan metninde yer almaktadır: aytışmaq – “sorgulamak, konuşturmak” - Altmış bin ər gördümsə, aytışmadım (14, 14). XIX yüzyıla kadar yazı dilimizde kullanılan bu fiil ay kökünden yapılmış, edebiyatta her iki biçim geniş kullanılmıştır. E.Ezizov bu eski ay kökünün Fuzulu İlçe şivelerinde kullanıldığını yazıyor: Örneğin, - O ma: söz aydı (9, 213) Kürdemir şivesinde ise bu fiille aydırmax “demek, anlatmak” biçiminde kullanıldığını görüyoruz: - Anasına aydırdı ki, o qızı isseyir (2, 22). Çağdaş Türkçede de bu ifade eskimiş ve sadece ağızlarda kullanılmaktadır. Fakat Türkmen dilinde ise “demek, söylemek; konuşmak; yerine getirmek; adlandırmak anlamlarında aytmak fiilî kullanış aktivitesini korumuştur (26. 35). 248 E.Elekberov Japon dilinde “konuklarla konuşmak” anlamında kullanılan ayte sözcüyünü aytmaq fiilinin izi olduğunu belirtmiştir (6.100). Nesimi'nin dilinde aymaq fiili aynı anlamda yeterince kullanılmıştır: Zahid ay dur, sevmə xubi, baqma anun yüzinə Aydur bəna ki, nəqdüni ver nisəyəyə, fəqih (18,55). R.Meherremova Habibi ve Hatayinin dilinde de bu fiilin kullanışına ait yeterince örnek vermiştir (20, 49). E.Elibeyzade “Dastani-Ahmet Herami” nin dilinde ay (maq) fiilinin çeşitli biçimlerde (ayıtdı, eyirdi, aydur/ eydur, aydam/eydəm) kullanıldığını yazmıştır (7,575). Bayımaq – zenginleşmek, büyümek. - Qadir Tənri verməyincə ər bayımaz (14, 28). Bu fiil Azerbaycan yazı dilinden çıksa da, ağızlarda halen kullanılmaktadır: -bayımmax (Meğri ağızı) 1. Zengin olmak; 2. mutlu olmak. Bir hohdan bayımmışam, bir də xovardan. Bayındırmax - “Zenginleştirmek, kar etdirmek” (Meğri). - İşləyib bizi bayındıracaxsan? (2,38). Gence ağızında fonosemantik değişiklikle de görülmektedir: baylaşmaq – “Şişmanlamak”, baylandırmaq- şişmanlatmak: - Atdan da baylandırıfsan; - Atdarı biyil yazda birki ay xama buraxdıx, yaxşı baylaşmışdılar (2,38). Kazak ilçesinin ağızlarında ise daha ilginç kullanış tarzı ile karşılaşıyoruz: bay olmaq -Səni görüm balaların bay olsun (2,38). Bu kökle ilgili Çağdaş Türk dilinde bayırmak “zengin olmak, parası, malı çok olan, varlıklı, varsıl, variyetli” (25,103), Türkmen dilinde baylaşmak “zengin olmak; şişmanlamak” anlamında olan fiiller kullanılır (26. 66). Bey isminden yapılmış bu fiil beylerin maddi imkânı yüksek olduğu için Türk dillerinde “zengin olmak” ve biraz da anlamsal genişleyerek “şişmanlamak” anlamını kazanmıştır. Bayımak fiilî “Kısasü'l Enbiya”nın dilinde de "zengin olmak" anlamında kullanılmıştır: Ol yoksullar kamu anın içindəki altun ilə bayıdı (28,467) Nesimi “Divan”ında “zengin, varlıklı” anlamında bay sözü kullanılsa da, bayımaq fiilîne rastlayamıyoruz: Bay ila yoxsul bənəm, yolşı ilə yol mənəm (18,127). Qanrılmaq - dönüp bakmak. Qanrıluban baqışından Ağam Beyrəgə bənzədürəm. Ozan, səni (14,51). Bahsettiğimiz fiil “çevrilmek, dönmek” anlamlarında dilimizin İmişli şivelerinde qaƞarılmax. Kazak, Tovuz şivelerinde qaƞrılmax biçiminde kullanılmaktadır (2.305). 249 Azerbaycan yazı dilinden çıksa da, “eğilmek anlamına Türk yazı dilinde kanırmak (25,507), Türkmen yazı dilinde qaƞrılmax biçiminde kullanılır (26,152). Qarmalamaq - kıskıvrak yakalamak. Kafər təkur onu qarmalayıb zərb etdi (14, 55). Azerbaycan konuşma dilinde metateze uğrayarak, qamarlamaq biçiminde rastlanmaktadır. Güney Azerbaycan şivelerinde de qarmaqlamaq biçiminde “bir şeyi çatala geçirmek”; “çatalları bir birine geçirmek” anlamında; Türk dili şivelerinde ise “avucunda tutmak, avucunda sıkmak” anlamında kalmıştır. V.Aslanov qarmala ve qarmaqla “iliştirmek, takılmak” fiillerinin, ayrıca qaz (maq) fiilinin eski Azerbaycan dilindeki qar köküne bağlılığını belirtmiştir (1.152). Bununla ilgili R.Meherremova bildirmiştir ki, qarma-la ve qamar-la fiilleri Genel Altay kökenli qarmar kelimesinden türemiş, bu kelime ise Çağdaş Moğol dilinde “el” anlamında kullanılan qar ve “tutmak” anlamında olan mar kelimelerinin birleşiminden oluşarak “el ile tutmak” anlamındadır (19, 26). Bozlamaq - yüksek sesle ağlamak. Torumlar; bundan bozlayıb belə keçdi (15. 70); Mərə qız. Nə ağlarsan-bozlarsan" ağa" deyü (16,61). Destanda bozlamaq fiilî değişik biçimlerde kullanılmıştır: bozlatmaq, bozlaşmaq, bozlaşdırmaq . “Bozlamaq” sözcük birimi Azerbaycan yazı dilinde işlevliğini kaybetse de Füzuli, İmişli, Gah, Mingeçevir ağızlarında “okşaya okşaya ağlamak” anlamında kullanılmaktadır: - Kişi gəldi başdadı bozdamağa. Anlamsal değişime uğrayarak Gence, Şemkir şivelerinde “yüksek sesle okumak veya çalmak” anlamında kullanılmaktadır. Örneğin, -Vəli dayı, bir yaxşı Koroğlu bozda görəx'. Çemberek şivesinde “azarlamak, karşılamak”, Qarakilse, Nahçıvan ağızlarında “yoldan geçmek", Beyleganda “kavga etmek, deyişmek, küfürleşmek”. Örneğin, Rəhim mənnən bozdaşdı. Şamahı`da bozzamax “azarlamak”" (2, 60-61) anlamında kullanılmaktadır. Türk ve Türkmen yazı dillerinde bozlamaq sözü deveye ait edilerek “ağlamak” anlamındadır (25, 108). Güney Azerbaycan şivelerinde ise bozlamaq fiilî işte destanda olduğu gibi, “yüksek sesle ağlamak” anlamında kullanıldığı belirtiliyor (27,41). Əsləmək – söz dinlemek, uymak, önem ve değer vermek, umursamak. Aruz Dəpəgözü dögdi, yasaq eylədi, əsləmədi (15,90). Əsləmək fiilî Çağdaş Azerbaycan dilinde tamamen arkaikleşmiştir. Fakat Türk yazı dilinde (eslemek) “sözünü dinlemek, uymak” (25, 279) ve Türkmen dilinin ağızlarında 250 (əslemek/ əsqermek) “söze bakmak, hesaplaşmak, saygı göstermek” anlamlarında kullanılır (26,799). İlətmək - bir yerden bir yere aktarmak, götürmek, ulaştırmak. Vardılar, kömləgi Banıçiçəgə iletdilər (16, 58). Bu fiil Çağdaş Azerbaycan dilinde tamamen arkaikleşmiş, Türk dilinde ise “ulaştırmak, haber vermek, iletmek” anlamlarında hala genel kullanım özelliğini korumuştur. “Dastani-Ahmet Harami” nin dilinde bu fiil kullanılmıştır: Bunı dedi və xadim durdi getdi, Güləndamun sözin şaha ilətdi (7, 578). Yağmalamaq - çalmak, talan etmek. Altun axçasnı yağmalamışuz (16,43); (16,43); Qılbaşa ayıtdım ki, qaçan ki, Ozan evin yağmaladardı. Daş Oğuz bəgləri bilə yağmalardı (15.109); Bazirganlar yatur ikən ğafillə beş yüz kafir qoyuldular, qapdılar, yağmaladılar (15, 54); Malını yağmaladılar (15, 107). Günümüzde bu fiil oğuz grubu Türk dillerinin hiçbirinde görülmez. Fakat ilginç tarafı şudur ki, Türk dilinde “talan, hırsızlık, çapul” anlamında yağma ve “talamak, çalmak” anlamında yağma, yağmalamak ifadesi kullanılır (25, 904). V.Aslanova göre, “Kitab-ı Dede Korkut” dilindeki yəğmala fiilî Azerbaycan dilinin ilk dönemlerinde “talamak” anlamında kullanılmış “yağ // yəğ” köküne -la // - le ekinin eklenmesi ile yapılmıştır. O, haklı olarak yağı “düşman, talançı” isminin de yağ fiiline bağlı olduğu fikrini ileri sürmüştür (1; 29- 30). “Dastani-Ahmet Harami”nin dilinde de yağma ismine rastlıyoruz: Örneğin, Güləndam könlün anun qıldı yağma, Güləfrux şaha düşti eşqi-sövda (8, 578). Nesimi “Divan”ında yəğma “talan, yağma”, yəğmaçi “yağmacı” ve yəğmalamaq “talan etmek” sözleri kullanılmıştır: Eşqün aldı əqlü huşum, könlümi yəğmaladı, Söylə axır, ey Nəsimi, camü dildən sərvərüm (18,563). Yağmalamaq fiilî XIX yüzyılın başlarına kadar yazı dilimizde kullanılmaktaydı. Zakir şiirlerinde bu fiilin kullanıldığını görmekteyiz: Xumar-xumar o baxmağı gözlərin, Yəğmalayıb solu, sağı gözlərin (9. 236). E.Elekberova yağmalamaq fiilinin Özbek dili şivelerinde yaqnamak biçiminde olduğunu belirtmiştir (6,142). Yayqanmaq - Çalkanmak, sallanmak, dalgalanmak. Dəniz kimi yayqandı (16. 65); Toz yarıldı, gün kibi şıladı, dəƞiz kibi yayqandı, meşə kibi qarardı (16,69). 251 Oğuz grubu Türk dillerinden sadece Türkmen dilinde “sallanmak, esmek,; acele etmeden yürümek” anlamında yaykanmak fiilinin kullanıldığını görüyoruz (26, 808). Tonatmaq- bir kimseyi giydirip kuşatmak. Yalıncıq görsəm, tonatdım (15,70); Ac görsəm toyurdım, yalıncıq görsəm tonatdım (16, 73). Bu fiil Çağdaş Azerbaycan ve Türkmen dillerinde kullanılmasa da, Türk dilinde “süslemek, giydirmek” anlamlarında donatmak fonetik biçimde kullanılır. Fiilin kökünde don ismi durur ki, bu da Azerbaycan dilinde “elbise”, Türkmen dilinde ise “kaftan, önlük” anlamında bugün de genel kullanımdadır (26, 243). R.Meherremova fiil türeten eklerden bahsederken -t, -at eklerine destanda sadece bir kelimenin - tonatmaq fiilinin bünyesinde rastlandığını öne sürmüştür (19,64). Uğramaq- rastlamak, yüz yüze gelmek. - Bir gün yolı bir dərnəgə uğradı, qandılar (16,110). Azerbaycan dilinin arkaik sözlüğüne girmiş olan uğramaq fiili, Türk dilinde (uğramak) “ziyaret etmek, bir yerin içinden, yanından ya da yakınından geçmek”; Türkmen dilinde (uqramak) -yola düşmek, gitmek anlamlarında kullanılır (23, 206). Uyımaq – yatmak. Aydır: Mərə qocalar, ekindü vəqti muni mana çevirəsiz. yiyirəm- dedi. Yenə uyıdı (16,101 ); Yenə uyxusın yenməyib, yerinə varub yatub- uyıdı (15, 101). Uyumaq fiilî çağdaş dilimizde genel kullanımını kaybetmiştir. Fakat istisnai durumlarda S.Vurğunun dilinde “uyuklamak” anlamında uyumaq fiiline ve uyqu ismine rastladık: O safalətzadə uyuyur yaslı: Əlvida, əlvida daldığım uyqu (22,604). “Yatmak, uykuya dalmak” anlamında bu fiil Çağdaş Türk dilinde uyumak (25, 884) ve Türkmen dilinde uklamak fonetik biçiminde aktif sözlük fonunda dikkati çekmektedir (26, 658). Türk dilinde bu kökle ilgili “uyku” anlamında uyku, Türkmen dilinde ise uki ismi de kullanılır. Belirtmek isteriz ki, destan metninde uyımaq fiili varsa, uyxu ismi de olmalıdır. Örneğin, Uyxusın yenəlmədi, gerü yatdı, uyıdı (14,176). Destanın dilinde “uyumak” anlamında uyxu almak ifadesi de yer almıştır: - Qara qıyma gözlərin uyxu almış, acğıl axır (15.41). Bilindiği gibi, uyxu ismi Çağdaş Azerbaycan yazı diline seslerin yer değişimi ile yuxu biçiminde gelmiştir. Destan metninde kullanılmış fiillerin bir kısmı sadece Çağdaş Azerbaycan yazı dilinde ve ağızlarında değil, aynı zamanda Çağdaş Oğuz grubu Türk dillerinde arkaikleşmiştir. 252 Örneğin, yeltənmək – yerleşmek, bir yere ulaşıp durmak. Yavuz yerlərə yeltəndin, qayıda döngil (16,86); yilmək – binmek, ata binmek. Qaraqucda Qazlıq atına çox yilmişəm (16, 124). İlğımaq - yığmak, toplamak. Yarımasun-yarçumasun, ol məlun yedi yüz kafirlə yılğadı (15, 57). İlyığuban qara tağım yıqan Qazan (14, 95). Bu fiile Çağdaş Oğuz grubu Türk dillerinde rastlamadık. Fakat E.Elekberova “toplamak, yığmak” anlamı taşıyan ilğımak fiilinin irk kökünden türediğini ve bu kelimenin sadece Türk dili şivelerinde kullanıldığını yazmıştır (6, 139). Düşünüyoruz ki, çağdaş dilimizdeki ilkım, serap (kuru çöllerde buharın yere yayılıp uzaktan su gibi görünmesi olayı) sözü de aynı kökle bağlıdır. Çözmək- açmak (14, 157). Qazana bu söz xoş gəldi. Atından endi, çobanın əllərini çözdü (16. 78). Kafirlər oğlana aman verdilər, əlin çözdilər, gözin açdılar (15,71). Aynı fiile Kadı Burhâneddin`in “Divan” ında da rastlıyoruz. Divanın araştırmacısı A. Kadimalıyeva da bu fiilin anlamını “açmak” biçiminde veriyor. Gəl axı xətaya düşmə çozicək saçını görgil (17,56). Sən saçunu çözüp tarağıl ha ki, çəməndə (17, 206). Eski Türkçe Sözlüğünde, bu sözcük şu anlama geldiği belirtiliyor: “tartmak, uzatmak: dağılmak”: jip çözüldü – ip tartıldı (M.Kaşğari) ucar jultuz üstürti üzüksüz tü sär çözülüp – “Akan yıldızlar sürekli gökyüzüne düşer ve dağılırlar” (Altun Yaruk) (24, 158). Çözmək leksik birimi Azerbaycan yazı dilinde işlevliğini kaybetse de, ağızlarda “açmak, açıp dökmek, uzatmak” kendi aktivitesini hala korumaktadır: Çözdəməx' (Ağdam, Borçalı, Cebrayıl, Culfa, Çemberek, Meğri, Şahbuz, Berde, Göygöl, Tovuz), çözələməg (Celilabad, Sabirabad), çözələməx' (Gedebey, Gence) - Bağırsağı çözdəllər, ipi çözdəllər (Göygöl) (2, 111). Oğuz grubu dillerinde, aynı zamanda Çağdaş Türk dilinde çözmək sözcük birimi: “Kapalı bir şeyi açmak, düğme açmak, saç açmak, gizli makamı açmak, sorunu çözmek” anlamlarında (çözmek), aynı zamanda Çağdaş Türkmen yazı dilinde “düğümü açmak; meseleyi-sorunu çözmek” anlamlarında (çözmek) kullanılmaktadır (28, 452; 26- 737). İrmək- olmak, yetişmek, ulaşmak (14, 97). Destanda bu fiil birkaç yerde kullanılmıştır: Dəli Qarçar irdi ( 15,56).; Buğanın ardından irdi ( 15, 95). Ol ögdigim Tənri dost oluban mədəd irsin, canım, hey....Əcəl vədə irməyincə kimsə ölməz. Bu arkaik fiil Kadı 253 Burhâneddin'de irgürmək biçiminde sıklıkla kullanılmaktadır. Örneğin, Bir-iki gün visalünə irgür dünyada, Birinə yüz gün oldı ki, məhcursuz eylə bil ( 17, 57). Bu fiil “Kitab-ı Dede Korkut”ta, ayrıca klasiklerin dilinde “ulaşmak, yetişmek” anlamlarında daha çok kullanılan fiillerden biridir. Örneğin, Ağ-boz atlar minubən yortuşdiler Bəy babası yaninə irişdiler (15,86). Nesimi'nin dilinde de bu fiille “çatmak, kavuşmak, yetişmek” anlamlarında irmək// irişmək// irişdirmək// irurmək// erürmək sesleniş biçimleri ile karşılaşıyoruz. Vəslünə kim ki, irmədi dərdü əzab içündədür. Ləlüni kim ki, görmədi təşnə sərab içindədür ( 18,114). “Dastani-Ahmet Harami”`nin dilinde de “gelmek, ulaşmak, aralanmaz” anlamlarında irmek, irəlmək biçiminde kullanılmıştır: Nə zahirdür ol kim, gözdən irəlməz; Çü gördi bunları ol durdı getdi, Şəhinşah həzrətinə irdi, yetdi (7,578). Kişveride de “ulaşmak, kavuşmak” anlamında irmek fiiline rastlanmaktadır (5,45). H.Mirzezade irişmek fiili ile ilgili şöyle yazıyor: “XIV-XVIII yüzyılların yazılarında ulaşmak, varmak anlamlarında kullanılmıştır. Sonraki dönemlerde kullanıldığına rastlamadık”(21,63). Araştırmacıların görüşüne göre, çağdaş şivelerimizde “aptalca kahkaha, ironi tebessüm” anlamını ifade eden irişmek muhtemelen anlamca değişmiştir (3,69). Söz konusu olan fiil, aynı zamanda Hatayi dilinde de yazılmıştır. Örneğin, Qulağuma gülşəndə bir avazə irişdi, Bülbüldənü bildüm ki, canum yaza irişdi (4). “İrmek” fiiline Ruhi Bağdadi'nin “Divan” ında da rastlıyoruz. Sərmənzili-bəqayə irişməz ol kimsə kim. Rahi-tələbdə eyləmiyə cismin fəna ( 11,65). Çağdaş Azerbaycan yazı dilinde genel kullanım özelliğini kaybetse de, ağızlarda sıkça kullanılmaktadır. “Ulaşmak” anlamında Culfa, Ordubad, Şahbuz`da irişməx', fonetik değişimle Ordubad ağızında ilişməx' fiili biçiminde görülmektedir (2,257). Bulmaq – ortaya çıkarmak, rastlamak, karşılaşmak. “Bu kelime, Türk sistemli dillerin çoğunluğuna özgü olan sözcüksel birimlerdendir. Çağdaş Türk sistemli dillerden Kazakça, Kırgızca, Özbekçe, Tatarca ve başka dillerde muhafaza edilen bulmaq sözü Azerbaycan dilinde olmak biçiminde kullanılmaktadır” (5, 51). “Kitabi- Dede Korkut”ta bu fiil yaygın olarak kullanılmaktadır. Bulmaq “bulmak, rastlamak” gibi anlamlara gelmektedir. Örneğin, Dilək ilə bir oğul güclə buldum. Baybörə bəg aydır: Dədə, mən üçini buluramsa, ikisini sən bulurmısan? Dedi (16,56). 254 Çağdaş dilimizde kullanılmayan bu kelimeye ortaçağ yazılı anıtlarımızdan olan Kişveri`nin “Divan” 'ında da kullanıldığını görüyoruz (5,50). Örneğin, Kim bəni- adəmdə bulmas sən təki rəna yigit; Bir girami gövhəri yekdanə buldum aqibət. Bulmadı vəh kim, mana xarsız xurma nəsib (5,7). “Bulmaq” fiili XVI yüzyıl anıtı olan Ruhi Bağdadi'nin “Divan” ında da kullanılmıştır. Örneğin, Ruhiyi əhl bulub ğeyriyə tərcih etdün, Necə əzanəni mədh eyləməsünlər şüəra ( 11,61). Çağdaş Azerbaycan dilinde bulmaq kelimesi ile birlikte tapmaq sözü de kullanılmış, bu sözün etkisi ile “bulmak” sözü dilde kullanımdan çıkmıştır. Nesimi'nin dilinde bulmaq fiiline “ulaşmak, bulmak, sağlamak, elde etmek” anlamları ile karşılaşıyoruz: Sufi nə bilür təriqi-vəhdət, Meyxanəyə çünki bulmadı rah (18,146). Bul- fiilî “Eski Türk Sözlüğü”`nde “bulmak, elde etmek, ulaşmak” anlamında kayda düşmüştür: ol kömüc buldi – “o, gümüş buldu” (24. 121). Bulmaq fiilî Çağdaş Türk dilinde “bulmak, ele geçirmek, keşfetmek, hatırlamak” vb. anlamları (toplam 13 anlamda) hala kullanılmaktadır (28, 324). Çağdaş Azerbaycan ve Türkmen yazı dillerinde işlevselliğini yitirmiştir. Sunmaq/sonmaq - sunmak, uzatmak, iletmek, göndermek, yollamak, vermek. “Kitabi- Dede Korkut”`un açıklamalı sözlüğünde bu fiil “dürtmek, vermek” anlamlarında belirtilmiştir. Basat qoçun başını Dəpəgözüƞ əlinə sundı (15,91); Kişveri “Divan”ında bu fiil geniş kullanım alanına sahiptir. Örneğin, Saqiya, bur cürə sungil badeyi- gülpəngdin; Xətti -rüxsarını görgəç bağbani boğsun, Tazə bir güldəstənün hər yani reyhan bağladı (5,48). Nesimi'nin dilinde “uzatmak, vermek, sunmak” anlamlı sunmaq / sonmaq fiiline rastlıyoruz: Gülə əl sunmasın ol kim, tikənindən üşənür Ki, bu həmra gülünün xarinə xəncəl dedilər (18, 330). “Dastani-Ahmet Herami” nin dilinde de ilginç bir ifadenin içinde sunmaq fiiline rastlıyoruz: Ağalar dedigün dutmaq gərəkdür. Ağu sunar isə yutmaq gərəkdür (7,579). 255 “Eski Türk Sözlüğü”nde de “uzatmak” anlamında sun fiilî yazılmıştır (24.514). Fakat çağdaş yazı dilimizde bu söz işlevselliğini yitirmiştir. Türkmen yazı dilinde bu sözün kullanımı ile hiç karşılaşmadık. Çağdaş Türk dilinde “bir şeyi göstermek, göndermek, iletmek, yollamak, vermek; tanıtmak, bilgi vermek; televizyonda bir program sunmak” anlamlarında sunmak fiili, aynı anda aynı kökle ilgili sunuş // sunu “sunulan; önsöz”, sunucu “televizyon veya radyoda programı sunan, sunucu” sözcükleri de yazı dilinin sözlük fonunu içermektedir (25, 1820). Buƞalmaq - üzülmek, aşırı ölçüde sıkılmak, çok sıkıntı duyumsamak. Türk dili anıtlarında üzüntü anlamında kullanılan bu fiilin kökü bun // mun-dur (24, 220). Bu kelimenin anlamı “Kitab-ı Dede Korkut” un Açıklamalı Sözlüğü`nde “bun almak “, yani “üzülmek, sıkıntı duymak” anlamı verilmiştir. Örneğin, Beyrək bunaldı (15, 56): Azğin dinli kafir bunaldı (16, 71); Qara başı bunaldı, bünlü oldu (14, 110). Kişveri`nin dilinde bu fiile bir yerde rastlanmaktadır. Örneğin, Ey piri meyfüruş, mana Xızri-rəh bul, Kim xəstə Kişvəri təki qati bunalmışəm (5,77). Bu sözcük birim günümüzde Türkiye Türkçesinde kullanılmaktadır. Ulalmaq – büyümek. İyəkülü ulalur qabırğalı böyür (16, 18); İklü ulalur, qabırğalı böyür (16,132), anlamı, “İlk çocuklar hızlı büyüyür”. Aynı fiile M. Fuzuli'nin ve Kişveri`nin dilinde de rastladık. Örneğin, Sən yaman cəhl içində qalmışsan, Ayın öz başına ulalmışsan ( Füzulu. Eserleri, I); Vəslin daxi gər olməsə hicrində həm koşəm, Mən ol səməndərəm kim, ot içrə ulalmışəm (16,53). “Dastani- Ahmet Harami”'nin dilinde de aynı anlamda kullanılmaktadır: Küçücukkən bilə ulalmış idi, Güləndamın xuyunu almış idi ( 7, 33). Çağdaş Türkmen yazı dilinde ulalmak "büyümek, yetişmek, yaşlanmak: çaqalar ulalyarlar - çocuklar büyürler (26. 659) Çağdaş Türk dilinde ise “okşamak; ulu olarak görmek, ulu saymak, ulu tutmak, büyük” olarak saygı göstermek anlamında” ululamak (25,2033) fiili kullanılmaktadır. Qaxmaq - “Kitab-ı Dede Korkut” ta “vurmak” anlamında kullanılıyor. İlginçtir ki, bu fiil “Kitab-ı Dede Korkut”`un “Açıklayıcı sözlüğü”nde yer almamıştır. Ancak sözlükte “qaxınc” ismi kullanılmıştır. “Yapılan iyiliği yüzüne vurarak birisini üzmek, incitmek, onun yüzüne söylemek, başına kakmak. Örneğin, Beyrək aydır: Bu qıza basılacaq olursam, Qalın Oğuz içində başum qaxınc, Yüzinə toxunc edərlər, -dedi (16,84). Nesimi'nin dilinde qaqmaq “vurmak” fiili kaydedilmiştir: 256 Müddəi tənilə başuma qaqar eşqüni, Sinuğa lazim degildür bunca atmaq taşlər ( 18, 387). Çağdaş Türk dilinde hem “vurmak” anlamlı kakmak, hem de “öfke, kızgınlık” anlamlı kakınç sözcüksel birimleri kullanılmaktadır (25, 1038). Çağdaş Türkmen dilinde “vurmak, dövmek, çırpmak” vb. anlamlarda kakmak ve bu kökten yapılmış kakıs, kakınjıramak, kakışdırmaq “kendini silkelemek” sözcük birimleri genel kullanım işlevi ile farklılık göstermektedir (26,380). Yaptığımız araştırmadan şu sonuca varabiliriz ki, “Kitab-ı Dede Korkut” taki arkaik fiiller ortaçağ yazılı anıtlarımızda yaygın olarak kullanılmıştır. Dolayısıyla, yukarıda belirtilen kelimeler destan metninin - sözlük fonunun zenginliğinden, burada kullanılan sözlerin genelde Oğuz kökenli olmasından haber vermektedir. KAYNAKLAR 1. Aslanov V. AzErbaycan dilinin tarihine dair tedgigler. 3 cildde, III c. Bakı: Elm. 2012, 180 s. 2. Azerbaycan dialektoloji lüğeti, c.I. A-L. Ankara: Kılıc Aslan Matbaaçılık Ltd, 1999. 374 s. 3. Azerbaycan dilinin gerb grupu dialekt ve şiveleri. Bakı: Azerb.SSR EA neşriyyatı, 1967. 236 s. 4. Cavadova M. Şah İsmayıl Hatainin leksikası (“Dehname” poeması üzre). Bakı: Elm, 1977. 216 s. 5. Eyvazova R. Kişveri “Divanının dili. Bakı: Elm. 2005, 370 s. 6. Elekberova. E. Dilimizin ulu sesi- Dede Korkut abidesi. Bakı: Nurlan. 2007, 240 s. 7. Elibeyzade E. Azerbaycan dilinin tarihi. 2 cildde. I c., Bakı: Azerbaycan Tercüme Merkezi, 2007. 660 s. 8. Elizade S. "Kitabi-Dede Korkut”un tekstoloji problemleri/ Azerbyacan şifahi halk edebiyyatına dair tedkikler. X kitab. Bakı: Seda, 2001, s.27-28. 9. Ezizov H. Azerbaycan dilinin tarihi dialektologiyası: Dialekt sisteminin teşekkülü ve inkişafı. Ders vesaiti. 2-ci neşri. Bakı: Elm ve tehsil, 2016, 348 s. 10. Hacıyev T. Azerbaycan edebi dili tarihi (Teşekkül dövrü tedris vesaiti). Bakı: A DU neşri, 1976, 156 s. 11. Hacıyeva A. Ruhi Bağdadinin dili (Morfologiya). Bakı: 2016, 253 s 257 1946. 149 s. 12. Halilov B. Müasir Azerbaycan dilinin leksikologiyası. Bakı: Nurlan. 2008, 442 s. 13. Hudiyev N. Azerbaycan edebi dili tarihi. Ali mektebler üçün derslik. Bakı: Elm ve tehsil, 2018, 632 s. 14. “Kitabi- Dede Korkut” dilinin izahlı lüğeti. Red. Ahundov A. Bakı: Elm, 1999. 204 s. 15. "Kitabi -Dede Korkut" Ensiklopediyası: I cild. Bakı: Yeni neşrler, 2000, 622 s. 16. “Kitabi-Dede Korkut” (Tertib, transliterasiya ve mügeddime F.Zeynalov ve S.Elizadenindir). Bakı: Yazıçı, 1988, 265 s. 17. Gedimalıyeva A. Gazi Bürhaneddin ”Divan”ının leksikası, Bakı: Nurlan. 2008, 183 18. Gehremanov C. Nesimi “Divanı”nın leksikası. Bakı: Elm, 1970, 567 s. 19. Meherremova R. “Kitabi- Dede Korkud'un söz hazinesi, Bakı: Elm ve tehsil, 2009, 189 s. 20. Meherremova R. XV-XVI esrler Azerbaycan edebi dili: leksika, söz yaradıcılığı, Bakı: Elm ve tehsil, 2012, 224 s. 21. Mirzezade H. Azerbaycan dilinin tarihi grammatikası. Bakı: AU neşri. 1990.375 s. 22. Semed Vurğunun bedii dilinin izahlı lüğeti. Bakı: Elm, 2011,672 s, 23. Zeynalov F. Türk dillerinde mürekkeb feil problemi// Türk dillerinin guruluşu ve tarihi. Bakı: Azerb. Döv. Univ., 1983, seh. 3-15. Rus dilinde 24. Древнетюркский словарь. Под ред. : Наделяев В. М., Насилов Д. М. . Тенншев Э.Р., Щербак А. М Ленинград: Наука, 1969, 676 с. 25. Турецко-русский словарь. М.: Русский язык. 1977. 967 с. 26. Туркменско-русский словарь. М.: Сов. Энциклопед.1968, 832 с. Türkiye Türkcesinde 27. Hacaloğlu R.A. Azeri Türkçesi Dil Kılavuzu. Güney Azeri Sahası Derleme Deneme Sözlüğü. Ankara: TDK Basımevi. 1992, 41 s. 28. Tarama Sözlüğü. 8 ciltte. I c.. A-B. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1963, 746 s. 258 Çağdaş Metafor Analiz Yöntemi İle Türkçe ve Almancadaki “Burun“ İle İlgili Deyimlerin irdelenmesi Kemal DEMİR1 Özet Metafor, güzel söz söyleme veya hitap etme sanatının bir parçası olmadığı, yaşamın tüm anlam dünyasını resimlediği, davranış ve düşüncelerin hem bilişsel hem de duygusal ve bedensel yoğrulup bireyde ifade ettiği anlamsal bütünlüktür. Lakoff ve Johnson’un (1998) bu tanımına dayanarak bu çalışma Alman ve Türk dilindeki burun ile ilgili deyimleri irdeleyerek aynı konu hakkında iki farklı kültürün algılama farkındalığını ortaya koymaya çalışmak olacaktır. Metafor analiz yöntemi ile burun ile ilgili hem Almancada hem de Türkçede anlam bakımından bir birine yakın, aynı ve çok farklı olmak üzere üç kategori oluşturulup kültürel bağlamda farklılıkları olabileceğini ortaya koymaya çalışılacaktır. Bu çalışmanın amacı, bilişsel dil bilimin araştırma yöntemi olan metafor analizinin kullanım alanlarını ortaya koymak, farklı iki kültürün dil üzerinden ortaklıklarını ve farklılıklarını, çağdaş metafor teorisini temel alarak inceleyip örneklerle açıklamaya çalışmak olacaktır. Anahtar Kelimeler: Deyimler, metafor analizi, Alman Dili Analysis Of in Nose in Idıoms in Turkısh and German With Modern Metaphor Analysis Method Abstract Abstract: Metaphor is not a part of the art of saying or speaking, life is the meaning of the whole world of meaning, behavior and thoughts of both cognitive and emotional and bodily kneaded expresses the meaning of the individual in the semantic integrity. Based on this definition of Lakoff and Johnson (1998), this study will explore the German and Turkish idioms and try to reveal the awareness of two different cultures on the same subject. As can be seen, the method to be used will be tried to be revealed by using metaphor analysis in terms of nose, in both German and Turkish, in terms of meaning, which can be close to each other, same and very different, and to have differences in cultural context.The aim of this study is to examine the differences and similarities of two different cultures on the basis of contemporary metaphor theory and try to explain them with examples. In this context, Keywords: İdioms, metaphors, german Language 1. Giriş Bilişsel dil bilimi yirminci yüzyılın sonlarına doğru bilhassa Piage’nin çocuk gelişimi içerisinde ele aldığı bilişsel gelişim süreçleri birlikte ön plana çıkmıştır. 20. Yüzyılın son çeyreğinde yani 1980’lerde bilişsel dil bilimi Bilgisayar dil bilimi ile yeni bir format kazanmıştır. Bu formatta artık bu alanın sürecinin yalnızca zihinsel fonksiyonlardan değil aynı zamanda dili belirleyen anlamlandıran beden ile zihnin ortak çalışması gerektiğini ortaya koymuştur. Daha önceki çalışmalarda yalnızca zihinsel fonksiyonlardan yola çıkarak dil edinimi ve dil süreçlerini açıklamaya çalışan araştırmalar bu konuya ön ayak olmuştur. Bu bağlamda bakıldığında bilişsel Dilbilimi iki bölüme ayrılır. Bir modüler, iki holistik yaklaşım. Bilişsel dil biliminde modüler yaklaşım beynimizde dilin etkileşimi ile ilgili olarak farklı otonom bölgelerin olduğunu 1 Dr. Öğr. Üyesi, Akdeniz Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Alman Dili ve Edebiyatı Bölümü. 259 bu bölgelerin birbirinden bağımsız ögeler olduğunu ortaya atan yaklaşımdır (Schwarz, 1998). Bunun en önde gelen savunucularından birisi de Chomsky’dir. Bu yaklaşımı savunanlara göre beynimizdeki bu bölgeler doğuştan vardır ve bu bölgeler otonom olduklarından dolayı eksiklikleri doldurulamaz. Fakat günümüzde yapılan birçok beyin ile ilgili çalışmada, beynimizin bir bölümü rahatsızlandığında veya bir kaza sonucu oluşan leziyonlarda diğer bölgelerin hasarlı bölgenin işlevselliğini yürütmeye çalıştıkları görülmüştür. Holistik yaklaşım ise bütüncül anlayışta dilin edinimi anlamsal içeriği bakımından zihindeki etkileşimlerin yalnızca belirli yerlerden ibaret olmadığını farklı bölgelerinde birbirine etkileşim içinde olup dilin edinildiğini savunmaktadır. Bu anlamda dil beden ve beynin zaman ve mekân içerisindeki etkileşimi ve dış dünya ile etkileşimi ile ortaya çıkan bir üründür. Bu bağlamda ele alan ilk dilbilimciler Lakoff ve Johnson’dır. Bu dil bilimcilere göre dil bir bina gibi beden ve zihnin zaman ve ortamındaki etkileşimi ile inşa edilen bir yapıdır. Var olan yalnızca beynin patolojik olarak kendisidir ve beynin elektriksel ve hormonsal bağlantılarıdır. Bu bağların nöronlar ile ağ oluşturması dilin yani bedenin etkileşimi ile ortaya çıkmaktadır. Bu anlamda bilişsel dil bilimine göre dil beden ile bulunduğu ortamda edindiği yani inşa ettiği bir yapıdır. Bu yapı inşa ederken toplumsal ön kabulleri toplumsal değerleri ve toplumsal içerikleri de kelimelerle anlamlandırır. Böylece toplumun algısını da kendisine aktarmaktadır. Deyimlere baktığımızda belli konularda elde edilmiş toplumsal tecrübelerin dile yansımasıdır. Bu sebepten deyimlerde metafordur. Sonuçta edinilen bütünsel tecrübelerin dile yansıyan bir öğe, nesne, durum ile ilgili oluşan resmin ve kavramın edinilen tecrübeler doğrultusunda anlamlandırılmasıdır. 2. Metaforlar Bilişsel Dilbilimi bilişsel bilimlerin bir alt öğesi olup farklı disiplinlerin bir araya gelerek insana yakın otonom varlıklar üretmeyi hedeflemektedir. Bilişsel dil Bilim ise bu çalışmada beyin bede ve böylece dil edinimi konusunu bütünsel olarak inceleyen bilim dalıdır. Bu bağlamda Metafor ise bu bütünsel kuramın tümdengelim söylemlerden yola çıkarak kanıtlanmasına vesile olmaya çalışmaktadır. Metaforlar yalnızca dil ile ilgili öğeleri içinde barındırmaz zaman ve mekân içinde bedensel zihinsel duygusal edindiğimiz tecrübelerin dilsel bulunduğumuz ortam içinde dilsel ifadesidir. Bu sebepten Lakoff (1999) dilsel ifadeleri bütünsel olarak irdelemek o kişinin ve toplumun düşünce tarzını davranış şeklini metafor analiz yöntemi ile anlaşılabilir olacağını savunur. Lakoff’a göre (1998:14) metafor bir kelime bütünü değildir, bilakis bir kavramlar bütünüdür. Metaforlar kavramları anlaşılabilir duruma getirmek için kullanılır. Metafor kullanımı hiçbir özel beceri gerektirmez, genellikle gündelik hayat içinde bilinçli veya bilinçsiz bir şekilde kullanılır. Metaforlar üç’e ayrılır: 1. Varlıksal metafor 2. Yön metaforu 3. Yapısal Metafor 260 Tabi bu iki metaforu açıklamadan önce kavramsal metaforun ne anlama geldiğini açıklamamız gerekir. Kavramsal metaforlar varlık olarak insanın doğal bir ürünüdür. Biyolojik olarak determine edilmiş bir yapı ile prenatal dönemden başlayıp postnatal dönemde devam eden etrafındaki dünyayı anlama ve anlamlandırma çabası insanoğlunun zihninde bu hedef için kategoriler geliştirmiştir. Lakoff ve Johnson kavramsal metafor ile dilsel metaforu birbirinden ayırmıştır. Kavramsal metaforlar soyut fikirlerdir. Soyut fikirler somut öğelerle açıklanır. Bu bağlamda somut olarak edinilmiş tecrübe yani “kaynak” (source) ve bu kaynak ile “hedefteki”(target) soyut bir olguyu ifade etme şeklidir. Bunlar, örneğin “Vakit, nakittir.” bir kavramsal metafordur; Para somut (source) bir öğe hedefin (target) ise soyut bir öğe olan Zaman olduğu anlaşılabilir. Dilsel metaforlar bu soyut fikirleri dışa vuran dildeki ifadelerdir. Örneğin “Zamanını iyi değerlendirmelisin.” sözü, “Vakit, nakittir.” kavramsal metaforunun dildeki ifadesidir. Kavramsal metafor dildeki ifadelerden yola çıkarak analiz edilip oluşturulmaktadır. Bu dilsel ifadeler aynı zamanda dilsel metaforlardır. Bu metafor bir kültüre özgüdür, her kültürün kendi dillerinde yaşam, iklim ve coğrafi şartlara göre oluşturdukları dilsel prototipleri bulunmaktadır (Kınsız, 2011:384). Metaforlar kavramsal sistemimizin bir ürünüdür. Bu kavramsal sistemimiz edindiğimiz tecrübeler doğrultusunda anlamlandırmaya çalıştığımız dünyadır. Böylece düşüncelerimiz ve davranışlarımız edindiğimiz tecrübeler doğrultusunda anlam kazanıyor ise, metaforları irdeleyebilir, düşüncelerimizi ve davranışlarımızı tahlil edebiliriz. A. Varlıksal Metaforlar Varlıksal metaforlar soyut kavramların bir nesne gibi ifade edilmesidir. Örneğin: sabrım taştı, sinirlerim bozuldu, moralim bozuk. Sabrım taştı ifadesinde, sabır kavramının bir kâse ve/veya bir kap nesnesi ile eşleştirildiği ve bunun dolduktan sonra taşma eylemini ifade etmektedir. Sinirlerim bozuldu ifadesi çalışan bir nesneyi ifade etmektedir ve bunun bozulması ile sinirim bozuldu dilsel ifadenin somutlaştırılmasıdır. Moralim bozuldu ifadesi çalışan bir nesneyi ifade etmektedir ve bunun bozulması ile moralim bozuldu dilsel ifadenin somutlaştırılmasıdır. B. Yön Metaforu İnsanoğlu’nun zihinsel olarak ilk gelişimini tamamlayan yön metaforudur(Lakoff & Johnson, 1999: 20). Kavramların birbiriyle mekânsal olarak ilişki içinde olduğu metafor türüdür. Prenatal düzeyde başlayan gelişimimiz bedenimizin dışındaki dünyayı deneyleriz. Bu düzeyler gelişim dönemlerinde farklılıklar gösterir. Örneğin: prenatal dönemde 20. haftadan sonra bebeğin anne sesine tepki vermesi, postnatal dönemde ağlama eyleminin bile Anadilinin ses tonu düzeyinde olması veya yerçekimini ve uzaklıkları, derinlikleri, dengeyi ve simetriyi algılamamız gibi (Schwarz, 2008:133). Bütün bunlar imaj şemalarının zihnimizde belirlenmesini sağlar. İmaj şemalarının, soyut kavramları fiziksel deneyimlerimizle kavramayı sağlayan bir yapıdır. Bu işlem, büyük ölçüde 261 aşağı-yukarı, içeri-dışarı, ön-arka gibi mekânsal yönelimlere bağlı olan yön metaforlarının kullanımı ile gerçekleşir(Lakoff & Johnson, 1999:49). Örneğin: Yatağa düştü: Bedensel tecrübe yatay konumda yatmak veya düşmek hastalanmak İyileşti ayağa kalktı: Bedensel tecrübe dikey durumda yukarı doğru bulunmak ve iyi olmak. Çağdaş metafor teorisine eleştirel bakıldığında tam olarak daha beyinde nörolojik yani fizyolojik etsel sinirsel düzeyden, mental düzeye yani kavramsal düzeye geçişin açıklanabilir olmadığı dönemde varsayımsal kalmasıdır. Bu eleştiriyi cevaplarken de gestalt psikolojisine dayandırmalarıdır. Her bir parça tek başına bir anlam ifade etmez, bütün görüntü bir anlam teşkil eder. C. Yapısal Metaforlar Yapısal metaforlar farklı metaforların oluşturdukları yeni metaforu ifade eder. Örneğin “Zaman, paradır.” kavramsal metaforu yapısal metafordur. Bu kavramsal metafor iki metafordan oluşmaktadır. Bunlar a. zaman kıymetli bir araçtır, b. Zaman sınırlı bir varlıktır (Lakoff & Johnson, 1998: 17) . 3. Deyimler ve Metaforlar Deyimler, konuşma dilinde kullanıldığında çıkarımlar içerdiği için az ve öz kavramlar ile anlamsal alanı genişletmektedir. Deyimler ile ilgili birçok tanım bulunmaktadır. Bilişsel Dil Bilimi anlamında aşağıdaki bütünsel tanım önemlidir: In the traditional view, idioms are regarded as a special set of the larger category of words. They are assumed to be a matter of language alone, that is, they are taken to be items of the lexicon that are independent of any conceptual system According to the traditional view, all there is to idioms is that, similar to words, they have certain syntactic properties and have a meaning that is special, relative to the meanings of the forms that comprise it (Kövecses & Szabo, 1996: 328). Bu nedenle deyimler konusu dilbilimi alanı ile sosyal ve bilişsel bilimlerin ortak alanları kapsamında disiplinler arası çalışmalarda bulunup daha kapsamlı yeni çıkmış metodolojiler ile irdelenmesi gerekmektedir. Zira deyimler geleneksel anlamda yalnızca dilin tümcesel bir öğesi olmaktan dışarı çıkamayacaktır. Saim Sakaoğlu ve Berat Alptekin (2006) Türk Halk Edebiyatı Ders Notları adlı eserlerinde deyimlerin özelliklerini şu şekilde açıklamaktadır: 1.Deyimler atasözlerinde olduğu gibi kalıplaşmış sözler olup kelimeleri bile değiştirilemez. 2.Tıpkı atasözlerinde olduğu gibi deyimlerde de az sözle çok şey anlatılmak istenir. 3.Deyimler en az iki kelimeden oluşur. 4.Deyimler genel kural özelliği gösteren bir söz değildir. 6.Atasözlerinde olduğu gibi deyimlerin de birer hikâyesi vardır. 7. Bir yazarın deyim ve atasözünü yerli yerinde kullanması onun dile hâkimiyetini göstermesi bakımından önemlidir. 262 Deyimlerimiz, bireyin kendini yazılı ve sözlü ifade etme alışkanlığı kazanmasında önemli rol oynar. Zamansal olarak oluşum süreçlerine bakılınca deyimler toplumsal ve kültürel deneyimlerin bir konu hakkında dilsel kısa ve öz ifade şeklidir. Tabii ki bu süreçte pratiklerin oluşması için geçerli dilsel uygulama alanları gerekmekte ve bu da zaman istemektedir ( Gönen, 2008: 208 ). Bu anlamda deyimler kültürlerin bir öğesi olup metafor analizi ile irdelendiğinde aynı burun deyim kavramı ile farklı veya aynı olayların aktarıldığını görülmektedir. 4. Karşılaştırmalı metafor analizi Yapılan çalışmada Almanca ve Türkçe’de deyimler anlamsal olarak üç kategori ayrılabilir: a. Aynı kavram ile aynı anlam oluşturulmuş deyimler b. Birbirine yakın kavram ile aynı anlam oluşturulmuş deyimler c. Çok farklı kavram ile aynı anlam oluşturulmuş deyimler Kısacası aynı, yakın ve farklı kavram ile oluşturulan deyimler. Aşağıda vereceğimiz örneklerde olduğu gibi. Buna göre Alman ve Türk dili bağlamında ağız kavramı için aynı kavram ile oluşturulmuş deyimlerden bazı örnekler şunlardır: 1. der Nase nachgehen- burnunun dikine gitmek 2. die Nase hochziehen- burnunu çekmek 1. der Nase nachgehen- burnunun dikine gitmek Yapısal Kavramsal Metafor İnatlaşmak yoldur Kaynak (Source Domain) Burun yol Hedef (Target Domain) İnatlaşmak 2. die Nase hochziehen- burnunu çekmek Yapısal Kavramsal Metafor Akan bir şeyi durdurmak temizlik Kaynak (Source Domain) Burun Hedef (Target Domain) Temizlik Alman ve Türk dili bağlamında ağız kavramı için bir birine yakın kavram ile oluşturulmuş deyimlerden bazı örnekler şunlardır: 1. die Nase rümpfen über- burun kıvırmak 2. auf die Nase fallen- burnunun üstüne düşmek 1. die Nase rümpfen über- burun kıvırmak Yapısal Kavramsal Metafor Beğenmemek davranıştır Kaynak (Source Domain) Burun Hedef (Target Domain) Beğenmemek 2. die Nase vorn haben- burun farkı ile önde olmak Yapısal Kavramsal Metafor Kazanmak başarılı olmak Kaynak (Source Domain) Burun Hedef (Target Domain) Kazanmak 263 Alman ve Türk dili bağlamında ağız kavramı için farklı kavram ile oluşturulmuş deyimlerden bazı örnekler şunlardır: 1. die Nase voll haben- canına tak etmek 2. eins auf die Nase bekommen-dayak yemek 1. die Nase voll haben- canına tak etmek Yapısal Kavramsal Metafor İçi bir nesne’nin taşması sinirlemek Kaynak (Source Domain) Burun Hedef (Target Domain) sinirlenmek 2. Eins auf die Nase bekommen-dayak yemek Yapısal Kavramsal Metafor Bedensel hareket kavga, savaş Kaynak (Source Domain) Burun Hedef (Target Domain) Dayak yemek A. Alman dilindeki “Burun” (Nase ) ile ilgili bazı deyimler (URL 1) auf der Nase liegen aynı fikirde olmak auf die Nase fallen düşmek, batmak blass um die Nase Hasta gözükmek der Nase nachgehen burnunun dikine gitmek die Nase hochziehen burnunu çekmek die Nase in Dinge stecken, die einen nichts angehen burnunu sokmak die Nase rümpfen über Bir şeyi beğenmemek die Nase voll haben Canına tak etmek die Nase vorn haben burun farkı ile önde olmak direkt vor der Nase sein gözünün önünde bulnmak eine lange Nase machen Surat asmak, Küsmek, beğenmemek eine laufende Nase haben Burnu akmak eins auf die Nase bekommen dövmek, dayak yemek B. Türk dilindeki “Burun” (Nase ) ile ilgili bazı deyimler (URL 2) Burun buruna: Birbirine pek yakın ve yüz yüze. Burun buruna gelmek: (deyiminin anlamı) Çok yakın olarak karşı karşıya gelmek. 264 Burun kıvırmak: Önem vermemek, beğenmemek. Burun şişirmek: Kibirlenmek. Burnu büyük: Kibirli, burunlu. Burnu havada olmak: Kendini pek beğenmiş olmak. Burnu Kaf dağında: Pek kibirli. Burnu kanamamak: Tehlikeli bir durumda hiçbir yara almadan kurtulmak. Burnu sürtülmek (burnunu yere sürtmek): 1. Büyüklenme huyundan vazgeçip uysallaşmak zorunda kalmak. 2. Sıkıntı çektikten sonra daha önce beğenmediği bur durumu kabul etmek. Burnunda tütmek: (deyiminin anlamı) Çok özlemiş olmak, çok istemek. Burnundan fitil fitil gelmek: İyi bir şeye eriştikten sonra sırf bu yüzden çok kötülük görerek eriştiğine pişman olmak. Burnundan kıl aldırmamak: Kendisine söz söyletmez, huysuz ve gururlu kimse. Burnundan solumak: Aşırı öfkelenmiş olmak, işi başından aşkın olmak, çok işi olmak. (Birini) Burnundan yakalamak: Hiçbir bahaneyle kaçınamayacağı bir durumda yakalamak. Burnunu sıksan canı çıkacak: Çok zayıf ve güçsüz kimseler için kullanılır. Burnunu sokmak: Gerekmediği, istenmediği halde bir işe karışmak. Burnunun dibinde olmak: Göremediği pek yakınında olmak. Burnunun dikine (doğrusuna) gitmek: Öğüt dinlemeyerek hep kinde bildiği gibi davranmak. Burnunun direği kırılmak: (deyiminin anlamı) Pek pis bir koku duyarak rahatsız olmak. Burnunun direği sızlamak: (Maddi veya manevi) Çok acı duymak. Burnunun ucunu görememek: Çok sarhoş olmak. Burnunun yeli harman savuruyor: Çok büyüklenenler için söylenir. Sonuç Deyimleri yalnızca dil zenginliğini gösteren kelime haznesi ve tümcesel yapı olarak görmek, Dil bilimsel anlamda eksik tanımlamaktadır. Deyimler toplumların belli konularda edindikleri doğru veya yanlış tecrübelerin o konu ile ilgili üretilen kavramların anlamsal bütünlüğünü ifade etmektedir. Metafor analiz yöntemi ile yapılan deyimsel çalışmalarda 265 farklı toplumlarda aynı davranış, olay ve durum için farklı deyimlerin türetildiğini görmek ile birlikte, o toplumların anlam dünyalarını oluştururken neleri öncelediklerini anlayabiliriz. Sonuç olarak Alman Dilin de yaklaşık 60 Burun ile ilgili deyim bulunmaktadır (URL1). Türk dilinde ise 22 adet Burun ile ilgili deyim bulunmaktadır (URL2). Alman Dili ile ilgili burun deyimlerinin Türk diline göre çok olması Dil’deki fakirliği veya zenginliği ifade etmez. Yalnızca Türkçedeki farklı kültürel yaşanmışlıklar burun kavramı yerine farklı kavramların deyim olarak kullanıldığını söyleyebiliriz. Alman ve Türk Dilindeki burun ile ilgi deyimlerin birbirleriyle aynı, benzer ve farklı kavramlar ile ifade edildiği ortaya çıkmıştır. Aynı zamanda her kültür kendi yaşanmışlıkları doğrultusunda oluşturdukları gerçekleri ifade ederken bedenini kullanarak nükteli ifadelerde bulunmak istemiştir. Aynı olaylara farklı çevresel ve bedensel tecrübeler edinerek farklı deyimler türetmişlerdir. Deyimler sonuç olarak söz varlığının genişliğini, bireyin anlama ve anlatma becerisini olumlu yönde etkiler (Demir & Melanlıoğlu, 2011, 633). Kaynaklar Demir, T. & Melanlıoğlu, D. (2011). Türkçe öğretiminde deyimlerin çağrışımla kazandırılması, Gazi Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 31, 3, s. 631-649 Gönen, S. (2008 ). Deyimlere şekil açısından bir yaklaşım Selçuk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Edebiyat Dergisi, 20, s. 207-217 Lakoff, G.& Johnson, M. (1998). Leben in Metaphern, Carl-Auer Systeme, Heidelberg Lakoff, G.& Johnson, M. (1999). Philosophy in the Flesh. The embodied mind and its challenge to western thought, New York. Kınsız, M. (2011). Kültürel Metaforlar Aracılığıyla Yabancı Dil Öğretimi, Ekev Akademi Dergisi Yıl: 15 Sayı: 47 s. 383-388 Kovecses, Z. & Szabo, P. (1996). Idioms: A View from Cognitive Semantics, Applied Linguistics, Vol 17, No 3 ©Oxford University Press Mund. (2018) . https://www.phrasen.com/tags/mund Erişim Tarihi: 18.09.2018 Rosch, E. (1983). Prototype classification and logical classification: The two systems. In E. F. Scholnick (Ed.), New trends in conceptual representation: Challenges to Piaget's theory? Hillsdale, NJ: Erlbaum. Sakaoğlu, S. & Berat, A. A. (2007) Türk Halk Edebiyatı (Ders Notları) Konya Schwarz, M. (2008). Einführung in die Kognitive Linguistik, UTB, ISBN 978-3-8252- 1636-8 URL1 https://www.phrasen.com/tag/nase?page_de Erişim Tarihi: 09.10.2019 saat 13:50 URL2 https://www.lafsozluk.com/2012/03/burun-ile-ilgili-deyimler-ve-anlamlari.html Erişim Tarihi: 09.10.2019 saat 15:45. 266 Ferit Devellioğlu’nun Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat’ı Üzerine Düşünceler M. Faruk TOPRAK1 Özet Bu çalışma, Ferit Devellioğlu’nun kapsamlı sözlüğü olan Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat’ında yer alan özellikle Arapça ve diğer Sâmî kökenli kelimeleri inceleyerek bunların yanlış anlamlandırılması, yanlış yazımı/imlâsı ve yanlış köke dayandırılması üzerinde durmaktadır. Devellioğlu Sözlüğü, zahmetli, titiz bir çalışmanın ürünü olmakla birlikte kelime sayısının çokluğu ve bunların çağlar içinde kazandıkları ve kaybettikleri anlamlar göz önünde bulundurulduğunda, bazı eksiklik ve hataların meydana gelmesi kaçınılmazdır. Dolayısıyla biz bu çalışmamızda, sözlüğün değerini, önemini ve bilim dünyasında hâlâ bir başvuru eseri olduğunu ikrar edip yapıcı anlamda bir eleştiri yapmayı ve bu esere bir katkıda bulunmayı amaçlamaktayız. Bu çalışmada, sözlüğün 1978 Yılında yapılan 3. Ofset baskısı esas alınmıştır. Anahtar Kelimeler: Ferit Devellioğlu, Osmanlı Türkçesi, Sözlükçülük, Leksikoloji, Sözlük Eleştirisi Abstract This work deals with misunderstanding of the Arabic and other Semitic words which have been mentioned in Ferit Devellioğlu’s Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat (Ottoman-Turkish Encyclopedic Dictionary). It also deals with misspelling of those words and mistakes about their origin. The dictionary, mentioned above, is the product of a long and laborious work and it is normal to have some mistakes/faults in it. Because this work contains numerous which have lost their true meaning during the past centuries. Thus, we aim at to contribute to this dictionary, professing it is valuable and importane work. Key Words: Ferit Devellioğlu, Lexicology, Ottoman Turkish, dictionary criticism, Etymology Giriş Ferit Devellioğlu tarafından hazırlanan ve ilk baskısı 1962 yılında yapılan Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat, Giriş kısmında müellifin de belirttiği gibi, Osmanlıca’da kullanılan Arapça ve Farsça kökenli kelimeleri içermektedir. 13 yıllık bir çalışma ve araştırmanın ürünü olan ve hazırlanışı sırasında birçok klasik eserden de yararlanılan bu sözlük, zengin bir söz varlığı içermektedir. Ancak yine de gerek kelimelere yüklenilen anlamlar ve gerekse eksik bazı bilgiler nedeniyle eleştiriye açıktır. Gözümüze çarpan – ve bizce düzeltilmesi ve dikkat çekilmesi – gereken konuları, maddeler halinde aşağıda sunmaktayız: 1. Yanlış / Tartışılabilir Bilgiler  Enbâr : Bugün daha çok ambar ya da anbar diye telaffuz ettiğimiz bu kelime, sözlükte Arapça kökenli olarak gösterilmekte ve tekilinin de nibr olduğu ifade 1 Prof. Dr., Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Arap Dili ve Edebiyatı A.B.D.

[email protected]

267 edilmektedir (FD: 263). Ancak biz, gerek klasik ve gerekse çağdaş Arapça sözlüklerde böyle bir bilgiye rastlamadık. Arapça’da minber kelimesinin de türediği ve “sesinin tonunu yükseltti” anlamına gelen ‫ نَبَ َر‬fiili olmasına rağmen, bu kelimenin Farsça’dan Dilimize geçtiği (TS : 112) ve “doldurmak” anlamına gelen ‫( انباشتن‬enbâşten) fiilinin şimdiki zaman hâli olduğu malumdur (FA : 158).  Encâm : “son, nihayet” anlamına gelen bu kelime Arapça kökenli olarak gösterilmiştir (s. 263). Bu kelime, Farsça asıllıdır (TS : 797).  Gayyâ : Sözlükte, Cehennemde bir kuyu veya bir dere (FD:336) şeklinde açıklanan bu kelime, edebiyatımızda da hemen hemen aynı anlamda kullanılır. Ancak bu sözlük ansiklopedik bir eser olduğuna göre, efsanevi ve mitolojik bilgiler yerine gerçek bilgiler vermek daha uygun olacaktır. Gayyâ Vadisi yorumu, bizce, Kur’ân-ı Kerim’deki َ َ‫ف َي ْلقَ ْون‬ .‫غ ًّيا‬ َ َ‫ت ف‬ َ ‫س ْو‬ َّ ‫ف أَضَاعُوا الص َََّلةَ َواتَّبَعُوا ال‬ ِ ‫شه ََوا‬ َ َ‫فَ َخل‬ ٌ ‫ف ِم ْن بَ ْع ِد ِه ْم َخ ْل‬ Sonra onların arkasından öyle nesiller türedi ki, namaz (kılma duyarlılığın)ı kaybettiler ve şehvetlerine kapılıp-uydular. Böylece bunlar azgınlıklarının cezasıyla karşılaşacaklardır. (Meryem Sûresi : 59) âyetinde geçen ve “sapıklık, azgınlık, taşkınlık” gibi anlamlara gelen ve kendisinden bir öneki fiilin mef’ûlü olan Gayy mastarının çağlar içinde farklı şekillerde yorumlanmasından kaynaklanmıştır. Bu kelime, zamanla – ayetteki konuların siyak ve sibakının da bir sonucu olarak – “Cehennemde bir vadi” anlamı kazanmış olmalıdır.  Dehlîz : Kökeni Arapça olarak gösterilen bu kelime, Türkçe’ye bu dilden geçmiş olsa bile, asıl kökeninin Farsça olduğunu belirtmek lâzımdır (TS : 612; FA: 517). Arap Dili’ne başka dillerden geçen kelimeleri konu alan sözlükler de bunu teyit eder. Dilciler, bu kelimenin Farsça olduğunu özellikle vurgularlar (el- Cevâlîkî : 70; İbn Manzûr : IV, 429). Ayrıca hol, koridor (FD : 204) olarak verilen anlamı biraz daha genişletilerek üstü kapalı dar ve uzun geçit (TS : 612) şeklinde tanımlanabilirdi.  Betûl : Bu ismin ilk anlamı olarak “Erkeklerden çekinen namuslu kadın” (FD:116) denilmektedir. Bu açıklama yetersizdir. Anlamı biraz daha genişletip “karşı cinsle bir arada olmayan kadın, erkeğe ilgi duymayan, bâkire vs.” denilebilirdi. Şunu da belirtmek gerekir ki Betûl terimi, Hıristiyan Araplarda sadece kadınlar için değil, bir kadınla asla birlikte olmamış erkekler için de 268 kullanılır ki bu özellikle ruhban sınıfı için bir zorunluluktur. Nitekim bazı mezheplerde, rahip, patrik olabilmek için Bâkirlik (‫ )البتولية‬esastır. 2. İmlâ / Baskı Hataları Bu sözlükte azımsanmayacak miktarda baskı ve imlâ hatası bulunmaktadır. Böyle kapsamlı bir eserde bu tür hataları, zamanın koşullarını da göz önünde bulundurarak, olağan karşılamak gerekir. Ancak bazı hatalar, - çok basit görünse bile - kelimenin aslı, kökeni, anlamı konusunda okuyucuyu/araştırmacıyı yanıltabilmektedir. Meselâ “cariyeler” anlamına gelen İmâ’ kelimesinin emen’in çoğulu olduğu belirtilir (FD : 516). Doğrusu, eme’nin (ٌ‫ )أ َ َمة‬çoğulu olacak. Böyle bir durum, kelimenin kökü hakkında yanlış bilgi sunabilmektedir. Buna benzer diğer bazı örnekleri aşağıda sunuyoruz:  Cehennem anlamına gelen kelimelerden biri olan havye, “haviye” şeklinde yazılmalıydı (FD:160). Aynı maddede, yine “ateş, cehennem” anlamına gelen isimlerden birisi olan lâzî de muhtemelen Kur’ân’de geçen ‫ظى‬ َ َ‫ ل‬kelimesinin yanlış okunmuş şeklidir. Me‘âric Sûresi’nin 15. ve 16. Ayetlerinde zikredildiği gibi: ‫ نَ َّزاعَةً ِللش ََّو ٰى‬، ‫ك َََّل إِنَّهَا لَ َظ ٰى‬ Fakat ne mümkün! Bilinmeli ki o (cehennem) alev alev yanan, derileri kavurup soyan bir ateştir.  Deprem anlamına gelen zilzâl kelimesi, iki ayrı yerde zulzâl ve zelzâl olarak okunmuş. (FD : 1415, 1438)  Vatnî )‫ (وﻁني‬kelimesi, üzerine basma, çiğneme anlamıyla verilmiştir (FD: 1370). Aynı sayfada, yine bu anlamı ifade eden ‫ وﻁم‬kelimesi zikredilmiş ve kökü Arapça olarak belirtilmiştir. Bu kelimelerin böyle anlamlar ifade ettiği vâki değildir. Bizce böyle yazılmış olan bu kelimeler, yine aynı anlama gelen ‫ئ‬ َ ‫َو ِﻁ‬ olmalıdır. Nitekim aynı sayfadaki vaty maddesinde buna işaret edilmiştir.  “Çok bağışlayan, çok bağışta bulunan” anlamına gelen ‫ وهوب‬kelimesi, vühûb şeklinde yazılmış olup doğrusu vehûb olmalıdır (FD: 1386).  Günümüzde Kuzey Afrika’nın ortasında Tunus merkezli tarihi bölgeye tekabül eden Mağrib-i Evsat yerine sehven Mağrib-i esvât (FD: 672) denilmiştir. 269  Faale : (fâil’in çoğulu) “failler, yapanlar maddesinde ‫ فعل‬kelimesi ‫ فعلة‬şeklinde yazılmalıdır (FD: 296).  Teşne-dil : Can ve gönülden istekli anlamına gelen bu tamlama, a. (Arapça) kökenli gösterilmiştir (s. 1318). Doğrusu Farsça olacak.  Lâ-yen-azl ifadesi, Lâ yen‘azil (‫ )لَ يَ ْن َع ِز ُل‬olmalı (s. 649)  Lâ-yetenâhî ifadesi Lâ-yetenâhâ (‫ )لَ َيتَنَاهَى‬olmalı (s. 650)  Kenarlar, sahiller, kıyılar, yanlar anlamına gelen hâfât kelimesi, fâ harfinin şeddelenmesi suretiyel hâffât şeklinde okunmalıdır (FD : 370).  “Mekke putlarından biri” olarak tanımlanan İsâf’ın yazımında hata vardır (FD : 538). İsâf’ın yazımı da sözlükte olduğu gibi ‫ عصاف‬değil de ‫ إساف‬şeklinde olmalıdır. 3. Gramer / İrâb Hataları  Ebbed-Allahü mecdühu (Allah onun mecd ve şerefini dâimî kılsın) cümlesindeki mef’ûl, mecdehu şeklinde okunmalıdır. (s. 233)  Enâre-Allahü-kabruhu (Allah onun kabrini aydınlatsın) cümlesindeki mef’ûl, kabrehu şeklinde okunmalıdır. (s. 262)  Unveten : “zorla, cebirle” (s. 1348) anlamına gelen bu kelime anveten diye okunmalı. 4. Ansiklopedik Bilgilerdeki Hatalar Devellioğlu Sözlüğü’nün özellikle Türk Mûsikîsi ve Makamları konusunda ayrıntılı bilgiler verdiği göz önünde bulundurulduğunda, dünya kültürüne ait bazı konularda da - derin kitabî bilgi vermekten kaçınmak şartıyla – biraz daha aydınlatıcı ve gerçeklerle çelişmeyecek bilgiler sunması uygun olurdu. Bunlardan bazılarını aşağıda sunmaktayız:  İbn Teymiyye, Heratlı meşhur Hanbeli alim diye tanıtılır (FD: 481). Halbuki İbn Teymiyye, bugün Bilâdu’ş-Şâm’ın bir beldesi olan Harran’da dünyaya gelmiştir.  İhvan-üs-safa’ ve hullân-ül-vefâ, Sözlükte de belirtildiği gibi sadece “Arap Edebiyatında dünya çapında bir cereyan uyandırmış teşekkül” (FD: 505) olmayıp “IV/X. Yüzyılda Basra’da ortaya çıkmış, dinî, felsefî, siyasî ve ilmî 270 amaçları olan, faaliyetlerini gizli olarak sürdürmüş organize bir topluluğun adıdır.” (Uysal : XXII, 1-6)  Himyer, “Yemen’de bir şehir adı” diye tanımlanmıştır (FD: 443). “Himyer, M.Ö. 115-M.S. 525 yılları arasında Yemen’de hüküm süren bir Arap hânedanı ve devletidir.” şeklinde bir tanım daha uygun olacaktı (Algül : XVIII, 62-63).  Süryâni, “Eski Suriye (Şam) halkından, onların eski dinlerinden olanlar” şeklinde tanımlanmakla yetinilmiştir. (FD: 1165). Bu bilgi yetersiz olup Süryaniler hakkında en azından “Genel olarak Irak ve Suriye Türkiye’nin güneydoğusunda yaşayan, doğu Hristiyan kiliselerine mensup olan, kendi kadim dil ve alfabelerini muhafaza eden bir millet” diye tanımlamak daha uygun olurdu.  Ya’kubî maddesinde, “Allah’ın birliğine ve Hz. İsa’nın insan olduğuna kâil bulunan Ya’kub adında bir piskoposun çıkardığı mezhebden veya bu mezheble ilgili olan” (FD : 1389) denilmektedir. Hıristiyan Dünyasında ve özellikle Ortadoğu Hıristiyanları arasında Yakûbilik yanlış algılanmakta; hatta bu tanımın ne kadar doğru olduğu tartışılmaktadır. Genelde Yakûbiler, Süryanilerin bir kolu olarak kabul edilir. Ancak İslâm Ansiklopedisi’nde bu taife, doğrudan Süryanilerin bizzat kendileri olarak gösterilir (Çelik : XXXVIII, 175-178).  Sâbiîn, geçmiş çağlardan beri Müslüman toplulukları tarafından yanlış anlaşılmış; hatta hiç tanınmamış ve bu sözlükte de belirtildiği gibi “Yıldıza tapanlar” (FD : 1086) diye algılanmıştır. Ancak son araştırmalar, Sabiîlliğin, Güney Mezopotamya’da yaşayan ve ışık-karanlık düalizmine dayalı gnostik inançlarıyla tanınan topluluğun bağlı olduğu din olduğunu ortaya koymuştur (Gündüz : XXXV, 341-344).  Zeydiyye : İslâm’ın ilk fırkalarından biri olan Zeydîlik, sözlükte “Hz. Hüseyin’in evladından Zeyyâd bin Ali Zeyn-ül-Âbidîn’in etbâına verilen bir ad” (FD : 1424) şeklinde tanımlanmıştır. Burada adı geçen ve Hz. Ali’nin soyundan gelen kişi, Zeyyâd değil Zeyd olacak (el-Bağdâdî : 22).  Kelile ve Dimne : Asıl adı Pançatantra (Beş düşündürücü nasihat kitabı) olup öğüt vermek amacını taşıyan Hint kökenli bir masal kitabı olan bu eser, sözlükte, “Kuşlar ve diğer hayvanlar hakkında Hintçe yazılmış bir hikâye kitabı olup İranlı Hüseyin vaiz tarafından Envâr-ı Süheylî adıyla Farsça’ya; daha sonra 271 Hümâyunnâme adıyla Osmanlıca’ya tercüme olunmuştur” (FD : 221) şeklinde tanıtılmıştır. Bu son bilgiler de yararlı olmakla birlikte bu ünlü klasik nesir eseri ve kökeni hakkındaki bilgiler yetersizdir.  Üskuf : Papas anlamı verilmiştir (FD : 1357). Hıristiyanlıkta daha üst bir ruh3anî makam olan “piskopos” anlamı ifade etmesi bizce daha uygundur.  Muvaşşah’ın Klasik bir Arap manzumesi olduğu ifade edilmiş (FD : 832); ancak özellikle Endülüs’te ortaya çıkıp oradan diğer bölgelere yayıldığı belirtilmemiştir.  Allah maddesinde geçen “Peder-Oğul-Ruhullah telakkilerine uygun bir teslistir.” (FD : 37) ifadesi dikkat çekicidir. Hıristiyan Akidesinin temeli olan Teslis, literatürde daha çok Peder (Baba)-Oğul-Kutsal Ruh ıstılahıyla bilinir.  Ebu Cehil’in asıl adının Ömer olduğu belirtilir (FD : 237). Doğrusu Amr’dır. Müellif, ‫ع َم ُر‬ ُ ile ‫رو‬ ٌ ‫‘ َع ْم‬ı karıştırmıştır.  “Çarşamba Günü” anlamına gelen Yevmu’l-Erbi‘â’ yerine Yevmu’l-Erbaa denilmiştir (FD : 270).  Dürzî maddesinde tek kelimeyle “Lübnanlı” demekle yetinilmiştir (FD : 231). Dürzîlik, Fâtımî halifelerinden Hâkim-Biemrillâh döneminde (996-1021) Vezir Hamza b. Ali tarafından kurulan dinî/mezhebî bir fırka olup mensupları bugün genellikle Lübnan, Ürdün, İsrail ve Suriye’de yaşamaktadırlar. 5. Türetme Konusunda Yanlış Tesbitler  Ensice kelimesinin dokumalar, kumaşlar, örmeler anlamına geldiği belirtilirken bu kelimenin “Arapça bir kalıba sokularak uydurulduğu” ifade edilmiştir (FD : 268). Doğrusu, bu kelime uydurma olmayıp tekili ‫‘ نَسِيج‬dir ve ‫ أ َ ْف ِعلَة‬kalıbında çoğul yapılmıştır (MAE : 1189). Bu çoğul şekliyle özellikle bugün bir Histoloji terimi olarak kullanılmaktadır.  İhtişam kelimesinin bugün dilimizdeki karşılığı olan tantana, debdebe, şanlı görünüş (FD : 503) olmakla birlikte bunun Arapça’daki asıl anlamının utanma, çekinme, sakınma olduğu belirtilmeliydi.  Kürsî kelimesinin çoğulu Kürâsî olarak verilmiştir (FD : 639). Doğrusu kerâsî ‫ ك ََرا ِسي‬olacaktır. 272  Tembel, üşenici (FD : 641) anlamına gelen küsûl kelimesi, kesûl şeklinde yazılıp okunmalıdır.  Alçak, pinti, aşağılık kimseler anlamına gelen leîmân kelimesi (FD : 654), a.s. (Arapça, sıfat) kısaltmalarıyla gösterilmiştir. Burada eksik olan, kelimenin sonundaki -ân ekinin Farsça olduğunun belirtilmemesidir. Dolayısıyla parantez içinde a.f.s. kısaltması yapılmalıydı. Sonuç Ferit Devellioğlu’nun bu eseri, Cumhuriyet Dönemi’nde hazırlanmış en kapsamlı ve başarılı sözlüklerden biri olup araştırmacılara büyük ölçüde yardımcı olacak, yol gösterecek düzeydedir. Eser, uzun ve yorucu bir çalışmanın ürünü olup böyle bir eseri vücuda getirmek için nice kaynaklara inilmiş ve nice eserler incelenmiştir. Bizim bu değerli eser için yaptığımız eleştiriler, onun değerine halel getirmeyip hemen her çalışmada olabilecek hata ve yanlış tespitlere dikkat çekmek amacıyladır. Yazıldığı dönemin şartları göz önünde bulundurulduğunda, geniş bir coğrafyaya yayılmış derin bir Türk-Arap-Fars ortak/karma kültürüne ait lafız ve ıstılahları toplayıp bir araya getirmek ve bunları kaleme almak, başlı başına zor, zahmetli bir o kadar da onurlu bir iştir. Ancak özellikle tarihî, coğrafî, dinî vb. terimleri tanımlarken temel kaynaklara inilmediği ve verilen bilgilerin doğruluğunun tartışılacağı da bir gerçektir. KISALTMALAR FA Ferheng-i ‘Amîd FD Ferit Devellioğlu Sözlüğü MAE el-Mu‘cemu’l-‘Arabiyyu’l-Esâsî TS Türkçe Sözlük Yay. Yayımlayan KAYNAKÇA Algül, H. (1998), “Himyerîler”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, İstanbul, XVIII, 62-63 ‘Amîd, H. (1335 h.ş.) Ferheng-i ‘Amîd, Tahran 273 El-Bağdâdî, A. (1990), el-Fark beyne’l-firak, Yay. Muhammed Muhyiddîn Abdulhamîd, el-Mektebetu’l-‘asriyye, Lübnan El-Cevâlîkî, M. (1867), el-Mu‘arreb min kelâmi’l-a‘cemî, yay. E. Sachau, Leipzig Çelik, M. (2010), “Süryaniler”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, İstanbul XXXVIII, 175-178 Devellioğlu, F. (1978) Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat, 3. Ofset Baskı, Doğuş Ltd. Şti. Matbaası, Ankara Gündüz, Ş (2008), “Sâbiîlik”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, İstanbul, XXXV, 341-344 İbn Manzûr (1416/1995), Lisânu’l-‘Arab, Beyrut - Lübnan, II el-Mu‘cemu’l-‘Arabiyyu’l-Esâsî (1989) Tunus Türkçe Sözlük (2011) Türk Dil Kurumu Yayınları, No. 549, 11. Baskı, Ankara Uysal, E. (2000), “İhvân-ı Safâ” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, İstanbul, XXII, 1-6 274 Schweiger-Lerchenfeld’in “Hilâlin Altında” Adlı Seyahatnamesinde Türk İmgesi Mehmet Burak BÜYÜKTOPÇU1 Özet Bu çalışmada, Avusturyalı seyyah Amand Freiherr von Schweiger-Lerchenfeld’in (1846-1910) Osmanlı İmparatorluğu’na ve İstanbul’a yaptığı seyahat esnasında Osmanlı Ordusu ve Türkler hakkında edindiği izlenimleri aktardığı, 1876 yılında yayımlanan “Hilalin Altında” isimli seyahatnamesi incelenmiştir. Çalışmada, seyahatin gerçekleştiği dönem hakkında kısa bir tarih bilgisi verildikten sonra, seyahatnamede aktarılan oryantalist bakış açısından kaynaklanan önyargılara dayalı Osmanlı, Müslüman ve Türk imgesi olumlu ve olumsuz çağrışım alanlarına göre sınıflandırılarak yorumlama yöntemiyle incelenmeye çalışılmıştır. Yapılan inceleme sonucunda, seyyaha göre, Müslüman ile Türk kelimesinin aynı çağrışım alanına sahip olduğu, bunun sonucunda ise, seyahatnamede Müslümanlara özgü sözcüklerle de aslında Türkleri kastettiği anlaşılmıştır. Ayrıca, seyahatnamenin kaleme alındığı dönemin Sultan Abdülmecid ve Sultan Abdülaziz dönemleri olması sebebiyle, seyyahın Sultanlar hakkındaki izlenimleri de ayrıntılı bir biçimde incelenmeye çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Osmanlı İmgesi, Sultan Abdülaziz, Seyyahların Gözünden Osmanlı, Türk İmgesi, Avusturyalı Seyyah’ın Osmanlı İzlenimleri The Image of Turk in Schweiger-Lerchenfeld's Travel Book Titled "Under the Half-moon" Abstract This paper investigates Austrian traveler Amand Freiherrn von Schweiger-Lerchenfeld's (1846-1910) travel book titled "Under the Half-moon" (1876) in which the author conveys his impressions of the Ottoman Army and Turks that he gained during his travel to the Ottoman Empire and Istanbul. After giving a brief, historical information on the period of the travel, the paper categorizes the image of the Ottoman, Muslim and Turk according to its positive and negative impressions and, with the method of interpretation, probes this image which is based on the prejudices arising from the orientalist point of view employed in the travel book. As a result of the analysis carried out, it is seen that, according to the traveler, the words Muslim and Turk have the same associative field and therefore he actually refers to Turks by words peculiar to Muslims in the travel book. Besides, due to that the book was written during the time when Sultan Abdulmecid and then Sultan Abdulaziz had the throne, the traveler's impression of the Sultans is scrutinized. Keywords: The Image of Ottoman, Sultan Abdulaziz, The Ottoman from the Perspective of Travelers, The Image of Turk, Austrian Traveler's Impression of the Ottoman 1 Dr. Öğr. Üyesi, Kafkas Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi, Alman Dili ve Edebiyatı,

[email protected]

275 Birbirimizin şimdisinde yer alacaksak Öyle ya da böyle birbirimizin geçmişini Paylaşabilmek zorundayız. Johannes Fabian 1. Lerchenfeld Kimdir? Lerchenfeld, tam adıyla Amand Freiherrn von Schweiger-Lerchenfeld, 17 Mayıs 1846’da Viyana’da doğmuş ve 24 Ağustos 1910’da Viyana’da ölmüştür. 1861 yılında başladığı Wiener Neustadt Askeri Akademisi’nden mezun olduktan sonra 1866 yılında İtalya seferine katılmıştır. 1871 yılında ordudaki görevinden istifa ederek seyahat etmeye başlayan yazar, 1875 yılında Yunanistan’a ve sonra 1876 yılından itibaren Ermenistan, Bosna, Bulgaristan, Karadeniz, Anadolu, Adriyatik Denizi, Afrika ve Tuna Nehri’nden Kafkas bölgesine kadar seyahat etmiştir. Seyahatnamelerinin yanı sıra doğa bilimi, etnografya, haritacılık vs. ile ilgili de yayınları bulunan seyyahın bir de 1889 yılında kuruculuğunu yaptığı ve ölümüne kadar sürdürdüğü gazetesi olmuştur. (Wurzbach, 1876: 359; Dietrich, 2001: 40) 2. İmge Kavramı ve İnceleme Yöntemleri Seyyahın seyahatnameleri arasında Osmanlı’ya yaptığı seyahati kaleme aldığı, 1876 yılında Hilalin Altında (Unter dem Halbmond) başlığı ile yayımlanan seyahatnamesinde Osmanlı’yı, Müslümanları ve Türkleri nasıl gördüğü ve aktardığı sorularına yanıt aranacaktır. Seyahatnamedeki imgeler ortaya koyulurken imge inceleme yöntemlerinden olan optik imge, düşünsel imge, algısal imge ve dilsel imge inceleme yöntemlerinden oluşan eklektik kuramdan yararlanılacak ve imgeler nesnel yorumlama yöntemiyle aktarılacaktır. Alanlara göre farklı tanımlamaları olsa da, “zihinde tasarlanan ve gerçekleşmesi özlenen şey, düş, hülya, genel görünüş, izlenim, imaj, duyularla alınan bir uyaran olmaksızın bilinçte beliren nesne ve olaylar” (TDK, 1998: 1076) olarak genel anlamda tanımlanan imgeyi Wilpert, (1989: 100) “gündelik dilin kaybolmak üzere olan görsel ifadelerini güncelleştiren ve arttıran yazındaki görsel çağrı aracı olarak dilsel ve görüntüye dayalı ifadelerin, tüm biçimlerin genel bir tanımı” olarak yorumlamaktadır. Bununla birlikte, imgeler bir ideolojiyi yaymak için başvurulan propaganda araçlarından biri olarak edebiyat incelemelerinde öteki kavramını araştırmak ve sosyal 276 psikoloji alanındaki kalıp yargıları (stereotypen) ortaya koymak için sıkça kullanılmaktadır. İmgenin etkileşim alanları göz önüne alındığında imge için şu tanım yapılabilir. İmge, önyargıları ortaya çıkarma özelliğiyle çok fazla yorumlama ve görünüm evrenine sahip olan, genellikle öznel tutumla oluşturulan, tasarım ve yaratı arasındaki bağ ile ortaya çıkan, dilin çeşitli söz sanatlarından yararlanılarak zihinde oluşturulan resim, görünüm, tasavvur ya da görüntüdür. (Büyüktopçu, 2019: 405) Seyyahın ortaya koyduğu imgelerde çoğunlukla Sultan Abdülmecid ve Sultan Abdülaziz tasvir edildiği için bu dönemlere de kısaca değinmenin faydalı olacağı düşünülmektedir. 3. Abdülmecid Dönemi Sultan II. Mahmud’un oğlu olan Sultan Abdülmecid, 25 Nisan 1823’te İstanbul’da doğmuştur. İleri derecede eğitim ve ahlak bilgisi verilen Sultan, 1 Temmuz 1839’da babasının ölümü üzerine henüz on altı yaşındayken tahta çıkmıştır. Devlet idaresindeki tecrübesizliğini bilen Sultan, devletin önde gelenlerinin nasihatlerini dinleyeceğini vaat etmiştir. Yabancı sefirlere de II. Mahmud’un ıslahatına devam edileceği haberi verilmiştir. Bununla beraber, Mısır meselesi Nizip yenilgisi ile farklı bir hâl alınca Mustafa Reşit Paşa önderliğinde Gülhane Hatt-ı Hümayunu başka bir deyişle Tanzimat Fermanı 3 Kasım 1839’da ilan edilmiştir. Bu ferman sayesinde, Avrupa devletleri ile Osmanlı arasında krize dönüşen Mısır Meselesi de çözüme kavuşturulmuştur. Ancak, Osmanlı Devleti’nin Kırım Meselesi yüzünden Rusya ile de karşı karşıya gelmesi kaçınılmaz olmuş ve Kırım Harbi 30 Mart 1856’da imzalanan Paris Antlaşması ile son bulmuştur. Bu savaşta ordularıyla Osmanlı’nın yanında olan müttefik devletler Sultan Abdülmecid’den Tanzimat Fermanı’nı tasdik eden ve onu tamamlayıcı nitelikte olan Islahat Fermanı’nı koparmayı başarmışlar (18 Şubat 1856) ve bu ferman Paris Antlaşması esnasında da dile getirilmiştir. Bu sorunların yanında Sultan Abdülmecid demiryollarının geliştirilmesine önem vermiş ve aynı zamanda Avrupa devletlerinin yönetim şeklini de yakından incelemiştir. Halkın şikâyetleriyle de yakından ilgilenen Sultan, ihtiyaçları ve şikâyetleri yerinde görmek arzusu ile yurtiçinde çeşitli seyahatlere çıkmıştır. Sultan Abdülmecid döneminde eğitim alanında da önemli faaliyetlerde bulunulmuş, ilköğretim zorunlu hale getirilmiş ve ücretsiz olmuştur. Çeşitli buhran ve karışıklıkların rol oynadığı Abdülmecid döneminde imar faaliyetleri de görülmüştür. Dolmabahçe Sarayı, Beykoz Kasrı, Mecidiye Camii ve Teşvikiye Camii 277 bu dönemde yaptırılan önemli eserler arasında yerlerini almıştır. Sultan Abdülmecid, 25 Haziran 1861’de veremden vefat etmiştir. (Topuz, 2017; Ortaylı, 2016: 261-298; Koçoğlu, 2014) 4. Abdülaziz Dönemi II. Mahmud’un oğlu ve Abdülmecid’in kardeşi olan Sultan Abdülaziz 1830 yılında doğmuş ve Abdülmecid’in saltanatı döneminde serbest bir hayat yaşamıştır. Arap Dili ve Edebiyatı tahsili gören Sultan, musiki dersleri de almıştır. Abdülaziz, sporla da yakından ilgilenmiş, avcılık, güreş ve yüzme gibi faaliyetlerde bulunmuştur. 25 Haziran 1861’de ağabeyinin ölümüyle tahta çıkmıştır. Abdülaziz Dönemi'nde’(1861- 1876) Osmanlı Devleti’nde yaşanan mali sıkıntılar nedeniyle kemer sıkma politikaları uygulanmış, sarayda altın ve gümüş kullanımı yasaklanmış ve Sultan da harem kurmayacağının sözünü vermiştir. Rüşvet konusunda çok hassas olan Sultan, rüşvet alan memurları cezalandırarak bu konuya ne kadar önem verdiğini de ortaya koymuştur. İngiliz kraliçesi Viktorya’nın ve Fransa imparatoru III. Napolyon’un dostane davetlerini kabul eden Sultan, 21 Haziran 1867’de Avrupa seyahatine çıkmış ve yabancı ülkelere seyahate çıkan ilk Osmanlı padişahı ve Hıristiyan dünyasına dost olarak giden ilk halife olmuştur. Ancak, Avrupa ziyaretinden sonra Batı’nın ihtişamlı yaşamına kendini kaptıran Abdülaziz, savurgan bir tutum içerisine girmiştir. Abdülaziz döneminde dış borçların artması, yıllık bazda Osmanlı Devleti’nin çok yüksek faizler ödemesine sebep olmuş, devlet bu borçları ödeyemeyince faizin yarısını ödeme kararı almıştır. Ancak bu karar, Avrupa devletlerinin tepkisini çekmiştir. Sultan Abdülaziz'in saltanatı bu karmaşalarla geçmiş ve Osmanlı Devleti’ne yaptırımları da içeren Berlin Memorandumu Sultan’a tebliğ edilemeden, 1876 yılında Abdülaziz tahttan indirilmiş ve yerine Sultan V. Murad geçmiştir. (İrtem, 2004; Aksüt, 1944; Ortaylı, 2016: 229-298) 5. Schweiger-Lerchenfeld’in “Hilâlin Altında” Adlı Seyahatnamesinde Türk İmgesi Seyahatnamede önce tarih bilgisi veren seyyah, ilk olarak İstanbul’un fethi konusuna değinmiş ve bununla ilgili olarak şunları söylemiştir: İstanbul’un Türkler tarafından 1453 yılında fethedilmesinin hesapta olmayan uğursuzluk olduğunun özellikle vurgulanmasına gerek yoktur. 2 (Lerchenfeld, 1876: 51) 2 Bu çalışmada, Almancadan yapılan alıntılar Türkçeye yazar tarafından çevrilmiştir. 278 İstanbul’un Türkler tarafından fethedilmesini uğursuzluk olarak niteleyen seyyah, hesapta olmayan söylemiyle okurda iki düşünce oluşturmuştur. Birincisi, Hıristiyanların Türklerin İstanbul kuşatmasından başarısızlıkla ayrılacağını düşündükleri, ikincisi ise, Türklerin bu kuşatmaya cesaret edemeyecekleri düşüncesi. Seyyahın okurda oluşturduğu bu iki düşünce de Türklerin o dönem, Hıristiyan topluluklarında küçümsendiği ve onların İstanbul’un surlarını aşamayacak kadar düşük güçte oldukları algısını yaratmaktadır. İstanbul’u fetheden Fatih Sultan Mehmet’i de eleştirel tutumla aktaran seyyah, Fatih’in İstanbul’a girince yaptığı konuşmayı hiçe sayarak, onun hakkında da şu düşünceleri oluşturmuştur: Bütün kültürel gelişim süreci onun zamanında frenlenmiş ve Güneydoğu Avrupa’daki itibar yüzyıllarca Turan palalarıyla tesis edilmiştir. (Lerchenfeld, 1876: 51) Türklerin kültürel gelişimlerini Fatih’in durdurduğunu aktaran Lerchenfeld, ayrıca Türklerin itibarlarını da korkutarak elde ettiklerini vurgulamıştır. Turan palaları söylemiyle Türkleri katil ve öldürmekten zevk alan bir millet gibi gösteren seyyah, “Türk-İslam Ülküsünü” ise yine kılıç ve palalarla ancak öldürmekten beslenen bir düşünce olarak yansıtmıştır. En az tehdit edilen nokta olarak Akropolis’e, onu, içindeki Hıristiyanlarla elinde tutan memnuniyetsiz Türkler gönderilmiştir ve onlara Orhan’ın karakterinde bir komutan verilmiştir. (Lerchenfeld, 1876: 57) Fatih Sultan Mehmet hakkındaki düşüncelerini aktarmaya devam eden seyyah, Türklerin memnun olmayan bir millet olduğu ve onları tatmin etmenin zor olduğu düşüncesini memnuniyetsiz Türkler söylemiyle aktarırken, Orhan Bey’in o dönemki Bizans topraklarına karşı izlediği fetih politikasına gönderimde bulunarak hem Türkler ile Bizans arasında geçen Palekanon Savaşı’na (1329) atıfta bulunmuş hem de Orhan’ın karakterinde bir komutan diyerek Fatih’in de tıpkı Orhan Bey gibi Bizans’a karşı olduğu imajını yaratmıştır. Ama 20 Nisan’da savaşta bazı değişiklikler oldu; çünkü bu günde Türklerin orantısız üstünlüğüne rağmen (4 Kadırgaya karşı 145 yelkenli) kaybettiği ve çabucak Beşiktaş’taki demirleme yerine geri dönmek zorunda kaldığı ilk deniz mücadelesi vuku buldu. (Lerchenfeld, 1876: 58) İstanbul’un fethinden önce 20 Nisan tarihine gönderimde bulunan Lerchenfeld, Osmanlı kadırgalarını överken, Türklerin ilk deniz mücadelesinde üstün olduğunu dile getirmiştir. 4 kadırgaya karşı 145 yelkenli söylemiyle bu üstünlüğü vurgulayan seyyah, Türklerin korkak olduğu düşüncesini de çabucak demirleme yerine dönen donanma ile 279 aktarmıştır. Osmanlı’ya yaptığı seyahate ilişkin izlenimlerine gelince, yaptığı gezi sırasında karşılaştığı olayları yine Türklere ve İslam’a olan önyargılı tutumuyla aktarmıştır. Sabahın ilk ışıkları süssüz nişlerde yansıyor, bir ya da başka bir aksakallı hacı, Kudüs’ün, İsa Peygamberin kutsal şehrinin harika masalını, Şam’ın yeryüzündeki cennet olduğunu ya da Arabistan’ın peygamberler şehrindeki muhteşem membaı zemzemi anlatıyor. Bu en muhafazakâr İslamiyet’tir, geleneklere çok bağlı, hoşgörüsüz, üşengeç ve kalın kafalı. (Lerchenfeld, 1876: 76) İslam ve dinler tarihi hakkında kendinden sonraki kuşağı aydınlatmak isteyen ihtiyarları, Müslümanlıkta sünnet olan sakal ile aktaran seyyah, bu sakaldan dolayı onları hacı diye adlandırmış ve dinler tarihi hakkında bilgi veren bu ihtiyarları geri kafalı ve geleneksel gibi gösterirken İslam’ı da benzer sıfatlarla nitelemiştir. Seyyahın, İslamiyet’i hoşgörüsüz, radikal, tembel ve kalın kafalı insanların elinde tuttuğu düşüncesini aktarırken, yine önyargılarından hareket ettiği ve o dönemki Müslümanların gayrimüslimlere karşı hoşgörülü oluşlarını hiçe saydığı, öyle ki o dönemlerde var olan Ferman yükümlülükleri gereği gayrimüslimlere “gâvur” demenin bile yasaklanacak kadar Müslümanların hoşgörü ve tevazu sahibi olduğunu görmezden geldiği anlaşılmaktadır. Tartışılmaz Batı etkisi diğer yöne doğru olsa da, kadının sosyal statüsünde en ufak bir değişiklik bile olmamıştır. Hatta zihinsel ve ahlaki eğitim için hiçbir şey olmuyor; dişi olarak fiziksel anlamını yitirdiğinde, sabit fikirli sert erkeklerin oyuncağı olarak sadece bir eşya gibi, Türk aile yapısında viraneye dönmek uğruna yerini dolduruyor. Çocukların eğitimi için de bir şey yapılmıyor, elbette buna karşın, bir veya aynı adamın kendi karısının kıskançlığı, annenin bir sürelik yokluğunda, bir ya da diğer soysuz dişinin, çocuğu en alçak şekilde demoralize etmesini belirliyor. Bu yüzden en iyi durumdaki Türk aile yaşamında, ahlak denilen şeyin bir kırıntısına bile rastlanmaz. (Lerchenfeld, 1876: 79) Sultan Abdülmecid döneminde kadının yeri ve rolüne ilişkin betimlemeler yapan seyyah, Batı’nın aksi yönde olan etkisini vurgularken, kadının statüsünde bir değişiklik olmadığını aktarmak için önyargı ve Türklere yönelik nefret söyleminden beslenmiştir. Müslüman Türk erkeklerini de bağnaz, kaba ve sert olarak niteleyen seyyah, kadınların ailede fizyolojik olarak kadınlıklarını yitirdiğinde, bir biblodan farksız olduğunu aktarmıştır. Tıpkı bir biblo gibi kadının da bir köşesinin olduğunu ve orada çürümeye yani ölüme terk edildiğini aktaran seyyah, çocukların da eğitimden uzak yetiştirildiğini doğrudan aktarım yoluyla dile getirmiştir. Müslümanlıkta şayet gerekse, dört kadına kadar nikâhlanma hakkı olan erkeği yine suçlu gösteren Lerchenfeld, aynı adamın birden fazla eşi olduğu zaman, çocuğu olan eşlerden birinin evin dışına 280 çıktığında, kıskançlık ve hasetlik besleyen diğer bir eşin bu kadının çocuğuna şiddet uyguladığını ve çocuğun ahlakını ve moralini bozmak için türlü hamleler yaptığını aktarmıştır. Ancak, seyyahın bunu yaparken ya özeli genel gibi gösterdiği ya da önyargılı ve olayın aslından habersiz olarak dile getirdiği düşünülmektedir. Zira Aliye’nin de (2012: 49-50) belirttiği gibi İslam’da dört kadına kadar nikâh kıymak, zorunlu haller içinde belli şartlara göre serbest bırakılmış, ancak dört kadınla nikâhlanmak emredilmemiştir. Seyyahın burada da İslam hakkında temel bilgiden uzak, İslam’a ve Türklere karşı önyargı içerisinde olduğu anlaşılmaktadır. Tüm bunlardan hareketle, en iyi durumda olan Türk ailelerini bile ahlaksız olmakla suçlayan seyyah, geleneksel Türk aile hayatını yine kendi dünyasında yorumlamış ve daha üst tabakadaki ailelerin çocuklarını ise şöyle nitelemiştir: Daha yüksek konumdaki ailelerin çocuklarında çoğunlukla en mülayim çocukluk yıllarında ar duygusu kaybolur. (Lerchenfeld, 1876: 79) Yüksek sınıf Türk ailelerin çocuklarını daha serbest ve daha şımarık yetiştirdiğini dolaylı yoldan aktaran seyyah, ileride kötü olacak Türk erkek ve kadınlarının daha çocukluktan kaybettikleri ar duygusundan dolayı geleneksel Türk aile yapısında yukarıda belirttiği gibi hadiselerin olduğunu vurgulamıştır. Ancak, yine burada seyyahın Osmanlı içerisinde iyi bir tedrisat eğitimi verildiğini, çocukların ise Enderun’da çok kaliteli eğitim ve terbiye aldıklarını ve daha çocukluktan askeri disiplinle yetiştirildiklerini göz ardı ettiği görülmektedir. Türk kadınlarının genelde çok güzel oldukları söylenir, ancak Avrupalıların onların her birinin yüzünü görmesi zor olduğu için, bu hep ucu açık bir sorudur. Gerçi yaşmak (peçe) onların alınlarını, ağızlarını ve çenelerini günden güne daha saydam ve daha hoş kapatıyor ama yine de güzel çehrelerin gerçek siluetlerini görmemize izin vermeyecek kadar büyük bir engel. (Lerchenfeld, 1876: 79) Müslüman Türk kadınlarının örtünmesini dile getiren seyyah, kullandıkları peçe için değişik bir betimlemede bulunmuş ve bu peçenin onların çehrelerini kapatması sebebiyle Türk kadınların güzel olduklarının sadece söylemden ibaret kaldığını vurgulamıştır. Daha önceleri koyu renkli olan bu peçenin artık Sultan Abdülaziz dönemine gelindiğinde daha şeffaf bir hal aldığını, bunun da Türk kadınları için daha hoş bir görüntü oluşturduğunu söylese de, yine Türk kadının yüzünü görememekten şikâyet etmiştir. Aslında bu söylemiyle bile seyyah, geleneklerini genel anlamda tıpkı peçe gibi örtülü yaşayan Türklerin yaşam tarzları hakkında pek bilgi sahibi olmadığını ortaya koymuştur. Buna ek olarak, bu peçelerin arkasında nasıl siluetler olduğu seyyah için büyük bir merak konusu olarak yorumlanabilir. 281 Sadece Osmanlı’nın yüksek sosyetesindeki kadınlar hiçbir zaman sokaklarda görünmez. Haremliği terk ettiklerinde, bu çoğunlukla araçlarla, nadiren de tahtırevanlarla olur. (Lerchenfeld, 1876: 79) Osmanlı’da yüksek sosyete kadınlarının çoğunlukla çarşı işlerine koşulmadıklarını, bunu nadiren yaptıkları zamanda ise, genelde araçlarla çıktıkları için onları göremediğini vurgulayan seyyah, yüksek sosyete kadınlarının işlerini çoğunlukla yardımcıları veya hizmetçileri ile hallettiklerini dolaylı yoldan dile getirmiştir. Cemaziyelevvel ayının 21. gününde her yıl İstanbul’da Sultan Abdul Aziz Han’ın tahta çıkışı kutlanır. Galiba 12 İslami kameri aylar içinde en gösterişlisi olan bu kutlama tesadüf eseri, resmi yıldönümünü her doğrultuda arzu edilen görüntüsü ile kutlamak için yaratıcı bir fanteziye gerek duyulmayan yılın bir dönemine denk gelir. (Lerchenfeld, 1876: 99) Burada, seyyahın ortaya koyduğu iki düşünce vardır. Birincisi, Osmanlı tebaanın Sultan Abdülaziz’i çok sevdiği için onun tahta çıkışını herhangi bir hayal gücüne ihtiyaç duymaksızın büyük bir coşkuyla kutladığı; ikincisi ise, zaten gösterişi ve savurganlığı son dönemlerinde çok sevmeye başlayan Sultan’ın bu kutlamalar için her şeyi tertip ettiği ve halkı da bu tertibe yönlendirdiği düşüncesidir. Osmanlı halkının Sultan’a düşkünlüğü veya Sultan’ın yönetimdeki savurgan tutumunu dolaylı yoldan aktaran seyyahın Osmanlı’da Sultan’ın hem dini açıdan hem de geleneksel olarak en değerli kişi olduğu düşüncesinden uzak olarak bu betimlemeyi yaptığı söylenebilir. Abdül Aziz Han’da, karamsarlık olmaksızın, siyasi iktidar olarak İslamiyet’in sönmüş yıldızını görüyoruz. (Lerchenfeld, 1876: 100) Burada seyyah, sözcüklerin yan anlamlarından yararlanarak sönmüş yıldız eğretilemesiyle ayı kastetse de, yani İslamiyet’in sembolü olan ay betimlemesiyle Sultan Abdülaziz’in herhangi bir şüpheye yer vermeksizin İslamiyet’i en iyi şekilde temsil ettiğini söyler gibi hissettirse de, bu aktarımda söz öbeğinin gerçek anlamıyla kullanıldığı düşünülmektedir. Gerçek anlamıyla ele alındığında, söz öbeği onun tahtta görevini hiç yapamadığı düşüncesini ortaya çıkarmaktadır. Seyahatnamesinin başından itibaren Türkleri ve Müslümanları hep olumsuz olarak aktaran seyyahın burada da sözcüklerin gerçek anlamlarından yararlanarak Sultan için olumsuz bir imge oluşturduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Türklerin düzgün yolları olmadığından, daha yükseğe ulaşmak için ne güçlü birlikleri ne de topçuları ya da depoları olabilir. (Lerchenfeld, 1876: 189) Türk ordusunun ekonomik eksiklikler nedeniyle yetersiz olduğunu söylemek yerine, bu durumu yolların düzgün olmamasına bağlayan seyyahın, geçmişte subay olduğu da göz önüne alınarak, askeri bilgisini sorgulamak bir yana, Türk ordusunu zayıf 282 göstermek adına bu yola başvurduğu söylenebilir. Zira Sultan Abdülmecid döneminde yolların geliştirilmesine önem verildiği bilinmektedir. Koşulların zorlamasıyla Sultan, başarıyla imparatorluğun yeniden doğuşuna sebep olacak bir Islahat Fermanı ilan etti. (Lerchenfeld, 1876: 203) Eserinin sonunda yeniden Abdülmecid dönemine gönderimde bulunan seyyah, Osmanlı Devleti’ni neredeyse yıkılmış gibi göstermiş ve Islahat Fermanı’nı devletin yeniden doğuşu gibi nitelemiştir. Ancak tarihi açıdan ele alındığında, Osmanlı himayesinde olan bazı vilayetlerin Batı desteğini de alarak isyan çıkarması ve Osmanlı Devleti’nin askeri ve mali açıdan yetersiz olması sebebiyle bu vilayetlerin talebini karşılamak için Islahat Fermanı’nı ilan ettiği bilinmektedir. Seyahatnamede Türklere karşı hep önyargılı olan seyyahın Osmanlı Devleti’ndeki bu sorunları da işaret etmemesi şaşırtıcı olmamıştır. Sonuç 1846 Viyana doğumlu Avusturyalı seyyahın 1876 yılında Osmanlı’ya yaptığı seyahat esnasında edindiği izlenimleri, Türkler ve Müslümanlar hakkındaki önyargılarını aktardığı seyahatnamede ortaya koyduğu imgeler eklektik imge inceleme yöntemiyle incelenmeye çalışılmıştır. Seyahatnamelerinde tarihi bilgilere de başvurduğu görülen Lerchenfeld’in Türkler hakkındaki düşüncelerini İstanbul’un fethinden itibaren ortaya koyduğu tespit edilmiştir. Türklerin İstanbul’u fethedecek cesarette bir millet olmadıklarını vurgulayan seyyahın, fetih sonrasında da bu durumu talihsizlik olarak nitelediği görülmüştür. Bununla yetinmeyen seyyahın yine önyargılarından hareketle Fatih Sultan Mehmet döneminde halkın kültürel gelişimiyle ilgilenmediğini düşündüğü tespit edilmiştir. Fatih Sultan Mehmet için seyyahın oluşturduğu imgelerle, 1876 yılına gelinmesine rağmen, Martin Luther’in Türkler ve Müslümanlar için oluşturduğu düşmanlığın hiç eksilmeden süregeldiği görülmüştür. Müslümanlık hakkında yeterli bilgi birikimi olmadığı görülen seyyahın, Müslümanları geri kafalı ve yobaz olmakla suçlamaktan geri kalmadığı anlaşılmıştır. İslam’dan ve Müslümanlardan korkulması gerektiği düşüncesini de seyyahın yine Türkleri öldürmekten beslenen bir milletmiş gibi göstererek sağladığı anlaşılmıştır. Türk kadınları hakkında da onur kırıcı imgeler oluşturduğu tespit edilen seyyahın kadınlar için “cahil, haset, fesat ve kültürsüz” gibi imgeleri oluşturduğu görülmüştür. Lerchenfeld’in sadece Türkleri kötülemek için askerlik geçmişini de hiçe 283 sayarak ordunun ekonomik yetersizliğini başka unsurlara bağlaması da dikkat çekici olmuştur. Osmanlı Devleti’nin sultanları için de olumsuz imgeler oluşturan seyyahın özellikle seyahatini gerçekleştirdiği dönem tahtta olan Sultan Abdülaziz’i “eğitimsiz, hovarda, orduyu yönetme kabiliyeti olmayan” gibi sıfatlarla betimlediği ve Sultan Abdülmecid için de “toplumu geriye götüren ve modernizme karşı bir sultan” düşüncesini oluşturduğu görülmüştür. Sonuç olarak, Hıristiyan coğrafyasında Martin Luther öncülüğünde başlayan Türk ve İslam korkusunun, Türkleri hep düşman gibi görme ve öyle zikretme düşüncesinin on dokuzuncu yüzyılın sonlarına gelinmesine rağmen devam ettiği tespit edilmiştir. Ancak tarih sahnesinde adalet anlayışı örnek alınan Türklerin, insanlığa ve milletine hizmetten başka gayesi olmadığı bilinmektedir. Bu tür söylemlerin bir seyyahın asli görevi olan tarihi ve olayları olduğu gibi aktarma işinden ziyade milletler arasındaki nefreti ve düşmanlığı artırmaya yönelik olduğu saptanmıştır. KAYNAKÇA Aksüt, A. K. (1944). Sultan Aziz’in Mısır ve Avrupa Seyahati. İstanbul: Ahmet Saitoğlu Kitabevi. Aliye, F. (2012). Osmanlı’da Kadın. Cariyelik, Çokeşlilik, Moda. İstanbul: Ekim Yayınları. Büyüktopçu, M. B. (2019). Alman Karikatürlerinde Türklere Karşı Sosyopolitik Söylem. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (Ö6), 403-410. DOI: 10.29000/rumelide.649259 Dietrich, G. (2005). Schweiger von Lerchenfeld Amand Frh.. Österreichisches Biographisches Lexikon 1815-1950 içinde. C. 12, Viyana: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften. İrtem, S. K. (2004). Sultan Abdülaziz ve Bir Seraskerin İhtilâli. Haz. Osman Selim Kocahanoğlu, İstanbul: Temel Yayınları. Koçoğlu, Ö. F. (2014). Sultan Abdülmecid Han. İstanbul: Çamlıca Yayınları. Ortaylı, İ. (2016). İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı. İstanbul: Timaş Yayınları. Schweiger-Lerchenfeld, A. F. (1876). Unter dem Halbmonde. Bild des ottomanischen Reiches und seiner Völker. Jena: Germann Softenoble. 284 Topuz, H. (2017). Abdülmecit İmparatorluk Çökerken Sarayda 22 Yıl. İstanbul: Remzi Kitabevi. Türkçe Sözlük (1998). Türk Dil Kurumu Yayınları. Wilpert, G. Von. (1989), Sachwörterbuch der Literatur. Alfred Kröner Verlag. Wurzbach, C. Von. (1876), Schweiger-Lerchenfeld, Amand Freiherr von, Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich içinde. 32. Kısım. Viyana: Kaiserlich-königliche Hof- und Staatsdruckerei. 285 Ivan ILLICH’in Deschooling Society adlı Eserinin Türkçe Çevirisi Üzerine Bir İnceleme Mehmet Cem ODACIOĞLU1 Evren BARUT2 Özet Bu çalışmada Ivan Illich’in Okulsuz Toplum adlı eseri ve eserin Türkçe çevirisi kullanılan dil bakımından analiz edilmiştir Yapılan analiz sırasında Okulsuz Toplum adlı eser kaynak dilin anlam dünyası bakımından değerlendirilmiştir. Ayrıca, kaynak ve erek metin kullanılan dil yapısına, üslubuna ve diğer dil içeriklerine göre incelemeye tabi tutulmuştur. Dil içerikleri bakımından yapılan değerlendirmede kalıp ifadelerin kullanımı, metnin söz varlığı, yazım kurallarının kullanımı araştırılmıştır. Böylece okurun gözünden her iki metne de bakıldığı gibi söz konusu metinler aynı zamanda dil açısından incelenerek karşılaşılan olumlu ve olumsuz durumlar ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Ivan Illich, Okulsuz Toplum, eser inceleme Analysis of a Translated Work in terms of the Language Used: A Study on Turkish Translation of Deschooling Society by Ivan ILLICH Abstract In this study, Ivan Illich's Deschooling Society and the Turkish translation of the work were analyzed in terms of the language used. During the analysis carried out, the text in question was first assessed in terms of the semantic world of the source language. In addition, the source and target texts were examined according to the language structure, style and other language contents used by the author and translator. In the evaluation of the language contents the use of stereotypes, vocabulary and the use of spelling rules in the source and target texts were investigated. Thus, both source and target texts were approached in terms of the reader. Besides both texts were examined in terms of the language and positive and negative situations encountered were tried to be revealed. Giriş Metin analizine başlamadan önce Deschooling Society (Okulsuz Toplum) eserinin yazarı Ivan Illich’in kısa öz geçmişi hakkında bilgi verilecektir. Ardından Okulsuz Toplum adlı eserin kısa özetine değinilecektir. Çalışmanın geri kalan kısmında öncelikle kaynak dilin anlam dünyası bakımından metin ele alınacaktır. Ardından metnin dili; yapı, üslup ve diğer dil içerikleri bakımından incelemeye alınacaktır. Son olarak bu bölümlerde elde edilen veriler sonuç kısmında derlenecek ve çalışma tamamlanacaktır. Ivan Illich Hakkında Ivan Illich 1926 yılında Viyana’da doğmuştur. Roma Gregorian Üniversitesinde ilahiyat ve felsefe eğitimleri almıştır. Aynı zamanda Florence Üniversitesinde Histoloji ve Kristalografi eğitimi almıştır. Salzburg Üniversitesinde Orta Çağ üzerine doktorasını tamamlamıştır. Bu sürecin ardından Illich 1951 yılında ABD’ye gitmiştir. ABD’deki 1 Dr. Öğr. Üyesi, Bartın Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Çeviri Bilim Bölümü. 2 Lisans Üstü Öğrencisi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Eğitim Enstitüsü, Çeviri ve Kültür Çalışmaları. 286 yaşamında New York yakınlarındaki İrlanda Puerto Rico dini bölgesinde yardımcı rahiplik görevi yapmıştır. Bu esnada Latin Amerika’da etkinlik gösteren Amerikalı Rahipler için bir eğitim merkezinde çalışmalar gerçekleştirmiştir. 1964 yılından itibaren başta Latin Amerika merkezli “Endüstriyel Toplumdaki Kurumsal Alternatifler” üzerine çalışmalarını yürütmüştür. 2002 yılında hayata gözlerini yuman Ivan Illich filozof kimliği ve toplum eleştirmenliği yönüyle bilinir. Illich yaşamı boyunca yaptığı çalışmalarında çağdaş batı kültürü, kurumları, eğitim, çalışma hayatı, enerji kullanımı, ekonomik gelişme ve sağlık gibi türlü alanlarda sisteme yönelik eleştirileriyle tanınmaktadır. Ayrıca Illich pek çok ülkeye seyahat etmiş gerek bu seyahatleri sayesinde gerek merakından pek çok dil öğrenmiştir. İtalyanca, Fransızca, Almanca, Sırpça, Hırvatça, Antik Yunanca, Latin dilleri, İspanyolca, Portekizce ve Hintçe bildiği diller arasında bulunmaktadır. Illich özellikle 1970’li yıllarla birlikte Batı dünyasında sol entelektüel çevrede popüler olmuştur. Yazar popüler olduğu dönemlerde anarşist ve Katolik öğretilerden etkilenmiş ve bu yönde fikirleri ve eleştirilerini toplumla paylaşmıştır. Bununla birlikte Illich popüler olduğu dönemde sol entelektüel çevrede yaydığı görüşlerinden ötürü bazen kötümser olmakla etiketlenmiştir. Okulsuz Toplum Hakkında Okulsuz Toplum eserinde Ivan Illich çağdaş toplumdaki eğitim sistemini ve okulları eleştirmektedir. Illich okullarda artık aydınlanma evresi olmadığını ve bu vaziyetleriyle eğitim sisteminde okulların gelişimin önünde engel teşkil ettiğini iddia etmektedir. Bununla birlikte, Illich’e göre eğitim devlet bütçelerinin en ağır yüklerinden biri haline gelmiştir ve eğitim sisteminde meydana gelen bazı engeller, aksaklıklar ve kaynakların yanlış kullanımı durumu içinden çıkılamaz bir hale getirmiştir. Yazar, çağdaş toplumda eğitim sisteminin sürekli kötüye gittiğini ve düzeltme çalışmalarının kayda değer sonuçlar vermediğini öne sürmektedir. Illich’e göre tek çözüm eğitim anlayışında radikal değişiklikler yapılmasıdır. Yazara göre eğitimi kişiselleştirerek, onu kurum ve otoritelerin elinden kurtarmak toplumda sosyal ve ekonomik anlamda refahın artmasına imkân sağlayacaktır. Illich, mevcut eğitim sistemlerinin yetenek gelişimine yeterli önemi göstermeyen, istenilen bilgiden çok sistemin zorunlu koştuğu bilginin öğretildiği, bireysel ihtiyaçların göz ardı edildiği, kısıtlayıcı ve köreltici bir hal aldığını ifade etmektedir. Bununla beraber yazar eğitim alanındaki bu aksaklıkların ortadan kaldırılması için kesin alternatif olan bir eğitim sistemi önerisi getirmemiştir. Ancak, bunun yerine birbirinden bağımsız fakat beraber uygulanabilecek yöntemler tavsiye etmiştir. Illich’in tavsiyeleri arasında yetenek geliştirme merkezleri kurulması, modern eğitim araçları oluşturulması, serbest profesyonel eğitimciler yetiştirilmesi ve partnerli eğitim unsurları tesis edilmesi bulunmaktadır. 287 Illich, çağdaş batı kurumlarındaki eğitim sistemini eleştirirken bu sistemin; beceriyi toplumsal kaynakları har vurup harman savurarak kazanan ve herhangi yararlı bir beceri ya da işle uzaktan yakından ilgisi olmayan bir diploma kazanan kişiler yetiştirdiğini dile getirmektedir. Ayrıca yazar eserinde aynı zamanda okul kurumuna da eleştiriler yöneltmektedir. Yazar, okul kurumunun insanı yalnız okuldaki başarısına göre değerlendirdiğine değinmekte ve çağdaş toplumda okulun bu vazifesinin insanları yetersiz diye dışlanmaktan korkmaya ittiğini söylemektedir. Yazar aynı zamanda insanlar üzerinde okulun psikolojik bir baskı oluşturduğundan bahsetmektedir. Bununla birlikte Illich eğitim sisteminde fırsat eşitliği konusuna değinmektedir. Ona göre eğitimde fırsat eşitliği aslında arzulanan ve uygulanabilir bir amaçtır fakat yazar çağdaş eğitim sisteminde bunun aracı olarak zorunlu eğitimin görülmesinin kurtuluşun kilise ile aynı görülmesiyle denk olduğunu ifade etmektedir. Illich çağdaş Batı eğitim sisteminde okulunun çağdaşlaşmış işçi sınıfının dini haline geldiği tespitini yapmaktadır. Ona göre Batı eğitim sistemi bilgi çağının yoksullarına boşuna kurtuluş vaadi sunmaktadır. Aynı zamanda yazar eğitim sisteminde okulun pahalı, antidemokratik, insan doğasına aykırı, köleleştirici ve köhne bir sistem olduğunu öne sürmekte ve bununla birlikte çağdaş toplumlarda okulların açık müfredatlarının yanı sıra "ideolojik içerikli" gizli müfredatları da olduğunu ifade etmektedir. Böylece Illich eğitim sisteminin okullar ve müfredatları aracılığıyla öğrencileri sisteme bağımlı hale getirdiğini, insanları eğitimle köleleştirdiğini ve okulun asıl amacının da sisteme insan devşirmek olduğunu dile getirmektedir. Yazar "öğrenim ağları" olarak adlandırdığı bireysel istek, özgür seçimler ve gruplaşmalara dayalı ileri iletişim teknolojilerinin kullanılmasını gerektiren bir sistemin çağdaş toplumların eğitiminde sistem değil insan odaklı bir bakış açısıyla gelişime ön ayak olacağı tavsiyesinde bulunmuştur. Yazar sunduğu bu alternatif tavsiyenin daha ucuz ve daha az zaman gerektiren bir yöntem olacağı kanısındadır. Günümüzde yaygın kullanılan internet teknolojisi Illich'in alternatif eğitim sistemi tavsiyesinin yeniden gözden geçirilmesine imkân sağlamaktadır. Ayrıca yazar eğitim sistemlerinde tutuculuğun değişim ve yenilik ihtiyaçlarına karşı direnmeye yol açtığını belirtmiştir. Ona göre eğitim sisteminde yapısal reformların uzun sürmesi ve çok kaynak gerektirmesinden ötürü eğitim sistemi toplumsal ve teknolojik gelişmeler karşısında hantal ve işlevsiz hale gelebilmektedir. Kaynak Dilin Anlam Dünyası Illich, Okulsuz Toplum eserinde çağdaş ulus devletin eğitim sistemini eleştirel bir söylem kullanarak ele almıştır. Yazar çağdaş eğitim sistemini eleştirirken açıklamalar, örneklemeler kullanmış ve eğitim sistemi hakkında değerlendirmelerde bulunmuştur. Çağdaş eğitim sisteminin olumsuz yanlarını somutlaştırarak tartışmıştır. Ayrıca Illich, çağdaş eğitim sistemini nesnel yoldan eleştirmiştir. Nesnel yoldan Illich’in eğitim sisteminin olumsuz taraflarını bilimsel olarak ispat etmeye çalıştığı göze çarpmaktadır. 288 Aynı zamanda eğitim sisteminde okulun rolüne yönelik eleştiriler getiren Illich okulun olumsuz taraflarını açıklayıcı anlatım yapmak suretiyle okurla paylaşmıştır. Orijinal metinde yazarın kullandığı dil; akıcı, anlaşılır ve yalın olmakla birlikte okurun kolaylıkla anlamlandıracağı bir üslupla yazılmıştır. Yazar, eserde verdiği mesajlarıyla okurun anlam dünyasında çağdaş eğitim sistemine yönelik eleştirel bir bakış oluşturmaya çalışmaktadır. Ancak kaynak metinden Türkçeye yapılan çeviri metin incelendiğinde çevirmenin kelime seçimleri, cümle yapıları, çeviri yöntemleri bakımından orijinal metne göre algılanması komplike bir metin ortaya koyduğu yapılan analiz sonucunda tespit edilmiştir. Buradan hareketle kaynak metnin dilinin okurun anlam dünyası üzerinde yarattığı etki ile erek metnin dilinin okurunun anlam dünyası üzerinde yarattığı etkinin aynı olmadığı ileri sürülebilir. Yazarın kaynak dilde yazdığı eseri erek dile aktarılırken çevirmenin başvurduğu yöntem, strateji ve tercihler eserin erek dildeki anlam dünyasında birtakım sorunlara yol açmıştır görünmektedir. Kaynak ve erek metin arasında eserin anlam dünyasında meydana gelen sorunların nedenleri “metnin yapı, üslup ve dil içeriğinde yapılan çevirmen tercihlerinden kaynaklanmaktadır” çıkarımı yapılabilir. Erek metindeki bu sorunsallar okurun anlam dünyasında buğulu bir dünya oluşmasına neden olmuş görünmektedir. Sonraki bölümde eserin anlam dünyasında karmaşaya yol açan söz konusu meseleler irdelenecektir. Metnin Yapı, Üslup ve Dil İçeriğine göre İncelenmesi 2006 yılında Roman Oda Yayınları tarından ilk basımı yapılan Ivan Illich’in Okulsuz Toplum eseri metin yapısı, bu çalışma kapsamında üslup ve kullanılan dilin içeriği bakımından incelenmiştir. Bu inceleme sırasında Türkçe metinde akıcılık, yalınlık, sadelik gibi birtakım niteliklerin olmadığı ifade edilebilir. Başta çevirmenin çeviri stratejilerinde başvurduğu eşdeğerlik yönteminde geleneklerin ötesinde bir yerlileştirme çabası göze çarpmaktadır. Bu çaba metinde öyle bir hale gelmiş görünmektedir ki, metin akıcılığı ve yalınlığını bu durumdan olumsuz etkilenmiştir denilebilir. Bu olumsuz etkilerin aynı zamanda okurun anlam dünyasını da olumsuz yönde etkilediği çıkarımı yapılabilir. Zira okura sunulan yapısal, üslup ve dil yanlışları olan çeviri metin, eser ve okur arasındaki ilişkiye zarar verici hale gelmekte ve yazarın okura iletmek istediği asıl mesaj bulanıklaşmaktadır. Metin Yapısı Türkçeye çevrilen eserde metnin yapısında birtakım bozuklara neden olan kelime tercihleri ve çeviri hatalarından da kaynaklanan bazı sorunlar bulunmaktadır. Bu sorunlardan bazıları da kaynak metindeki paragraf ve cümle bütünlüğüne uyumsuz erek metin oluşumudur. Çeviri eserin (Ç)3 bazı bölümlerinde kaynak metindeki (KM)4 paragraf kesitlerine sadık kalınmadığı tespit edilmiştir. Bununla birlikte Türkçeye 3 Çeviri Eser: Ivan Illich – Okulsuz Toplum , 2006 Roman Oda Yay. 4 Kaynak Metin: Ivan Illich – Deschooling Society 289 kazandırılan eserde bulunan çeviri hataları da metin yapısına zarar vermiş görünmektedir. Aşağıda yapısal bakımdan hatalı görünen çeviri örneklerinden bazıları sunulmaktadır. KM: “Few Countries today remain victims of classical poverty, which was stable and less disabling.” Ç: “Bugün kalımlı ve daha az yoksun edici klasik yoksulluğun kurbanı olan birkaç ülke vardır.” Yukarıdaki örnekte kaynak metindeki cümlenin Türkçeye hem yapısal hem de sözcük seçimi bakımından hatalı aktarıldığı görülmektedir. Cümlenin yüklemi niteliğinde olan “remain” sözcüğü Türkçeye “kalımlı” olarak çevrilmiştir. Çevirmenin burada Türkçeleştirme bir diğer ifade ile yerlileştirme gayesinde olduğu düşünülmektedir. Kaynak metindeki cümlenin Türkçe karşılığının aşağıdaki gibi olması uygun görülmektedir: ÇÖ5: “Günümüzde birkaç ülke durağan ve daha az yoksun edici olan klasik yoksulluğun kurbanı olarak kalmaktadır.” Yukarıda metin yapısı ve çeviri hatası örneğinin yanı sıra aşağıda bulunan bölüm alt başlıklarında da sorun olduğu gözlemlenmektedir; KM: “The Coming Kingdom: Universalization of Expectation” Ç: “Çevrenin Krallığı: Beklentilerin Evrenselleşimi” Yukarıdaki örnekte kaynak metindeki “The Coming Kingdom” ifadesi “Çevrenin Krallığı” olarak Türkçeye kazandırılmıştır. Çevirmenin “coming” sözcüğü karşılığında “çevre” kelimesini nasıl ve neden tercihi bilinmemektedir. Kaynak metindeki cümlenin Türkçe karşılığının aşağıdaki gibi olması uygun olabilir: ÇÖ6: “Geleceğin Krallığı: Beklentilerin Evrenselleşmesi” Üslup Yazarın akıcı ve yalın üslubunun aksine Türkçeye kazandırılan eserde okur için anlaşılması daha komplike kelime tercihleri ve çeviri hatalarından kaynaklanan üslup bozuklukları çeviri eserin üslup bakımından problematik olduğunu göstermektedir. Açıklayıcı ve eleştirel bir üslupla yazılan eserin Türkçeye kazandırılan çevirisinde de yine eleştirel bir dil görülmektedir. Ancak erek dildeki kelime tercihleri ve benzeri çevirmen yöntemleri çeviri eseri “zor anlaşılır” hale getirmiştir. 5 Çeviri Önerisi 6 Çeviri Önerisi 290 Dil İçeriği Çevirmenin kelime, kalıp ifade tercihleri ve yazım kuralları bakımından kimi zaman hatalı tercihler yaptığı görülmektedir. Bu durum eserin Türkçe çevirisinde bazı anlamsal hatalar doğurduğu gibi bazen de maddi hatalara yol açmaktadır. Bununla birlikte yazara ait İngilizce söz varlıkları ve ifadeleri Türkçeleştirme çabası çeviri metinde ilk bakışta anlaşılır olmaktan uzak cümlelerin ortaya çıkmasına yol açmış görünmektedir. Aşağıda çevirmenin Türkçeleştirme çabasına girdiği bazı söz varlıklarına ilişkin örnekler sunulmaktadır; Imagination Düşlemgücü Claim Savlamak Hospital Sağaltımevleri Truant officer Belge memuru Disadvantaged Sorunlulaşan Richer Varsıl Remain Kalımlı Treat Sağaltmak Paradox Çatışkı Karma Yazgı Potential Skills Gizilgüçlü alan Myth Söylen Bureacrat Yazçizci Characteristics Özyapı Modern Çağcıl Yukarıdaki örneklerden de anlaşılacağı üzere çevirmenin İngilizce söz varlıklarından bazılarına zorlama Türkçe karşılıklar bulduğu ve bunları kullanmayı tercih ettiği görülmektedir. Fakat bu tercihler okur dostu görünmemekle birlikte erek metnin ilk bakışta okuyucu tarafından anlaşılmasını ve idrak edilmesini zorlaştırmaktadır. Bunun sebebi de bu Türkçe kelimelerin günlük dilde kullanılmayan ve edebi dilde nadir rastlanan sözcükler olmasıdır. Çevirmenin bazı ifade kalıplarında alışılagelmiş çeviri tercihlerinin dışında kullandığı Türkçe kalıp ifadeler de bulunmaktadır. Bu kalıp ifadeler için bazı örnekler aşağıda sunulmaktadır: The Myth of institutionalized values Kurumsallaştırılmış değerler söyleni Four Networks Bağımsız dört çalışma ağı Ritualization of Process Sürecin Kuttörenleşmesi Professional educators Uğraşman eğitimciler Paradoxically Bir çatışkı biçimiyle Deschooling Okuldan arındırma Medical treatment Tıbbi sağaltım Modern School Çağcıl Okul Yukarıdaki tabloda bulunan ifade kalıplarından da anlaşılacağı üzere çevirmen kalıp ifadeleri ve söz varlıklarını Türkçeye aktarırken erek dilde pek fazla karşılaşılmayan 291 kelime varlıkları kullanmayı tercih etmiştir. Bunlardan başlıcaları arasında “sağaltım, kuttörenleşme, söylen, çatışkı” gibi kelimeler bulunmaktadır. Ayrıca çevirmenin dikkatsizlik sonucu olduğu düşünülen kaynak metinden erek metne yanlış aktardığı durumlarla da karşılaşılmıştır. Bunlardan en çarpıcısı, aşağıdaki örnekte gösterilmektedir: 1956 Puerto Rico… 1965’te Puerto Ricoluların… Yukarıdaki örneğe göre çevirmen kaynak dilde 1956 olan yılı erek metine 1965 olarak aktarmış ve maddi bir hatanın ortaya çıkmasına yol açmıştır. Hedef dile aktarılan böylesi maddi bir hata kolayca gözden kaçabileceği gibi okuyucunun yanlış bilgilendirilmesine de neden olabilecektir. Son olarak çevirmenin ifade kalıpları ve söz varlıklarına karşılık bulduğu bazı Türkçe kelimelerin aslında kaynak metinde kastettikleri anlamı karşılamadıkları anlaşılmıştır. Bu konudaki örnekler aşağıdaki tabloda bulunmaktadır: Reference services to educational system Eğitim erekleri için başvuru hizmetleri Obviously İlk anda ayrımsanacağı üzere Yukarıdaki tablodan ve kaynak metindeki cümlelerin tamamının bağlamıyla okunması durumunda anlaşılacağı üzere tabloda verilen söz varlığı ve cümle kesitlerinde çeviri hataları olduğu gözlemlenmektedir. Bu çeviri hatalarının ilk bakışta hemen anlaşılamadığı ancak metnin bağlamı doğrultusunda yukarıda verilen ve benzeri cümlelerin anlamlarındaki kelime tercihlerinden ötürü yerinde olmayan kullanımlar olduğu tespit edilmiştir. Tablodaki örnekler göz önünde bulundurulacak olursa “reference service” söz varlığının karşılığında kastedilen “başvuru hizmetleri” değil “referans hizmetler” yani “önde gelen hizmetler” anlamıdır. Diğer örnekten yola çıkılırsa “obviously” kelimesinin karşılığında çevirmenin yalnızca “açıkça” demesi yeterliyken, bunun yerine uzun bir dizi ifade kullanmayı tercih ederek “İlk anda ayrımsanacağı üzere” söz varlığını kullandığı görülmektedir. Sonuç Ivan Illich’in Okulsuz Toplum adlı eseri modern çağın eğitim sistemine bir eleştiri ve meydan okuma niyetiyle kaleme alınan bir eser olup modern toplumların bilgiye erişmesiyle ilgili çığır açan alışılmadık fikirleri okura sunmaktadır. Bu çalışmada Ilich’in eserinin 2006 yılında yayımlanan ve Türkçeye kazandırılan çevirisi kaynak-erek dilinin anlam dünyası, yapıları, üslubu ve kalıp ifadeler, söz varlıkları, yazım kuralları başta olmak üzere diğer dil içeriklerine göre incelenmiştir. Bu inceleme sırasında kaynak metne nazaran çeviri eserde anlam dünyasının değiştiği anlaşılmıştır. Bu 292 kanaate varma sebebi ise kaynak metin kendi anlam dünyasında eleştirel, açıklayıcı, akıcı ve yalın bir dile sahip olmasına rağmen erek metinde çevirmen aynı etkiyi yaratmakta yetersiz kalmış görünmektedir. Erek metinde aynı etkiyi yaratamamanın arkasında yatan sebepler arasında; çevirmenin kurduğu cümle yapılarında birtakım eksiklikler, yitik üslup ve dil içeriklerindeki hatalı seçimler sıralanabilir. Bu olumsuz etkilerin yanı sıra; erek metinde rastlanan bazı çeviri hatalarıyla birlikte maddi aktarım hataları da çevirmenin kaynak metnin anlam dünyasını yeterince aktarmamasına neden olmuştur. Ayrıca, çevirmenin kaynak metinde bulunan birçok kelimenin karşılığında okurun aklına gelecek ilk anlamları kullanmak yerine erek metinde Türkçeleştirmelere gitmesi de erek metnin okur için anlaşılması komplike bir çeviri eser şeklinde ortaya çıkmasına neden olmuştur. Tüm bunların yanı sıra eserde bazı mekanik çeviri gibi gözüken çeviri hataları da göze çarpmakta ve erek dil okuyucusu için akıcı olmayan bir dilin ortaya çıkmasına yol açmıştır. Sonuç olarak çalışma boyunca incelenen Okulsuz Toplum adlı eserin Türkçe çevirisinin kaynak eserin anlam dünyasına yolculuk yapmak için tercih edilmeyebileceği kanısına varılmaktadır. Bu gözlemler ışığında, çeviri metinlerde en büyük meydan okumalar arasında olan “erek dil okuyucusu için akıcı bir metin” ortaya koymakta güçlük yaşadığı düşünülen bahsi geçen çeviri eserin, kaynak metinde verilmek istenen mesajları doğrudan anlamak için yetersiz kaldığı kanaatine varılmıştır. Kaynakça Illich, I. (1976). Deschooling Society. Penguin Books. Illich, I. (2006). Okulsuz Toplum. İstanbul: Roman Oda Yayınları. Koçak, Ş. (2007, 09 16). "Okulsuz Toplum" Eğitimle ilgili Romanlar (17). 06 11, 2016 tarihinde blog.milliyet.com.tr: http://blog.milliyet.com.tr/okulsuz- toplum/Blog/?BlogNo=63878 adresinden alındı Tan, E. (1983). "Illich ve Okulsuz Toplum". Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 16(2), 45-59. dergiler.ankara.edu.tr. adresinden alınmıştır 293 Süleymaniyeli Mehmed Re’fet Efendi ve Divânçesi Mesut ALGÜL1 Bahir SELÇUK2 Özet Mehmed Re’fet Efendi Süleymaniye’ye bağlı Dâru’l-ilm adlı kasabada dünyaya gelmiştir. Doğum tarihiyle ilgili kaynaklarda bilgi yer almamaktadır. 1837’de İstanbul’a gelmiş, 1848 yılında Sultan Bayezid Camii yakınında bulunan Rüşdiye Mektebinde Farsça hocalığına atanmış, muhtelif medreselerde müderrislik yapmıştır. Ölüm tarihi ve yeri bilinmeyen şairin İstanbul’da vefat ettiği tahmin edilmektedir. Divançe’si sağlığında 1872 yılında basıldığına göre vefatı bundan sonraki bir tarihtedir. Son Asır Türk Şairleri ve Fatîn Tezkiresi’nde Türkçe ve Farsça şiirlerine ait örnekler yer almaktadır. Mehmed Re’fet Efendi’nin “Mecmû’a-i Eş’âr-ı Re’fet” ismiyle 1872 yılında basılan Divançe’si ile “Tercî’-bend-i Şecâ’at- nâme-i Osmânî” isimli 1875 yılında basılmış eseri olmak üzere iki manzum eseri bulunmaktadır. İbnü’l- Emin’e göre Mehmed Re’fet Efendi’nin şiirleri garip ve acayip kelime ve şivelerle doludur. İbnü’l-Emin bu yönüyle eserinde şairi ağır bir şekilde eleştirmektedir. Fatîn de tezkiresinde şairi hem övmüş hem de örtülü bir şekilde eleştirmiştir. Çalışma kapsamında Osmanlı Devlet Arşivlerinde elde edilen belgeler doğrultusunda Mehmed Re’fet Efendi’nin hayatı ile ilgili daha önce kaynaklarda yer almayan bilgiler verilerek Divançe’si ilim camiasına tanıtılıp İbnü’l-Emin ve Fatîn gibi tezkirecilerin eleştirileri doğrultusunda Divançe dil ve üslup açısından değerlendirilecektir. Anahtar Kelimeler: Mehmed Re’fet Efendi, Divançe, muhteva, dil-üslup. Mehmed Re’fet Efendi From Suleimaniyah and Hıs Divance Abstract Mehmed Re'fet was born in the town of Dâru'l-ilm in Suleimaniyah. There is no information about the date of birth. He came to Istanbul in 1837, was appointed as a Persian teacher at Rushdie School near sultan Bayezid Mosque in 1848, and worked as a patron in various madrasas. The poet, whose date and location of his death is unknown, is presumed to have died in Istanbul. Since Divance was published in 1872 in health, his death is at a later date. Examples of Turkish and Persian poems are included in the Son Asır Turk Şairleri and Fatîn Tezkiresi. Mehmed Re'fet Efendi has two works of verse. One of them is “Dîvânçe” which was printed in 1872 under the name “Mecmû'a-i Eşâr-ı Re'fet” and the other is “Tercî’- bend-i Şecâ’at-nâme-i Osmânî” which was printed in 1875. According to İbnu’l-Emin, Mehmed Re'fet Efendi's poems are full of strange and bizarre words and dialects. İbnu’l-Emin is heavily critical of the poet in this respect. In his tezkire, Fatîn praised the poet and implicitly criticized him. In line with the documents obtained in the Ottoman State Archives within the scope of the study, information about Mehmed Re'fet Efendi's life, which was not previously included in the sources, will be introduced to the Divance scientific community and evaluated in terms of Divan language and style, in line with the criticisms of the thesis ers such as İbnu'l-Emin and Fatîn. Keywords: Mehmed Re'fet Efendi, Divance, contents, language-style. Giriş 1 Öğr. Gör., Hakkari Üniversitesi, Rektörlük Türk Dili Bölüm Başkanlığı,

[email protected]

2 Prof. Dr., Fırat Üniversitesi İnsani ve Sosyal Bilimler Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü,

[email protected]

294 Bu çalışmada, Süleymaniyeli Mehmed Re’fet Efendi’nin hayatı hakkında bilgi verildikten sonra sırasıyla eserleri, eserlerindeki dil ve üslup üzerinde durulacak ve Dîvânçe’sinden gazel örneklerine yer verilecektir. 1. Süleymaniyeli Mehmed Re’fet Efendi’nin Hayatı Mehmed Re’fet Efendi, Bağdat vilayetine bağlı Süleymaniye sancağında Dârü’l-ilm adlı kasabada dünyaya gelmiştir.3 Doğum tarihi ile ilgili kaynaklarda bilgi bulunmamaktadır. 1253 (1837) tarihinde İstanbul’a geldiği kaynaklarda belirtildiğine göre 19. yüzyılın ilk çeyreğinde doğduğu söylenebilir. Arşiv kaynaklarında yer alan arazi davası ile ilgili belgelerde yer alan bilgilere göre köyünün ismi Gelken4 karyesi olarak belirtilmiştir. Babasının ismi Hacı Süleyman Efendi’dir. Hatice Hanım isminde bir kız kardeşi ve Hacı Nasrullah Efendi isminde de bir amcasının olduğunu yine bu belgelerden öğrenmekteyiz. Bu belgelere göre Re’fet Efendi İstanbul’a geldikten sonra babasından miras kalan sulak arazi köylüler tarafından işgal edilmiştir. Bunun üzerine Re’fet Efendi dava açmış davanın sonunda arazi, amcası Hacı Nasrullah Efendi’nin gözetimine bırakılmıştır. Daha sonra Nasrullah Efendi bu arazi üzerinde tasarrufta bulununca Re’fet Efendi ve kız kardeşi Hatice Hanım amcalarına yeni bir dava açmış ve bu dava lehlerine sonuçlanmıştır.5 1872 ila 1922 yılları arasını kapsayan memurların tercüme-i hâllerinden resmiyete intikal eden hususiyetleri içeren 200 defter ve 200.000 arşiv belgesinden oluşan Sicill-i Ahvâl defterlerinde (Sarıyıldız, 2009:334; Alandağlı, 2018:728) Mehmed Re’fet Efendi’nin Abdî isminde bir oğlunun olduğunu görmekteyiz. Buradaki Sicill-i Ahvâl belgesinde Abdî Efendi, 1265 (1849) yılında İstanbul’da dünyaya gelmiştir. Fatih Rüşdiye Mektebinden ve babasından Arapça ve Farsça dersleri almıştır. Çeşitli rüşdiyelerde de Tarih, Farsça ve kavâid hocalıkları yapmıştır.6 Mehmed Re’fet Efendi 1253 (1837) yılında İstanbul’a gelmiştir. Farsçayı çok iyi bildiği için 1254 (1838) senesinde Sultan Bayezid Rüşdiye Mektebinde Farsça hocalığına tayin 3 Fatîn Dâvud, Hâtimetü’l-Eş’âr (Fatîn Tezkiresi), (Haz. Ömer Çiftçi). Kültür ve Turizm Bakanlığı, e-Kitap. Erişim Linki: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-195831/fatin-tezkiresi.html, s.140. 4 Arşiv kaynaklarında “‫ ”كلكن‬şeklinde yer almakta olan köyün isminin farklı telaffuzları olabilir. 5 BOE. A.}MKT.UM./291-14, BOE. A.} MKT.DV./215-12. 6 BOE. DH. SAİD d…/75-281 295 edilmiştir. Sicill-i Osmânî’de hacca gidip müderris olduğu belirtilmektedir.7 Bunun dışında çeşitli rüşdiyelerde de Farsça hocalığı yapmıştır. Sultan Abdülmecid ve Sultan Abdülaziz dönemlerinde yaşayan Mehmed Re’fet Efendi, her iki padişaha da kaside sunup, bu padişahların takdirini kazanmıştır. Divançe’sinde yer alan şiirler dışında arşiv belgelerinde Sultan Abdülaziz’in tahta çıkışına (1278/1861) tarih düşürdüğü bir manzumesi vardır.8 Bununla birlikte 1267 (1851) tarihli diğer bir belgede yer alan “padişaha kaside takdim eden Sultan Bayezid Mekteb-i Rüşdiyesi hocalarından Re’fet Efendi’ye atiyye verilmesi” ibaresi ile Sultan Abdülmecid’e de şiir sunduğunu görmekteyiz. Re’fet Efendi’nin Sultan Abdülmecid’e sunduğu kaside ile padişahın takdirini kazandığını şu ifadelerde görmekteyiz: “Sultan Bayezid’de kâin mekteb-i rüşdiye hocası Re’fet Efendi nükât ve evsâf-ı celîle-i pâdişâhîyi mutazammın bir kıt’a kaside takdim edip kendisi şâyeste-i lutf u ihsân-ı şehenşâhî bulunmasıyla mûmâileyhe bin beş yüz kuruş atiyye-i seniyye i’tâsı hususuna bi’l-istinâden irâde-i seniyye-i cenâb-ı mülûkâna şeref-südûr-ı ihsân buyurulan meblağ-ı mezbûrun hazîne-i celîleden i’tâsı hususunda …9” Mehmed Re’fet Efendi’nin ölüm tarihi ve yeri hakkında kaynaklarda muhtelif bilgiler yer almaktadır. Tuhfe-i Nâ’ilî’de şairin vefat tarihi 1286 (1869) olarak belirtilmiştir (Odabaşı, 2009:144). Sicill-i Osmânî’de Sultan Abdülaziz devri (1861-1876) ortalarında vefat ettiği aktarılmıştır10. Son Asır Türk Şairleri’nde ise bu bilgi aktarılarak mevsuk olmadığı ifade edilmiş, şairin ölüm tarihi Divânçe’sinin basım tarihi olan 1289 (1872) yılından sonra olarak aktarılmıştır11. Arşiv kaynaklarından hareketle yaptığımız çalışmalarda şairin ölüm tarihinin 1291/1875-1315/1898 yılları arasında olduğu tespit edilmiştir. 1298 (1873) tarihli Divançe’nin basımı için verilen ruhsatnâmede yer alan “Tanzim ve inşâd eylediği Mecmû’-i Eş’ârın kâr u zarârı tarafına âid olmak ve matbû’undan üç nüshasını ma’ârife vermek şartıyla tab’ına ruhsat-ı i’tâ meclis-i ma’ârifden ifâde olunmuş olmakla işbu ruhsatnâme esbak mekâtib-i rüşdiye Fârisî mu’allimi Re’fet Efendi’ye i’tâ olunmuşdur.12” ve 1291 (1875) yılında basılan Tercî’- bend-i Şecâ’atnâme-i Osmânî adlı eserinin başında yer alan “Hâlâ Mahrec-i Aklâm 7 Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmânî, C.II, 1311, s.363. 8 BOE. A.}TŞF./35-53 9 BOE. A.}MKT.NZD./23-24 10 Mehmed Süreyya, a.g.e., s. 363. 11 İnal, İbnü’l-emin Mahmud Kemal, Son Asır Türk Şairleri, C.III, Dergâh Yayınları, İstanbul, 1988, s.1381-1382. 12 BOE. MF. MKT./8-88 296 Hazret-i Şâhâne ve Zeyrek Rüşdiyesinin Fârisî muallimi Süleymaniyeli fazîletli El-Hâc Mehmed Re’fet Efendi’nin … şukûfezâr-ı eş’âr-ı âbdârlarıdır.” ifadeleri şairin bu tarihlerde hayatta olduğunu göstermektedir. Abdî Efendi ile ilgili Sicill-i Ahvâl belgesinde ise Re’fet Efendi için “mülgâ Mahrec-i Aklâm ve Gülhâne Rüşdiyye-i ‘Askeriyesi Fârisî Mu’allimi Süleymâniye Sancağı hanedânından müteveffâ Re’fet Efendi…13” ibareleriyle görev yaptığı kurumlar belirtilmiştir. Dolayısıyla şairin bu belgenin yazılış tarihi olan 1314 (1898) yılından önce vefat ettiği görülmektedir. Bu bilgiler doğrultusunda şairin ölüm tarihi 19. yüzyılın son çeyreği olarak kabul edilebilir. 2. Süleymaniyeli Mehmed Re’fet Efendi’nin Eserleri Süleymaniyeli Mehmed Re’fet Efendi’nin Mecmû’a-i Eş’âr-ı Re’fet ismiyle basılan Divançe’si ile Tercî’-bend-i Şecâ’at-nâme-i Osmânî‘ adında iki manzum eseri vardır. 2.1. Divançe (Mecmû’a-i Eş’âr-ı Re’fet) 1289 (1873) yılında İstanbul’da Şeyh Yahya Efendi Matbaasında basılan eser, iki kısımdan oluşmaktadır. 12 sayfadan oluşan birinci kısımda Mekteb-i fünûn-ı harbiye-i şâhâneden mahrec fütüvvetli ‘Ârif Bey Efendi Hazretlerinin Târîh-i zîbâlarıdır başlıklı beş beyitten oluşan bir tarih manzumesi, eseri tanıtan ve Allah’a, Peygambere, onun âl ve ashâbına ve Sultan Abdülaziz’e övgülerin yer aldığı mensur bir mukaddime, 6 beyitlik Farsça bir tevhid, 7 beyitlik Farsça bir naat, Ziya Paşa’nın Terkib-i Bend’ine nazire olarak yazılan 12 bentlik bir terkib-bend bulunmaktadır. 19 sayfadan oluşan ikinci kısımda “İbtidâ-yı Gazeliyyât-ı Türkî” başlığı altında 23 Türkçe gazel, Esbak Bağdat Valisi Ali Rızâ Paşa’nın 2 gazeli ve Re’fet Efendi tarafından bu gazellere yazılan 2 nazire, “Nîşgeristân-ı Gazeliyyât-ı Farisiyye” başlığı altında 9 Farsça gazel, 5 Türkçe şarkı, biri Farsça 3 rubai, biri Farsça 3 kıt’a ve eserin sonunda Musahhih Hakkı tarafından eserin tamamlanmasıyla ilgili bir not bulunmaktadır.14 Aşağıdaki tabloda Mehmed Re’fet Efendi’nin gazellerinin numaralandırılması, kullanılan vezinler, kafiyeler ve redifler verilmiştir.15 13 BOE. DH. SAİDd…/75-281 14 Süleymaniyeli Mehmed Re’fet, Mecmû’a-i Eş’âr-ı Re’fet, Şeyh Yahya Efendi Matbaası, İstanbul, 1289. 15 Tabloda verilen gazellerden 24 ve 26. gazeller Esbak Bağdad Valisi Ali Rızâ Paşa’ya ait şiirler, 25 ve 27. gazeller ise Re’fet Efendi’nin bu gazellere yazdığı nazirelerdir. 297 Gazel Beyit Vezin Kafiye Redif Numarası Sayısı 1 7 mef’ûlü/mefâ’îlü/mefâ’îlü/fe’ûlün âde - 2 10 mef’ûlü/mefâ’îlü/mefâ’îlü/fe’ûlün â -dır 3 7 mef’ûlü/fâ’ilâtü/mefâ’îlü/fâ’ilün er/ar -ız 4 6 fâ’ilâtün/fâ’ilâtün/fâ’ilâtün/fâ’ilün În etdiler 5 7 fâ’ilâtün/fâ’ilâtün/fâ’ilâtün/fâ’ilün em -dir sana 6 5 fâ’ilâtün/fâ’ilâtün/fâ’ilâtün/fâ’ilün ûr -dur 7 6 mef’ûlü/mefâ’îlü/mefâ’îlü/fe’ûlün âr -a 8 7 fe’ilâtün/fe’ilâtün/fe’ilâtün/fe’ilün ân -ım 9 8 fâ’ilâtün/fâ’ilâtün/fâ’ilâtün/fâ’ilün âr -dan 10 7 fâ’ilâtün/fâ’ilâtün/fâ’ilâtün/fâ’ilün em/am -i/ı 11 5 fâ’ilâtün/fâ’ilâtün/fâ’ilâtün/fâ’ilün â - 12 4 fe’ilâtün/fe’ilâtün/fe’ilâtün/fe’ilün âb - 13 5 fe’ilâtün/fe’ilâtün/fe’ilâtün/fe’ilün âd -ından 14 5 mef’ûlü/fâ’ilâtü/mefâ’îlü/fâ’ilün â - 15 7 fâ’ilâtün/fâ’ilâtün/fâ’ilâtün/fâ’ilün â - 16 5 mef’ûlü/mefâ’îlü/mefâ’îlü/fe’ûlün ân a-kavuşduk 17 4 fe’ilâtün/fe’ilâtün/fe’ilâtün/fe’ilün âr -a 18 10 mefâ’îlün/mefâ’îlün/mefâ’îlün/mefâ’îlün ân -a 19 5 fâ’ilâtün/fâ’ilâtün/fâ’ilâtün/fâ’ilün ânet - 20 5 mef’ûlü/mefâ’îlü/mefâ’îlü/fe’ûlün ân -dır o dilber 21 7 mefâ’îlün/mefâ’îlün/mefâ’îlün/mefâ’îlün ûr -u 22 6 mefâ’îlün/mefâ’îlün/mefâ’îlün/mefâ’îlün er bulunmaz mı 23 8 mef’ûlü/mefâ’îlü/mefâ’îlü/fe’ûlün âm -a düşürdü 24 6 mefâ’îlün/mefâ’îlün/mefâ’îlün/mefâ’îlün âd -a gelmişdir 25 10 mefâ’îlün/mefâ’îlün/mefâ’îlün/mefâ’îlün âd -a gelmişdir 26 9 fâ’ilâtün/fâ’ilâtün/fâ’ilâtün/fâ’ilün âm -a ben 27 9 fâ’ilâtün/fâ’ilâtün/fâ’ilâtün/fâ’ilün âm -a ben 2.2. Tercî’-bend-i Şecâ’at-nâme-i Osmânî Eser, 1291 (1875) yılında İstanbul’da Şeyh Yahya Efendi Matbaasında basılmıştır. Eser 14 sayfadan oluşmaktadır. Eserin giriş kapağında “Eser-i Hâme-i Re’fet” başlığı altında eseri tanıtan 2 manzume ve bir tanıtım yazısı bulunmaktadır. Eserin başında 17 beyitlik manzum bir dibace ile altında 1277 (1862) tarihli mensur bir mukaddime yer almaktadır. Daha sonra biri Farsça olmak üzere Sultan Abdülaziz’e sunulmuş 4 kaside, Sultan Abdülaziz’in oğulları olan şehzadeler Yusuf İzzeddin ile Mahmud Celaleddin’e sunulmuş 3 kaside ve Osmanlı milleti ve askerine ithaf edilen Şecâ’at-nâme-i Osmânî isimli 41 bentlik tercî’-bend bulunmaktadır. 16 Osmanlı Devleti ve milletinin kahramanlıklarını konu alan “Tercî’-bend”inde şair, Osmanlı tarih ve medeniyetini sanatlı bir üslupla aktarmıştır. 16Süleymaniyeli Mehmed Re’fet, Tercî’-bend-i Şecâ’at-nâme-i Osmânî, Şeyh Yahya Efendi Matbaası, İstanbul, 1291. 298 3. Süleymaniyeli Mehmed Re’fet Efendi’nin Dil ve Üslup Özellikleri Fatin Tezkiresi’nde Mehmed Re’fet Efendi için “…tabîat-ı şi‘riyyeye mazhar bir şâir-i sâhib-hüner olup henüz şîve-i zebân-ı Türkiyyeyi kemâ-yenbağî tahsîl edememiş olduğundan Türkçe eş‘ârı kalîl ü ender görülmüştür.”17 şeklinde bir ifade kullanılmaktadır. İbnü’l-emîn Mahmûd Kemâl İnal da Son Asır Türk Şairleri’nde Fatin’in Mehmed Re’fet Efendi ile ilgili ifadelerinden bahsedip şiirlerinden örnekler vererek şöyle söylemektedir: Ziya Paşa’yı taklîden yazdığı Terkib-bend’de: Şeftalü bulunmazsa getirme acı bâdem İşret mezesi meclis-i sahbâda çilekdir Pirâhen-i dil-berle beni göm dedi ‘âşık Evvel yok idi işbu vasiyyet yeni çıkdı Ve gazellerinde: Alacak cüyûşı gamzen bu yürüşle kal'a-i dil Gam-ı ‘aşkınız egerçi ana verse bin metânet O dü zülfi ohşayınca bizi hayyeveş ısırdı Kime sıdk ile sarıldık bize eyledi hıyânet gibi ‘acîb sözler eksik değildir. “İnsan, bu türlü garîb şiveler ve kelimeler ile şi’r diye ortaya konulan lafları dinledikçe: Böyle bir şîve-i agreble şi’r söylenmez Söylenirse dilini hayye sokar insanın demege mecbur oluyor.”18 Mehmed Re’fet Efendi’nin Divançe’sinde yukarıda verilen örneklere benzer pek çok beyit yer almaktadır. Şairin böyle ifadeler kullanmasına sebep olarak; Fatîn’in belirttiği hususiyetler çok makul görülmektedir. İstanbul’a sonradan gelen bir şairin buradaki edebî muhiti tam olarak benimsemesi kolay bir durum değildir. Bununla birlikte şairin yetiştiği muhitin dil ve üslup özelliklerini kastî bir şekilde şiirine yansıttığı da düşünülebilir. Çünkü şair bu yeni muhitte kendisine has bir üslupla bir yenilik arayışında da olabilir. Nitekim şair, bir gazelinde yeni mazmunların arayışında 17 Fatîn Dâvud, age. s.140. 18 İnal, İbnü’l-emin Mahmud Kemal, age., s.1380. 299 olduğunu “fikr-i bikr” ifadesiyle dile getirmiş ve bu yeni arayışın dostlar tarafından da takdirle karşılandığını belirtmiştir: Yâd-ı ruhsârıñla ey nev-ġonçe-i nâzıñ edâ Şâ’irân mazmûn-ı fikr-i bikri rengîn etdiler (Gazel 4/5)19 Kâmet-i mevzûnla ol ebrûya mecbûr olalı Re’feti şi’rinde hûbân cümle tahsîn etdiler (Gazel 4/6) Mehmed Re’fet Efendi şiirlerinde beklentilerini sık sık dile getirmektedir. Doğup büyüdüğü yerlerden uzakta ve yeni girdiği muhit olan İstanbul’da kendisini kabul ettirmek istemiştir. İstanbul’a gelmesindeki maksatlardan birisi bu olabilir. Çünkü burası yakından tanınıp değer görülebileceği bir yerdir. Nitekim şairin devlet büyüklerine çok sayıda şiir sunmasının yanında birçok şiirinde de bir beklenti içerisinde olduğu hissedilmektedir. Farklı konularda yazdığı şiirlerinin bir kısmının makta beyitlerinde bu durum sıklıkla tekrarlanmaktadır. İlk bakışta sevgili için yazılmış gibi görünen bu beyitlerle üstü kapalı bir biçimde bir beklentinin dile getirilmiş olduğu söylenebilir. Aşağıdaki makta beyitlerinde bu durum görülebilir: Re’fet gibi ol zülfe sabâ halka-be-gûşuz Kıl hâl-i perîşânımızı yâre ifâde (Gazel 1/7) Re’fet gibi bir gün olacak nâ’il-i maksûd Çokdan beri dil mu’tekif-i bâb-ı rızâdır (Gazel 2/10) Re’fet-i dîvâneyi zincîr-i zülfe bağla kim ‘Âfiyet me’mûl eder ol dîde-i bîmârdan (Gazel 9/8) Hâtır-ı Re’feti şâd eyle âyâ şâh-ı bütân İltifât-ı fukarâ kesir degil hünkâra (Gazel 17/4) Hulûs-ı kalb ile Re’fet du’â-yı hayr elzemdir Gürûh-ı dâ’iyân üzre cenâb-ı mîr-i ihsâna (Gazel 18/10) Mehmed Re’fet Efendi’nin gazellerine bakıldığında rindâne ve hikemî söyleyiş özelliklerinin ağır basmakta olduğu görülmektedir. Aşağıda şairin gazellerinde rindâne ve hikemî söyleyişin hâkim olduğu beyitler örnek olarak verilmiştir: 19 İlk rakam gazel numarası, ikincisi beyit numarasıdır. 300 Gelmiş bize Sultân-ı kaderden bu irâde Kim dil-beri sev bâdeyi iç ver gamı bâda (Gazel 1/1) Biz mübtela-yı dîde-i mahmûr-ı dil-beriz Fikr-i sevâd-ı zülf ile her şeb ber-â-beriz (Gazel 2/1) Men gayri etibbâya demem derdimi zîrâ Yârim bulacak bu maraz-ı ‘aşkıma çâre (Gazel 7/5) ‘İlmine mağrûr olup kibr eyleyen ‘ârif degil Cehlini fehm eyleyendir bence dehriñ a’lemi (Gazel 10/3) ‘Âleme ‘aks etmesiydi rûy-ı hûbândan ziyâ Pertev-i hûrşîd ü meh etmezdi dehre iktifâ (Gazel 15/1) Nice subh-tarab gördük ki şâm-ı mâteme döndü Sakın ey Husrev-i hûbân u hüsnüñ olma mağrûru (Gazel 21/2) Mehmed Re’fet Efendi’nin kasidelerinde daha titiz bir dil ve üslup özelliği görülmektedir. Sultan Abdülmecid ve Abdülaziz ile şehzadelere sunduğu kasidelerde bu dil ve üslup kendisini açıkça göstermektedir. Bu iki padişah tarafından takdir edilip kendisine ihsanlarda bulunulması, şairin kasidelerindeki başarısını göstermektedir. Re’fet Efendi’nin beyt-i berceste kabul edilebilecek bazı beyitlerinde didaktik mahiyette unsurlar göze çarpmaktadır. Şair, şiirlerinde sıklıkla telmih sanatına başvurmakta ve mesajlarını bunun üzerinden aktarmaktadır: Haysiyyet-i zâtiyye gerek yoksa ne mümkün Bir hâtemi kapmakla ola dîv-i Süleymân (Terkib-bend: 6)20 İcrâ-yı savâb eyler iken etme tereddüd Ol maslahat-ı hayrı pezîrâ-yı hitâm et (Terkib-bend: 12) 4. Süleymaniyeli Mehmed Re’fet Efendi’nin Dîvânçe’sinden Örnekler Gazel Ehl-i derdiñ hâline vâkıf degilsin bî-vefâ Kalmadı tâb u tüvânım el verir zâlim cefâ Bir zamân ahbâb idik sizle birinci rütbede Şimdi biz bîgâne olduk ecnebîler âşinâ 20 Rakam, sayfa numarasını göstermektedir. 301 Söyledim katl et beni yâhûd rakîbi eyle terk Baht dönmeden o meh göstermedi rûy-ı rızâ Çeşm-i mahmûrunda vardır ser-girânlık şîvesi Dîde-i bîmâr-ı yâre nergis etmiş iktidâ Bâdeyi sensiz efendim kendine etmiş harâm Neş’e-i çeşmiñle etmiş şimdi Re’fet iktifa (Gazel 11) Gazel Beni terk eylediñ zâlim saña beñzer bulunmaz mı Sen ahbâbı bulup sandıñ bize dilber bulunmaz mı Bize zulm eyleyip haksız bırakdıñ künc-i mihnetde Beñim sandıñ bu da’vâyı soran dâver bulunmaz mı Büt-i tersâyı sarmazsın surâhî gösterir gerden Leb-i dilber bulunmazsa mey-i ahmer bulunmaz mı Dem-i firkatde sen sanma ki bir feryâd-res yokdur Cihânda lutf-ı Hak varken baña yâver bulunmaz mı Eger şem’-i tarab sönse Hudâ mehtâbı halk eyler Güneş gökde gurûb etse meh-i envâr bulunmaz mı Mücevher düşse hâtemden egerçi şeb-çerâğ olsa ‘Aceb Re’fet bu ‘âlemde aña beñzer bulunmaz mı (Gazel 22) Sonuç Süleymaniyeli Mehmed Re’fet Efendi ile ilgili bu çalışmada Osmanlı Arşiv Belgelerinden hareketle daha önce kaynaklarda yer almayan şairin hayatına ışık tutacak yeni veriler elde edilerek, ilim camiasına aktarılmıştır. Kaynaklarda Re’fet Efendi’nin sadece Mecmû’a-i Eş’âr-ı Re’fet ismiyle basılan Divançe’sinden bahsedilmiştir. Dolayısıyla sanatı ile ilgili yapılan yorumlar sadece bu eser çerçevesinde kalmaktadır. Çalışmamızda şairin Divançe’si dışında Tercî’-bend-i Şecâ’at-nâme-i Osmânî isimli bir eseri daha tespit edilmiştir. Bununla birlikte Osmanlı Devlet Arşivlerinde Sultan Abdülaziz’e sunulan ve eserlerinde yer almayan bir kaside de gün yüzüne çıkarılmıştır. Tespit edilen bu manzumelerle birlikte şairin eserlerindeki edebî yön irdelenmeye çalışılmıştır. 302 Son Asır Türk Şairleri ve Fatîn Tezkiresi’nde Mehmed Re’fet Efendi, şiirlerinde garip benzetmeler ve tabirler kullanmış olma gerekçesiyle eleştirilmiştir. Bu kaynaklardaki eleştiriler doğrultusunda şairin Divançe’sinde geleneksel formun dışında bazı benzetme ve ifadelere yer verdiği söylenebilir. Bu kaynaklara göre şairin böyle bir üslup kullanması başka bir coğrafyada yetişmesi ve buna bağlı olarak Türkçeyi “kemâ- yenbağî tahsil edememesi”nden kaynaklıdır. Bununla birlikte şairin bilinçli bir şekilde böyle bir üslubu tercih etmiş olması da ihtimal dâhilindedir. Kaynakça Arşiv Kaynakları BOE. A.}MKT.UM./291-14 BOE. A.} MKT.DV./215-12 BOE. DH. SAİDd…/75-281 BOE. A.}TŞF./35-53 BOE. A.}MKT.NZD./23-24 BOE. MF. MKT./8-88 BOE. DH. SAİDd…/75-281 Araştırma ve İnceleme Eserleri Alandağlı, Murat (2018). Sicil-i Ahvâl ve Memurîn Defterleri Kayıtlarında (Çölemerik) Hakkârililer. Uluslararası Zap Havzası Uleması Sempozyumu. C.II. S.728. Hakkari. Fatîn Dâvud, Hâtimetü’l-Eş’âr(Fatîn Tezkiresi). (Haz. Ömer Çiftçi). Kültür ve Turizm Bakanlığı. e-Kitap. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-195831/fatin-tezkiresi.html. (E.T. 01.12.2019). İnal, İbnü’l-emin Mahmud Kemal (1988). Son Asır Türk Şairleri. C. III. İstanbul: Dergâh Yayınları. Mehmed Süreyya (1311). Sicill-i Osmânî. C. II., s.363. Odabaşı, Mihrican (2009). Tuhfe-i Nâilî Metin ve Muhteva. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Sarıyıldız, Gülden (2009). Sicill-i Ahvâl Defterleri. DİA. C.37,. Ss.134-136. İstanbul: TDV Yayınları. Süleymaniyeli Mehmed Re’fet (1289). Mecmû’a-i Eş’âr-ı Re’fet. İstanbul: Şeyh Yahya Efendi Matbaası. Süleymaniyeli Mehmed Re’fet (1291). Tercî’-bend-i Şecâ’at-nâme-i Osmânî. İstanbul: Şeyh Yahya Efendi Matbaası. 303 The Basis and Contributions of Spelling Pronunciation in Teacher Training Mehmet DEMİREZEN1 Abstract This is a way of pronouncing of words based on their spelling alone and often includes the vocalization of silent letters. In foreign language teacher education, Turkish English majors have a hard time learning to spell because pronunciation of English highly is misleading since spelling is rarely faithfully reflected in pronunciation in a language like English. Learning to spell often disheartens them by giving them a feeling of being lost when they face the unpredictability of many aspects of English spelling that goes into pronunciation. A deceitful spelling pronunciation challenge comes to the stage in that many silent vowel and consonant letters are expected to omit in the pronunciation of hundreds of words because there is a big dichotomy, as two sides of the same coin, between American English and British English with respect to Turkish. The befuddling issue for Turkish learners of English is that even when silent vowel and consonant letters are not pronounced, they still should be included in the spelling of words: such a case gives the Turkish English majors a psycho-orthographic trauma because Turkish is a phonetic language which is pronounced in the way it is written, just the opposite of English. In addition, on top of teaching and learning the silent letters in English vocabulary, you have to teach the exceptions where many of the silent letters are not silent at all. In this research, the basis and working mechanism of spelling pronunciation pertaining to English silent consonants and vowels as orthographic trauma will be unearthed. Key words: spelling pronunciation, pronunciation spelling, transcription, psycho-orthographic trauma Introduction When learning a new language it is important to understand the link between the written and spoken form of the language which is provided by spelling and pronunciation. In English, the written forms of words can differ significantly from the way they are pronounced, and such an inclination brings in a process called spelling pronunciation in which a pronunciation of a word is constructed on its spelling, often alongside with the inclusion of the vocalization of silent consonant and vowel letters, being a case of rather conversion from spelling to sound. Due to the high degree of irregularities in its spelling (Upward and Davidson, 2011, p. 3), a great majority of non-native learners of English have hard times to notice the frequent mismatch between the sounds of English and the letters that are used to record them. In addition, as Barber, Beal, and Show (2019, p. 214) indicated, “One result of these inconsistencies is the prevalence of spelling pronunciations, which arise when a word is given a new pronunciation through the influence of its spelling.” Therefore, words with spelling pronunciation are bound to be an abundant source of recognition and pronunciation error for the ones who’s L1 does not share similarities with English Language, and of course the result is the 1 Prof. Dr., Ufuk University, Eğitim Fakültesi 304 production of spelling-prompted mispronunciations. It must be noted that even a small pronunciation error can result in a big change in meaning during the process of communication. This is why it’s important to have clear and correct pronunciation in English. Spelling pronunciation Spelling pronunciation is the articulation of a word according to its spelling. “Since the written form of a word can differ significantly from the way it is pronounced, a new pronunciation can arise that seems to reflect more closely the spelling of the word” (O’Grady, Aronoff, and Rees-Miller, 2001, p. 291). Words spelled with silent consonant letters or omitted consonants, or traditionally silent vowel letters pronounced with reduced vowels (e.g. the schwa sound) may be subject to a spelling pronunciation. In other words, spelling is the act, practice, ability, or subject of founding words with letters, or of reading or writing the letters of words by means of orthography while pronunciation is the standard way in which a word is made to sound when spoken, being an act of pronouncing or uttering words. (https://www.turkaramamotoru.com/en/spelling-pronunciation-49470.html) Difficulties of English spelling and pronunciation One of the serious frustrations for Turkish English majors who try to learn English in terms academic professionalism is the irregular relationship between spelling and pronunciation. In many languages, especially in unphonetic languages, the letters of alphabet used are always inadequate to represent the sounds. The English language is very difficult as there is no consistent way to learn its orthography from its pronunciation or from its pronunciation to spelling. English alphabet contains only 26 consonant letters and 5 vowel letters, several digraphs in compound characters, three letters, four letters, and five letters, whose combinations produce multiple pronunciations in in the structures of words. The letters of English alphabet used are always inadequate to represent the sounds of the English words. In order to master spelling of English, one needs to learn a great many spelling rules and be aware of the numerous possible letter combinations to which there are many exceptions to them. The following statements reveal that one cannot find any correlation between the spelling and pronunciation (speech-sound) of the English words. 305 "If we know the sounds of a word (in English) we can't know how to spell it; if we know the “spelling, we can't know how to pronounce it."(Jesperson, 1905:11). "English spelling is almost divorced from its pronunciation and forms hardly any guide as to how words should be pronounced" (Follick, 1964, p. 87). "The English language has the worst system of spelling of any major language." (Pinckert, 1986, p. 22). "One cannot tell how to spell an English word by its pronunciation or how to pronounce it by its spelling" (Baugh and Cable, 2002, p. 13). According to Avery and Ehrlich (1992: 6), the differences between the sound-spelling correspondences of such languages, and of English can often be the source of mispronunciations. Thinking positively, Crystal (2012, p. 13) describes the nature of the spelling problem in yet another way: “English spelling is difficult, but it is not as chaotic as is often claimed. He claims that it is learnable, but it takes a learner a few years to be in control of the spelling system. Recently, a large number of pronunciation specialists (Kelly, 2010; Nowacka et al., 2011; Porzuczek, 2015;Waniek-Klimczak, 2015; Zając, 2015) emphasize the need to draw students’ attention to phonetically difficult words and unpredictable spelling-to- sound correspondence. The Basis of Spelling Pronunciation History of English is very complex. Apart from the Celtic and Roman Languages spoken before, since 449 A.D, it has been subjected to numerous influences (e.g., Vikings in 793 AD, from 800 to 1150 AD, the Viking Age) and French in 1066) that made it a mixture of various other languages. William the Conqueror’s military victories in 1066 instituted a French-speaking aristocracy in England which made French the official language for the next 400 years. In the long run, English benefited from abundant contributions to its vocabulary, but also gained blending different spelling systems. These contribute to the irregular and sometimes incredibly inconsistent and confusing spelling of the written language, which in turn interacts with a varied and sometimes unpredictable pronunciation. Borrowed words from other languages are adopted without being adapted to the spelling system of English, which 306 created different meanings of words or homophones that were sometimes deliberately spelled in different ways. Spelling pronunciation is a case of sound change in orthography, “where a new pronunciation reflects the spelling of the word” (O’Grady, Aronoff, and Rees-Miller, 2001, p. 687). English is a mishmash of a language because it’s the composed product of many cultures clashing on the British Islands for over 1,000 years, and then grew as an empire and a commonwealth spreading around the globe after the period of industrialization. Inconsistencies and irregularities in English spelling have gradually increased in number throughout the history of the English language. Great Vowel Shift, silent vowels and consonants, borrowed words (e.g., Norman French in 1066 and words from other Latin-originated languages), and various spelling reforms are said to make the English spelling system unphonetic and hence, weird. The end result is a confusing mixture of Celtic, Germanic, Scandinavian (Viking), Romance, and Greek spellings, all being pronounced in an Anglicized and Americanized way. Now, the English language is a mixture all of these languages which explains why it have so many vowel and consonant sounds with unpredictable spelling and pronunciation in standard English. After the Industrialization Period, English occupied 2/3 0f the whole world and has adopted innumerable words from other languages and has usually retained the original spelling, which are often not phonetic, as an attempt at preserving the original pronunciation! Great Vowel Shift and Spelling Pronunciation As an internal phonological development, from 1350 to1700, the pronunciation of many English vowels gradually changed in a process known as the Great Vowel Shift. One of the principal reasons that this vowel shift has become known as the Great Vowel Shift is that it overwhelmingly affected English phonology and orthography, and these changes coincided with the introduction of the printing press: William Caxton introduced the first mechanized printing press to England in 1476. The gradual development of Great Vowel Shift, which shifted the vowel articulations upwards, higher up in the mouth in eights steps, from 1350-1700, can be seen in figure 1: 307 Figure 1, gradual development of Great Vowel Shift (http://facweb.furman.edu/~mmenzer/gvs/what.htm) It is very important to remember, however, that each step, from 1350-1700, did not happen overnight. The changes in the quality of the long, or tense, vowels constitute what is known as the Great Vowel Shift. According to Algeo and Pyles (2005), the stages by which the Great Vowel Shift occurred and the cause of it are unknown; even though there are several theories, the evidence is ambiguous. It operated in more than one stage by affected vowels at different rates in different parts of the country, and took over 200 years to complete. “The Early Modern period witnessed the most decisive and far-reaching changes in the history of English pronunciation: a systematic reorganization of the long vowel system, known today as the Great Vowel Shift. This process began in the 15th century and was completed by 1700” (Horobin, 2018, p. 49). “Since no corresponding changes were made to the spelling system, a further implication of the Great Vowel Shift was the increased disruption of the relationship between spelling and pronunciation” (Horobin, 2016, p. 50). "Why didn't printers just change the spelling to match the pronunciation? Because by this time, the new increased volume of book production, combined with increasing literacy, resulted in a powerful force against spelling change" (Denham and Lobeck, 2010, p. 92). However, the spelling of many vocabulary items started to get standardized bit by bit in the 1400s-1500s with the advent of more widespread printing. Around 1600 some dictionaries were written which made the spelling a bit more stable. Spelling pronunciations are also evidence of the reciprocal effects of spoken and written speech, there were certain pushes from the spoken English which made the job of dictionary makers harder and harder because the social fixation upon the variants of vocabulary 308 items among several dialectical options of Middle and Modern English for the each and every one of these words on the decided variants that were selected for reasons of community preference or dialectal favorites and plus the external force of printing press gave very hard times to lexicographers. Great Vowel Shift in English has had long-term implications for orthography, pronunciation as well as the teaching of reading and writing. Many of the British writers during the fifteenth to eighteenth centuries, but especially between mid-fourteenth and mid-seventeenth centuries, used the English language in their plays, short stories, and poems and tried to settle down the written language in terms of orthography and spelling. It significantly created a deep impact on the English phonology and resulted in the change from Middle English to Modern English period. Borrowing from other languages The Anglo-Saxon’s were the original speakers of English. Before the 11th century, the vocabulary of Old English consisted of Germanic background (Anglo-Saxon, Jutes, and Frisians). Borrowed words from the Scandinavian languages (Danish and Norse) in 793 and Latin and Greek. In 1066, the Normans from France conquered Britain. Norman French became the language of the Norman aristocracy by adding a large amount of vocabulary to English. By the end of the 14th Century English was no longer recognizable. It began to be called Middle English as opposed to Old English. Other languages that have contributed words to English include Hindi, Italian, Malay, Dutch, Farsi (from Iran and Afghanistan), Sanskrit (from ancient India), Portuguese, Spanish, Tupi (from South America), Ottoman Turkish, and Ewe (from Africa). The success of English has been partly to do with its acceptance of foreign terms making them English in the process, but the correspondence between spelling and pronunciation of the borrowed vocabulary items created irreparable disruptions. As lexicographer Kory Stamper explains, “English has been borrowing words from other languages since its infancy” (https://www.dictionary.com/e/borrowed-words/). As many as 350 other languages are represented and their linguistic contributions actually make up about 80% of English! (Durkin, 2014). It must be noted that English language is still keeping on adopting new words. Words with diacritical marks and Spelling Pronunciation 309 In addition, English includes some words that can be written with accent marks. Most of these words have been imported generally from French. As imported words become increasingly naturalized, there is an increasing tendency to omit the accent marks, even in formal writing. For example, words such as hôtel and rôle were first seen with accents when they were borrowed into English, but now the accent is almost never used, now encountered a role and hotel. As opposed to these words, such words as avis-à-vis /ˌvi:zəˈvi/ cul-de-sac /ˌkʌl də ˈsæk, ˌkʊl-/ déjà vu /ˌdeɪʒɑ ˈvu:/ àla mode /ˌɑləˈmoʊd, ˌælə-, ˌɑlɑ-/ carte blanche /ˌkɑɹt ˈblɑnʆ/ grand prix /ˌgɹɑn ˈpɹi/ hors d'oeuvre /ɔɹ ˈdɜv/ laissez-faire /ˌlɛseɪ ˈfɛɹ/ avant-garde /ˌævɑnʔˈgɑɹd, ˌɑ-/ faux pas /ˌfoʊ ˈpɑ/(n), meaning “false step” (Longman Dictionary of American English, 2008) crème caramel /ˌkɹem ˈkæɹəməl, -mel/ (n) (plural crèmes caramels) eau de toilette /ˌəʊ də twɑːˈlet $ ˌoʊ- / (n) fait accompli /ˌfeɪt əˈkɒmpli $ -ˌækɑːmˈpliː/ film noir / ˌfɪlm ˈnwɑː $ -ˈnwɑːɹ / (n) (plural films noirs) joie de vivre /ˌʒwɑː də ˈviːvɹə/ (n) objet d'art /ˌɒbʒeɪ ˈdɑː $ ˌɑːbʒeɪ ˈdɑːɹ/(n) (plural objets d'art (same pronunciation) raison d'être /ˌɹeɪzɒn ˈdetɹə $-zoʊn-/ mâitre d'hôtel /ˌmetɹə dəʊˈtel $ ˌmeɪtɹə doʊ-/(n) coup d'état /ˌkuː deɪˈtɑː $ -deˈtɑː/ (n) (plural coups d'état) (same pronunciation) pièce de résistance / pi:ˌes də ɹeziːˈstɑːns / (Longman Contemporary Dictionary of English, 2012) The words were originally considered French borrowings but today their French origin is not paid attention. The accents on words are retained, but still they are perceived as slightly foreign. For example, café and pâté both have a pronounced final e and â, which would be "silent vowels" according to the normal English pronunciation rules. In a few cases, there are regional differences: for instance, the first accent on résumé has generally disappeared in the U.S., but is retained in the UK. 310 Further examples of words typically retaining diacritics when used in English are: appliqué, attaché, blasé, bric-à-brac, brötchen, cliché, crème, crêpe, façade, fiancé(e), flambé, naïve, naïveté, né(e), papier-mâché, passé, piñata, protégé, résumé, risqué, über-, séans, voilà. It must be noted that they have not been assimilated into English, for example, adiós, coup d'état, crème brûlée, pièce de résistance, raison d'être, über (übermensch), vis-à-vis. Spelling Reforms There were several attempts on regularizing the spelling of English. For British English, many attempts have been made to alter the English spelling system. For example, beginning in the eighteenth century and up until now, with emergence of The Simplified Spelling Society, founded in 1908 in the United Kingdom made certain attempts. Samuel Johnson’s Dictionary of the English Language, which was published in 1755, was often called the first English dictionary. Johnson’s dictionary, however, became the authority for spelling and was fairly widely accepted as the definitive source. In addition, “Shaw alphabet, subsidized by the estate of George Bernard Shaw…This was based on the strict alphabetic principle of one consistent symbol per phoneme. The new alphabet could have been contrived by augmenting the 26 letters of the Roman alphabet with extra letters or accents, but Shaw took the extreme option of commissioning a completely new set of 40 letter shapes in which, to a limited extent, phonetically similar sounds had a similar form” (Carney, 2006:474). In American English, for example, Benjamin Franklin began to create a new phonetically based English writing and spelling system in the late 1700s. His system got rid of some letters and added new ones. "[Noah] Webster proposed the removal of all silent letters and regularization of certain other common sounds. So, give would be giv, built would be bilt, speak would be speek, and key would be kee. Though these suggestions obviously didn't take hold, many of Webster's American English spellings did: colour - color, honour - honor, defence - defense, draught - draft, and plough - plow, to name a few" (Denham and Lobeck, 2010:449). 311 Even though there were number of proposals for reform, spelling reform in English has not met with greater success. There are several reasons. One reason is the natural conservatism of people, or the general public reaction with a belief that it won’t work. Another reason is that English is spoken with many dialects, then, which dialect would be chosen as a standard? "The second concern is that evidence from psychology suggests that some of the so-called irregularities of English actually serve to facilitate reading, especially for the experienced reader. Experienced readers tend to perceive words as single units and do not 'read' them letter by letter. Evidence suggests that we process the information slightly faster when homophonous morphemes are spelled differently: pair-pear-pare. On the other hand, when we see the word well, we have to spend a slightly longer time figuring out which morpheme is intended” (Rogers, 2005:196). Silent Vowels and Spelling Pronunciation in Current English English language has 5 five silent letters, such as <i>, <e>, <a>, <o>, and <u>, each of which can function as a silent vowel letter, as seen in the following examples: a artistically, boar, bread, breast, coal cocoa, dramatically, dictionary, groan, head, formulae, instead, leapt, logically, loan, moan, musically, nebulae, romantically, secondary, secretary, pharaoh, separate (adj.), spread, sweat, weapon, meadow e backed, bite, bridge, careful, called, clue, close, conquest, corpse, deliberate (adj.), deceived, different, evening, euphemism, every, fame, fate, fridge, grateful, genuine, handled , homeland, improvement, lame, lonely, hope, late, literature, miserable, maneuver, more, neuron, perceived, rite, routine, rogue, moreover, serve, several, somebody, sovereign, temperature, useless, vegetable, vogue, and wowed. i aisle, business, aspirin, disguise, parliament, villain, Britain (NAE), family, circuit, bruise, fruit, cruise, guise o buoy, people, colonel, chocolate, laboratory, comfortable, leopard, Geoffrey, yeoman, country, double, souvenir, rouge, roulette, touch, grotesque, boutique, elaborate (adj.), favorite, theory 312 u author, authentic, cheque (RP), build, biscuit, cauliflower, catalogue, colleague, court, course, croquet, delinquent, demagogue, dialogue, guest, guitar, guilt, guide, glamorous, gauge, guide, guile, guilt, monologue, laugh, language, limousine, liquid, pious, plague, ruinous, mischievous, quest, quick, quite, quizzical, rogue, questionnaire, soliloquy Letter and spelling relationships via Two-letter digraphs A starting-point is the description of vowel letter combinations. There are two-letters and three-letters in combination. Two-letter (digraphs) combinations seem to more in number. The non-native learners of English tend to articulate these vowel digraphs as they are written down. Here are some examples: <ai˃, as in aisle, aid, aim, air, again, brain, certain, cocktail, daiquiri, laissez-faire <ae˃, as in aesthetics, aerobics, aerosol, aerospace, aerial <ao˃, as in coal, pharaoh, cocoa, aorta, chaos, and foal, <au˃, as in author, auto, aunt, autumn, autism, autobiography, authentic, cauldron, cause, caution, gauge, guard, sauté, applaud, accentuate, because, chauffeur, claustrophobia, and Caucasian, cosmonaut, debauch, dinosaur, haughty, haunch, implausible . <ea˃ words, as in appeal, appear, beach, beaver, breast, each peach, teach, bean, cleave, fear, behead, bear, bleak, cesarean, cornea, deadbeat, eastbound, earthquake, eastbound, jealous, and dear. <ei˃ as in deceive, receive, seizure, albeit, ceiling, client, and perceive, kaleidoscope <eu˃, as in, pneumonia, amateur, leukemia, linoleum, masseur, masseuse <eo˃, as in people, jeopardy, Leonard, leotard, archeology, geography, geology, burgeoning, chameleon, deodorant, ideology, meteor, and leopard. <ia˃, as in appropriate, appreciate, appliance, anemia, amiable, affiliate, academia, clinician abbreviate, radiation, barbarian, beneficial, bestial, bias, caviar, celestial, colonial, controversial, convivial, denial, deviant, diabetes, dialogue, diarrhea, insomnia, marriageable, <ie˃ as in lie, pie, aggrieved, barrier, brassiere, field, belief, besiege, movie, cashier, cavalier, chief, concierge, convenience, courier, debrief, eerie, ebullient, and tie, <io˃, as in battalion, polio, champion, compassion, compatriot, deteriorate, dictionary, 313 dominion, grandiose, idiom, idiot, inferior, ionize, junior, kiosk <iu˃, calcium, cesium, equilibrium, compendium, consortium, cranium, genius, gymnasium, helium, lithium, medium <oa˃, as in approach, coat, boar, boar, load, foam, cocoa, afloat, boast, broach, cloak, coagulate, coalition <oe˃, as in toe, foe, shoe, mistletoe, hydroelectric, and hoe, <ou˃, as in bourbon, boutique, country, double, retroussé, touché, tourniquet, aloud, adventurous, acoustics, accountant, out, camouflage, carousel, housebound, and southern <oi˃, as in appoint, adjoining, boisterous, celluloid, choice, choir, coincide, connoisseur, devoid, memoir <ua˃, as in annual, casual, manual, Chihuahua, and mutual, guarantee, guardian, sexual, iguana, infatuated, jaguar, January, loquacious <ue˃, as in baroque, blue, due, cue, queue, issue, risqué, revenue, antique, guess, league, plague, tongue, accrue, banquet , bequest, barbecue, clique, conquest, confluence, construe, cruel, devalue, effluent, sequence, influenza , infrequent, lacquer, and tissue. <ui˃ as in build, guide, guile, guide, acquire, acquittal, bacterium, beguile, conduit, genuine, gratuity, inequity, ingenuity and guitar. <uo˃, buoy In English there is also the use of trigraphs (three vowel letters) in many words: <aeo˃, as in palaeography, palaeontology, archaeology <eau˃, as in beauty, bureau, bureaucrat, château, gâteau <eou˃, as in simultaneous, contemporaneous, gaseous, gorgeous, hideous, homogeneous, igneous, instantaneous <eoi˃, bourgeois, bourgeoisie <ieu˃ as in lieutenant, milieu, lieu <iou˃, as in amphibious, acrimonious, abstemious, cautious, commodious, curious, pious, conscientious, contentious, copious, delirious , studious, supercilious, devious, efficacious, glorious, egregious, ignominious, illustrious, impetuous, inauspicious, insidious, judicious, malicious <iae ˃ as in minutiae, mediaeval, herniae 314 <oeu˃, as in manoeuvre in (BrE), denouement <oua˃, as in gouache, Siouans <ueu˃, as in liqueur, queue <uai˃, as in acquaintance, acquaint <uea˃, as in bequeath, squeak, squeal, squeamish <uou˃, as in arduous, ambiguous, congruous, conspicuous, contiguous, continuous, disingenuous, inconspicuous, innocuous Additionally, there are also across morpheme boundaries situations: matinée, melée, agreeable, disagreeable, absenteeism, marquee All of these digraph and trigraph representations constitute a major problem not only for learners of English as a second language but for native speakers as well because there are no regular rules on how they must be pronounced. Spelling and Silent Consonants in English English orthography has 21 consonant letters, 20 of which can function as silent letters. <f> is said to be never silent in English words, but in British English there is a single word, which is halfpenny pronounced as /heɪpni/ with a silent <f>. The following examples are gathered from Longman Dictionary of American English (2008) and Longman Dictionary of Contemporary English (2012): Pearson b aplomb, bombshell, bomb, bomber, climb, comb, crumb, debt, debtor, doubt, dumb, dumbfounded, iamb, numb, jamb, lamb, plumb, plumber, redoubt, subtle, succumb, tomb, thumb, womb c abscess, ascent, acquire, acquit, acknowledge, ascend, blackguard, czar, crescent, disciple, obscene, conscious muscle, scissors, victual, miscellaneous, indict, science, scent, resuscitate, scene, fluorescent, miscellaneous, indict, descent, fascinate, miscellaneous d adjective, adjunct, adjacent, bridge, bundt, dodge, edge, grandma, grandpa, grandson, grudge, handbag, handkerchief, hedge, pledge, sandwich, sandbag, sandcastle, sandbank, handbook, landscape, Wednesday g Afghanistan, aghast, align, alight, although, alight, assign, benign, bought, bright, brought, borough, caught, cognac, champagne, cologne, design, yoghurt, diaphragm, dough, distraught, Edinburgh, foreign, feign, gnash, 315 gnaw, high, light, reign, though, paradigm, recognize, sign, phlegm, malign, neighbor, resign, thought, right, might, spaghetti, though, Malborough h annihilate, Buckingham, choir, chorus, cheetah, diarrhea, exhaust, exhort, exhibition, ghost, John, heir, hour, khaki, Hannah, hour, honest, heir, herb, anchor, ghost, ghastly, Ghana, gingham, hallelujah, rhapsody, rhetoric, rheumatism, rhythm, rhubarb, melancholy, mullah, pharaoh, saccharine, savannah, Sarah, scheme, sheikh, silhouette, Theresa, Thomas, thyme, vehement vehicle, what, wheel, wheat, whittle, whisper, whether, white, whirl j marijuana, fjord, fijita k knack, knapsack, knead, knell, kneel, knee, knew, knickers, knife, knight, know, knead, knew, knit, knock, knot, knowledge, known, knuckle l apostle, almond, alms, balk, balm, calf, calves, calm, chalk, could, embalm, folk, folklore, half, halfpenny, halves, halfway, Lincoln, napalm, psalm, salmon, should, stalk, talk, yolk, walk, would m mnemonic n autumn, column, condemn, damn, government, hymn, solemn, monsieur, lawnmover, p cupboard, coup, corps, pneumonia, psalm, psaltery, ptomaine, raspberry, receipt, pseudo, psyche, psychology, psychotherapy, psychiatrist, psychotic pseudonym, pterodactyl, ptarmigan, Ptolemy, pterosaur, Thompson q baroque, Basque, boutique, brusque, bouquet, brusque, critique, lacquer, liquid, liquor, pique, plaque, picturesque, racquet, risqué, masque, masquerade, mystique, torque r myrrh, February s aisle, apropos, Arkansas, bourgeois, debris, chassis, corps, Descartes, fracas, island, isle, islet, Illinois, précis, rendezvous, patios, viscount t ballet, bidet, cabaret, depot, buffet, début, castle, catch, Chevrolet, chestnut, Christmas, croquet, crotchet, depot, ditch, duvet, glisten, gourmet, listen, hasten, hustle, hutch, kitsch, rapport, ricochet, mistletoe, 316 mustn't, moisten, mortgage, watch, match, pitch, postpone, postman, postscript, thistle, sachet, subtle, soften, whistle, wrestle th asthma, asthmatic, isthmus w awesome, awestruck, awry, answer, bawl, brawl, claw, crawfish, crawl, dawdle, draw, drawback, drawn, gawk, guffaw, flaw, hawk, Greenwich, gnaw, Norwich, sword, two, pawn, pawnbroker, tawdry, typewriter, tawny, twosome, shipwreck, saw, thaw, law, paw, shawl, sawn, steward, stewardess, strawberry, twopenny, whole, whore, wrist, writ, write, wrap, wretch, wriggle, wrinkle, wrangle, who, wrong, wrath, whoop, whose, writhe, wrote, wreck, who'd, whom, yawn x faux, Bordeaux, chateaux, tableaux (plural), Sioux, Grand Prix z laissez-faire, rendezvous, chez Digraph consonants There are also digraphs which are counted as two distinct consonant letters in themselves, but sound as one phoneme or phone. The following words are potential problems for Turkish learners of English by causing spelling pronunciation errors: lm alms, palm, calm, psalm bt doubt, debt, subtle mn autumn, chimney, column, condemn, damn, hymn, solemn sc scenic, scent, science, scissors, scene, muscle gn sign, design, feign, foreign gh bright, daughter, dough, enough, fight, fright, neighbor, neigh, rough, weigh wh what, when, where, which, why, who, whom ld could, should, would kn know, knee, knead, knock, knife, knight lk chalk, folk, half, calf, talk, walk pt receipt 317 Trigraph consonants There are also trigraphs which are counted as three distinct consonant letters in themselves, but sound as one phoneme. For example: sch schilling, schedule, schlep, schism tch catch, itch, watch, pitch, ditch, hatch, match ght bought, caught, thought, daughter, right, might, fight, alight, drought Four graph consonants rhym rhyme, thyme Five graph consonants psych psych, psyche, psychedelic, psychic, psycho, psychology Six graph consonants rhythm English spelling is irregular as there is no one- to-one correspondence between sounds and letters. The written symbols or letters in English do not always represent speech sounds. One letter can stand for several sounds and the same sound can be used for more than one symbol. Words are formed of spelling by using letters, orthographically.” In English language there are more than 1,100 different ways to spell its 44 sounds with 26 letters (alphabet) which are used to design spelling of the words” (Rao, 2018: 9). Across the world, there are many languages that have silent letters, such as Danish, Faroese, German, French, Indonesian, Irish (Gaelic), Norwegian, Italian, and Spanish. How difficult is the spelling and pronunciation case for Turkish majors? The aim of this paper was to unearth the relationship between broad transcription and the perception of silent consonant letters by Turkish students of English at the Hacettepe University, Department of English Language Education in 2018 in Turkey 318 Setting and Participants The participants were 45 (10 males, 35 females) first- year students of the Department of English Language Education in the Faculty of Education at Hacettepe University, Ankara, Turkey, in 2018. Their ages ranged from 18 to 19. The participants were the graduates of Anatolian High Schools and Anatolian Teacher High Schools. They formed a homogeneous group as they were all in the same department and learning English. As prospective teachers, they were being educated with this profession in mind. Example : Assessing the perception of the silent consonants of English Data Collection Tools A pre-test and post-test were administered to the participants. The pre-test included 60 vocabulary items having five alternative answers in broad transcription. A committee of three experts was set up to peruse the tests for inter-rater reliability. The following entries represent some of the examples that took place in the pre-test and post-test: Sample Questions from the Test: answer a)/ˈensəɹ/ b)/ˈænsəɹ/ c)/ˈænswəɹ/ d)/ˈænsɪɹ/ e)/ˈɛnsɑɹ/ acknowledge a)/ockˈnɑlɪdʒ/ b)/ækˈnɑwlɪdʒ/ c)/əkˈnɑlɪdʒ/ d)/akˈnælɪdʒ/ e)/əckˈnɑwlɪdʒ/ Christmas a)/ˈkɹɪsməs/ b)/ˈkɹasməs/ c)/ˈkɹɛsmɪs/ d)/ˈkɹaɪsməs/ e)/ˈkɹəstməs/ condemn a)/kɔnˈdɪm/ b)/kənˈdɛmn/ c)/kənˈdɛm/ d)/kɛnˈdɛm/ e)/kænˈdɛm/ salmon a)/ˈsemɪn/ b)/ˈsælmən/ c)/ˈsaɪmɛn/ d)/ˈsi:mɑn/ e)/ˈsæmən/ 319 walk a)/wɔk/ b)/wɛk/ c)/weɪlk/ d)/wɔlk/ e)/wæk/ These 60 vocabulary items, which were considered to be common but difficult for Turkish students, were chosen by the researcher along with a committee of three other experts in the field of ELT, who perused the test entries and approved of them. The SPSS 20 software package was utilized for statistical measurements. RQ1. Was there a significant difference in the overall student achievement according to pre- and post-test scores?. Table 3. Descriptive Statistics- RQ1 Std. N Mean T Df Sig. (2-tailed) Deviation Pre 45 40.8148 11.36861 -8.413 44 .000 Post 45 64.6296 13.53488 Valid N 45 (listwise) To check the rate of overall achievement of the students, a Paired Sample T-test was conducted. All of the questions within the scope of the first research question were included in the analysis. Considering the results, there was a statistical difference between the pre-test and post-test results of the students (Table 3). Accordingly, the mean score of the participants for these aforementioned questions in the pre-test was 40.8148% (average correct = 24.4889 out of 60 by 45 students); however, the mean score in the post-test was 64.6296% (average correct = 38.7778 out of 60 by 45 students) (Table 4). Hence, the participants showed great progress after the 15-day study of silent letters. However, the overall failure of more than 36% on general errors could not be considered a desired rate in the training of prospective English teachers. Example: Assessing the silent vowels of English The purpose of the following research is to unearth the impact of silent vowel letters of English language on the Turkish student of English who will be prospective English language teachers 320 Setting and participants The participants are 46 first year students, 41 females and 5 males, of English Language Education Department in the Faculty of Education at Hacettepe University. Their age range varies from 18 to 19. They had already taken up a course titled Listening and Articulation in which they also learned broad and phonological transcriptions on the vocabulary items of Longman Dictionary of American English (2008) and Longman Dictionary of Contemporary English (2012). They studied broad and phonological transcription by means of the sign of International Phonetics Association (IPA) (1999) in that course. The phonetic descriptions of (IPA) are universal that can be applied to the sounds of any human language. Needless to say, broad transcription can be encountered abundantly in pronunciation dictionaries or other normal dictionaries. Data gathering process The corpus of the words that took place in the diagnostic test can be given as a list as follows: The participants are given a diagnostic test which included randomly chosen 50 words with silent vowel letters that are in form of broad transcriptions within multiple choice alternations. One of the alternatives included the correct standard IPA transcription, and one other alternative included a silent vowel among the other three more alternatives. The corpus of the words that took place in the diagnostic test can be given as a list as follows: 1. practically 11. souvenir 21. neuron 31. grievous 41. European 2. chateau 12. mischievous 22. meadow 32. because 42. bureau 3. weapon 13. cauldron 23. pleasant 33. guardian 43. Wednesday 4. vegetable 14. sequence 24. musically 34. Demagogue 44. limousine 5. different 15. mosquito 25. weatherman 35. boutique 45. adjective 6. damaged 16. dialogue 26. creole 36. soliloquy 46. aspirin 7. complained 17. logically 27. handled 37. maneuver 47. comfortable 8. biscuit 18. evening 28. parliament 38. cocoa 48. temperamental 9. language 19. foreword 29. jeopardy 39. iron 49. laboratory 10. leopard 20. corpse 30. souvenir 40. family 50. questionnaire 321 As a diagnostic test, these 50 words with five alternatives are administrated to the students, who were asked to finish the test within 50 minutes. Data analysis Descriptive statistics are used. The data analysis is managed by means of SPSS 21. Paired Samples T-Test is also conducted. Results and Discussion What is the rate of overall success of the students? Table 1. Descriptive statistics- RQ1 Std. N Minimum Maximum Mean Deviation overall 46 10.00 36.00 20.3261 6.47063 Valid N 46 (listwise) To check the rate of overall success of the students, an analysis on descriptive statistics is conducted. All of the questions are included into the analysis within the scope of the first research question. Accordingly, the mean score of the participants for these aforementioned questions is 20, 32% out of 50 which means that participants’ scores range at the ratio of 40, 64%. Henceforth, the participants’ overall success of the test used for this study is at the ratio of 40, 64%; general failure is 59,36%. What is the rate of silent vowel letter success of the students? Table 2. Descriptive statistics- RQ2 Std. N Minimum Maximum Mean Deviation sltscore 46 3.00 19,00 11.5435 4.06998 Valid N 46 (listwise) To check the rate of silent letter success of the students, an analysis on descriptive statistics is conducted. The questions composed of silent letter items are included into the analysis within the scope of the second research question. Accordingly, the mean score of the participants for these aforementioned questions is 11,54 out of 50 which 322 means that participants’ scores range at the ratio of 23,08%. Henceforth, the participants’ silent vowel letter success of the related test items used for this study is at the ratio of 23,08 %. As a conclusion, it is apparent that silent consonant letters, as well as silent vowel letters, should be the serious concern of foreign language teachers and educators because spelling pronunciations generated by silent vowels and consonants weaken the mental control of non-native speakers to perceive the intrusive letters by creating a handicap both in perception and production. Bayraktaroğlu (2009) calls this extra addition of silent consonants and vowels “orthographic intrusion.” It is because of this orthographic intrusion that silent consonant letters of English happen to be potential creators of spelling pronunciation problems along with mental and emotional problems for Turkish students and teachers of English. The impairment of spelling pronunciation can be overcome by formal instruction via transcription teaching. In this research, such a learning difficulty is termed as “psychographic trauma” for Turkish learners of English created by English language orthography, which requires memory training and special exercise practices for rehabilitation because spelling pronunciation does not take place in standard Turkish. Apparently, a great impediment to learning English as a foreign language for Turks is the haphazard spelling of English, a language with an inconsistent, irregular orthography. However, it must also be noted that no writing system has a totally perfect fit in this respect. Finally, by knowing the correct pronunciation and spellings, students will improve their accuracy, fluency, and intelligibility. They may also test their accuracy in pronouncing and writing English words containing silent consonants. Conclusion There are multiple sources where silent letters come from, which evolved over the course of history. Mainly, they have come from 350 different languages all across the world by means of vocabulary borrowing. Modern English today is composed of words from: Latin, French, German, Italian, Spanish, Dutch, Scandinavian, Japanese, Arabic, Portuguese, Sanskrit, Russian, Maori, Hindi, Hebrew, Persian, Malay, Urdu, Irish, Afrikaans, Yiddish, Chinese, Turkish, Norwegian, Zulu, and Swahili, and this list goes up to 350 different languages. Borrowing form these languages and the history and 323 evolution of English language caused silent letters to be a part of its orthography, but they have become a deceitful disguise for the pronunciation versus spelling of English. “Large numbers of easily noticeable spelling pronunciations only occur in languages such as English where spelling tends not to indicate the current pronunciation. Spelling pronunciations can arise in any language when the majority of the populace only obtain enough education to learn how to read and write, but not enough to understand when spelling is not indicating modern pronunciation; in other words, many people do not clearly understand the relationship between spelling and pronunciation” (https://www.turkaramamotoru.com/en/spelling-pronunciation-49470.html) It is true that no one can learn English sounds without special and careful study. Spelling of English language system is notoriously un-phonetic, and there is no straight way to learn its spelling because spellings of letters and plenty of letter combinations are pronounced in more than one way and often in many different ways. Therefore, English spelling system seems to have been designed chiefly as a deceitful disguise for its pronunciation. Correct spelling is just as important in writing as correct pronunciation is in speaking. The mastery of spelling demands the mastery of English spelling patterns for reading and writing. The key here is to understand the interconnections of spelling when being transported orally into pronunciation, and how these relationships facilitate the learning of each other. It’s best to consider spelling and pronunciation as two sides of the same coin. The fact is that English spelling system is comparatively complicated and irregular for Turkish English majors, who feel difficult and have pains to learn English language as there is no one-to-one relationship between the 26 consonant letters and 5 vowel letters of the English alphabet, that boil down to the 44 sounds they represent. The conclusion given here goes in line with Kelly (2010, p. 122), who stated that “English spelling is not phonetic…. Since the relationship between spelling and pronunciation is more complex in English, it is not easy for learners of whatever L1 to see how a written English word should be pronounced or, how a word they have only heard should be written.” 324 REFERENCES John Algeo, J. (2010). The origins and development of the English language, Sixth Edition, Boston, Ma: Wadsworth. Algeo, J. and Pyles, T. (2005). The Origins and Development of the English Language, 5th ed. Thomson Wadsworth. Baugh, A. C. and Cable, T. (2002). A History of the English Language. Routledge Barber C., Beal, J. C. & Shaw, P. A. (2009). The English language-A historical introduction. Cambridge: Cambridge University Press. Bayraktaroğlu, S. (2009). Orthographic interference and the teaching of British pronunciation to Turkish learners, Journal of Language and Linguistic Studies, 4(2), 107-143. Carney,E. (2006). A survey of English spelling. London: Routledge. Cook, V. (2007). L2 Users and English Spelling, Journal of Multilingual and Multicultural Development, 18(6), 474-478.doi: 10.1080/0143463970866335. Crystal, D. (2012). Spell it out: the singular story of English spelling. London: Profile Books. Crystal, D. (2004). The Stories of English. California University: Overlook Press. Denham, K. and Lobeck, A. (2010). Linguistics for everyone: An introduction. Wadsworth. Durkin, P. P. (2014). Borrowed words: A history of loanwords in English. Oxford: Oxford University Press Follick, M. (1965). The case for spelling reform. London. Henry Rogers, H. (2005). Writing systems: A linguistic approach. Wiley-Blackwell. Horobin, S. (2018). The English language: A very short introduction. Oxford: Oxford University Press. Jespersen, O. (1905). Essentials of English Grammar. London: Allen & Unwin. Longman Dictionary of American English (2008): Pearson. Longman Dictionary of Contemporary English (2012): Pearson. Nowacka, M., Cymbalista, P. and Kleparski, G. A. (2011). Sally Meets Harry: Practical Primer to English Pronunciation and Spelling. Rzeszow: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego. 325 Pinckert, R. C. (1986). Pinckert's practical grammar: A lively, unintimidating guide to usage, punctuation, and style. Writer's Digest Books. Porzuczek, A. (2015). Handling Global and Local English Pronunciation Errors, In E. Waniek-Klimczak and M. Pawlak (eds.), Teaching and Researching the Pronunciation of English: Studies in Honour of Włodzimierz Sobkowiak, Second Language Learning and Teaching, 169-187. London: Springer. Rao, V. C. S. (2018). English spelling and pronunciation- A Brief study. Journal of Research Scholars and Professionals of English Language Teaching, Issue 5, Vol. 2, 1-10. O’Grady, W., Archibald, J., Aronoff, M., and Rees-Miller, J. 2001. Contemporary linguistics: An introduction. Bedford: St. Martin’s. Upward, C. & G. Davidson, G. (2011). The History of English Spelling. Chichester: Wiley-Blackwell. Waniek-Klimczak, E. 2015. Factors Affecting Word Stress Recognition by Advanced Polish Learners of English. In E. Waniek-Klimczak and M. Pawlak (eds.), Teaching and Researching the Pronunciation of English: Studies in Honour of Włodzimierz Sobkowiak. Second Language Learning and Teaching, 189-204. London: Springer. Zając, M. 2015. Compiling a Corpus-Based list of Words Commonly Mispronounced. In E. Waniek-Klimczak and M. Pawlak (eds.), Teaching and Researching the Pronunciation of English: Studies in Honour of Włodzimierz Sobkowiak, Second Language Learning and Teaching, 153-167. London: Springer. https://www.turkaramamotoru.com/en/spelling-pronunciation-49470.html. http://facweb.furman.edu/~mmenzer/gvs/what.htmKory Stamper, https://www.dictionary.com/e/borrowed-words/) 326 The Structure of “Eye Dialect” in English and Turkish pertaining to Foreign Language Teaching and Translation Mehmet DEMİREZEN1 Abstract The term “eye dialect” which was in use since 1800, is the indication of accents, regional, dialectal or sub-dialectal variations that contain variations in pronunciation from the standard form of a language by spelling words in nonstandard ways. In ‘eye dialect,’ words or larger utterances are represented with nonstandard spelling even when the pronunciation is standard. In eye dialect it is deduced that speaker is uneducated or using colloquial, dialectal, or nonstandard speech, and in its unusual spelling intends to represent dialectal or colloquial idiosyncrasies of the speech of individual characters. It is used in writing as spelling technique, usually in fiction writing, and denotes how the speakers or depicted characters supposedly sound in pronunciation and spelling (e.g. uneducated, crude, educational and regional background, emotional, stereotypic, etc.) The variations in these regional forms spoken by native adult members of related speech communities sometimes come up to such a degree that speakers of the dialect and the standard language speakers have a hard time understanding each other. It shows how colloquial usage, regional and uneducated pieces of language, idiolects of stereotypes with several distinctive habits, dialectal forms of utterances (e. g, Chicano, Ebonics, Cockney, etc.) appear in print spellings. Therefore, the use of “eye dialect” in foreign language teaching is not recommended. In this study, the phonetic, morphological, and syntactic structures of the term “eye dialect” in relation to English and Turkish will be comparatively analyzed and discussed by means of various examples. The difficulty of the translation of the utterances carrying “eye dialect” forms will also be indicated. Keywords: eye dialect, spelling pronunciation, pronunciation spelling, phonetic spelling, idiolect, eye spelling. Introduction Eye dialect, spelling pronunciation, and pronunciation spelling can be explained by the Optimality Theory. Baroni, (2013) and Demirezen (2019) have pointed out that the phenomena such as eye dialect and nonstandard spelling have been largely ignored by linguistic theory. By definition, the term eye dialect demonstrates “in writing the use of non-standard spelling to indicate the use of nonstandard speech” (Trask, 1999, p. 138). Bowdre (1964, p. 1) explains this term as “in words or group of words (…) which have been spelled in a way which to the eye is recognizably nonstandard, but which to the ear still indicates a pronunciation that is standard. As a term it was the first time used by George P. Krapp in The English Language in America (1925) for how colloquial usage of language utterances in forms of speech patterns appears in print in fiction. His main aim was used to label the phenomenon of unconventional spelling used to reproduce daily usage, since Krapp’s time, however, the term has acquired a wider meaning: it now covers any variation of spelling to indicate particular pronunciations or accents or regional articulations. Authors like Wells (1982, p. 428) and Carter, Goddard, Reah, Snager, & Bowring (1997, p. 46) use the term in this sense, yet others, such as Beal (2000) prefer the term “semi-phonetic spelling.” Therefore, the term eye dialect is often 1 Prof. Dr., Ufuk University, Eğitim Fakültesi 327 called literary dialect because its substandard spelling engages seers’ eyes. That is, it is a dialect appealing to the eye rather than to the ear. In this article, the term eye dialect will be used simply to indicate that a given speaker or a character has such and such an accent. Pronunciation Spelling and its Basis As already expressed, pronunciation spelling is also termed as relaxed pronunciation in which the syllables of common words are slurred together for easy articulation to spend less energy to mean much more than expected. Pronunciation spelling is something like creating new sound-to-letter relationships at the expense of very specific or idiosyncratic phoneme-to-grapheme correspondences. Therefore, in the background of pronunciation spelling two important concepts take place: Principle of Least Effort (henceforth, PLE) and Zipf’s Law (henceforth, ZL). The basic idea behind PLE is that all effort should be least in communication. Therefore, PLE requires minimal use of articulators involving with less effortful articulations, which become the base for abbreviations, shortenings, vowel and consonant insertion, blending of words, etc. In connected speech, through natural muscular inertia, speakers tend to minimize their speech, and both the speaker and the listener are inclined to minimize their articulatory efforts in communication in informal contexts. Based on the PLE, economically speaking, it is human nature to want the greatest outcome at the least amount of muscular endeavor. This economy principle in speech and in written expressions is also called that of the Least Effort, which is pursued by human being in various activities due to the innate indolence. It aims at the maximum effect with the least input. Hence, the PLE is also recognized as Zipf’s Law. "The principle of least effort is an adequate explanation for many isolated changes, such as the reduction of God be with you to good-bye, and it probably plays an important role in most systemic changes, such as the loss of inflections in English"(Millward and Hayes, 1996, p. 12). Also, Zipf (1949) himself additionally theorized that the distribution of word or the use word chunks use was due to tendency to communicate efficiently with least effort expenditure, even though precision in communication sometimes compels the speaker to expend more articulatory energy than usual. It must be noted that English is notorious for its unpredictable departures from the regular principles of alphabetic writing, and therefore many discrepancies between spelling and pronunciation, which confuse the students whose L1 is not English, come to the stage by means of pronunciation spelling. In English spelling seems to bear very poor relation to its pronunciation. In this respect, spelling pronunciation, in which words are pronounced (e.g., ‘dat’ for ‘that’, ‘de’ for ‘the’, ‘dis’ for ‘this’, and the use of ‘Dem’) the way they are spelled, become a source of awareness raising for the learners. Similarly, pronunciation spelling, which is also called relaxed pronunciation, are spelled-out approximations towards spoken in written English because pronunciation partially justifies spelling, even though they may carry sloppy pronunciation and 328 incorrect writing as seen in the following phrases in forms of relaxed pronunciation of whose examples can be seen below: Pronunciation spelling Standard spelling coulda [ˈkʊɾə] could have [ˈkʊɾəv] musta [ˈmʌstə] must have [ˈmʌstəv] shoulda [ˈʃʊɾə] should have [ˈʃʊɾəv] woulda [ˈwʊɾə] would have [ˈwʊɾəv] gonna [ˈɡʌnə] going to [ˈgoʊɪŋ tə] outta [ˈaʊɾə] out of [ˈaʊɾəv] oughta [ˈɔɾə] ought to [ˈɔɾ tə] hafta [ˈhæftə] have to [ˈhævtə] innit? [ˈɪnɪt] isn’t it [ˈɪznt ɪt] dunno [dəˈnoʊ] don’t know [doʊntˈnoʊ] tellim [ˈtɛlɪm] tell him [ˈtɛl hɪm] ahright [ɑˈɹʌit] all right [ɔlˈɹaɪt] a lotta [əˈlɑɾə] a lot of [əˈlɑɾəv] gonna [ˈɡʌnə] going to [ˈgoʊɪŋ tə] doncha [ˈdoʊntʃə] don’t you? [doʊnt ju:] gotcha [ˈɡɑtʃə] got you [ˈɡɑtʃ ju:] gimme [ˈɡɪmi] give me [ˈɡɪv mi] lemme [ˈlɛmi] let me [ˈlɛt mi] wassup [wəˈsʌp] what is up [ˈwʌts ʌp] whatcha [ˈwʌtʃə] what have you? [ˈwʌt hæv ju:] whatcha [ˈwʌtʃə] what are you? [ˈwʌt ɑɹ ju:] wussat? [ˈwʌˈsæt] what is that? [ˌwʌtˈɪz dæt] itta [ˈɪɾə] it would have [ɪt ˈwʊd həv] Adapted from: (https://ashutoshnama.wordpress.com/2016/07/07/relaxed-pronunciation-of-english- language/) Eye Dialect and Its Applications By definition, the term “eye dialect” boils down to mean “The use of spelling to suggest dialect difference; the spelling does not reflect an actual dialect difference; for example, wuz for was” (Wolfram and Schilling-Estes, 2016, p. 399). Eye dialect is broadly used in fictional dialogues, in novels, and short stories, or even poems, to depict the regional 329 language of certain literary characters and stereotypes as a sample of casual speech spelling. It was being used as a writing technique since 1800. “In newspapers and books, particularly in the 1800s, this was a way of approximating in print nonstandard pronunciation of English. Melville resorts to eye dialect in Chapter 64 of Moby-Dick in which the elderly black cook aboard the Pequod is subjected to extended teasing. From the way Melville spells words in the cook’s speech, we can deduce that his readers expected black men to substitute r for d (“by Gor”), d and t for th (“dat,” “mout”), and b and w for v (“bery,” “ober,” “gobern,” “belubed,” and “woracious”)” (Kartunen, https://nha.org/research/nantucket-history/history-topics/what-is-eye-dialect/? Cook states that “Writers often show that the character in a novel speaks a non-standard form of English by spelling certain words in an unusual way. This has been called 'eye- dialect' because it looks like dialect but doesn't sound like dialect if read aloud - fake dialect. In the examples the spellings here nearly always correspond to ordinary standard British English said in an informal way rather than to non-standard pronunciations” (http://www.viviancook.uk/SpellingNovel/EyeDialect.htm). Thus, in a language like English, which is a non-phonetic language, spelling words as they sound makes them inevitably look non-standard. In the literary dialect, compared to standard dialect, it serves a useful purpose by providing obvious hints about the educational and regional background of the characters, whose speeches are to be felt as somehow and somewhat different from the standard tones of conventional speech. In this respect, Levenston (1992) notes that being a device for revealing a character's social status, the term eye dialect has a recognized place in the history of narrative fiction. The Definition and Basis of the Term Eye Dialect Pertaining to non-standard spellings in print, Krapp (1925, p. 228) described this technique as rendering nonstandard speech for how colloquial usage appears in print as eye dialect “where the convention violated is one of the eyes, not of the ear.” In other words, the term eye dialect refers to how these local speech patterns are conveyed for portraying speech configurations visually on the printed page to the reader’s eye, instead of to the ear as the usual means for interpreting speech. This is the use of non- standard spelling along with pronunciation, but this term is said to be less commonly used also to refer to pronunciation spellings, which are, spellings of words that indicate that they are pronounced in a nonstandard way. In addition, it is also said that phonetic spelling sometimes being mistaken for eye dialect. Eye dialect, which is also called eye spelling, is the exemplification of regional or dialect variations by spelling words in accordance with the related dialects pertaining to the record of the speech of characters in social classes. Many of the literary people have 330 always resorted to eye dialect in their short stories, novels, and poems by using it as a literary device. As Cook (2014) says “Writers often show that the character in a novel speaks a non-standard form of English by spelling certain words in an unusual way. This has been called 'eye-dialect' because it looks like dialect but doesn't sound like dialect if read aloud - fake dialect. In the examples the spellings here nearly always correspond to ordinary standard British English said in an informal way rather than to non-standard pronunciations” (http://www.viviancook.uk/SpellingNovel/EyeDialect.htm). The eye identifies a considerable difference in the appearance of the spelling of the words while the incorrect pronunciation of the word is detectible to the ear; this way the term eye dialect is coined. Moreover, in the description of speech patterns no effort is made to indicate stress or juncture, which are used only when the understanding of the point in danger. Thus, term eye dialect in the stricter the sense, depends on the nonstandard pronunciation in relation to the respective countryside or area. It signals regionally articulated linguistic deviations, representing an “authentic” provincial linguistic difference from the standard forms. Up until now it is already said that the term eye dialect is a literary device of using creative misspelling for portraying regional speech patterns visually on the printed page via spelling pronunciation and pronunciation spelling. This is accomplished by shifting the spelling of words, so that, for example, “Did you eat yet?” might be spelled “D'jeat yet? or “How are you doing” might be spelled as “How are ya doin'? ” by means of pronunciation spelling through which readers can sense the impact of a strong local accent or dialect through phonetically pronounced utterance while they read. The literary term for this kind of creative misspelling is “metaplasmus.” The term metaplasmus, which is also known as effective misspelling, is a rhetorical term for any alteration in the form of a word, in particular, the addition, subtraction, or substitution of letters or sounds. Metaplasmus, then, is a general name given for orthographic figures, figures which change the spelling (or sound) of a word without changing its meaning. Such changes are common in the rearrangements to which first names are subjected in ordinary speech. For example, Edward can become Ward or Ed; similarly, Ed can become Eddie or Ned or Ted. Ted can become Tad. Moreover, Elizabeth can be spelled as Liz, Eliza, Lizzie, Beth, Bet, etc. In the same way, İbrahim and Mehmet can became İbo and Memo; the names of females like Fatoş and Nazlı can be converted into Fato and Nazo in Turkish. Thus, the term “eye dialect” refers to how these speech patterns are conveyed to the reader’s eye, instead of to the ear (Krapp, 1925: 228), the usual means for interpreting speech. Eye dialect, then, is a technique to focus the reader’s attention on the spoken local or vernacular manifestation of language within nonstandard spellings. 331 As a technique, pronunciation spelling is commonly used in narratives in form of eye dialect, to show the use of nonstandard spelling for speech and the literary use of misspellings that are intended to convey a speaker's idiolect, identity (local or foreigner), v pidgin or vernacular, creole, or pidgin. It also denotes the speech of stereotypes and their humorous speech or comic relief, regional, vulgar pronunciation, or nonstandard dialects so as to create an impression of lack of education, or illiteracy, boorish, Cockney, rustic, nudging, gangsterish, or rude by drawing attention to pronunciation, demonstrating a level of education and literacy extensively lower than the average. Some Types of Eye Dialect Indications in English There are several phonetic and phonological factors that seem to interact in the formation of eye dialect. In the orthography of eye dialect, pronunciation spelling (again, also called relaxed pronunciation) catches the attention by reflecting the dialectical differences in the intentional spelling of words because eye dialect intends to take down the actual speech of people in quasi-phonetic spellings. In fact, the reason it is called 'eye' dialect is because it appeals solely to the eye of the reader rather than the ear, since it doesn't really capture any phonological differences." (Wolfram and Schilling-Estes, 2016, p. 345). Conversely said, it does capture many phonological differences in the utterances, and here are some examples in relation to this aspect: Eye dialect forms Standard forms animulz animals enuff enough likker liquor minite munite peepul people wimmin women wuz, wos was (American Heritage Dictionary, 2005) Eye Dialect and the Sentential Level The following sentences represent the eye dialect writing in which spellings are altered to represent a dialectal or colloquial pronunciation by means of spelling pronunciation. It must be noted that the schwa sound, which comes into being via vowel reduction, mostly takes place word-finally in the phrases, clauses, and sentences with the eye dialect: Eye dialect Standard forms Get outta here Get out of here. It’s sorta funny. It’s sort of funny. 332 It wos a great day. It was a great day. I wanna know the answer I want to know the answer. Have you eaten all that food awreddy? Have you eaten all that food already? I've gotta crect some papers. I've got to correct some papers. D'jyava reaction to that silly question? Did you have a reaction to that silly question? I usually g’off at five o’clock I usually get off at five o’clock In soccer, can'tcha touch the ball with your hands? In soccer, can you not touch the ball with your hands?  Do you want a book?  Do you wanna book?  D’you wanna book?  D’ya wanna book?  Ya wanna book?  Wanna book?  (https://www.learnesl.net/relaxed-pronunciation/) Institutionalization of Eye Dialect Forms According to Levinston (1992), some of the eye dialect forms have become institutionalized, finding their way into dictionaries as new, distinct lexical entries: for example, helluva . . . adv., adj. is informal (intensifier), blended from “a hell of a,” as in “a helluva difficult job”, “he's a helluva nice guy.” Also, the expression whodunit or whodunnit is a noun, which is clipped from “who has done it,” and is informal, taking place in a novel, play, etc., that is concerned with crime, usually murder. The expressions helluva and whodunit take place in the dictionaries such as Longman Dictionary of American English (2008) and Longman Dictionary of Contemporary English (2012). Being deviant from standard spelling, they are accepted as the cases of relaxed pronunciation by Demirezen (2019). Examples from Turkish Turkish is a phonetic language in which a high majority of words are pronounced as they are written. Foreign vocabulary items in Turkish are partially turkifed by the addition vowels or consonants into the structure of words, and thus they seem less foreign in sounding as borrowed words. The following examples, a vowel addition, called epenthesis, takes place: Eye dialect forms Standard forms apartuman apartman (apartment) doktur doctor (doctor) ekistra ekstra (extra) moderin modern (modern) At the sentential level: 333 Due to the function of the interaction of certain suffixes, such as {– cek/cak}(future tense forming suffix), and {-yor} (present continuous tense suffix), with other suffixes some shortenings come into being via haplology, clipping, blending, and so on. Here are some examples, showing how Turkish eye dialect forms take place in actual daily speech. : Eye dialect forms Standard forms Nöörüyong? Ne yapıyorsun? (What are you doing?) Görüşürük. Görüşürüz. (See you later.) Ders yapcaz. Ders yapacağız. (We will study on our lesson.) Kırşehirliyik. Kırşehirliyiz. (We are from the city of Kırşehir.) Hemen dönecem. Hemen döneceğim. (I’ll be back soon). Hadi gidek. Hadi gidelim. (Let’s go) Bugün derse gelmiyom. Bugün derse gelmeyeceğim. (I’m not coming to class today) Since there are seven different regions in Turkey, the sentences with eye dialect can change and be written in accordance with the particular utterances of the related languages. The very expressions given above are very common even today in Middle Anatolian Dialect of Turkey and can be heard at every location such as the streets, schools, and state departments, marking down the pronunciations of the people. In many of the current TV series many examples of eye dialect related utterances take place. The translation of them give hard times to the interpreters, who attempt to convert the translation of untranslatable words, phrases, clauses and sentences. The Trio: Spelling Pronunciation, Pronunciation Spelling and Eye dialect “Eye dialect typically consists of a set of spelling changes that have nothing to do with the phonological differences of real dialects” (Wolfram and Schilling-Estes, 2016, p. 345). In essence, a basic characteristic of eye dialect is that it intends to represent the actual speech. Pronunciation spelling is an attempt to represent the pronunciation of various dialects using unconventional spelling, while eye dialect is, as (Krapp, 1926, p. 228) has said, "a friendly nudge to the reader, a knowing look which establishes a sympathetic sense of superiority between the author and reader as contrasted with the humble speaker of dialect." So, there is no derogatory attitude the description of eye dialect in which speech patterns are recorded down are culturally significant as long as they do not come up as a type of racist use. For the sake of recoding down different instances of culture, eye dialect should be tolerated and perhaps approved because the language patterns like phrases, clauses, and sentences put down through the may be real life situations which can be used as authentic texts in print for teaching purposes. Using real life situation can create further believability by means of characterization of people as vulgar, uneducated, brutal, optimistic, extrovert, and so on. But still "The eye dialect 334 is not ... to be considered as an actual portrayal of folk or regional speech so much as a stylized literary device to signal that folk speech is intended (Gleason, 1961:406). It is important that both teachers and students of English must learn careful and accurate pronunciation, but they must also be able to master the trio of spelling pronunciation, pronunciation spelling (relaxed pronunciation), and eye dialect, all of which are informal pronunciations that may be totally different from the way the native English people speak. As a cautionary remark, contrary to pronunciation spelling, it must be borne in mind that spelling pronunciation is accepted as hypercorrection: “Another form of hypercorrection involves consciously adding features or structures to one’s speech rather than increasing or decreasing percentage rates (Wolfram and Schilling- Estes, 2016, p. 289). Obviously, even though pronunciation spelling resembles eye dialect, there are differences between them. “Phonetic spelling refers to the influence of pronunciation on spelling and spelling pronunciation to the influence of spelling on pronunciation” (Dretzke, 1998, p. 145). In eye dialect utterances it is deduced that speaker is uneducated or using colloquialism, an idiolect, dialectal, or nonstandard speech, and by its unusual spelling the intention is to represent dialectal or colloquial idiosyncrasies of the speech of individual characters. Eye dialect is used in writing, usually in fiction writing, and denotes how the speakers or depicted characters supposedly sound in pronunciation and spelling (e.g. uneducated, crude, educational and regional background, emotional, and mental state). Obviously, this is a very specific diachronic case of actualization of speech utterances, many of which cannot be translated. Then, they definitely are records of cultural aspects of the related language. Spelling Pronunciation, Pronunciation Spelling, Eye Dialect and Language Teachers Spelling pronunciation is “The pronunciation of an item based on its spelling rather than its conventional spoken form (e.g. often pronounced with [t])” (Wolfram and Schilling- Estes, 2016, p. 410). The study on spelling pronunciation, relaxed pronunciation, and eye dialect can help the students of English and teachers on how to listen and speak to English quickly. In teaching vocabulary items, “Spelling pronunciation is most noticeable when we come across unfamiliar words. We resort to the spelled form because we are unaware of the normal or traditional pronunciation… The more commonly used words resist the spelling pronunciations, while less commonly used words may adopt the spelling pronunciations more easily” (Bronstein, 1960, p. 231). But the students should be strongly disheartened in using these local forms in writing, since most writing tasks ESL/EFL students must master are in the formal register. If 335 there are clashes between L1 and L2, they must be watched out; otherwise, serious difficulties would arise due to the fact that “The lack of simple correspondence between the spelling system and pronunciation system in English tends to cause problems for learners in that it can lead them to initially or repeatedly misspell words and mispronounce them (Kelly, 2010, p. 125). In addition, as “Speakers of such languages may pronounce every letter of English word, assuming incorrectly that the English spelling system is like the spelling system of their native language. In addition, “These speakers may assign the sound values of their spelling system to the letters of English. This often results in what we term a spelling pronunciation” (Avery and Erlich, 2002, p. 6). English orthography uses more than one letter to represent the same sound, which makes the perception very difficult for Turkish learners of English who have a phonetically based L1. Finally, since eye dialect is the representation of regional or dialectal variations by spelling words in nonstandard writing in forms of misspellings, it is also called eye spelling (Nordquist, 2019). Dufresne (2003) states that students must avoid the use of eye dialect, and should not use deliberate misspellings and punctuation to indicate a character's speech patterns because it can be almost always pejorative and can have a patronizing tone that may muddy the speech. So, nonstandard and misspellings of certain words in English and other languages is quite a widespread phenomenon, commonly referred to as eye dialect. As a cautionary note, then, eye dialect must be avoided and should never be used in spoken and written exams, interviews for job applications, in educational conferences, and in academic context by the students and educators. They are fine in poems, short stories, and novels in fiction. CONCLUSION In eye dialect the words are written down as stereotypical non-native pronunciations. Owing to the complexity of the English spelling system, direct links between letters and pronunciation are not easy to find, but such structures like spelling pronunciation, pronunciation spelling and eye dialect can serve to establish an interiorizing bridge to link the relationship of pronunciation and spelling in English. Spelling pronunciations are said to be more typical of American English than British English; this is perhaps because of the national predisposition among Americans to follow the written word more than the spoken relaxed pronunciation, in which the syllables of common words are slurred together, is almost always present in normal speech. Since it occurs literally all the time, nearly every language has pronunciation. Pertaining to eye dialect with respect to spelling pronunciation and pronunciation spelling, what makes spelling pronunciation such a distinctive device is that it gives detailed background information about a character’s or stereo types’ geographical community, social class or time, so it harbors characteristics of the language culture. 336 Therefore, since the eye dialect indicates so many different socio-cultural characteristics (e.g., Ebonics, Chicano English, Cockney, pidgin, or creole, etc.), it is obviously challenging for a translator who may not always find the eye dialect related variations between the L1 and L2. So, pronunciation spellings are frequently used in narratives to represent regional dialects, nonstandard dialects or idiolects, indicating stereotypical non-native pronunciations as a writing technique. To people whose L1 is different from English look strange, written forms of English look strange, and language forms with spelling pronunciation, pronunciation spelling, and eye dialect even more stranger. The trio of spelling pronunciation, pronunciation spelling, and eye dialect are just tree of the multiple reasons why non-natives do not understand the native speakers’ speech properly. In addition, words whose spelling seems to bear very poor relation to their pronunciation (e.g. arduous, eye, giant, ion, choir, bourgeois, milieu, monsieur). Such structures of English language give to the Turkish learners of English a psycho-orthographic trauma due to the fact that spelling is justified to a greater extent by pronunciation in Turkish, but not by English. Teachers must minimize the influence of spelling pronunciation and pronunciation spelling patterns and habits of L1 in the pronunciation of their students because they harm their accuracy, intelligibility, and fluency both in pronunciation and intonation. The reason behind this difficulty seems to be the fact that relaxed pronunciation or pronunciation spelling harbors a great variety of sound shifts accompanied by haplology, blending, ellipsis, and clipping embedded by Principle of Least Effort (PLE) and Ziff’ Law. REFERENCES American Heritage Dictionary. 5th ed. Avery, P. and Ehrlich, P. (2002). Teaching American English pronunciation. Oxford: Oxford University Press. Baroni, A. (2013) Eye dialect and casual speech spelling: Orthographic variation in OT, Writing Systems Research, 5:1, 24-53, DOI: 10.1080/17586801.2013.808155 Beal, J. (2000). From Geordie Ridley to Viz: Popular Literature in Tyneside English. Language and Literature, 9 (4): 343-359; Bowdre, P. H. jr. (1964). A study of eye dialect (PhD dissertation). University of Florida, Florida. Bronstein, A. J. (1960). The pronunciation of American English: An introduction to phonetics. New York: Appleton-Century-Crofts, Inc. Carter, R., Goddard, A., Reah, D., Snager, K., & Bowring, M. (1997). Working with Texts: A core book for language analysis. London: Routledge. 337 Cook, V. (n.d.). Eye Dialect in English Literature. Retrieved November 16, 2014, from http://homepage.ntlworld.com/vivian.c/SpellingNovel/EyeDialect.htm Demirezen, M. (2019). The place of pronunciation spelling in foreign language teacher education. ECLSS 2019a -5th Eurasian Conference on Language and Social Sciences-Letoonia Golf Resort Belek - Proceeding Book-April 26 - 28, 2019, 276-294. DOI: 10.35578/eclss Dretzke, B. (1998). Modern British and American English Pronunciation. Paderborn: Schöningh. Dufresne, J. (2003). The lie that tells a truth: A guide to writing fiction. New York: W.W. Norton. Gleason, H. A.. Jr. (1961). An Introduction to Descriptive Linguistics, rev. ed. (New York: Holt, Rinehart and Vinston. Kelly, G. P. (2010). How to teach pronunciation. Edinburgh: Pearson Education Limited. O’Grady, W., Archibald, J., Aronoff, M., and Rees-Miller, J. (2001). Contemporary linguistics: An introduction. Bedford: St. Martin’s. Krapp, G. P. (1925). The English language in America. 2 vols. New York: Century. Krapp, G. P. (1960). The English language in America. New York: Frederick Ungar Publishing Co. Levenston, E. A. (1992). The stuff of literature: Physical aspects of texts and their relation to literary meaning. Sunny Press. Longman Dictionary of American English (2008): Pearson. Longman Dictionary of Contemporary English (2012): Pearson. Millward, C. M and Hayes, M. (1996). A Biography of the English Language, 2nd ed. Harcourt Brace. Nordquist, R. (2019). "What Is Eye Dialect?" ThoughtCo, Jun. 11, 2019, thoughtco.com/eye-dialect-spelling-term-1690700. Song & Wiese, 2010 Trask, R. L. (1996). A dictionary of phonetics and phonology. Routledge Webster's New World College Dictionary. (2010). Cleveland, Ohio: Wiley Publishing, Inc. Wells, J.C. (1982). Accents of English, Vol. 1st ed. Cambridge: Cambridge University Press. 338 Wolfram, W. and Schilling-Estes, N. (2016). American English: Dialects and variation. Malden, MA: Wiley Blackwell. Zipf, G. K. (1949 [1972]). Human behavior and the principle of least effort: An Introduction to human ecology. New York: Hafner Publishing Company. David Tulga.com. Kartunen, https://nha.org/research/nantucket-history/history-topics/what-is-eye-dialect/? http://www.viviancook.uk/SpellingNovel/EyeDialect.htm. https://ashutoshnama.wordpress.com/2016/07/07/relaxed-pronunciation-of-english- language/ 339 Klasik Fıkıh Kitapları Özelinde Arapçadan Türkçeye Çeviri Teknikleri Muhammed ÇUÇAK1 Mahmut SAMAR2 Özet Bu çalışma, fıkıh ilminin klasik eserleri özelinde Arapçadan Türkçeye çeviri yapmanın birtakım tekniklerini konu edinmektedir. Klasik fıkıh kitaplarının nüfusunun neredeyse tamamı Müslüman bir ülke olan Türkiye’de Türkçeye kazandırılması önemli ve gereklidir. Ancak bu, uzmanlık gerektiren zor bir faaliyettir. Nitekim Cumhuriyet ile birlikte başlayan ve günümüzde hızlanarak devam eden tercüme faaliyetleri neticesinde ortaya konan tercüme eserlerde bazı hatalar bulunmaktadır. Bu hataların farklı sebeplere dayandığı görülmektedir. Bu nedenle bu eserlerin sağlıklı bir şekilde tercüme edilebilmesi için bazı teknik hususların bilinmesi gerekir. Bunlar temelde Arapça dil bilgisi ve grameri kurallarına hâkimiyetin yanı sıra fıkıh ve fıkıh usulü formasyonuyla ilgilidir. Bu amaçla ortaya koyduğumuz çalışma bir giriş, iki ana başlık ve sonuçtan meydana gelmektedir. Anahtar Kelimeler: Dil, Arapça, Türkçe, Tercüme, Çeviri, Fıkıh. GİRİŞ Temel İslam Bilimleri içerisinde fıkıh, Müslüman bireyin diğer bireylerle, devletle ve Allah ile olan ilişkilerini düzenleyen kuralları belirleyen bir ilmi disiplindir. Bugün “İslam hukuku” adıyla da bilinen ve Müslüman bireyin davranışlarına biçilen dini değeri gösterdiği için halen dikkate alınan bu ilim dalının öğrenilmesinde ve öğretilmesinde tarihi süreç içerisinde ortaya çıkan ekollerin (mezheplerin) oluşturdukları literatürün önemi büyüktür. Bu ilmi disiplinin kaynaklarını oluşturan bu literatür olmadan bu ilmin öğrenilmesi de öğretilmesi de mümkün değildir. Sistematik olmasa da bu ilim dalıyla ilgili eserlerin hicri birinci asırdan itibaren kaleme alınmaya başlandığı görülmektedir. Tarihi süreç içerisinde özelleşen ve bağımsızlaşan fıkhın alt dallarına ait eserlerin de yazılmasıyla günümüze kadar hatırı sayılır bir literatür oluşmuştur. İslam’ın temel kaynakları olan Kitap ve sünnetin Arapça olmasına bağlı olarak bu literatürü oluşturan klasik kaynakların neredeyse tamamı Arapçadır. Buna karşılık Arap ülkelerinde yaşayanların dışındaki Müslüman toplumların çoğu Arapça bilmemektedir. Bu gerçek, Arapça bilmeyen halkların İslami ilimler mirasından mahrum kalmasına ve söz konusu eserlerle irtibatlarının kopmasına yol açmaktadır. 1 Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi İlahiyat Fakültesi İslam Hukuku Anabilim Dalı,

[email protected]

2 Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi İlahiyat Fakültesi İslam Hukuku Anabilim Dalı,

[email protected]

340 Müslüman bireylerin hepsine Arapça öğretmenin imkânsızlığı ortadayken sorunun aşılması için geriye iki çözüm yolu kalmaktadır. İlki Arapça bilen ilim adamlarının Arapça literatürden istifade ederek kendi dilleriyle eserler yazmasıdır. Diğer bir çözüm yolu ise Arapça eserlerin başka dillere aktarılmasıdır. Türkiye’de Cumhuriyetle birlikte medreselerin kapatılması ve harf inkılabı başta olmak üzere Batılılaşma yolunda atılan adımlar neticesinde Arapça yazıldığı için toplumun İslami ilimlere dair eserlerden istifade etmesi güç bir hal almıştır. Bunun üzerine Türkçe telif eserlerin kaleme alınması ve Arapça eserlerin Türkçeye aktarılması ile halkın İslami ilimlerle olan ilişkisi tekrar sağlanmaya çalışılmıştır. Bu çerçevede Elmalılı Hamdi Yazır’ın Hak Dini Kur’an Dili adlı tefsiri ve Muvazzah İlm-i Kelâm adlı eseri, Ömer Nasuhi Bilmen’in Hukuk-ı İslâmiyye ve Istılâhât-ı Fıkhiyye Kâmusu, Türkçe telif edilen eserler olarak önemli bir boşluğu doldurmuştur. Ahmed Naim ve Kâmil Miras tarafından tercüme ve şerh edilen Tecrîd-i Sarîh ve Ahmed Davudoğlu’nun Mültekâ Tercümesi ile Sahih-i Müslim Tercümesi ve Şerhi de Türkçeden Arapçaya aktarılan önemli eserlerdir (Duman, 2015). Türkiye’de imam-hatip okullarının ve ilahiyat fakültelerinin açılmasıyla birlikte Arapça eserlerin Türkçeye aktarılmasının gerekliliği daha fazla önem kazanmıştır. Çünkü gerek hocaların gerekse de öğrencilerin İslami ilimler literatürüne başvurmadan eğitim-öğretim faaliyetlerinin sağlıklı şekilde yürütülmesi neredeyse imkânsızdır. Her ne kadar bu eserleri Arapçasından okumak ve okutmak ideal olsa da bu gerçekçi bir yaklaşım olmadığından eserlerin Türkçeye aktarılmasına ihtiyaç duyulmuştur. Cumhuriyetin ilk yıllarından günümüze kadar Arapçadan Türkçeye aktarılan eserlerin başında klasik fıkıh kitapları gelmektedir. Söz konusu tercüme faaliyetleri, Hanefî ve Şâfiî klasikleri üzerinde yoğunlaşmaktadır. Bunun sebebi, Türkiye nüfusunun çoğunluğu Hanefî olmak üzere neredeyse tamamının bu iki mezhepten birine mensup olmasıdır. Bu çerçevede bir kısmı fıkıh usulüne bir kısmı fürû fıkha dair Türkçeye aktarılan klasiklerden önemli olanları şu şekilde sıralanabilir: a. Tercüme edilen fıkıh usulü eserleri. İmam Şâfiî, er-Risâle, Gazzâlî, el- Müstasfa: İslam Hukukunda Deliller ve Yorum Metodolojisi, İbnü’l-Münzir, Kitâbü’l- İcma: İslâm Hukukçularınca Üzerinde İcma Edilen Konular, Şâtıbî, el-İ’tisâm: Bid’atler Karşısında Kitap ve Sünnete Bağlılıkta Yöntem, Molla Hüsrev, Fıkıh Usûlü: 341 Mirkatü’l-vusûl Tercümesi ve Şerhi, İzzeddin b. Abdisselam, İslamî Hükümlerin Esas ve Hikmetleri (Kavâidü’l-ahkâm Tercümesi), İbn Teymiyye, İçtihad Nedir Müçtehid Kimdir, İbn Teymiyye, Kıyas, İbnü’l-Kayyim, Taklit Risalesi (Duman, 2015, s. 211) ii. Tercüme edilen furû fıkıh eserleri. (1) Hanefî Mezhebi: Tahavî, Muhtasaru’t- Tahavî, Kudûrî, Muhtasaru’l-Kudûrî, Debûsî, Te’sîsü’n-nazar, Serahsî, el-Mebsût, Serahsî, Şerhu’s-Siyeri’l-Kebîr, Merğînânî, el-Hidaye, Mevsılî, el-İhtiyar, Fetâvây-ı Hindiyye, Hüsrev, ed-Gurer ve’d-dürer, Şeyh Bedreddin, et-Teshîl şerhu letâifu’l- işârât, Şeyh Bedreddin, Camiu’l-fusûleyn, Şürünbülâlî, el-Miftah Şerhu Nuri’l-İzah Molla İbrahim Halebi, Mülteka’l-ebhur, İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr. (2) Mâlikî Mezhebi: İbn Rüşd, Bidayetü’l-müctehid. (3) Şâfiî Mezhebi: Şâfiî, el-Ümm, Şâfiî, İhtilâfü Mâlik ve’ş-Şâfiî, Nevevî, Fetâve’l-İmâmi’n-Nevevî, Nevevî, Minhâcü’t-tâlibîn, Şirbînî, Muğni’l-muhtâc, Ebû Şucâ‘, Metnü Ebî Şucâ‘, Ebu Şucâ‘, Metnü’l-ğâye ve’t- tağrîb, el-Hısnî, Kifâyetü’l-ahyâr, Şehzâde Korkud, Hallü işkâli’l-efkâr fi hılli emvâli’l- küffâr, İbn Kasım, Şerhu’l-Allame li’ş-şeyh Muhammed b. Kasım el-Gazzî (Duman, 2015, s. 211-213). Bunların yanı sıra fıkhın özel alanlarına ait eserlerin ve modern dönemde kaleme alınan birçok Arapça çalışmanın da Türkçeye kazandırıldığı görülmektedir. Bundan sonra da bu yöndeki çalışmalar hız kesmeden devam edecektir. Ne var ki mevcut çevirilerde birtakım sorunlardan kaynaklı bazı hataların ve eksikliklerin olduğu müşahede edilmektedir. Bu çalışmada fıkıh kitaplarının Türkçeye daha sağlıklı bir şekilde aktarılması için gerekli olan birtakım teknikleri dikkatlere sunmak istiyoruz. Ayrıca çalışmaya zemin teşkil etmesi bakımından klasik fıkıh eserlerinin tercüme edilmesinin zorlukları ve tercümede karşılaşılan sorunlar üzerinde durmaya çalışacağız. Fıkıh Kitaplarının Türkçeye Tercüme Teknikleri Gerek usul gerekse de furû fıkıh alanında kaleme alınan klasik eserler, kendine has bir üsluba, yazım tarzına ve içeriğe sahiptir. Çünkü bu eserlerin inşası günümüzle kıyaslandığında farklı bir tarih diliminde, kültürde ve toplumda gerçekleşmiştir. Bu durum doğal olarak günümüzde bu eserlerin zor anlaşılmasına ya da yanlış/eksik anlaşılmasına yol açmaktadır. Takdir edilmelidir ki doğru anlaşılmayan bir eserin doğru şekilde tercüme edilmesi düşünülemez. Demek oluyor ki fıkıh kitaplarının Türkçeye en doğru şekilde aktarılabilmesi için öncelikle doğru anlaşılması gerekir. Aşağıda birer 342 başlık halinde klasik fıkıh kitaplarının anlaşılması problematiği üzerinden fıkıh tercümelerinin birtakım teknikleri dikkatlere sunulacaktır. 1. Tercüme Edilecek Eserin Seçimi Sağlıklı bir tercüme için eser seçimi son derece önemli bir husustur. Eser seçiminde dikkat edilmesi gereken başlıca hususlar şunlardır: Her şeyden önce tercümesi yapılacak eserin klasik literatürde biliniyor olması gerekir. Buna bağlı olarak eser, kendisinden sonra kaleme alınan kitaplarda atıf alan ve üzerine şerh, haşiye, talik vb. çalışmalar yapılmış bir eser olmalıdır. Ayrıca tahkikli neşrinin yapılmış olmasına dikkat edilmelidir. Bu özelliklerin her biri bir eserin tercümesini kolaylaştıran birer ölçüt olarak kabul edilebilir. Dolayısıyla bir eserin tercümesi, bu özellikleri taşıdığı ölçüde doğru ve sağlıklı olur. Çünkü klasik bir eserin muhatap aldığı kitleyi, dikkate aldığı toplumsal değerleri, kavramlara yüklediği manaları ve literatür ağı içindeki yerini tespit etmeden anlamak ve dolayısıyla doğru şekilde tercüme etmek güçtür. Bu hususların tespiti genelde sonraki eserlerin getirdiği açıklamalar sayesinde mümkün olmaktadır. Bilindiği üzere klasiklerin tamamı elyazması olarak günümüze kadar ulaşmıştır. Çağdaş dönemde bir kısmı tahkikli olarak bir kısmı da tahkiksiz şekilde neşredildi. Edisyon kritik usulüne uygun şekilde tahkiki yapılmadan basılan kitapların çoğunda metnin anlaşılmasını zorlaştıran ve/veya yanlış anlaşılmasına yol açan hatalar bulunmaktadır. Bu hatalar haliyle tercümeye de yansımaktadır. Şu halde tercüme edilecek eserin tahkikli neşrinin yapılmış olması son derece önem arz etmektedir. Zira tahkiki yapılmış bir eserin metni müellif nüshasına ya da ona en yakın nüshaya dayanır. Ayrıca nüsha farklılıkları göz önünde bulundurularak metindeki maddi hatalar büyük oranda düzeltilmiş olur. Hatta dipnot ve taliklerle tahkiki yapılan eser üzerine yapılmış çalışmalardan ve genel literatürden istifade edilerek metnin kolay ve doğru şekilde anlaşılması sağlanır (Şimşek ve Samar, 2018). Örneğin Türkçeye kazandırılan Serahsî’nin el-Mebsût isimli eserinin mevcut baskısı tahkikli olmadığı için fahiş hatalarla doludur. Bu hataların kitabın tercümesine de yansıdığı görülmektedir. Burada bir hususun altını çizmek gerekir. Tercüme edilen eserin tahkikli neşri yapılmış olsa bile muhakkikten kaynaklı hataların olabileceği ihtimali göz önünde bulundurulmalıdır. Nitekim tahkikli nüshalarda hareke ve noktalama hatası, bir harf veya kelimenin yanlış yazılması, bir cümlenin ya da bir kelimenin atlanması veyahut da eklenmesi gibi 343 hatalarla sıkça karşılaşılmaktadır. Mütercimin olası bu hatalarla karşılaşması halinde eserin diğer nüshalarına ve ilişkili olduğu kitaplara müracaat edip gerekli kontrolü sağlamalıdır (Duman, 2015: 216). Buna göre kendisinden önceki eserleri referans almayan, kendisinden sonrakilere kaynaklık etmemiş olan ve tahkikli neşri yapılmamış olan bir eserin tercüme için tercih edilmesinin isabetli olmayacağı açıktır. Bununla birlikte bunun bazı istisnalarının olduğunu da belirtmek gerekir. Bu özellikleri taşıdığı halde anlaşılması ve tercüme edilmesi güç olan eserler bulunabilir. Buna karşılık bu özelliklerden kısmen veya tamamen yoksun olduğu halde kolay anlaşılıp doğru tercüme edilebilen eserler bulunmaktadır. Örneğin İbn Âbidîn’in Reddü’l-muhtar’ı yukarıda anılan bütün özellikleri taşıdığı halde zor anlaşılan bir kitaptır. Yukarıda geçen hususların tamamı Türkçeye kazandırılmak için seçilen eserin ve müellifinin mütercim tarafından tanınmasını gerektirmektedir. Eserin fıkıh edebiyatı içindeki yeri, diğer eserlerle olan ilişkisi ve müellifi hakkında yeterli bilgiye ulaşılmadan yapılan tercümeler sağlıklı olmaz. 2. Tercüme Edilecek Eserin Dil Bakımından Anlaşılması Çevirisi yapılacak olan eserin yazıldığı dilde anlaşılması gerekir. Bunun içindir ki mütercim, kaynak dili iyi bilmelidir. Bu da büyük oranda kaynak dilin gramer kurallarına hâkim olmakla ilgili bir durumdur. Aşağıda geleceği üzere bu husus eserin anlaşılması için Arapça yazılan fıkıh ilminin klasikleri açısından çok daha önemlidir. 2.1. Arapça Dil Bilgisi ve Gramer Kurallarını Bilmek Arapça dil kuralları bilgisinin eksik veya hatalı olması yanlış tercümeye yol açan en önemli sebeplerden biridir. Bu anlamdaki yanlış çeviriler -aşağıda anılacak sebeplere bağlı olarak- bazen kelime bazen de cümle düzeyinde olabilir. Klasik bir Arapça metnin anlaşılması her şeyden önce doğru okunmasına bağlıdır. Doğru okumak için de gramer bilgisine ihtiyaç duyulur. Arapça dilinde inşa edilen bir metnin ögelerini (fail, meful, zarf, hal, mübteda, haber vdğ.) tespit edebilmek büyük oranda gramer kurallarına bağlıdır. Arap dilinin yapısında cümlede geçen bir kelimenin konumu, fail/özne, meful/nesne, fiil/yüklem, sıfat-mevsuf vs. olabilir. Çünkü Arapça dilinde kelimelerin cümle içerisindeki durumu aldığı harekeye (irab) göre belirlenir. Ne var ki Arapça metinler harekesiz olarak inşa edilir. İşte bunun doğru bir 344 şekilde tespit edilebilmesi gramer kurallarının bilinmesine bağlıdır. Aynı şekilde bir cümlede birbirine bağlı sözcük dizisinin ve bir paragraftaki sıralı cümlelerin aynı yargıyı ifade edip etmeyeceği hususu da gramer kurallarına göre ortaya çıkmaktadır. Metnin doğru anlaşılmasını sağlayan bir başka husus da cümlede yer alan zamirlerin döndüğü yerin (merci) tespit edilmesidir. Bunun yanı sıra sarf (morfoloji) kurallarına göre bir kelimenin yapısını da bilmek gerekir. Görüldüğü üzere Arapça bir metnin doğru anlaşılabilmesi için sarf (morfoloji) ve nahiv (Sentaks) kurallarının bilinmesi önem arz etmektedir. Bu da doğru çevirinin ilk ve önemli adımlarından birini teşkil etmektedir. Aşağıda bunun örneklerini klasik fıkıh metinlerinden ulaşabildiğimiz örnekler üzerinden göreceğiz. 2.1.2. Kelimelerin Doğru Okunması Mevcut çevirilerde sıkça rastlanan hataların önemli bir yekûnu cümlede geçen bir kelimenin yanlış okunmasından kaynaklanmaktadır. Kelimeyi yanlış okumanın başlıca üç sebebi bulunmaktadır. (1) Noktalama ve harf hatası yapmak. (2) Yazılışları aynı olup okunuşları ve anlamları farklı olan kelimeleri yanlış okumak. (3) Malum formdaki bir isim veya fiili meçhul, meçhul formdaki bir isim veya bir fiili malum olarak okumak. Bu cümleden olarak bir kelimede noktanın yanlış yere konması ya da konulmaması veyahut da bir harfin kendisine benzediği için başka bir harf olarak okunması yanlış mana verilmesine yol açabilir. Buna bir örnek vermek gerekirse Haddâdî’nin el-Cevheretü’n-neyyira isimli eserine bakabiliriz. Kitabın “ayıp muhayyerliği” bahsinde şu cümlelere yer verilmektedir. ‫ت َه ِذ ِه ْاأل َ ْشيَا ُء ِع ْندَ ْالبَاِِعِ ِم ْن ْالعَ ْب ِد فِي‬ َ ‫ب َحتاى يُعَا ِودَهُ بَ ْعدَ ْالبُلُوغِ) َم ْعنَاهُ إذَا‬ ْ ‫ظ َه َر‬ َ ‫(فَإِذَا بَلَ َغ فَلَي‬ ٍ ‫ْس ذَلِكَ بِعَ ْي‬ ‫ث ِع ْندَ ْال ُم ْشت َِري بَ ْعدَ بُلُو ِغ ِه لَ ْم يَ ُرداهُ؛‬ ِ ‫ع ْينُ ذَ ِلكَ ا ْلعَ ْي‬ َ َ‫ َو ِإ ْن َحد‬،‫ب‬ ِ ‫ت ِع ْندَ ْال ُم ْشت َِري فِي‬ َ ُ‫صغ َِر ِه يَ ُردُّهُ؛ ِِلَنَّه‬ ْ َ ‫ ث ُ ام َحدَث‬،ِ‫صغ َِره‬ِ َ ُ‫ِألَناه‬ ‫غي ُْرهُ؛‬ Cümlede geçen ‫ غير‬ve ‫ عين‬kelimelerinde noktalama hatası yapılırsa tamamen zıt bir anlam ortaya çıkacaktır. Şöyle ki metinde küçük yaşta satılan bir kölede ayıp olarak sayılan bazı hususların satıcının yanındayken görülmüşse sonra aynı ayıplar müşterinin yanındayken ve köle de henüz küçük yaştayken görülmüşse kölenin ayıplı olarak iade edileceğinden bahsedilmektedir. Aynı ayıpların köle buluğ çağına girdikten sonra görülmesi durumunda ise kölenin ayıplı olarak iade edilemeyeceği ifade edilmektedir. 345 Bunun gerekçesi olarak birinci durumda kölede müşterinin elindeyken görülen ayıbın satıcının yanındayken görülen ayıpla aynı olması gösterilmektedir. Metinde geçen “çünkü bu onun aynısıdır (‫ب‬ َ ُ‫”)ِلَنَّه‬ ِ ‫ع ْينُ ذَ ِلكَ ا ْلعَ ْي‬ ِ ibaresi bunu göstermek içindir. Ne var ki ibarede geçen (‫ )عين‬kelimesindeki (‫ )ن‬harfinin noktası (‫ )ع‬kelimesine ait zannedilerek okunursa mana tamamen değişir. Bu durumda gerekçe ayıbın aynı olması değil de farklı olması şeklinde anlaşılır. Cümlenin sonunda geçen َ (‫غي ُْر ُه‬ ُ‫) ِألَناه‬ şeklindeki gerekçelendirmede de aynı durum söz konusudur (Haddâdî, 2006, 1: 455). Arapçada öyle kelimeler vardır ki okunuşları ve anlamları farklı olmakla birlikte yazılışları tamamen aynıdır. Mesela (‫ )الحكم‬kelimesi böyledir. Bu kelime “hüküm” veya “hikem” şeklinde okunabilir. Maliki mezhebinin temel kaynaklarından Şerhu Muhtasar َ ‫َّللاِ َل ت َْخلُو َع ْن ا ْل ِحك َِم َو ْال َم‬ Halîl isimli eserde ِ‫صا ِلح‬ ‫ فَإ ِ ان أ َ ْفعَا َل ا‬şeklinde bir ifade geçmektedir. Burada geçen ‫ الحكم‬kelimesi hikmetin çoğulu olan “hikem” şeklinde okunursa ibare “Allah’ın fiilleri hikmetlerden ve maslahatlardan yoksun değildir” şeklinde tercüme edilir. Ancak bu kelimeyi “hüküm” olarak okumak da mümkündür. Bu durumda mana “Allah’ın filleri hükümden ve maslahatlardan yoksun değildir” olur (Huraşî, t.y., 8:171). Klasik fıkıh kitaplarında çokça geçen bazı kelimeleri (‫ مودع‬ve ‫ مكره‬gibi) meçhul veya malum formda okumak mümkündür. Ancak nasıl okunacağı doğru tespit edilmezse mana değişir. Şöyle ki (‫ )مودع‬kelimesi meçhul okunursa “emanet alan”, malum okunursa “emanet bırakan” anlamına gelir. Aynı şekilde (‫ )مكره‬kelimesinin anlamı, meçhul okunursa “tehdit altında olan”, malum okunursa “tehdit eden” olarak değişir. Nesefî’nin Kenzü’d-dekâik isimli eserinde geçen (‫الردّ على المستعير والمودع‬ ّ ‫)ومؤنة‬ cümlesini burada örnek olarak verebiliriz. İbaredeki (‫ )مودع‬kelimesi malum veya meçhul olarak okunabilir. Malum okunması halinde ibare “emanet malın iadesi için gerekli masraflar emanet bırakan kişiye aittir” şeklinde anlaşılır. Meçhul okunursa iade masraflarının “emanet alan”a ait olduğu anlamı çıkar. Görüldüğü üzere bu şekildeki bir yanlış okumadan kaynaklı hatalı bir çeviri, anlamın ve dolayısıyla hükmün de değişmesi sonucunu doğuracaktır (Nesefî, 2014, s. 535). Bu bahsi kapatmadan önce buraya dâhil edilebilecek bir başka hususa da işaret etmek istiyoruz. Arapçada farklı görevleri ve buna bağlı olarak kelimeye/cümleye farklı mana kazandıran edatlar bulunmaktadır. Mesela (‫ )ما‬edatı, hem harf hem de isim olarak birden çok işleve sahiptir. Nahiv bilginlerine göre bu edatın fonksiyonları şunlardır: İsm-i mevsul, olumsuzluk edatı, soru ismi, şart ismi, taaccüp edatı, mastariyye harfi, zait 346 olan mâ, amili işlevsiz bırakan edat (mâ el-kâffe) ve “bir şey” anlamına gelen mevsuf isim. Mâ’nın (‫ )ما‬cümlede bu fonksiyonlardan hangisini icra ettiğinin tespiti son derece önemlidir. Doğru bir şekilde tespit edilememesi cümleye yanlış mana verilmesine yol açar. Çünkü bu vb. edatların cümleye kattığı mana, icra ettiği işleve göre değişmektedir. Dolayısıyla buna benzer edatların yer aldığı bir cümlede edatın hangi manada kullanıldığı tespit edilmezse ibare yanlış anlaşılır ve yanlış tercüme edilir (Akşit, 2018, s. 43). 2.1.3. Kelimenin Cümle İçindeki Konumunu Belirlemek Fıkıh literatüründeki klasiklerin Türkçeye doğru aktarılması için cümlenin ögelerinin doğru tespiti son derece önemlidir. Şayet kelimenin cümle içerisindeki konumu doğru tespit edilemezse mana değişir. Örneğin cümlede fail olan bir kelimenin mefûl olarak ele alınması anlamı doğrudan etkiler. Esasında bu da kelimelerin ve dolayısıyla metnin doğru okunmasıyla ilgili bir husustur. Ancak buradaki doğru veya yanlış okumanın kaynağı kelimenin yapısı değil, gramer kurallarıdır. Bu sebeple ayrı bir başlık altında ele almaya uygun gördük. Burada öncelikle Arapçada cümlenin ögelerini tespit etmenin kolay bir iş olmadığını belirtmek gerekir. Çünkü Arapça dilinde inşa edilen metinler harekesizdir. Bunun yanı sıra bazen cümlenin ögelerinden bir veya birkaç tanesi mahzuf olduğundan takdiren belirlenir. Tüm bunlar cümlenin ögelerini belirlemeyi zorlaştırmaktadır. Uzmanlık gerektiren bu belirlemenin zorluğunu ve yol açacağı tercüme hatalarını daha yakından görmek için birkaç örneği dikkatlere sunabiliriz. a) İsim ve sıfat tamlamalarının doğru tespiti. Klasik Arapça metinlerde bazı sıfat tamlaması isim tamlaması, isim tamlaması da sıfat tamlaması olarak okunabilir. Bu da ibarenin yanlış anlaşılmasına yol açar. Buna örnek olarak fıkıh literatüründe yaygın bir kullanıma sahip olan (‫ )تصرف فضولي‬ifadesi örnek olarak verilebilir (İsnevî, 2009; Kârâfî, 1994; İbn Nüceym, 1197). Bu ifade isim tamlaması olarak okunursa “fuzûlînin tasarrufları” anlamına gelir. Sıfat tamlaması olarak okunursa anlamı, “fuzûlî/fazladan tasarruflar” olur. Bu iki mana ve dolayısıyla ortaya çıkacak hüküm birbirinden farklıdır. Çünkü fıkıh terminolojisinde “fuzûlî”, hukuki açıdan tasarrufları tartışmalı olan “yetkisiz temsilci” anlamına gelen bir terimdir. Nitekim Mevsılî’nin el-İhtiyâr isimli eserinin Mehmet Keskin tarafından yapılan 347 tercümesinde “fuzulinin tasarrufları” şeklindeki isim tamlaması sıfat tamlaması olarak okunmuş ve Türkçeye yanlış şekilde aktarılmıştır (Mevsılî, 2005, 1: 390). b) Failin ve mefulun tespiti Arapça dilinde cümle, isim cümlesi ve fiil cümlesi olmak üzere iki kısımdır. Fiil cümlelerinde fail ve mefulün tespiti önem arz etmektedir. Şayet bu iki öge yanlış belirlenirse cümlenin anlamı değişir. Bu, hukuki işlemlerin hükümlerine de yansıyacağından fıkıh kitaplarında daha da önemlidir. Zira fıkıh kitapları gerçekte birer hukuk kitabıdır. Fıkıh kitaplarının ve bu kitaplarda bir hukuk sistemi olarak somutlaşan fıkhın en belirgin özelliği kazuistik (meseleci) yönteme sahip olmasıdır (Yaman ve Çalış, 2012, s. 27). Bunun anlamı, hukuki meselelerin ayrı ayrı ele alınıp çözümlenmesidir. Bu da hukuki olayların örnekler üzerinden ele alınması sonucunu doğurmaktadır. Hal böyle olunca verilen örneklerde failin ve mefulün tespiti doğru hukuki sonuçlara ulaşmak için hayati öneme sahiptir. Bu hususun anlaşılabilmesi Mevsılî’nin el-Muhtâr metninden bir örnek üzerinde ِ َ ‫ي ِمنَ ْال َما ِل َر َج َع ِب ِه َعلَى ْاأل‬ durabiliriz. Kefalet bahsinde geçen (‫صي ِل‬ ‫ َب ِر ِْتَ ِإلَ ا‬:‫طالِبُ ِل ْل َك ِفي ِل‬ ‫) َو ِإ ْن قَا َل ال ا‬ cümlesine baktığımızda son kısımda geçen “dönme” eyleminin failinin tespitine göre anlam da hüküm de değişecektir. Burada failin takdirinde iki ihtimal bulunmaktadır. Fail, kefil ya da alacaklıdır. Şayet cümlenin faili kefil olarak kabul edilse alacaklının kefili ibra etmesi asilin de ibrasını gerektirir şeklinde bir hüküm ortaya çıkar. Buna karşılık alacaklı cümlenin faili olarak değerlendirilirse alacaklının kefili ibrası asil borçluya sirayet etmeyeceği anlaşılır (Mevsılî, 2005). 2.1.4. Zamirlerin Merciini (Döndüğü Yeri) Belirleme İsmin yerine kullanılması hasebiyle zamirler, diğer dillerde olduğu gibi Arapçada da önemli bir yere sahiptir. Arapçada zamirin merciini tespit etme konusu sorun teşkil etmektedir. Çünkü zamirin hangi ismin yerine kullanıldığı her zaman açık değildir. Bu nedenle, zamirin merciini yanlış tespit etme, cümlenin yanlış anlaşılmasına sebebiyet verecektir. Bu durum tercümeye de olduğu gibi yansıyacaktır. Bu nedenle zamirin merciinin doğru tespit edilmesi önemli ve gereklidir (Meşe, 2016). 3. Fıkhî Terminoloji Bilgisi 348 Bir bilim, bir sanat, bir meslek ve bir teknik dalına özgü terimlerin tümüne terminoloji denir. Terim bilim olarak da ifade edilen terminoloji herhangi bir bilim, sanat veya meslek dalına ait kavramların hangi manada kullanıldığını konu edinir. Buna göre fıkhî terminoloji, fıkıh bilim dalına özgü kavramlar ve bu kavramların kullanımını ihtiva eder. Burada şunu ifade etmek gerekir ki fıkhî terminolojinin gelişimi belirli bir zaman dilimini kapsamaktadır. Hal böyle olunca herhangi bir zaman diliminde kullanılan bir terime yüklenen mana ile farklı bir zamandaki manası farklı olabilir. Hatta bu coğrafik ya da metodolojik farklılıklara göre de değişebilir. Tüm bunların tespiti güç olsa da doğru ve sağlıklı bir tercüme için gerekli olduğu hususu izahtan varestedir. Görüldüğü üzere klasik bir fıkıh kitabının tercüme edilmesinde terminoloji bilgisi hayati öneme sahiptir. Çünkü fıkıh kendine has kavramları bulunan bir disiplindir. Örneğin “siyer” kelimesi İslami literatürde Hz. Peygamber’in (s.a.s) hayatını ve savaşlarını konu edinen bir ilim dalı olarak tarif edilir (Fayda, 2009). Ancak fıkıhta bu terim devletlerarası hukukun hükümlerini konu edinen bölüm veya kitapların adıdır (Kuduri, 2017, s. 565; Yaman, 2009). Bu konuda “câriye” terimi de başka bir örnek olarak gösterilebilir. Mesela Hidâye tercümesinde bu terim bazen eşya bazen de mal olarak Türkçeleştirilmiştir. Oysa bu terimin anlamı, özgür olmayan kadın köledir (Yaran, 1998, s. 182). Terminoloji ile ilgili bir başka problem de terimlerin Türkçe karşılığında bir standardın olmamasıdır. Bir terime bazen aynı eserde birden çok mana verildiği görülmektedir. Örneğim “hiyel / ‫ ”الحيل‬terimi, “hile”, “çıkış yolu”, “hiley-i şeriyye”, “kurtuluş” ve “çare” gibi farklı şekillerde tercüme edilmektedir (Uysal, 1971). Bu nedenle terimlerin Türkçeleştirilmesinde birtakım standartların belirlenmesi gerekir. Bir terimin ifade ettiği manayı en iyi şekilde karşılayan kelime tespit edilip standart hale getirilmeli veya terimler tercüme edilmeden yazılıp ne anlama geldiği izah edilmelidir. 4. Literatür, Fıkıh ve Fıkıh Usulü Bilgisi Klasiklerden bir fıkıh kitabının Türkçeye doğru aktarılması için yukarıda işaret edilen dilbilgisi kurallarına ve terminolojiye hâkimiyetin yanında fıkıh ve fıkıh usulü bilgisi de gerekli ve önemlidir. Zira bazen dilbilgisi kurallarına göre doğru tercüme edilen bir cümle fıkıh ve/veya usulünün genel kabullerine aykırı olabilmektedir. Bu durumda bu iki disiplinin kabulleri dilbilgisi kurallarına kurban edilmemelidir. 349 Buna örnek olarak fıkıh klasiklerinin çoğunda geçen (‫ )الوكالة عقد جاِز‬ifadesi gösterilebilir (Karâfî, 1994). Bu cümle kelimelerin sözlük anlamından hareket edilerek “vekalet caiz bir akittir” şeklinde tercüme edilebilir. Nitekim Ebû Şucâ‘ metni olarak bilinen el-Ğâye ve’t-tağrîb isimli eserin tercümesinde bu cümle Türkçeye “vekalet akdi caiz bir akittir” olarak aktarılmıştır (Ebû Şucâ‘, 2005). Hâlbuki buradaki “caiz” kelimesi mubah anlamındaki dini bir hükmü değil, bağlayıcılık anlamındaki “lüzûm”un zıddını ifade etmektedir. Buna göre cümle, “vekalet akdi bağlayıcı bir akit değildir” anlamına gelmektedir. Nitekim mufassal eserlerin çoğunda bu ifadenin devamında gelen “bağlayıcı değildir” (‫ ) َغي ُْر َل ِز ٍم‬veya “her iki taraf da bu akdi feshedebilir” ifadeleri bunu açıkça ortaya koymaktadır (Aynî, 2000, 9/305). Bir diğer örnek de (‫ )ول تصح ال ممن يملك التبرع‬ifadesi gösterilebilir. Kefalet sözleşmesi ile ilgili olan bu ifadenin Türkçe karşılığı şöyledir: “Sadece teberrû akitlerini yapma salahiyetine sahip olanlar için sahihtir” (Mevsılî, 1996, 2/441). Görüldüğü üzere ifade bu haliyle net değildir. Anlaşılabilmesi için teberru akitlerini kimlerin yapabileceği bilgisine ihtiyaç duyulmaktadır. Fıkhî açıdan baktığımızda bunların tam eda ehliyetine sahip olan “reşit” kimseler olduğunu öğreniyoruz. Şu halde yukarıdaki cümle “sadece reşit kimselerin [Kefaleti] sahihtir” şeklinde Türkçeye tercüme edilebilir. Aynı eserin şirketler bahsindeki (‫ف َوالدين َو ْال َما ِل‬ َ ‫)أ َ اما ْال ُمفَ َاو‬ َ َ‫ضةُ فَ ُه َو أ َ ْن يَت‬ َ ‫س َاويَا فِي الت ا‬ ِ ‫ص ُّر‬ cümlesinde yer alan (‫ ) َوالدين‬kelimesini “deyn” veya “dîn” şeklinde okumak mümkündür (Mevsılî, 1996, 3/6). Cümlenin bağlamına bakıldığında öncesinde tasarruf sonrasında ise maldan söz edildiğine göre akla ilk gelen bunun “deyn” olarak okunması ve buna göre mana verilmesidir. Ancak bu doğru değildir. Çünkü burada kastedilen ortakların aynı dine mensup olmalarıdır. İşte bu fıkıh alanına ve literatürüne hâkimiyetle elde edilebilecek bir bilgidir. Önemine binaen bu hususu, aşağıda Nesefî’nin el-Menâr isimli fıkıh usulü kitabından alıntıladığımız paragraftan bir örnek vererek sonlandırmak istiyoruz. ‫والراوي ان عرف بالفقه والتقدم في الجتهاد كالخلفاء الراشدين والعبادله كان حديثه حجة يترك به القياس‬ ‫خالفا لمالك وان عرف بالعداله دون الفقه كانس وابو هريره رضي هللا عنهما ان وافق حديثه القياس عمل به وان‬ ‫خالفه لم يترك ال بالضرورة كحديث المصراة‬ Bu paragraf, fıkıh usulünün esaslı meselelerinden biri olan haber-i vahit ile amel etmeyi konu edinmektedir. Son cümlede haber-i vahidin kıyas ile çelişmesi durumu ele 350 alınırken “kıyasla çeliştiğinde terkedilmez (‫ ”)وان خالفه لم يترك‬cümlesini Arapça dil kuralları açısından iki farklı şekilde anlamak mümkündür. Buna göre “haber-i vahit terkedilmez” anlamı verilebileceği gibi kıyas terkedilmez manası da verilebilir. İlk bakışta bu durumda haber-i vahidin terkedilemeyeceği anlaşılabilmektedir (Nesefî, el- Menâr, 2010). Ne var ki bu Hanefî usulü açısından doğru olmaz. Çünkü literatürde söz konusu çelişme durumunda kıyasın terkedilemeyeceği konusunda yaygın bir kanaat vardır. Şu halde bu cümleyi dilin de imkân verdiği diğer şekilde anlamak daha isabetli olur. Görüldüğü üzere bu doğru manayı ortaya çıkaran, fıkıh usulü ve literatür bilgisidir. 1.5. Diğer Bazı Durumlar Burada önceki başlıkların altına girmeyen bazı tercüme tekniklerine ve örneklerine yer vereceğiz. 1- ...‫ كل ما خرج من السبيلين كالدم والقيح والصديد‬:‫ والمعاني الناقضة للوضوء‬Hanefi mezhebinin temel klasiklerinden biri olan Kuduri’nin (ö. 428) el-Muhtasar/el-Kitâb isimli eserinde geçen bu ifadenin mevcut haliyle anlamı aşağıdaki gibidir (Kuduri, 1997, s. 11). Abdesti bozan durumlar: İki yerden [makat ve idrar yolu] kan, kusmuk, irin gibi bir şeyin çıkmasıdır. Çünkü Arapça metinde yer alan ‫ ك‬harfi ceri benzetme edatı olarak kullanılıyor. Bu da söz konusu mananın ortaya çıkmasına yol açıyor. Bu anlamın verilmesi Arapça gramer kuralları açısından doğrudur. Ancak gerek fıkıh gerekse de beşeri ilimler açısından doğru değildir. Çünkü kan, kusmuk ve irinin bu iki yerden çıkmadığı herkesçe bilinmektedir. Bu nedenle bir fıkıh metninin doğru anlaşılması sadece dil bilgisi kurallarına bağlı değildir. 2- Bazen tercümelerde kaynak dilin lafzına aşırı bağlılıktan kaynaklanan hatalar görülmektedir. Örneğin aynı kitapta geçen ٌ‫ساِِلَة‬ ٌ ‫ْس لَهُ نَ ْف‬ َ ‫س‬ َ ‫ َو َم ْوتُ َما لَي‬cümlesindeki ‫س‬ ٌ ‫نَ ْف‬ kelimesi, sözlükte “can” manasına gelmektedir. Oysa burada bu kelimeyle ifade edilmek istenen “kan”dır (Kuduri, 1997, s. 13). Lafzi tercümeye bir başka örnek olarak Şeybâni’ye nispet edilen el-Meharic fi’l- hiyel olarak bilinen kitaba bakabiliriz. 351 ‫حدثني أبو سعيد سعد بن مالك المزني عن أبي حاتم البجلي أن إبراهيم دخل على الح ّجاج فعاتبه في أشياء‬ ‫ فقال الح ّجاج إن في خصلة من‬،‫فقال النخعي إن الخاصرة قد لزمتني ما تفارقني وإن الدم كثير وأنا صاحب فراش‬ .‫هذه لشغال‬ Yukarıdaki paragrafta yer alan ‫ إن الدم كثير‬ifadesinin lafzi anlamı “kan çoktur” (Şeybani, 1999, s. 11). Ancak buradaki kasıt vücuttaki kan miktarının fazla olması şeklinde tanımlanan ve tıbbî terminolojide hemoglobin olarak bilinen hastalıktır. Bir diğer ihtimal de bu ifadeden kasıt, kanın değil de kan basıncının fazla olması sebebiyle ortaya çıkan ve günümüzde “hiper tansiyon” ismiyle bilinen hastalıktır. 3- Mananın anlaşılması için mufassal eserlere başvurmak. Özellikle muhtasar tarzı kitaplarda bazı kelime ve kavramların ne anlama geldiği ancak şerh ve haşiyelerden tespit edilebilmektedir. Söz gelimi el-İhtiyâr’da yer alan şu ibareye ِ ‫صبْحِ لَ ْيلَ َة الت َّ ْع ِر‬ bakabiliriz: .‫يس‬ َ ُ‫ ِحينَ فَاتَتْه‬- ‫سلا َم‬ ُّ ‫ص َالة ُ ال‬ ‫صلاى ا‬ َ ‫َّللاُ َعلَ ْي ِه َو‬ ُ ‫ َه َكذَا فَ َع َل َر‬Cümlenin ‫سو ُل ا‬ َ - ِ‫َّللا‬ son kısmındaki ‫يس‬ ِ ‫ لَ ْيلَةَ التا ْع ِر‬tamlaması “gerdek gecesi” olarak anlamlandırılabilir. Nitekim Mehmet Keskin tarafından yapılan kitaba ait tercümede böyle mana verilmiştir (Mevsılî, 2005). Hâlbuki şerhlere müracaat edilseydi bu ifadeden “savaş gecesi”nin kastedildiği görülecektir. Mesela Nasbü’r-râye’de bu şekilde izah edilmektedir (Zeylâî, 1997, 1/281). SONUÇ Fıkıh, Müslümanların hukuku olduğuna göre fıkıh kitaplarının tercüme edilmesi esasında hukuki ve kanuni tercüme kategorisine girer. Hukuk dilinin neredeyse tüm dillerde aynı anlamlara gelen bir terminolojisinin olduğu kabul edilse de bu yüzde yüz geçerli bir kabul değildir. Çünkü hukuk dili ve kavramları, -kısmen de olsa- ülkeden ülkeye değişebilir. Şu halde hukuki çeviri için mahallî dilde terimlerin sadece hedef dildeki karşılıklarını bulmak yeterli değildir. Metinde geçen ifadenin, tamamının hedef dile hatasız şekilde aktarılması şarttır. Bu ise ileri düzeyde hukuk terminolojisi bilgisi ve deneyim gerektirir. Sadece dil bilgisi yeterli değildir. Buna göre fıkıh/hukuk kitaplarının tercümesi mutlaka bu alanın uzmanları tarafından yapılmalıdır. Herhangi bir mütercime havale edilmesi yanlıştır. Bu temel şartla birlikte fıkıh kitaplarının Türkçeye doğru bir şekilde aktarılması için dikkat edilmesi gereken diğer başlıca hususları şu şekilde sıralamak mümkündür: 352 Mütercimin Arapça dil bilgisine ve mantığına hakim olması ve tercüme edeceği kitabı baştan sona kadar en az bir defa anlayarak okuması gerekir. Çevirisi yapılacak olan kitabın yazarı, yazıldığı dönem ve coğrafya hakkında bilgi sahibi olunmalıdır. Kitabın -varsa- muhaliflerinin ve muhataplarının kim olduğu tespit edilmelidir. Buna bağlı olarak da fıkıh literatürü kronolojisi içerisindeki yeri bilinmelidir. Şayet varsa kitap üzerine yapılan şerh, haşiye, talik ve tahkik çalışmaları mutlaka incelenmelidir. Kitaptaki olası maddi hataların tespiti önceden yapılmalıdır. Kaynak dile aşırı bağlılıktan vazgeçmek gerekir. Ancak bu fıkhî terimlerin de tercüme edilmesine yol açmamalıdır. Çünkü terimler aynen korunmazsa eser Türkçeye aktarılırken ilmî niteliğini kaybeder. Örneğin “fasit”, “batıl”, “mudarebe”, “murabaha” ve “teverruk” gibi kavramların Türkçeleştirilmesi yanlış olur. KAYNAKÇA Akşit, E. (2017). Arap dilinde mâ edatı ve işlevleri. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi. 4, 41-59. Aynî, B. (2000). el-Binâye fî şerhi’l-Hidâye. Eymen Salih Şâban (thk.). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye. Duman, S. (2015). “Türkiye’de Klasik Fıkıh Eserlerinin Tercümeleri”. Türkiye Literatür Dergisi, 13 (25-26), 209-244. Ebu Şuca’, A. (2005). Gâyetü’l-ihtisar: Delilleriyle Büyük Şâfiî İlmihali. Nizamettin Ersöz (Çev.), İstanbul: Ravza Yayınları. Haddâdî, E. (2006). el-Cevheretü’n-neyyire: Şerhu Muhtasari’l-Kudûrî. İlyas Kaplan (thk.). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye. Huraşî, E. (1901). Şerhu Muhtasar Sîdi Halîl li’l-Huraşî, Bolak: el-Matbaatü’l- Kübra. İbn Nüceym, el-Bahru’r-râik şerhu Kenzu’d-dekâik. Zekeriya ‘Umeyrât (thk.). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye. İbrahim, (H). (1968). Multelteka’l-Ebhur. Mustafa Uysal (Çev.). İstanbul: Dizerkonca Matbabası. İsnevî, C. (2009). el-Muhimmât fî şerhi’Ravda ve’r-Râfiî. Ebû Fadl ed-Dimyâtî ve Ahmed b. Ali (thk.). Beyrut: Dâr İbn Hazm. Karâfî, Ş. (1194). ez-Zahîre. Muhammed Haccî, Sa‘îd A‘râb, Muhammed bû Hubze (thk.). Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî. 353 Kudûrî, A. (2015). Muhtasaru’l-Kudûrî. Kamil Muhammed Muhammed Uveyd (thk). Diyarbakır: Seydayayınları. Meşe, R. (2016). “Gaib Zamirinin Mercii ve Tespitinin Meallere Yansımaları”. Bilimname Dergisi, 2016/1, 461-492. Mevsılî, M. (2005). el-İhtiyar li-ta'lili'l-Muhtar. Mehmet Keskin (Çev.). İstanbul: Hikmet Neşriyat. Nesefî, E. (2010). Menârü’l-envâr; Metnü’l-Menâr fî usûli’l-fıkhî. Ahmed Abdullah Abdurrahman es-Sa‘dî (thk.). Kahire: Dâr Sa‘duddîn. Nesefî, E. (2014). Kenzü’d-dekâik. Sâid Bektaş vdğ.(thk.). Medine: Dârü’s- Sirâc. Şeybânî, M. (1999). el-Mehâric fi’l-hiyel. Kahire: Mektebetü’s-sekâfeti’dîniyye. Şimşek M., Samar M. (2018) “Elyazması Eserlere Dibâce ve Tahkikte Süreli Yayıncılık: Mecelletü Ma‘hedi’l-Mahtûtâti’l-Arabiyye”. Tahkik İslami İlimler Araştırma ve Neşir Dergisi, 1 (2), 121-186. Yaman, A. ve Çalış H. (2012). İslam Hukukuna Giriş. İstanbul: Marmara İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları. Yaran, R. (1998-1999). “Hidâye Tercümeleri”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16-17, 173-193. Zeylâî, C. (1997). Nasbü’r-râye li-tahrîci ehâdîŝi’l-Hidâye. Avvame, M. (thk.). Beyrut: Müssesetü’r-Reyyân. 354 Arapça Dil Bilimleri ile Diğer Bilimler Arasındaki Bilgi Entegrasyonu Muhammed ELNECER1 Özet Bu çalışma Arapçanın önemine ışık tutmak amacıyla ele alınmıştır. Çalışmanın birçok farklı çevrelerin İslam ilim mirasına, özellikle de Kur’an’a, sünnete ve Arapça alet ilimlerine yönelik yoğun saldırıların yapıldığı bir zaman diliminde ele alınması konuyu daha önemli hale getirmektedir. Çalışmada Arapçanın öteden beri önemli olduğuna ve başta Kitap ve sünnet olmak üzere farklı ilimlerin Arapçadan müstağni olmadığına değinilmiştir. Çalışmanın girişinde Arapça eğitiminin önemi ve problemleri, eğitim programı ele alınmış ve bu konuda ifade edilen bir takım görüşler zikredilmiştir. Birinci bölümde farklı Arapça ilimler arasında bilişsel uyum ele alınmıştır. Bu çerçevede Abdulkahir el-Cürcani’nin “Delâilü’l İ’caz” adlı eserinde de işaret ettiği gibi sarf ile nahiv ilminin birbirlerini tamamlamasının yanı sıra belagata uygun bir kelam ortaya koymak için de alet ilimlerine ihtiyaç duyulmaktadır. Örneğin “ ‫ “ ما أحسن السماء‬cümlesinin irabı yapılmadan yani bunun istifham mı yoksa taaccüb mü olduğu anlaşılmadan manasının anlaşılması imkânsızdır. Bu da irabın manadan ayrılmaz bir parça olduğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca bu bölümde dil çalışmalarının önemine vurgu yapılmış ve bu alanda tarihi süreçte yapılan çalışmalara değinilmiştir. İkinci bölümde alet ilimleri ile şeri ilimler arasındaki bilgisel bütünlük ele alınmıştır. Üçüncü bölümde ise Arapça ilimler ile modern kozmolojik bilim arasında ilişkinin mevcut olduğu ve bu ikilinin arasında hiçbir uyumsuzluk olmadığı adeta ikiz kardeşler olduğu ifade edilmeye çalışılmış ve delillerle konuya açıklık getirilmiştir. Çalışmada ulaşılan neticeler sonuç kısmında belirtilerek sonlandırılmıştır. Anahtar Kelimeler: Arapça Dil bilimleri, Bilgi entegrasyonu. ‫التكامل املعرفي بين العلوم اللغوية العربية املتنوعة والعلوم األخرى‬  ‫ محمد النجار‬.‫د‬ ‫جاءت هذه الدراسة لتسلط الضوء أهمية اللغة العربية في زماننا هذا وسط هجمة غير مسبوقة على تراثنا‬ ‫ وال سيما على تفسير القرآن وحديث النبي صلى هللا عليه‬،‫اإلسالمية من أبناء هذه اللغة ومن أدعيائها وأعدائها‬ ً .‫وسلم وعلوم اآللة عموما‬ ً ً ‫ وأنه ال غنى لعلم من العلوم عن العربية من حيث كونها لسان‬،‫تناولت الدراسة أهمية العربية قديما وحديثا‬ . ‫القرآن والحديث الشريف وآلة لسائر العلوم األخرى‬ ً .‫ وأهمية البحث وإشكاليته وحلها وأسباب اختياره‬،‫ تناول أهمية العربية عموما‬،‫وكان البحث في مقدمة‬ ‫ جاء فيه التكامل بين علمي النحو والصرف‬،‫ التكامل املعرفي بين علوم العربية املتنوعة‬:‫ثم كان املبحث األول‬ .‫واللغة في صناعة الكالم‬ 1 Gaziantep Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Arap Dili ve Belagatı Doktor Öğretim Üyesi

[email protected]

.‫ جامعة غازي عنتاب‬- ‫ كلية اإللهيات‬-‫دكتور في قسم اللغة العربية وآدابها‬. 355 ‫وكان املبحث الثاني‪ :‬التكامل بين العلوم الشرعية املختلفة (عقيدة ‪-‬فقه ‪ -‬تفسير‪ -‬حديث) وعلوم اآللة‪.‬‬ ‫وجاء البحث الثالث ليبين التكامل بين العلوم العربية والعلوم الكونية املعاصرة‪ ،‬وأنهما صنوان ال تنافر بينهما وال‬ ‫خصام‪ ،‬ودلل البحث على ذلك بشواهد وأدلة حسية واقعية‬ ‫بخاتمة ضمنت أهم نقاط البحث واملراجع‪.‬‬ ‫ٍ‬ ‫وكانت النهاية‬ ‫تمهيد‬ ‫ّ‬ ‫َّ‬ ‫َ‬ ‫ُ‬ ‫قد يقول بعضهم‪ :‬ما هذا االمتياز للعربية‪ .‬والبيان واإلفهام يتأتى بغير العربية؟‪ .‬فيجاب ‪ :‬إن كنت تريد أن ِّ‬ ‫املتكلم‬ ‫أخس مراتب البيان؛ َّ‬ ‫ألن األبكم قد ُّ‬ ‫يدل‬ ‫السامع مر َاده‪ ،‬فهذا ُّ‬ ‫َ‬ ‫نفسه حتى ُي ْف ِّه َم‬ ‫ُْ‬ ‫بغير اللغة العربية قد يع ِّر ُب عن ِّ‬ ‫ً‬ ‫بليغا‪ ،‬وإن أردت َّ‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫أن سائر‬ ‫سمى َب ّينا أو‬ ‫فضال عن أن ُي َّ‬ ‫ات وحركات له على أكثر مراده‪ ،‬ثم ال َّ‬ ‫يسمى متكلما‪،‬‬ ‫بإشار ٍ‬ ‫ُ ُ َ‬ ‫إبانة اللغة العربية‪ ،‬فهذا َغلط‪َّ ،‬‬ ‫ألنا لو احتجنا إلى ْ‬ ‫باللغة الفارسية‪ ،‬ملا‬ ‫ِّ‬ ‫السيف وأوصافه‬ ‫ِّ‬ ‫أن نعبر عن‬ ‫اللغات ت ِّبين‬ ‫صفات كثيرة‪ ،‬وكذلك األسد والفرس وغيرهما من‬ ‫ٍ‬ ‫للسيف بالعربية‬ ‫ِّ‬ ‫أمكننا ذلك إال باسم واحد؛ ونحن ُ‬ ‫نذكر‬ ‫ٍ‬ ‫للغة العرب؟! هذا ما ال‬ ‫عة ما ِّ‬ ‫سائر اللغات من َّ‬ ‫الس ِّ‬ ‫األشياء املسميات باألسماء املترادفة‪ ،‬فأين هذا من ذاك؟! وأين ُ‬ ‫ِّ‬ ‫خفاء به على ذي ُنهية"‪.2‬‬ ‫َ‬ ‫ال يخفى على باحث أن اللغة العربية من أقدم اللغات السامية القديمة‪ ،‬وبالنظر إلى تاريخ اللغة العربية يكاد‬ ‫يجمع علماء التاريخ األدبي على أن عمر العربية الفصيحة املستعملة اليوم يصل إلى (‪ )1600‬ألف وستمئة سنة‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫تقريبا من العصر الجاهلي حتى عصرنا الحديث مرورا بعصور القوة والضعف؛ وذلك بناء على أقدم نص وصل‬ ‫إلينا العائد إلى القرن الثالث بعد امليالد‪ ،‬وما زالت العربية منذ عشرة قرون محافظة على قواعدها اللغوية‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫وهجائها املكون من ‪ 28‬حرفا‪ .‬ويبلغ تعداد املتحدثين بها حاليا أكثر من ‪ 422‬مليون نسمة‪ ،‬وتأتي في املرتبة الثانية‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫بعد اإلنجليزية من حيث عدد الدول املتحدثة بها (‪ )60‬تقريبا والرابعة عامليا من حيث الناطقون بها‪ ،‬والسادسة في‬ ‫األمم املتحدة‪ ،‬ويتوزع متحدثوها في دول الوطن العربي وإيران وتركيا وتشاد ومالي وإرتيريا ‪.3 .‬‬ ‫ً‬ ‫وزاد العربية أهمية ُ‬ ‫نزول القرآن بها وهو وإن لم يعط للعرب مزية كعرق فقد أعطى لسانها زخما يعود الفضل إليه‬ ‫ً‬ ‫في حفاظها على ّ‬ ‫مقوماتها وثوابتها حتى يومنا هذا‪ ،‬وجعلها تسهم في نهضة العديد من الحضارات‪ ،‬وخصوصا‬ ‫ّ‬ ‫األوروبية التي نهلت من الحضارة اإلسالمية بلسانها العربي وال سيما األندلس واملغرب‪.‬‬ ‫‪ 2‬الصاحبي في فقه اللغة‪ :‬أحمد بن فارس القزويني (‪395‬ه‪ )،‬ط‪1418 : 1:‬هـ ‪19 :1‬‬ ‫‪ 183‬ديسمبر يوم عاملي للغة العربية من موسوعة الجزيرة على الشابكة باختصار‪.‬‬ ‫‪356‬‬ ‫ً‬ ‫فاللغة العربية ‪ -‬بجذورها الضاربة في القدم لفظا ومعنى تتقاطع مع مستجدات الحياة بشتى أنواعها العلمية‬ ‫والعملية‪ .‬فاللغة العربية تميز من بين اللغات الحية التي هي وعاء معرفة وآلة تفكير إنساني ووسيلة نقل معلومات‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫بكونها لغة الرسالة الخاتمة‪ ،‬وهذا االمتياز سببه أنها أوسع األلسنة مذهبا وأكثرها ألفاظا ‪.4‬‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫وقد زاد االهتمام العاملي باللغة العربية حديثا منذ ُمنتصف القرن العشرين للميالد‪ ،‬وتحديدا في عام ‪1948‬م‬ ‫ّ ً‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫لغة ّ‬ ‫رسمية عاملية‪.‬‬ ‫قررت ُمنظمة اليونسكو اعتماد اللغة العربية‬ ‫عندما ّ‬ ‫أهمية البحث‪.‬‬ ‫تأتي أهمية البحث من كونه يبحث في أهمية اللغة العربية من حيث تكاملها مع العلوم األخرى من شرعية وكونية‬ ‫وهي ضرورية وال سيما للباحثين في اإلعجاز العلمي‬ ‫أسباب االختيار‪.‬‬ ‫‪ -1‬إظهار بعض جماليات اللغة العربية وأسرارها‪.‬‬ ‫‪ -2‬ربط العلوم األخرى باللغة العربية‪.‬‬ ‫‪ -3‬بعض الفهومات الخاطئة التي تطال الكتاب والسنة والشعر العربي‪ .‬وقال إمام اللغة أبو الفتح عثمان‬ ‫َ ُ‬ ‫ريعة عن القصد فيها‪َ ،‬‬ ‫ّ‬ ‫َّ‬ ‫وحاد َع ِّن الطريق ِّة املثلى إليها‪،‬‬ ‫ِّ‬ ‫الش َ‬ ‫أهل‬ ‫َّ‬ ‫َ‬ ‫بن جني (‪392‬هـ)‪( :‬إن أكثر من ضل ِّمن ِّ‬ ‫َّ ُ‬ ‫ُ‬ ‫َ ُ‬ ‫َ َ َّ‬ ‫ُ‬ ‫ّ‬ ‫وط َب الكافة بها)‪.5‬‬ ‫فإنما استهواه واستخف ِّح َلمه ضعفه ِّفي هذه ِّ‬ ‫اللغة الكريمة الشريفة التي خ ِّ‬ ‫‪ -4‬تلبية دعوة مؤتمر اللغة العربية في جامعة العثمانية‪.‬‬ ‫إشكالية البحث وحلها‪.‬‬ ‫ومع هذه األهمية للغة العربية إال أنه توجد مجموعة من ّ‬ ‫التحديات املؤدية إلى وضع العديد من العوائق أمام‬ ‫أهم هذه ّ‬ ‫العربية‪ .‬ومن ّ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫التحديات‪:‬‬ ‫تقدم اللغة‬ ‫‪ -1‬ضعف البحث العلمي بشكل عام خاصة في علوم اللغة واللسانيات والتواصل‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫والعلمية‪ ،‬ما ّأدى‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫األكاديمية‬ ‫العربية كلغة ّ‬ ‫خاصة في األبحاث‬ ‫ّ‬ ‫‪ -2‬ضعف البحث العلمي في استخدام اللغة‬ ‫إلى عرقلة ّ‬ ‫تطورها بشكل ملحوظ‪.‬‬ ‫‪ 5‬الخصائص ‪:‬أبو الفتح عثمان بن جني‪ ،‬الهيئة املصرية للكتاب ط‪ 4:‬ج‪3‬ص‪248‬‬ ‫‪357‬‬ ‫ّ‬ ‫ً‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫العربي‪ ،‬وخصوصا مع انتشار اللهجات املحلية التي أفضت إلى استبدال‬ ‫الغربية على اللسان‬ ‫‪ -3‬تأثير اللغات‬ ‫ّ‬ ‫العربية الفصيحة‪.‬‬ ‫العديد من كلمات غير عربية بالكلمات‬ ‫ّ‬ ‫اإلنجليزية في بناء تطبيقاتها وبرامجها ّ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫‪ -4‬اعتماد ّ‬ ‫اإللكترونية‪ ،‬ما‬ ‫وصفحاتها‬ ‫التكنولوجيا الحديثة على اللغة‬ ‫أدى إلى ّقلة ّ‬ ‫التفكير في ترجمة هذه ّ‬ ‫التكنولوجيا إلى اللغة العربية‪.‬‬ ‫‪ -5‬غياب سياسيات حكومية لتطويرها‪.6 .‬‬ ‫وهذا التحديات يزول خطرها إذا قام كل بما عليه تجاه هذه اللغة السامية األصيلة‪ ،‬وتعظم املهمة على الناطقين‬ ‫بها وال سيما أبناؤها وال ننس ى ما قام به فطاحل هذه األمة من قبل من عرب وعجم تجاه لغة القرآن أمثال سيبويه‬ ‫والكسائي والخليل واألخفش وثعلب وابن فارس وسواهم كثير من مدرستي أهل الكوفة والبصرة وغيرهما‪ .‬واألمر في‬ ‫عهدة املجامع العربية وأهل االختصاص والساسة في اعتماد العربية الفصحى في وسائل التواصل كافة مسموعة‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫ومرئية ومقروءة محليا وإقليميا ودوليا‪.‬‬ ‫املبحث األول‪ :‬التكامل بين علوم اآللة في صناعة الكالم‪.‬‬ ‫ً‬ ‫اللغة أيا كانت هي الوعاء األساس لكل العلوم بكافة تصنيفاتها الشرعية واإلنسانية والكونية وهي الوسيلة لنشر‬ ‫ثقافة متحديثها إلى األمم األخرى‪ ،‬فالعلوم العربية بما فيها من بالغة ونحو وصرف ولغة وغيرها ضرورية ووسيلة‬ ‫للعلوم األخرى‪ ،‬وأنه ال مندوحة ملن أراد سمو نظمه ورقي حرفه من تتبع معاني النحو في أساليبه وتعابيره كما أشار‬ ‫إلى ذلك شيخ البالغيين عبد القاهر الجرجاني في "الدالئل" وأن اإلعراب مع سالمة الكلمة كل ال يتجزأ بمعنى أنه‬ ‫ال يتصف بالقلة والكثرة‪ ،‬فقول الفتاة "ما أحسن السماء " ال يفهم القصد منه دون إعرابه‪ ،‬وحين يعرب يبين أهو‬ ‫تعجب أم االستفهام أم ّ‬ ‫ذم ‪ .‬وكذلك من املردود واملرفوض قول جملة بعضها موافقة للعربية واآلخر خارج عنها‪ .‬ثم‬ ‫بين البحث أهمية الدراسات اللسانية واللغوية املعجمية ومراعاة التطور الناش ئ عليها عبر العصور ودورها في فهم‬ ‫ُ‬ ‫أحسن‬ ‫املعنى املراد‪ .‬وحسب القارئ أن يعلم أن من أسباب صناعة النحو سؤال ابنة أبي األسود الدؤلي ‪" :‬يا أبت ما‬ ‫َّ‬ ‫السماء" بضم النون‪ 7‬قال ابن فارس‪ ":‬فلذلك قلنا‪ّ :‬‬ ‫إن علم اللغة كالواجب على أهل العلم‪ ،‬لئال يحيدوا ِّفي تأليفهم‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫أ ْو فتياهم عن َسنن االستواء‪ ،‬وكذلك الحاجة ِّإلى علم العربية‪ ،‬فإن اإلعراب هو الفارق َب ْي َن املعاني‪ .‬أال ترى أن‬ ‫‪ 186‬ديسمبر يوم عاملي للغة العربية من موسوعة الجزيرة على الشابكة‬ ‫‪ 7‬غرر الخصائص الواضحة وعرر النقائض الفاضحة ‪ :‬أبو إسحق برهان الدين محمد بن إبراهيم بن يحيى املعروف بالوطواط‬ ‫(املتوفى‪718 :‬هـ) ضبطه وصححه‪ :‬ابراهيم شمس الدين ‪ ،‬دار الكتب العلمية‪ ،‬بيروت – لبنان‪ ،‬الطبعة‪ :‬األولى‪ 1429 ،‬هـ ‪ 2008 -‬م ص‬ ‫‪248‬‬ ‫‪358‬‬ ‫ّ َّ‬ ‫والذم ِّإال باإلعراب "‪ 8‬وبناء على أهمية اإلعراب‬ ‫القائل إ َذا قال‪"َ :‬ما أحسن زيد" َل ْم ّ‬ ‫يفرق َب ْي َن التعجب واالستفهام‬ ‫ِّ‬ ‫وضبط أواخر الكلمات ال يتأتى فهم حقيقة هذه الجملة إال بضبط الكلمات في (احمد اكرم الناس)‪ .‬ففيها أكثر‬ ‫ً‬ ‫من خمسة عشر وجها حسب ضبطها اإلعرابي والصرفي‪ .‬فكلمة أحمد الهمزة أما استفهامية أو للنداء أو القطع أو‬ ‫ْ‬ ‫الوصل وهي إما فعل بأنواعه الثالثة أو اسم على وزن أف َعل أو فعل بكسر العين أو فتحها ‪ ،‬وكلمة أكرم أما اسم‬ ‫ً‬ ‫وإما فعل‪ .‬وفي الجدول اآلتي إيضاحا لبعض هذه اآلوجه‪.‬‬ ‫مضاف إليه‬ ‫الناس‬ ‫مفعول به‬ ‫َ‬ ‫أكرم‬ ‫فعل أمر من الحمد‬ ‫ا ْ‬ ‫حمد‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫مضاف إليه‬ ‫الناس‬ ‫مفعول به‬ ‫َ‬ ‫أكرم‬ ‫فعل مضارع إنشائي وخبري‬ ‫ُ‬ ‫أحمد‬ ‫ِّ‬ ‫مضاف إليه‬ ‫الناس‬ ‫ِّ‬ ‫أكرم فاعل‬ ‫فعل ماض مسبوق باستفهام محذوف‬ ‫أحم َد‬ ‫ِّ‬ ‫مضاف إليه‬ ‫الناس‬ ‫خبره‬ ‫ُ‬ ‫أكرم‬ ‫مبتدأ مسبوق باستفهام محذوف‬ ‫ُ‬ ‫أحمد‬ ‫ِّ‬ ‫مبتدأخبري‬ ‫ُ‬ ‫أحمد‬ ‫ً‬ ‫َ‬ ‫ُ‬ ‫مضاف إليه‬ ‫الناس‬ ‫ِّ‬ ‫منادى أيضا‬ ‫أكرم‬ ‫منادى بأداة نداء محذوفة‬ ‫أحمد‬ ‫مفعول به‬ ‫َ‬ ‫الناس‬ ‫فعل أمر‬ ‫أكر ْم‬ ‫منادى بأداة نداء محذوفة‬ ‫ُ‬ ‫أحمد‬ ‫ِّ‬ ‫مفعول به‬ ‫الناس‬ ‫فعل ماض‬ ‫َ‬ ‫أكرم‬ ‫مبتدأ‬ ‫ُ‬ ‫أحمد‬ ‫ً‬ ‫وكل هذه األوجه عائدة منبثقة عن النحو والصرف فمن لم يتقنهما ال يجيد نظم الكالم جيدا‪ .‬وإتقانهما مع سائر‬ ‫َ‬ ‫َّ‬ ‫علوم اآللة ينمي العقل ويعصم من الزلل قال سيدنا ُ‬ ‫عمر بن الخطاب ‪ -‬رض ي هللا عنه ‪" :-‬تعلموا العربية؛ فإنها‬ ‫ً‬ ‫تثبت العقل‪ 9 .‬ورحم هللا زمانا كان الغرب والشرق يتقن العربية ليتواصل مع أبنائها‪ ،‬فعزة األمة منوط بعز لسانها‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫وإذا أضعناه كحال أمتنا اليوم ُه َّنا على أنفسنا أوال وعلى غيرنا ثانيا‪ ،‬ولقد صدق عميد األدب العربي امللتزم‬ ‫َّ َّ‬ ‫إال كان ُ‬ ‫َّ‬ ‫إال َّ‬ ‫ُ‬ ‫َّ‬ ‫ُ‬ ‫أمره في‬ ‫ذل‪ ،‬وال انحطت‬ ‫شعب‬ ‫مصطفى صادق الرافعي ‪-‬رحمه هللا‪ -‬في مقولته املشهورة ‪( :‬ما ذلت لغة ٍ‬ ‫َ‬ ‫ً‬ ‫األجنبي املستعمر َ‬ ‫َ‬ ‫عظمته‬ ‫املستعمرة‪ ،‬ويركبهم بها‪ ،‬و ُيشعرهم‬ ‫َ‬ ‫فرضا على َّ‬ ‫األم ِّة‬ ‫لغته‬ ‫ُّ‬ ‫ُ‬ ‫يفرض‬ ‫وإدبار‪ ،‬ومن هذا‬ ‫ٍ‬ ‫هاب‬ ‫ذ ٍ‬ ‫ً‬ ‫ً ً‬ ‫فح ْبس لغتهم في لغته سجنا‬ ‫ثالثة في عمل واحد؛ َّأما األول‪َ :‬‬ ‫ٍ‬ ‫ٍ‬ ‫ناحيتها‪ ،‬فيحكم عليهم أحكاما‬ ‫ويستلحقهم من ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫فيها‪،‬‬ ‫‪ 8‬لصاحبي في فقه اللغة العربية ومسائلها وسنن العرب في كالمها ص‪35 :‬‬ ‫‪ 9‬غريب الحديث الخطابي (‪388‬هـ) تح‪ :‬عبد الكريم الغرباوي‪ ،‬دار الفكر دمشق‪ 1402‬هـ ج‪1‬ص‪.60‬‬ ‫‪359‬‬ ‫ً‬ ‫ونسيانا‪َّ ،‬‬ ‫ً‬ ‫ُ‬ ‫َّ ً‬ ‫دا‪َّ ،‬‬ ‫األغالل التي‬ ‫ِّ‬ ‫وأما الثالث‪ :‬فتقييد مستقبلهم في‬ ‫بالقتل محوا‬ ‫ِّ‬ ‫فالحكم على ماضيهم‬ ‫وأما الثاني‪:‬‬ ‫مؤب‬ ‫فأمرهم من بعدها ألمره َت َب ٌع)‪10،‬‬ ‫يصنعها‪ُ ،‬‬ ‫وإذا أردنا أن نقارن بين دقة التعبير في اللغة العربية وسواها فقد أشرت قبل إلى كالم ابن فارس في كثرة تعدد‬ ‫صفات السيف وكذا األسد والفرس فقد جعل لألسد خمسين ومئة اسم‪ ،‬وأوصلها بعضهم إلى خمسمئة اسم‬ ‫وللحية مئتي اسم ‪ 11‬ولعل فيما نقله اإلمام الثعالبي في فقه اللغة ما يدل على دقة التعبير في األساليب العربية‬ ‫وخصائصها املوافقة ملقتض ى الحال والواقع ففي التعبير عن النوم ومراتبه‪ .‬جاء أن ـ "أول النوم النعاس وهو أن‬ ‫يحتاج اإلنسان إلى النوم‪ .‬ثم الوسن وهو ثقل النعاس‪ .‬ثم الترنيق وهو مخالطة النعاس العين‪ .‬ثم الكرى والغمض‬ ‫وهو أن يكون اإلنسان بين النائم واليقظان‪ .‬ثم التغفيق وهو النوم وأنت تسمع كالم القوم عن األصمعي‪ .‬ثم‬ ‫اإلغفاء وهو النوم الخفيف‪ .‬ثم التهويم والغرار والتهجاع وهو النوم القليل‪ .‬ثم الرقاد وهو النوم الطويل‪ .‬ثم‬ ‫الهجود والهجوع والهبوغ وهو النوم الغرق‪ .‬ثم التسبيخ وهو أشد النوم‪12‬‬ ‫املبحث الثاني‪ :‬التكامل بين العلوم الشرعية املختلفة وعلوم اآللة‪.‬‬ ‫نزل القرآن الكريم بلسان عربي مبين على نبي عربي إذ من شأن اإلرسال أن يكون بلسان قومه وفي لسانهم الكثير‬ ‫من التشبيهات واالستعارات واملجازات‪ ،‬وللوصول إلى فهم القرآن وما فيه من أسرار ال بد من االهتمام بالوسيلة‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫إلى ذلك أال وهي اللغة التي نزل بها فكلما كان الباحث متعمقا بها كان أكثر غوصا واستخراجا للدرر‪ ،‬وال ينبئك مثل‬ ‫خبير‪.‬‬ ‫قال الشافعي رض ي هللا عنه‪ :‬فمن جهل هذا من لسانها يعني لسان العرب ‪ -‬وبلسانها نزل القرآن وجاءت السنة به ‪-‬‬ ‫فتكلف القول في علمها تكلف ما يجهل لفظه‪ ،‬ومن تكلف ما جهل وما لم يثبته معرفة‪ ،‬كانت موافقته للصواب ‪-‬‬ ‫إن وافقه ‪ -‬من حيث ال يعرفه غير محمودة‪ ،‬وكان في تخطئته غير معذور‪ ،‬إذ نظر فيما ال يحيط علمه بالفرق بين‬ ‫الصواب والخطأ فيه‪13.‬‬ ‫‪ 10‬وحي القلم ‪ ، 27/3‬مصطفى صادق الرافعي(‪1356‬هـ)‪ ،‬دار الكتب العلمية‪ ،‬الطبعة األولى‪2000 ،‬م‪.‬‬ ‫‪ 11‬الصاحبي في فقه اللغة ص‪ .22-21 :‬وهذا التعداد ال يفهم منه ترادفها عند قبيلة ما‪ ،‬إنما هو ما فهم معناه عند القبائل العربية‪.‬‬ ‫‪ 12‬فقه اللغة وسر العربية ‪ :‬عبد الملك بن محمد أبو منصور الثعالبي(ت‪ )429:‬تح‪ :‬عبد الرزاق امهدي‪ .‬إحياء التراث العربي‪"،‬ط‪،1.‬‬ ‫‪ 2002‬ص ‪.125‬‬ ‫‪ 13‬االعتصام ‪ :‬إبراهيم بن موس ى بن محمد اللخمي الغرناطي الشهير بالشاطبي (املتوفى‪790 :‬هـ)تحقيق‪ :‬سليم بن عيد الهاللي‪ ،‬دار ابن‬ ‫عفان‪ ،‬السعودية‪ .‬الطبعة‪ :‬األولى‪1412 ،‬هـ ‪1992 -‬م ج‪2‬ص‪ 809‬وينظر كتاب الرسالة الشافعي أبو عبد هللا محمد بن إدريس بن‬ ‫‪360‬‬ ‫وقال الزمخشري إمام العربية في زمانه ‪ " :‬ولعل الذين ُّ‬ ‫يغضون من العربية ويضعون من مقدارها ويريدون أن‬ ‫يخفضوا ما رفع هللا من منارها حيث لم يجعل حيرة رسله وخير كتبه في عجم خلقه ولكن في عربه ال يبعدون عن‬ ‫الشعوبية منابذة للحق األبلج وزيغا عن سواء املنهج ‪.‬والذي يقض ى منه العجب حال هؤالء في قلة إنصافهم وفرط‬ ‫جورهم واعتسافهم؛ وذلك أنهم ال يجدون علما من العلوم اإلسالمية فقهيا وكالمها وعلمي تفسيرها وأخبارها إال‬ ‫وافتقاره إلى العربية بين ال يدفع ومكشوف ال يتقنع ويرون الكالم في معظم أبواب أصول الفقه ومسائلها مبنيا على‬ ‫علم اإلعراب ‪14‬‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫وقال الشاطبي رحمه هللا‪ " :‬فعلى الناظر في الشريعة واملتكلم فيها أصوال وفروعا أمران‪ :‬أحدهما‪ :‬أال يتكلم في ش يء‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫من ذلك حتى يكون عربيا أو كالعربي في كونه عارفا بلسان العرب‪ ،‬بالغا فيه مبالغ العرب‪ .‬أو مبالغ األئمة املتقدمين‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫كالخليل وسيبويه والكسائي والفراء ومن أشبههم وداناهم‪ .‬وليس املراد أن يكون حافظا كحفظهم وجامعا‬ ‫ً‬ ‫كجمعهم‪ ،‬وإنما املراد أن يصير فهمه عربيا في الجملة‪ .‬وبذلك امتاز املتقدمون من علماء العربية على املتأخرين‪ .‬إذ‬ ‫بهذا املعنى أخذوا أنفسهم حتى صاروا أئمة‪ ،‬فإن لم يبلغ ذلك فحسبه في فهم معاني القرآن التقليد‪ ،‬وال يحسن‬ ‫ظنه بفهمه دون أن يسأل فيه أهل العلم به‪ .‬ولبيان هذا وإيضاحه فإليك عزيزي القارئ بيان ما أوجزت‬ ‫‪ -1‬العقيدة‪:‬‬ ‫لتعلق العقيدة باللغة العربية من حيث املفردات واملعاني واألسلوب دور بارز في بيان الحقيقة من املجاز والبعد‬ ‫عن الزيغ والضالل فتذكر لنا الكتب أن عمرو بن عبيد كان يقول بالوعيد‪ ،‬فناظر أبا عمرو بن العالء‪ ،‬فاحتج‬ ‫ً‬ ‫عمرو بن عبيد بأن إخالف الوعيد قبيح وذم عند أهل اللسان وأنشد ألعرابي يمدح رجال‪:‬‬ ‫أن أبا ثابت ملجتمع الرأي ‪ ...‬شريف اآلباء والنسب‬ ‫ال يخلف الوعد والوعيد ‪ ...‬وال يبيت من داره على قرب‬ ‫فقال أبو عمرو‪ :‬وإن كان هذا الشاعر قد مدح باألمرين‪ ،‬فإن كعب بن زهير مدح رسول هللا صلى هللا عليه وسلم‬ ‫وكان قد توعده فأنشده قصيدته‪:‬‬ ‫العباس بن عثمان بن شافع بن عبد املطلب بن عبد مناف املطلبي القرش ي املكي (املتوفى‪204 :‬هـ) املحقق‪ :‬أحمد شاكر ‪ ،‬مكتبه‬ ‫الحلبي‪ ،‬مصر الطبعة‪ :‬األولى‪1358 ،‬هـ‪1940/‬م ‪50‬‬ ‫‪ 14‬املفصل؛ للزمخشري ‪ 18/1‬وشرح املفصل يعيش بن علي بن يعيش ابن أبي السرايا محمد بن علي‪ ،‬أبو البقاء‪ ،‬موفق الدين‬ ‫األسدي املوصلي‪ ،‬املعروف بابن يعيش (‪643‬هـ)قدم له‪ :‬الدكتور إميل بديع يعقوب‪ :‬دار الكتب العلمية‪ ،‬بيروت – لبنان الطبعة‪:‬‬ ‫األولى‪ 1422 ،‬هـ ‪ 2001 -‬م ج‪1‬ص‪51‬‬ ‫‪361‬‬ ‫بانت سعاد فقلبي اليوم متبول‬ ‫إلى قوله‪:‬‬ ‫َّ ْ‬ ‫َّللا َمأ ُمو ُل‬ ‫َ َُْْ َْ ُ‬ ‫ّْأنب ْئ ُت َأ َّن َ ُسو َل َّ َ ْ َ َ‬ ‫َّللا أوعد ِّني ‪ ...‬والعفو ِّعند َرسو ِّل ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ر‬ ‫ِّ‬ ‫ً‬ ‫فلم ينكر رسول هللا صلى هللا عليه وسلم قوله بل وقع موقعا منه فعفى عنه‪ ،‬وأعطاه بردة كانت له فابتاعها منه‬ ‫معاوية ‪ -‬رض ي هللا عنه ‪ -‬بعشرة آالف ردهم كانت مع الخلفاء خلفية بعد خليفة‪.‬‬ ‫ً‬ ‫وروي أن أبا عمرو قال له يا أبا عثمان‪ :‬أليس لك علم بمعاني كالم العرب؟ العرب ال ُّ‬ ‫تعد العافي مخلفا ثم أنشده‪:‬‬ ‫ُْ‬ ‫َ َ‬ ‫ص ْول ِّتي ‪ ...‬وال أختفي من َس ْو َر ِّة امل َت َه ِّّد ِّد‬ ‫وما َي ْر َه ُب املولى وال الجار‬ ‫يعادي َو ُم ْنج ُز َم ْوعدي‪15‬‬ ‫َُ ْ ُ َ‬ ‫ُ‬ ‫َ ُ َ‬ ‫ّ‬ ‫ِّ ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ملخ ِّلف ِّإ ِّ‬ ‫َو ِّإ ِّني َو ِّإ ْن أ ْو َع ْدت ُه أ ْو َو َع ْدت ُه‬ ‫‪ -2‬التفسيروعلوم القرآن‬ ‫وحاجة املفسر إلى علوم األلة من لغة ونحو وصرف وبالغة ال تقل أهمية عن حاجة علماء العقيدة قال اللغوي‬ ‫النحوي الشهير أبو حيان األندلس ي‪" :‬فجدير ملن تاقت نفسه إلى علم التفسير‪ ،‬وترقت إلى التحقيق فيه والتحرير‪،‬‬ ‫أن يعتكف على كتاب سيبويه‪ ،‬فهو في هذا الفن املعول عليه‪ ،‬واملستند في حل املشكالت إليه‪16‬‬ ‫وقال الزركش ي‪ " :‬واعلم أنه ليس لغير العالم بحقائق اللغة وموضوعاتها تفسير ش يء من كالم هللا وال يكفي في حقه‬ ‫تعلم اليسير منها فقد يكون اللفظ مشتركا وهو يعلم أحد املعنيين واملراد املعنى اآلخر " ‪17‬وال غرابة بعدما تقدم من‬ ‫ُ ُ‬ ‫نقل عن األعالم أن َّ‬ ‫الفروض الكفايات‪ - ،‬كما يقول السيوطي ‪ 18-‬وبه تعرف‬ ‫ِّ‬ ‫يعد علم اللغة من الدين؛ ألنه من‬ ‫معاني ألفاظ القرآن والسنة"‪.‬‬ ‫‪ 15‬االنتصار في الرد على املعتزلة القدرية األشرار‪ :‬أبو الحسين يحيى بن أبي الخير بن سالم العمراني اليمني الشافعي (املتوفى‪558 :‬هـ)تح‬ ‫‪ :‬سعود بن عبد العزيز الخلف‪ :‬أضواء السلف‪ ،‬الرياض‪ ،‬اململكة العربية السعودية الطبعة‪ :‬األولى‪1419 ،‬هـ‪1999/‬م ‪ 676/3‬وجاء في‬ ‫لوامع األنوار البهية وسواطع األسرار األثرية لشرح الدرة املضية في عقد الفرقة املرضية‪ :‬شمس الدين‪ ،‬أبو العون محمد بن أحمد بن‬ ‫سالم السفاريني الحنبلي (‪1188‬هـ)‪ :‬مؤسسة الخافقين ومكتبتها – دمشق‪،‬الطبعة‪ :‬الثانية ‪ 1402 -‬هـ ‪ 1982 -‬م ‪ 371/1‬أن ُ‬ ‫ابن العالء‬ ‫َ‬ ‫ً َ ً َ‬ ‫َ ً‬ ‫َ ْ ُ ْ َ َ ْ َ َّ ْ َ َ َ ُ ُّ ْ َ َ ْ َ‬ ‫يد ذ ّما‪َ ،‬ب ْل ُجودا َوك َرما‪ ،‬أ َما َس ِّم ْع َت ق ْو َل‬ ‫َْ َ َ َ َ‬ ‫قال لعمرو بن عبيد ‪ :‬ويحك يا ع ْم ُرو‪ِّ ،‬من العج َم ِّة أتيت‪ِّ ،‬إن الع َر َب ال تعد ِّإخالف الو ِّع ِّ‬ ‫َّ‬ ‫اع ِّر‪ :‬وأنشده البيت‪.‬‬ ‫الش ِّ‬ ‫‪ 16‬البحر املحيط في التفسير‪ :‬أبو حيان محمد بن يوسف بن علي بن يوسف بن حيان أثير الدين األندلس ي (ت‪745 :‬هـ) تح ‪ :‬صدقي‬ ‫محمد جميل‪ :‬دار الفكر – بيروت الطبعة‪ 1420 :‬هـ ‪11/1‬‬ ‫‪17‬البرهان في علوم القرآن‪ :‬أبو عبد هللا بدر الدين محمد بن عبد هللا بن بهادر الزركش ي (‪794‬هـ)تح ‪ :‬محمد أبو الفضل إبراهيم‬ ‫الطبعة‪ :‬األولى‪ : 1376 ،‬دار إحياء الكتب العربية القاهرة ‪295/1‬‬ ‫‪ 18‬املزهر‪260/2‬‬ ‫‪362‬‬ ‫وبالنظر في بداية تدوين التفسير ستجد أن من نهض بالتفسير علماء العربية كأبي عبيدة والفراء والزجاج‪.‬‬ ‫ً‬ ‫وكتب التفسير مليئة بالنقل عنهم ‪ .‬فقد كان ال يفسر القرآن من لم يكن ضليعا بالعربية ذا معرفة بداللة الكلمة‬ ‫في سياقها وأسلوب صياغتها وخصائص التراكيب وما فيها من معان مجازية وحقيقية وكنائية‪ ,‬ومن الخطأ في‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫التفسير‪ ،‬الضعف في اللسان العربي قراءة‪ ،‬وكتابة‪ ،‬وفهما‪ ،‬وتطبيقا‪ ،‬والجهل بقواعده من التصريف‪ ،‬والنحو‪،‬‬ ‫واالشتقاق‪ ،‬واإلعراب‪ ،‬واملعاني‪ ،‬والبيان‪ ،‬وغير ذلك من مصطلحات اللغة وأصولها‪،‬ثم التعامل مع هذه النصوص‬ ‫من خالل هذه العجمة " ‪19‬‬ ‫ً‬ ‫فتصور قارئا يقرأ {أن هللا برئ من املشركين ورسوله} بكسر الالم أو يقرأ بكسر الذال من املنذرين في قوله تعالى‪:‬‬ ‫ُ ً‬ ‫يعد كفرا‪.‬‬ ‫{فانظر كيف كان عاقبة املنذرين} أو بفتح واو املصور في قوله {الخالق البارئ املصور‪ }.‬واألخير‬ ‫ً‬ ‫ومن أمثلة التفاسير الخاطئة املبنية على الجهل اللغوي بداللة الكلمة قول من زعم أن هلل سبحانه وتعالى جنبا‪،‬‬ ‫ً‬ ‫مستدال بقوله‪{ :‬أن تقول نفس ياحسرتا على ما فرطت في جنب هللا} [الزمر‪ ]56 :‬وهذا ال معنى للجنب فيه ال‬ ‫ُ‬ ‫حقيقة وال مجازا؛ ألن العرب تقول‪ :‬هذا األمر يصغر في جنب هذا‪ ،‬أي يصغر باإلضافة إلى آخر‪ ،‬فكذلك اآلية‬ ‫معناها‪ :‬يا حسرتا على ما فرطت في جنب هللا أي فيما بيني وبين هللا‪ ،‬إذ أضفت تفريطي إلى أمره ونهيه إياي‪20.‬‬ ‫ً‬ ‫ومنها أيضا وأكتفي به ما نراه من نسبة كل ما يظهره العلم التجريبي الحديث إلى القرآن الكريم مدعين سبق‬ ‫القرآن إليه فحين تم الصعود إلى القمر أنكره بعض علماء الدين بينما سارع بعضهم إلى تأييد ذلك وإثباته‬ ‫َ َ ُ ْ َْ َ‬ ‫ً‬ ‫مستندا إلى آية سورة الرحمن {يامعشر الجن واإلنس ِّإ ِّن استطعتم أن ت ُنفذوا ِّم ْن أقط ِّار السماوات واألرض‬ ‫ّ‬ ‫ََ ُ َ‬ ‫فانفذوا ال ت ُنفذون إال بسلطان } وادعى أن السلطان هو سلطان العلم الذي مكننا من اعتالء سطح القمر ولكنه‬ ‫ً‬ ‫نس ي و تناس ى اآلية الالحقة التي تؤكد ما قاله علماء التفسير سابقا أن السلطان هو إذن هللا وارادته وإال فإنه‬ ‫{يرسل عليكما بشواظ من نار ونحاس فال تنتصران} وبوجود هذا اإلذن اخترق املصطفى أقطار السموات في ليلة‬ ‫املعراج قال الشيخ محمد متولي الشعراوي‪1418( :‬هـ )"لقد حدث هذا التخبط نتيجة الخلط بين علوم الدين‬ ‫َ‬ ‫والشريعة‪ ،‬وبين علوم الكونيات‪ ،‬وهذه آفة علماء الدين ْ‬ ‫علم لهم به‪ ،‬فالكونيات ُيؤخذ منها‬ ‫أن يتدخلوا فيما ال َ‬ ‫الدليل على عظمة الصانع وقدرته سبحانه‪ ،‬إنما ال ُيؤخذ منها حكم شرعي‪. " 21‬‬ ‫‪ 19‬أسباب الخطأ في التفسير‪ ،‬دراسة تأصيلية‪،‬د‪ :‬طاهر محمود يعقوب دار ابن الجوزي ط‪ 1:‬الرياض ‪988/2‬‬ ‫‪ 20‬االعتصام للشاطبي ‪815/2‬‬ ‫‪21‬تفسير الشعراوي ‪ :‬محمد متولي الشعراوي (‪1418‬هـ)‪ ،‬مطابع أخبار اليوم‪.‬ج ‪.11320:18‬‬ ‫‪363‬‬ ‫ولو أردنا تتبع السياق الذي وردت فيه اآلية الكريمة وفهم أسلوبها التركيبي الستطعنا ببساطة ألن ندرك الدقة‬ ‫القرآنية في اصطفاء حر الجر وجمعها املجرور "من أقطار ‪ "....‬دون في أقطار ‪ .....‬والبون الشاسع في مدلوليهما‬ ‫وأما السياق القرآني لهما فإنها تتحدث عن يوم القيامة بداللة ما قبلها وما بعدها "فاآلية واضحة أنها في مقام‬ ‫التحدي‪ ،‬وال داللة فيها على ما يدعيه هؤالء أو غيرهم فالواقع ش يء ونسبة وقوعها إلى القرىن أو السنة ش يء آخر‪.‬‬ ‫‪ -3‬الحديث‪:‬‬ ‫اشترط علماء الحديث على طالب الحديث تعلم العربية من نحو وصرف ولغة وغيرها‪ .‬قال ابن الصالح‪ " :‬وحق‬ ‫َّ‬ ‫يتخل ُ‬ ‫َّ‬ ‫َّ َ‬ ‫ص به من شين اللحن والتحريف ومعرتهما"‪ . 22‬وقال شعبة‬ ‫حو واللغة ما‬ ‫طالب الحديث أن يتعلم من الن ِّ‬ ‫على ِّ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫رجل عليه برنس وليس له رأس ‪.23‬‬ ‫بن الحجاج‪ :‬من طلب الحديث ولم يبصر العربية كمثل ٍ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َّ‬ ‫يدخل في جملة‬ ‫النحو أن‬ ‫طالب العلم إذا لم يعرف‬ ‫وقال عبد امللك بن قريب األصمعي ‪" :-‬إن أخوف ما أخاف على ِّ‬ ‫النار"؛ َّ‬ ‫َ‬ ‫مقعده من َّ‬ ‫ً‬ ‫َّ‬ ‫وسلم ‪" :-‬من كذب َّ‬ ‫َّ‬ ‫ألنه لم يكن يلحن‪ ،‬فمهما رويت‬ ‫علي متعمدا فليتبوأ‬ ‫قوله ‪ -‬صلى هللا عليه‬ ‫عنه ولحنت فيه‪ ،‬كذبت عليه"‪.24‬‬ ‫فمثال قال أبو أحمد العسكري‪ْ :‬‬ ‫ً‬ ‫قوله‬ ‫ومن الفقه في اللغة عدم رد املعنى إن لم يعارض داللته اللغوية الصرفي‬ ‫حت‬‫ُ‬ ‫ال َأ ُبو َع ْمرو ُي َق ُ‬ ‫ال ِّ(ر‬ ‫ص ِّحيح َو َق َ‬ ‫ْ َ ْ َ َّ َ ً‬ ‫يعا َ‬ ‫َّللا َع َل ْيه َو َس َّل َم َلم َيرح رائحة ْال َّ‬ ‫جنة و (لم َي ِّرح) ِّبالفتح والضم ج ِّم‬ ‫ِّ ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ص َّلى َّ ُ‬ ‫َ‬ ‫ريحها َو َق َ‬ ‫ال‬ ‫ضة َوأراحها إذا وجد َ‬ ‫الر ْو َ‬ ‫ال الكسا ِّئي ُه َو من َراح الرجل ريح َّ‬ ‫وجدت ريحه) َو َق َ‬ ‫َ‬ ‫الش َيء َفأنا َأ ُ‬ ‫ريحه ِّإذا‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫َّ َ َ‬ ‫ُ َ َ ْ ُ َ َ َ َُ ُ َْ َ َ‬ ‫َ َ‬ ‫َْ‬ ‫حسبه من غير َه ِّذ ِّه الثالثة ِّإنه لم َي َرح ِّب َف ْتح الر ِّاء‬ ‫ال أبو عبيد وأنا أ ِّ‬ ‫ص َم ِّعي ال أدري ُه َو من ِّرحت أو أ ِّرحت وق‬ ‫األ ْ‬ ‫َ‬ ‫ْ‬ ‫َوأنشد ألبي ك ِّبير‬ ‫ّ َ ْ َ َ ُ َّ‬ ‫اح الش ِّفيفا ‪...‬‬ ‫السبنتى ير‬ ‫كمش ي ِّ‬ ‫يعا ‪25‬‬ ‫َْ َْ َ ُ َ ً‬ ‫وغيره لم يرح يجوز ِّف ِّيه الوجه ِّان وقد ر ِّويا ج ِّم‬ ‫وحدثني ْابن ُعلية لم َي َرح ُ‬ ‫قال َ‬ ‫اح َ‬ ‫حت َأر ُ‬ ‫قال َف َه َذا َب َّي َن َّأنه من ْ‬ ‫ِّر‬ ‫َ‬ ‫تسبوا‬ ‫ومن األخطاء التي ارتكبت في الحديث بسبب الجهل بالعربية وأساليب تركيبها قول من قال في حديث‪( :‬ال ُّ‬ ‫ّ‬ ‫يقل ُب َ‬ ‫َّ‬ ‫َّ‬ ‫الليل والنهار) إن هذا في الحديث هو مذهب الدهرية‪ ،‬ولم يعرف أن املعنى‪ :‬ال‬ ‫الدهر؛ فإن هللا هو الدهر‪ِّ ،‬‬ ‫تسبوا الدهر إذا أصابتكم املصائب‪ ،‬وال تنسبوها إليه‪ ،‬فإن هللا هو الذي أصابكم بذلك ال الدهر‪ ،‬فإنكم إذا‬ ‫‪ 22‬مقدمة ابن الصالح‪ ،‬ج‪ 1‬ص‪120‬‬ ‫‪ 23‬املصدر السابق‪.‬‬ ‫‪ 24‬تهذيب الكمال ج ‪ 18‬ص ‪388‬‬ ‫‪ 25‬تصحيفات املحدثين ‪.205-204/1‬‬ ‫‪364‬‬ ‫ّ‬ ‫السب على الفاعل ال على الدهر؛ ألن العرب كان من عادتها في الجاهلية أن تنسب األفعال إلى‬ ‫سببتم الدهر وقع‬ ‫الدهر فتقول‪ :‬أصابه الدهر في ماله‪ ،‬ونابته قوارع الدهر ومصائبه‪ .‬فينسبون إلى كل ش يء تجري به أقدار هللا تعالى‬ ‫عليهم إلى الدهر‪ ،‬فيقولون‪ :‬لعن هللا الدهر‪ ،‬ومحا هللا الدهر‪ .‬وأشباه ذلك وإنما يسبونه ألجل الفعال املنسوبة‬ ‫إليه‪ ،‬فكأنهم إنما سبوا الفاعل‪ ،‬والفاعل هو هللا وحده‪ ،‬فكأنهم يسبونه سبحانه وتعالى‪26 ..‬‬ ‫‪ -4‬الفقه وأصوله‪:‬‬ ‫ً‬ ‫وكما في التفسير والحديث اشترط علماء الفقه وأصوله على مجتهدهما أن يكون عاملا بأسرار العربية وال سيما علم‬ ‫ً‬ ‫النحو وال يمكن التوصل إلى قراءة أمات الكتب الفقهية كاملنهاج للنووي وأصول السبكي مثال ‪ -‬بله إلى استنباط‬ ‫األحكام الشرعية‪ -‬إال بعد األخذ بنصيب وافر من علوم العربية‪ .‬قال الرازي رحمه هللا في محصوله‪ " :‬شرط‬ ‫االجتهاد أن يكون املكلف بحيث يمكنه االستدالل بالدالئل الشرعية على األحكام‪ ،‬وهذه املكنة مشروطة بأمور‪:‬‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫أحدها‪ :‬أن يكون عارفا بمقتض ى اللفظ ومعناه؛ ألنه لو لم يكن كذلك لم يفهم منه شيئا؛ وملا كان اللفظ قد يفيد‬ ‫ُ‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫معناه لغة وعرفا وشرعا وجب أن يعرف اللغة واأللفاظ العرفية والشرعية‪ 27‬ويقول اإلمام الشافعي" ‪:‬ال أسأل عن‬ ‫قواعد النحو‪ 28‬ويقول أبو عمر الجرمي (ت ‪ 225‬هـ) ‪ -‬أحد شراح‬ ‫ِّ‬ ‫مسألة من مسائل الفقه‪ ،‬إال أجبت عنها من‬ ‫ٍ‬ ‫ً‬ ‫كتاب سيبويه ‪" : -‬أنا منذ ثالثين سنة أفتـي الناس [في الفقه] من كتاب سيبويه"‪ ،‬وال يخفى أن إبا عمرو كان حافظا‬ ‫ً‬ ‫لكتاب هللا وملما بحديث رسول هللا صلى هللا عليه وسلم فيفهم املراد منهما وفق قواعد اللغة ومقاصد العرب في‬ ‫كالمها وأساليبها‪ .‬وإليه أشار اإلمام الشاطبي ‪ .29‬وخير مثال على ذلك ما نقل من اجتماع اإلمامين الكسائي ومحمد‬ ‫علم النحو‪ ،‬اهتدى إلى سائر العلوم‪،‬‬ ‫َّ‬ ‫بن الحسن الشيباني صاحب اإلمام أبي حنيفة‪ ،‬فقال الكسائي‪ :‬من تبحر في ِّ‬ ‫فقال له محمد‪ :‬ما تقو ُل فيمن سها في سجود السهو‪ ،‬هل يسجد مرة أخرى؟ قال‪ :‬ال‪ ،‬قال‪ :‬ل َم ذا؟ قال‪َّ :‬‬ ‫ألن النحاة‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫يصح‪ ،‬قال‪ :‬ل َم؟ قال‪َّ :‬‬ ‫َّ ُ ّ‬ ‫صغر‪ ،‬قال محمد‪ :‬فما تقول في تعليق العتق بامللك؟ قال‪ :‬ال ُّ‬ ‫ألن السيل‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫يقولون‪ :‬املصغر ال ي‬ ‫ال يسبق املطر‪30".‬‬ ‫‪ 26‬االعتصام ‪،‬الشاطبي ‪815/2‬‬ ‫‪ 27‬املحصول‪ ،‬الرازي ‪].21 /6‬‬ ‫‪ 28‬شذرات الذهب ‪،‬اين العماد الحنبلي ‪231‬‬ ‫‪ 29‬الموافقات ‪ 54/5‬الشاطبي‪ ،‬تح‪ :‬مشهور بن حسن ‪ ،‬دار ابن عفان‪ ،‬ط‪، 1997 ، 1:‬‬ ‫‪ 30‬سمط النجوم العوالي في أنباء األوائل والتوالي‪ : 418/3 ،‬عبد امللك بن حسين بن عبد امللك العصامي املكي (‪1111‬هـ) تح ‪ :‬عادل‬ ‫أحمد عبد املوجود‪ -‬علي محمد معوض ‪ :‬دار الكتب العلمية – بيروت الطبعة‪ :‬األولى‪ 1419 ،‬هـ ‪-‬ورويت هذه ‪ .‬املحاورة مع اختالف في‬ ‫‪365‬‬ ‫وكان الكسائي يقول‪ :‬اجتمعت أنا وأبو يوسف القاض ي عند هارون الرشيد‪ ،‬فجعل أبو يوسف ّ‬ ‫يذم النحو ويقول‪:‬‬ ‫قاتل َ‬ ‫غالمك‪ ،‬وقال له آخر أنا‬ ‫وما النحو؟ فقلت‪ -:‬وأردت أن أعلمه فضل النحو‪ -‬ما تقول في رجل قال لرجل أنا ٌ‬ ‫ً‬ ‫ُ‬ ‫غالمك‪ ،‬أيهما كنت تأخذ به‪ ،‬قال‪ :‬آخذهما جميعا‪ ،‬فقال له هارون‪ :‬أخطأت‪ ،‬وكان له علم بالعربية‪،‬‬ ‫قاتل ِّ‬ ‫غالمك باإلضافة؛ ألنه فعل‬ ‫فاستحيا وقال‪ :‬كيف ذلك؟ قال‪ :‬الذي يؤخذ بقتل الغالم هو الذي قال أنا ُ‬ ‫قاتل ِّ‬ ‫غالمك بالنصب فال يؤخذ؛ ألنه مستقبل لم يكن بعد‪ ،‬كما قال هللا عز وجل‪{َ :‬وال‬ ‫قاتل َ‬ ‫ماض‪ ،‬وأما الذي قال أنا ٌ‬ ‫ً‬ ‫دا إ َّال َأ ْن َي َ‬ ‫شاء َّ ُ‬ ‫َّللا }مستقبل ما جاز فيه غدا‪ ،‬فكان أبو يوسف بعد ذلك يمدح‬ ‫ٌ َ َ ً‬ ‫ّ‬ ‫َ ُ َ َّ َ‬ ‫تقولن ِّلش ْي ٍء ِّإ ِّني ِّ‬ ‫فاعل ِّذلك غ ِّ‬ ‫العربية والنحو‪31.‬‬ ‫ومن األدلة على مدحه النحو رجوعه إلى رأي الكسائي فيما استغلق عليه من فتيا قال ابن هشام األنصاري‬ ‫(‪761‬هـ)‪ :‬كتب الرشيد ليلة إلى القاض ي أبي يوسف يسأله عن قول القائل‬ ‫(فإن ترفقي يا هند فالرفق أيمن ‪ ...‬وإن تخرقي يا هند فالخرق أشأم)‬ ‫(فأنت طالق والطالق عزيمة ‪ ...‬ثالث ومن يخرق أعق وأظلم)‬ ‫فقال ماذا يلزمه إذا رفع الثالث وإذا نصبها قال أبو يوسف فقلت هذه مسألة نحوية فقهية وال آمن الخطأ إن قلت‬ ‫فيها برأيي فأتيت الكسائي وهو في فراشه فسألته فقال إن رفع ثالثا طلقت واحدة ألنه قال أنت طالق ثم أخبر أن‬ ‫الطالق التام ثالث وإن نصبها طلقت ثالثا ألن معناه أنت طالق ثالثا وما بينهما جملة معترضة فكتبت بذلك إلى‬ ‫ً‬ ‫الرشيد فأرسل إلي بجوائز فوجهت بها إلى الكسائي‪ .‬انتهى ملخصا ‪.32‬‬ ‫الشخصيات في وفيات األعيان ابن خلكان (‪ ،)296 / 3‬والوافي بالوفيات للصفدي ‪ :‬صالح الدين خليل بن أيبك بن عبد هللا الصفدي‬ ‫(‪764‬هـ)‪ :‬أحمد األرناؤوط وتركي مصطفىدار إحياء التراث ‪ -‬بيروت‪1420:‬هـ‪2000 -‬م (‪ )48 /21‬وحياة الحيوان الكبرى ‪401/1‬‬ ‫‪ 31‬معجم األدباء‪ :‬إرشاد األريب إلى معرفة األديب‪ :‬شهاب الدين أبو عبد هللا ياقوت بن عبد هللا الرومي الحموي (‪626‬هـ) تح‪:‬إحسان‬ ‫عباس‪ ،‬دار الغرب اإلسالمي‪ ،‬بيروت الطبعة‪ :‬األولى‪ 1414 ،‬هـ ‪ .)1741 / 4( 1993 -‬وجاء في البصائر والذخائر‪ :‬أبو حيان التوحيدي‪،‬‬ ‫علي بن محمد بن العباس (‪400‬هـ) تح ‪ :‬د‪ /‬وداد القاض ي‪ ،‬دار صادر – بيروت الطبعة‪ :‬األولى‪ 1408 ،‬هـ ‪ 1988 -‬م ج‪ ... 203/5‬قال‬ ‫الكسائي‪ :‬أخطأت‪ ،‬قال‪ :‬فأيهما القاتل عندك؟ قال‪ :‬والذي قال‪ :‬أنا ٌ‬ ‫قاتل غالمك‪ ،‬ألن قوله‪ :‬أنا قاتل غالمك يريد أنا قتلته‪ ،‬والذي قال‪:‬‬ ‫ً‬ ‫أنا قاتل ‪ -‬بالتنوين ‪ -‬غير قاتل‪ ،‬أراد‪ :‬سأقتل غالمك‪ ،‬فهو تهدد‪ ،‬قال هللا تعالى " فالق اإلصباح وجعل الليل سكنا " األنعام‪ 96 :‬املعنى‬ ‫فلق اإلصباح‪ ،‬فندم أبو يوسف على كالمه‪.‬‬ ‫‪ 32‬مغني اللبيب عن كتب األعاريب‪ ،‬ابن هشام‪ :‬عبد هللا بن يوسف بن أحمد بن عبد هللا بن يوسف‪ ،‬أبو محمد‪ ،‬جمال الدين‪،‬‬ ‫(‪761‬هـ)‬ ‫تح‪ :‬د‪ .‬مازن املبارك ‪ /‬محمد علي حمد هللا دار الفكر – دمشق‪ ،‬ط‪ .1985 ،6:‬إال أن ابن هشام له كالم آخر في توجيه الرفع والنصب‬ ‫فقال‪ :‬إن الصواب أن كال من الرفع والنصب محتمل لوقوع الثالث ولوقوع الواحدة أما الرفع فألن أل في الطالق إما ملجاز الجنس‬ ‫كما تقول زيد الرجل أي هو الرجل املعتد به وإما للعهد الذكري مثلها في {فعص ى فرعون الرسول} أي وهذا الطالق املذكور عزيمة‬ ‫ً‬ ‫ثالث وال تكون للجنس الحقيقي لئال يلزم اإلخبار عن العام بالخاص كما يقال الحيوان إنسان وذلك باطل إذ ليس كل حيوان إنسانا‬ ‫‪366‬‬ ‫ومن املسائل الفقهية املشهورة ببنائها ونظائرها على علم النحو والصرف‪ ،‬وبها يبين دور النحو في تحديد الداللة‬ ‫تدخل َّ‬ ‫َْ‬ ‫الدار؛ ألن‬ ‫َ‬ ‫بدقة فيما لو قال الزوج لزوج ِّته‪ :‬أنت طالق إن َدخل ِّت الدار‪ ،‬بكسر همزة‪" .‬إن" لم تطلق حتى‬ ‫َْ‬ ‫(إن) للشرط‪ ،‬ولو قال‪ :‬أنت طالق أن َدخل ِّت الدار‪ ،‬بفتح همزة "أن" وقع الطالق في الحال؛ ألن معنى الكالم‪ :‬أنت‬ ‫ً‬ ‫ٌ‬ ‫شرطا في وقوع طالقها‪33‬‬ ‫ِّ‬ ‫طالق ألن دخلت الدار؛ أي‪ :‬من أجل أنك دخلت الدار؛ فصار دخو ُل الدار علة طالقها‪ ،‬ال‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫ِّ‬ ‫‪.‬‬ ‫ُ‬ ‫ً‬ ‫رجال حلف أال َ‬ ‫بخالف ما لو غير في تصريف الكلمة بين أزمنته كما لو َّ‬ ‫يلبس مما غزلته فالنة‪ ،‬فال يحنث إال بما‬ ‫أن‬ ‫َ‬ ‫ُ‬ ‫غزلته قبل اليمين‪ ،‬ولو قال‪ :‬مما تغزله فال يحنث إال بالذي تغزله بعد اليمين‪ ،‬فلو قال‪ :‬من غ ْ ِّزلها دخل فيه املاض ي‬ ‫واملستقبل‪34.‬‬ ‫وقس على ما ذكرته كل العلوم املستقاة من القرآن والسنة النبوية واستحضر كالم السيوطي بوجوب تعلم‬ ‫العربية حتى يتسنى فهم النص ودالالتها املتنوعة ومن بعد ذلك تأتي الفتيا وليس على الفهم البدائي السطحي‬ ‫للقرآن وكالم النبي صلى هللا عليه وسلم‪.‬‬ ‫املبحث الثالث‪ :‬التكامل بين العلوم العربية والعلوم الكونية‪.‬‬ ‫لقد ظلت اللغة العربية لغة العلم العاملي ألكثر من عشرة قرون‪ ،‬ثم قامت الحضارة األوربية على أسس الحضارة‬ ‫اإلسالمية‪ ،‬وتلك اللغة التي صمدت أمام كل الكوارث التي أحدق بها لم تتزحزح ولم تلن قناتها‪ .‬بل ظلت قواعدها‬ ‫ثابتة قوية البينان فلديها االستطاعة للتأقلم مع أية حياة جديدة؛ فاللغة التي نجحت بنقل علوم الهند والفرس‬ ‫وفلسفة اليونان وكتب علوم الطب والفلك والهندسة والعلوم والكيمياء وغيرها‪ ،‬ثم حملتها إلى األمم األخرى ‪-‬‬ ‫كفيلة بأن تظل لغة العلم والتكنلوجيا الحديثة‪ ،‬ويالحظ أن أقدم وأكبر من أخذ من العربية اللغة اإلسبانية‬ ‫وال كل طالق عزيمة وال ثالثا فعلى العهدية يقع الثالث وعلى الجنسية يقع واحدة كما قال الكسائي‪ :‬وأما النصب فألنه محتمل ألن‬ ‫ً‬ ‫يكون على املفعول املطلق وحينئذ يقتض ي وقوع الطالق الثالث إذ املعنى فأنت طالق ثالثا ثم اعترض بينهما بقوله والطالق عزيمة وألن‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫يكون حاال من الضمير املستتر في عزيمة وحينئذ ال يلزم وقوع الثالث ألن املعنى والطالق عزيمة إذا كان ثالثا فإنما يقع ما نواه هذا ما‬ ‫يقتضيه معنى هذا اللفظ مع قطع النظر عن ش يء آخر وأما الذي أراده هذا الشاعر املعين فهو الثالث لقوله بعد‬ ‫(فبيني بها أن كنت غير رفيقة ‪ ...‬وما المرىء بعد الثالث مقدم‬ ‫‪ 33‬ينظر‪ :‬معجم األدباء ‪1741/4‬‬ ‫ّ‬ ‫الشافعي‪ ،‬أبو‬ ‫‪ 34‬الكوكب الدري فيما يتخرج على األصول النحوية من الفروع الفقهية‪ :‬عبد الرحيم بن الحسن بن علي اإلسنوي‬ ‫محمد‪ ،‬جمال الدين (‪772‬هـ)تح ‪ :‬د‪ .‬محمد حسن عواد‪ :‬دار عمار ‪ -‬عمان – األردن الطبعة‪ :‬األولى‪ 1405 ،‬ص ‪308‬‬ ‫‪367‬‬ ‫والبرتغالية والبروفنسالية(لغة جنوب فرنسة)واإليطالية ثم األملانية نتيجة تواصلهم مع العرب في االندلس وجزر‬ ‫املتوسط‪35‬‬ ‫ثم إن غنى العربية وتنوعها وجذورها اللغوية قابلة الحتواء أية مفردات وافدة ومصطلحات علمية جديدة‪ ،‬قد‬ ‫تعجز عنه لغات عاملية عديدة‪ ،‬وال نستغرب عجز لغات بل اندثارها أمام هذه الحضارة العاملية‪ ،‬فعلى سبيل‬ ‫ُ‬ ‫اسة معجمية مقارنة‪،‬‬ ‫الكتاب بدر ٍ‬ ‫ِّ‬ ‫املثال ‪ :‬قام مؤلف كتاب "اللغة العربية أصل اللغات كلها" في القسم الثاني من‬ ‫َ‬ ‫العجب‬ ‫أجراها الباحث على نحو ‪ 1500‬كلمة إنجليزية متسلسلة حسب الترتيب الهجائي في قاموس املورد وستجد‬ ‫املورد لفظ الجاللة‬ ‫في هذه اللغة األم‪ ،‬وأنها أصل اللغات ومنها اشتقت اللغات كلماتها ومعانيها ومن أمثلة ما جاء في ِّ‬ ‫(هللا) صار لديهم (‪ ،)allah‬وعباءة (‪ ،)aba‬ولفظة (‪ )Kable‬مأخوذة من الكلمة العربية الكبل (الحبل الغليظ)‪ ،‬حتى‬ ‫البتة(القطع) أصلها عربي فيكتبونها (‪ ،)bit‬وكلمات كثيرة كالفالح (‪ ،)fellah‬والفلس (‪ ،)fils‬والشاب فتى أو غالم‬ ‫(‪)chap‬والقطن (‪ ،)cotoon‬و َّ‬ ‫الحناء (‪ ،)henna‬والكرب (‪َّ ،)Carp‬‬ ‫والزعفران (‪ ،)saffron‬والسبانخ (‪.)spinach‬‬ ‫و(‪ )asleep‬وأصلها العربي (السليب)‪ ..،‬إلخ‪36.‬‬ ‫ويمكن لنا نحن أبناء العربية اليوم أن نجعل اللغة العربية لغة العلم والحضارة كما كانت من قبل؛ ألن اللغة‬ ‫العربية طيعة مرنة سلسلة غنية قادرة على االشتقاق والتصريف والتعريب والتحويل والوضع‪ ،‬وتستند إلى‬ ‫مقومات أهمها أنها لغة القرآن الكريم والحديث الشريف وهي لغة قومية لدول عديدة ولغة تراثية حافلة بالتاريخ‬ ‫املجيدة وال ننس ى أنها لغة تعبدية ملا يزيد على مليار مسلم في العالم‪ .‬وهي لغة غنية بعدد كلماتها ‪12،3‬مليون كلمة‬ ‫ولها ‪ 16‬ألف جذر لغوي بينما اإلنجليزية لها ‪ 600‬ألف كلمة و ‪ 700‬جذر لغوي‪ .‬وهذا يجعل منها لغة فائقة جديرة‬ ‫بتبوء لغة العلم ناهيك هن املكانة العليا بين تلك اللغات لو اتيحت لها سياسات واشدة تدير دفة القيادة فيها؛‬ ‫فاستعمال مصطلح أجنبي في لغتنا ال بدعة فيه بعد تعذر تحويره على أوزان لغتنا وذوقنا األدبي ‪ .‬وبوادر النهوض‬ ‫بها ال تخفى وعوامل الصحة والنقاهة فالبرامج الهادفة لألطفال والناشئة واملحطات اإلخبارية االعتبارية وكذا‬ ‫األفالم واملسلسالت الكرتونية املدبلجة إلى العربية الفصحى ولعض املواقع اإللكترونية أكبر األثر في انتشار‬ ‫العربية الفصحى بين أجيالنا‪ ،‬وأمل أن تكون هذه لبنات لدفق األلق ثانية في لغة الضاد‪.‬‬ ‫‪ 35‬بتصرف قليل من بحث في مجلة فيصل بعنوان رحلة في قاموس العالم اإلسالمي د‪ .‬مصطفى ماهر ‪ ،‬العدد ‪ 87‬ص ‪.86- 83‬‬ ‫‪ 36‬اللغة العربية أصل اللغات كلها ‪ :‬عبد الرحمن أحمد البوريني‪ ،‬دار الحسن عمان ط‪1419 ،1:‬هـ‪ .‬ص ‪ 80‬وما بعد حتى نهاية‬ ‫الكتاب‪.‬‬ ‫وينظر مجلة فيصل بحث بعنوان رحلة في قاموس العالم اإلسالمي د‪ .‬مصطفى ماهر ‪ ،‬العدد ‪ 87‬ص ‪.86- 83‬‬ ‫‪368‬‬ ‫وفي النهاية أؤكد على أن العزم والهمة على تطبيق اللغة العربية في مؤسستنا وحياتنا اليومية ووسائل التواصل‬ ‫ً‬ ‫دفاقا‪ ،‬وخير دليل على ذلك ّ‬ ‫تبني الجامعات السورية اللغة‬ ‫االجتماعي (الشابكة العنكبوتية) كفيل ببقاء ماء لغتنا‬ ‫العربية في جميع كلياتها‪ ،‬وجعلها األساس في تدريس الطلبة‪ .‬وال ننس ى التجربة الجزائرية أيام هواري بومدين في‬ ‫إعادة اللغة العربية إلى املكتب والشارع والبيت الجزائري بعد قرابة قرنين من محاولة فرنسة الجزائر‪37.‬‬ ‫وال يسعني في الختام إال ذكر إمام العربية في زمانه أبي عباس أحمد بن يحيى امللقب ب ـ (ثعلب)(‪291‬هـ) " فيما نقل‬ ‫عنه أبو بكر بن مجاهد املقرئ قال‪ :‬قال لي ثعلب‪ :‬يا أبا بكر‪ ،‬اشتغل أصحاب القرآن بالقرآن ففازوا‪ ،‬واشتغل‬ ‫أصحاب الحديث بالحديث ففازوا‪ ،‬واشتغل أصحاب الفقه بالفقه ففازوا‪ ،‬واشتغلت أنا بزيد وعمرو‪ ،‬فليت‬ ‫شعري ماذا يكون حالي في اآلخرة؟ فانصرفت من عنده‪ ،‬فرأيت النبي صلى هللا عليه وسلم تلك الليلة في املنام‪،‬‬ ‫فقال لي‪ :‬أقرئ أبا العباس عني السالم وقل له‪ :‬أنت صاحب العلم املستطيل‪ ،‬قال أبو عبد هللا الروذباري العبد‬ ‫الصالح‪ :‬أراد أن الكالم به يكمل‪ ،‬والخطاب به يجمل‪ ،‬وأن جميع العلوم مفتقرة إليه"‪.38‬‬ ‫أهم املصادر واملراجع‪.‬‬ ‫الق َّنوجي‬ ‫‪ ‬أبجد العلوم‪ :‬أبو الطيب محمد صديق خان بن حسن بن علي بن لطف هللا الحسيني البخاري ِّ‬ ‫(‪1307‬هـ)دار ابن حزم‪ ،‬ط‪ 2002 ،1 :‬م ‪.‬‬ ‫‪ ‬أسباب الخطأ في التفسير‪ ،‬دراسة تأصيلية‪،‬د‪ :‬طاهر محمود يعقوب دار ابن الجوزي ط‪ 1:‬الرياض ‪.‬‬ ‫‪ ‬االعتصام ‪ :‬إبراهيم بن موس ى بن محمد اللخمي الغرناطي الشهير بالشاطبي (‪790‬هـ)تحقيق‪ :‬سليم بن‬ ‫عيد الهاللي‪ ،‬دار ابن عفان‪ ،‬السعودية‪ ،‬ط‪1992 ،1 :‬م ‪.‬‬ ‫‪ ‬االنتصار في الرد على املعتزلة القدرية األشرار‪ :‬أبو الحسين يحيى بن أبي الخير بن سالم العمراني اليمني‬ ‫الشافعي (‪558‬هـ)تح ‪ :‬سعود بن عبد العزيز الخلف‪ :‬أضواء السلف‪ ،‬الرياض‪،‬ط‪1419 ،1 :‬هـ‪1999/‬م‪.‬‬ ‫‪ ‬البحر املحيط في التفسير‪ :‬أبو حيان محمد بن يوسف بن علي بن يوسف بن حيان أثير الدين األندلس ي‬ ‫(‪745‬هـ) تح ‪ :‬صدقي محمد جميل‪ :‬دار الفكر – بيروت ‪ 1420 :‬هـ‪.‬‬ ‫‪ 37‬المؤتمر الثامن للغة العربية ‪ / 2019‬اللغة العربية ووسائل التواصل االجتماعي التأثر والتأثير‪ ،‬د وداد جابر غازي‪-162-161/1.‬‬ ‫‪.163‬‬ ‫الق َّنوجي (املتوفى‪:‬‬ ‫‪ 38‬ينظر أبجد العلوم‪ :‬أبو الطيب محمد صديق خان بن حسن بن علي ابن لطف هللا الحسيني البخاري ِّ‬ ‫‪1307‬هـ)دار ابن حزم‪ ،‬الطبعة‪ :‬الطبعة األولى ‪ 1423‬هـ‪ 2002 -‬م ص ‪ 593‬و نشأة النحو وتاريخ أشهر النحاة‪ :‬محمد الطنطاوي تح‪ :‬أبي‬ ‫محمد عبد الرحمن بن محمد بن إسماعيل‪ :‬مكتبة إحياء التراث اإلسالمي‪ ،‬ط‪2005 1 :‬م‪1426-‬هـ‪.‬‬ ‫‪369‬‬ ‫‪ ‬البصائر والذخائر‪ :‬أبو حيان التوحيدي‪ ،‬علي بن محمد بن العباس (‪400‬هـ) تح ‪ :‬د‪ /‬وداد القاض ي‪ ،‬دار‬ ‫صادر – بيروت ط‪1988 ،1 :‬م‪.‬‬ ‫‪ ‬البرهان في علوم القرآن‪ :‬أبو عبد هللا بدر الدين محمد بن عبد هللا بن بهادر الزركش ي (ت‪794 :‬هـ)تح ‪:‬‬ ‫محمد أبو الفضل إبراهيم ط‪ : 1376 ،1 :‬دار إحياء الكتب العربية القاهرة ‪.‬‬ ‫‪ ‬الخصائص‪ :‬أبو الفتح عثمان بن جني‪ ،‬الهيئة املصرية للكتاب ط‪4:‬‬ ‫‪ ‬الرسالة ‪:‬أبو عبد هللا محمد بن إدريس الشافعي املطلبي القرش ي (‪204‬هـ) املحقق‪ :‬أحمد شاكر ‪ ،‬مكتبه‬ ‫الحلبي‪ ،‬مصر ط‪1940 ،1 :‬م ‪.‬‬ ‫‪ ‬سمط النجوم العوالي في أنباء األوائل والتوالي‪ :‬عبد امللك بن حسين بن عبد امللك العصامي املكي (ت‪:‬‬ ‫‪1111‬هـ) تح ‪ :‬عادل أحمد عبد املوجود‪ -‬علي محمد معوض ‪ :‬دار الكتب العلمية – بيروت ط‪1419 ،1 :‬‬ ‫هـ ‪.‬‬ ‫‪ ‬شرح املفصل‪ :‬يعيش بن علي بن يعيش ‪ ،‬أبو البقاء‪،‬موفق الدين األسدي املوصلي‪ ،‬املعروف بابن يعيش‬ ‫(‪643‬هـ)قدم له‪ :‬د‪ .‬إميل بديع يعقوب‪ :‬دار الكتب العلمية‪ ،‬بيروت ‪ ،‬ط‪ 2001 -1 :‬م ‪.‬‬ ‫‪ ‬الصاحبي في فقه اللغة‪ :‬أحمد بن فارس القزويني (‪395‬ه‪ )،‬ط‪1418 :1:‬هـ‬ ‫‪ ‬غرر الخصائص الواضحة‪ ،‬وعرر النقائض الفاضحة‪ ،‬أبو إسحق برهان الدين محمد بن إبراهيم‬ ‫املعروف بالوطواط (‪718‬هـ) تعليق‪ :‬ابراهيم شمس الدين‪ :‬دار الكتب العلمية‪ ،‬بيروت – لبنان‪،‬ط‪،1 :‬‬ ‫‪ 2008‬م‬ ‫‪ ‬غريب الحديث الخطابي (‪388‬هـ) تح‪ :‬عبد الكريم الغرباوي‪ ،‬دار الفكر‪ ،‬دمشق‪ 1402‬هـ‬ ‫‪ ‬الكوكب الدري فيما يتخرج على األصول النحوية من الفروع الفقهية‪ :‬عبد الرحيم بن الحسن بن علي‬ ‫اإلسنوي (‪772‬هـ)تح ‪ :‬د‪ .‬محمد حسن عواد‪ :‬دار عمار ‪ -‬عمان – األردن‪ ،‬ط‪.1405 ،1 :‬‬ ‫‪ ‬لغتنا هويتنا؛ رامز محيي الدين علي‪ ،‬املصدر‪ :‬موقع ديوان العرب‪ ،‬بتصرف‪.‬‬ ‫‪ ‬اللغة العربية أصل اللغات كلها ‪ :‬عبد الرحمن أحمد البوريني‪ ،‬دار الحسن عمان ط‪1419 ،1:‬هـ‪. .‬‬ ‫‪370‬‬ ‫‪ ‬لوامع األنوار البهية وسواطع األسرار األثرية لشرح الدرة املضية في عقد الفرقة املرضية‪ :‬شمس الدين‪،‬‬ ‫أبو العون محمد بن أحمد بن سالم السفاريني (ت‪1188 :‬هـ)‪ :‬مؤسسة الخافقين دمشق‪،‬ط‪ 1982 ،2:‬م‬ ‫‪.‬‬ ‫‪ ‬املزهر‪ :‬السيوطي‪ :‬نح‪ :‬فؤاد منصور‪ /‬دار الكتب العلمية ط‪. 1418 ،1:‬‬ ‫‪ ‬معجم األدباء‪ :‬إرشاد األريب إلى معرفة األديب‪ :‬شهاب الدين أبو عبد هللا ياقوت بن عبد هللا الرومي‬ ‫الحموي (‪626‬هـ) تح‪:‬إحسان عباس‪ ،‬دار الغرب اإلسالمي‪ ،‬بيروت ط‪.1993 ،1 :‬‬ ‫‪ ‬نشأة النحو وتاريخ أشهر النحاة‪ :‬محمد الطنطاوي تح‪ :‬أبي محمد عبد الرحمن بن محمد بن إسماعيل‪:‬‬ ‫مكتبة إحياء التراث اإلسالمي ط‪2005 ،1 :‬م‪.‬‬ ‫‪ ‬وحي القلم‪ :‬مصطفى صادق الرافعي(‪1356‬هـ)‪ ،‬دار الكتب العلمية‪ ،‬ط‪2000 ،1 :‬م‪.‬‬ ‫‪ ‬الوافي بالوفيات للصفدي‪ :‬صالح الدين خليل بن أيبك بن عبد هللا الصفدي (‪764‬هـ)‪ :‬أحمد األرناؤوط‬ ‫وتركي مصطفى ‪ ،‬دار إحياء التراث ‪ -‬بيروت‪1420:‬هـ‪2000 -‬م‪.‬‬ ‫‪371‬‬ Pazar Dilinde Yineleme ve Ses Biçemleri Munise Aksöz1 Özet Dilin değişik alanlarda değişik kullanım boyutları vardır. Kişinin toplumsal grubuna, oturduğu yere, mesleğine göre vs. her insan dili diğerinden farklı kullanmaktadır. Bu nedenle bazı alanlarda belirli kavramların biçemsel kullanım şekillerine rastlanmaktadır. Bir doktorun kavram seçimi ve biçem kullanımı öğretmene ya da esnafa göre daha farklıdır Bu farklı dil kullanımını Türkiye’de çok yaygın olan pazar yerlerinde de görülmektedir. Bu makalede pazarcıların diğerlerinden farklı olan dillerinin biçemi ele alınacaktır. Pazarcıların kullandığı biçemleri ortaya çıkartabilmek için Adana’daki birçok pazar yerine gidilmiş ve veri toplanmıştır. Biçemlerin sadece edebiyat ile sınırlandırılamayacağını söylemek gerekir. Amaca göre yaşamın bütün alanlarında biçemleri görmek olasıdır. Tabii burada her biçemin tercih edilmediğini vurgulamak gerekir. Bu genelde biçemi kullananın amacı ile bazen de toplumsal sınıfı ve çevresi ile alakalıdır. Pazar yerlerinde belirli biçemlere rastlanmaktadır. Bazıları daha sık bazıları ise daha nadir kullanılmaktadır. ‘İkileme’ ‘aralıklı yineleme’, ‘bağlaçsız yineleme’ ‘artyineleme’, ‘çok ekli yineleme’, ‘zıt koşut yinelemesi ‘ünlü ses yinelemesi’, ‘ünsüz ses yinelemesi’ ve ‘yükselen derecelendirme’ sık sık görülmektedir. Pazar yerindeki biçem kullanımı aslında Türk dilinin zenginliğini göstermektedir. Burada vurgulanması gereken başka bir konu, eskiden el ile yazılan fiyat levhalarının biçem açısından çok daha zengin olduklarıdır. Günümüzde ne yazık ki basılmış fiyat levhaları tercih edilmeye başlanmıştır. Anahtar sözcükler: Dil, toplumdilbilim, grup dili, Pazar dili, biçem 1. GİRİŞ Dilin değişik alanlarda değişik kullanım boyutları vardır. Nitekim toplumdilbilim açısından dil lehçe, sınıf dili, alan dili, grup dili, politika dili, kadın dili, erkek dili, genç ve kuşak dili vb. sınırlılıklara göre sınıflandırılabilir. Kişinin toplumsal grubuna, oturum yerine, mesleğine göre vs. her insan dili diğerinden farklı kullanmaktadır. Bu nedenle bazı alanlarda belirli kavramların özel karakteristik ve biçemsel kullanım şekillerine rastlanmaktadır. Bir doktorun kavram seçimi ve biçem kullanımı öğretmene ya da esnafa göre daha farklıdır (Gross, 1990: 156- 176.). Bu farklı dil kullanımını Türkiye’de çok yaygın olan pazar yerlerinde de görülmektedir. Esnafın kendi kullandığı bir dil biçemi vardır. Yabancı dilde kullanılan ‘Stil’, yani biçem sözcüğü Latinceden gelmektedir ve ‘sivri uçlu yazma aleti’ anlamındadır. Günümüzde ise ‘sözlü ya da yazılı ifade çeşitleri’ olarak tanımlanmaktadır. Bu ifade çeşitliliği dili kullananın amacına göre değişiklik göstermektedir (Aksöz, 2017: 87-89; Aktaş, 2014: 9-24; Belke, 1973: 31). Biçem kullanımı genelde edebiyat ile bağdaştırılsa da ya da sınırlandırılsa da, biçem kullanımını yaşamın her alanında görmek olasıdır. Örneğin günlük yaşamda gazete haberlerinde, gazete başlıklarında, politik konuşmalarda, satıcılar arasında, reklamlarda, kısacası dilin kullanıldığı her yerde açık veya örtük bir biçem söz konusudur. Bu makalede Pazar esnafının dil ve biçem kullanımı ele alınacaktır. Pazar esnafının kullandığı biçemleri ortaya çıkarta bilmek için Adana’daki birçok pazar yerine gidilmiştir. Yaptıkları konuşmaların ses kaydı alınmış ve daha sonra yazıya dökülmüştür. Aynı şekilde fiyat levhalarının biçim ve içeriğine bakılmıştır. 1 Prof. Dr. Çukurova Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Alman Dili Eğitimi. 372 2. İKİLEMELER Sözcük yineleme biçemlerinden biri olan ‘ikileme’ hem şiirlerde hem de anlatı türlerinde görülen bir biçemdir ve günlük yaşamda da çok sık kullanılmaktadır. ‘İkileme’ pazar yerinde en sık rastlanan biçem olmuştur. Bu tabi ki normaldir, çünkü Pazar esnafı ürününü satabilmek için sık sık arka arkaya dikkat çekmek için tekrar etmektedir. ‘İkileme’ ile bir sözcüğün ya da sözcük grubunun arka arkaya tekrar edilmesi kastedilmekte ve bu tekrar genelde virgül ile ayrılmaktadır. Türk dilinde ‘İkileme’nin kullanımı çok yaygındır. Küçük bir şema ile görselleştirilecek olursa şöyle görünür: X, X______________ ‘X’ harfi bir sözcüğün ya da sözcük grubunun tekarar edildiğini simgelemektedir (Aksöz, 2017: 120; Habsicht und Lange, 1995: 294). Örneğin: Ey dünya, ey dünya bugün yaşama günü! Pazarda kullanılan ikilemelere bakılacak olunursa:  Buyrun,buyrun gel vatandaş domatesin kralı burada!  Alın, alın. Şeker Mandalin alın!  Taze börek arası,taze börek arası!  Çukulatalı, çukulatalı hurmalar, çukulatalı hurmalar, çukulatalı hurmalar!  Tazesi geldi buyrun,tazesi geldi buyrun!  Yeşillik seç, yeşillik seç!  Tarla biberi geldi, tarla biberi!  İndirim var,indirim var!  Limon 1 buçuk,limon 1 buçuk!  Seç al,seç al, seç al!  Karadeniz hamsi, Karadeniz hamsi, Karadeniz hamsiiii!  Ucuza salatalık; ucuza salatalık  Şeker bunlar, şeker bunlar, şeker armut buyrun!  Domates iki buçuk, domates ik ibuçuk, mal Antalya, mal Antalya! Görüldüğü gibi pazar yerinde ikileme biçemi altında yer alan birçok örnek görmek olasıdır. ‚İkileme’ye benzeyen ve Pazar yerinde kullanılan ‚aralıklı yineleme’de başka bir sözcük yineleme biçemidir. ‚Aralıklı yineleme‘ biçeminde genelde aynı sözcük ya da sözcük grubunun arasına başka bir sözcük yerleştirilmektedir (Aksöz, 2017: 121; Habsicht und Lange, 1995: 84). Bu da küçük bir şema ile görselleştirilecek olursa: X____X______ Örneğin: Yaşamak gezegende yaşamaktır. Pazar yerinden ‘aralıklı yineleme’ örnekleri:  Şifa bunlar şifa!  Bu ürünler kaliteli ürünler! 373 Yukarda ‘ikileme’ için verilen örneklerde ‘sıralama yinelemesi’ ve alttürleri de görülmektedir. Birbiriyle bağlantısı olmayan sözcükler arka arkaya sıralanmaktadır (Aksöz, 2107: 125). ‘Sıralama yinelemesi’nin üç alttürü vardır; ‘bağlacsız yineleme’, ‘tek bağlaçlı yineleme’ ve ‘çok bağlaçlı yineleme’. ‘Bağlaçsız yineleme’ sözcüklerin bağlaç kullanmadan arka arkaya sıralanmasıdır (Aksöz, 2107: 125-127; Özünlü, 2001:97; Braak, 1980: 44). Örneğin: Ben, sen, o ‘Tek bağlaçlı yineleme’ ise tek bağlaç kullanılarak sözcüklerin arka arkaya sıralanmasıdır. Örneğin Ben ve sen ya da Ben, sen ve o ‘Çok bağlaçlı yineleme’ ise aynı bağlacın birçok kez kullanılarak sözcüklerin arka arkaya sıralanmasıdır (Aksöz, 2107: 125-127; Habsicht und Lange, 1995:288; Özünlü, 2001: 97). Örneğin: Ben ve sen ve o ve biz ya da ben ya da sen ya da o ya da biz Pazar yerinde kullanılan örneklere bakıldığında genelde ‘bağlaçsız yineleme’ görülmektedir:  Domatese gel, buyrun, buyrun, buyrun.  Çukulatalı, çukulatalı, çukulatalı hurmalar çukulatalı hurmalar, çukulatalı hurmalar!  Seç al,seç al, seç al! Burada sözcük yineleme biçemlerinden olan ‘zıt koşut yineleme’ye de yer vermek gerekir. ‘zıt koşut yineleme’de aynı sözcük dizenin ya da cümlenin hem başında hem de sonunda kullanılmaktadır (Aksöz, 217: 119, Wilper, 1989: 495). Küçük bir şema ile şöyle görselleştirile bilinir: X________X Dünyada barış dünyada. ‘ikileme’den daha az olsa da Pazar yerinde sık görülmektedir:  Fıstık bu ıspanak abla, fıstık!  Doğal baklava doğal baklava!  Dörtyol al çekirdeksiz Dörtyol!  Gel vatandaş, gel! 374 (Komm Bürger, komm!)  Maşallah ya maşallah.  Gel ablacım gel! Pazardaki fiyat levhalarında görülen başka bir sözcük yineleme biçemi ise ‘artyineleme’ biçemidir. ‘Artyineleme’de dize ya da cümle sonundaki sözcük, yine öteki dize ya da cümle sonunda tekrarlanmaktadır (Aksöz, 2017: 116-117; Wilpert, 1989: 247-248). ‘Artyineleme’de küçük bir şema ile gösterilecek olursa: ___________X ___________X Örneğin: Sabırlı bir insan Yaşamı seven insan Pazar yerindeki örneklere bakılırsa:  Yaylanın bal kabağı Adapazarı kestane kabağı Mantaş kabağı!  İçli köfte Çiğ köfte! Başka bir sözcük yineleme biçemi de ‘çok ekli yineleme’ biçemidir. Aynı sözcüğün farklı çekim ekleriyle kullanılmasıdır (Aksöz, 2017: 122, Habsicht und Lange, 1995: 228). Örneğin: Güzel kadın güzeldir Bu biçem çeşidine de Pazar yerinde rastlanmaktadır:  Elma baştan başa ucuz abla! Bazı fiyat levhalarında ‘yükselen derecelendirme’ biçemi de görülmektedir.genelde ‘yükselen derecelendirme’de üç basamaklı önemsizden önemliye, genelden özele ya da küçükten büyüğe doğru gibi derecelendirmeler görülmektedir. Ancak iki basamaklı yükselen derelecelndirmeler de vardır. En önemlisi en sonda yer almaktadır. ‘Yükselen derecelendirme’ genelde ‘bağlaçsız yineleme, ‘tek bağlaçlı yineleme’ ya da ‘çok bağlaçlı yineleme’ ile birlikte kullanılmaktadır (Aksöz, 2017: 140; Träger, 1989: 267). Örneğin: 2,3,4 ya da Köy, şehir, dünya 375 Pazar yerindeki ‘yükselen derecelendirme’nin kullanılı genelde ürünün fiyatı ile alakalıdır. Ürünün fiyatı arttıkça büyüklüğü, mikktarı ya da kalitesi artmaktadır.  2 kilo iki buçuk lira, 4 Kilo 5 lira!  3 liraya soğan, dört liraya soğan, 5 liraya soğan var! 3. SES YİNELEMESİ Pazar yerindeki bazı örneklerde ‘Ünlü ses yinelemesi’ne de rastlanmaktaydı. ‘ünlü ses yinelemesi’ belli bir sözcük diziminde aynı ünlü sesin kullanılmasıdır. Kısaca aynı ünlü sesin kullanılmasıyla, aynı ses tınısına sahip olan sözcüklerdir. (Aksöz, 2107: 100-101 Best, 2000:49-50). Örneğin: ala bala bana. ‘a’ ses ünlüsü ‘ünlü ses yinelemesi’ni oluşturmaktadır. Pazar yerinden ‘ünlü ses yinelemesi’:  Gel bak, gel bak ne kadar! Bu örnekte ‘a’ ve ‘ ‘e’ ünlüleri ‘ünlü ses yinelemesi’ni oluşturmaktadır. Aşağıdaki örnekte ise sadece ‘a’ ünlüsü oluşturmaktadır:  Tadına bakta al! ‘Ünlü ses yinelemesi’ ne benzeyen bir biçemde ‘ ünsüz ses yinelemesi’dir. Bu biçeme de Pazar yerinde rastlanmaktadır. ‘ünsüz ses yinelemesi’nde genelde aynı ünsüz harfin sözcük başlarında kullanılması söz konusudur. (Aksöz, 2017: 106; Schweikle und Schweikle,1990:10). Örneğin:  Sarımsak sağlıklı bir seçimdir! ‘S’ harfi ile başlayan bu üç sözcük ‘ünsüz yinelemesi’ni oluşturmaktadır. Pazar yerinden ‘ünsüz ses yinelemesi’ne örnekler:  Deve dişi nar  Deve dişi sarımsak  Sert sulu elma Yukardaki örneklerde de görüldüğü gibi iki kez ‚d‘ ve bir kez de s‘ ünsüzü ile ‘ünsüz ses yinelemesi’ yapılmıştır. 4. SONUÇ Son olarak görüldüğü gibi biçemlerin sadece edebiyat ile sınırlandırılamayacağını söylemek gerekir. Amaca göre yaşamın bütün alanlarında biçemleri görmek olasıdır. Tabii burada her biçemin tercih edilmediğini vurgulamak gerekir. Bu genelde biçemi kullananın amacı ile bazen de toplumsal sınıfı ve çevresi ile alakalıdır. Yukarda da gösterildiği gibi pazar yerlerinde belirli biçemlere rastlanmaktadır bazıları daha sık bazıları ise daha nadir kullanılmaktadır. ‘ikileme’ ‘aralıklı yineleme’, ‘bağlaçsız yineleme’ ‘artyineleme’, ‘çok ekli yineleme’, ‘zıt koşut yinelemesi ‘ünlü ses yinelemesi’, ‘ünsüz ses yinelemesi’ ve ‘yükselen derecelendirme’den daha sık görülmektedir. Pazar yerindeki biçem kullanımı aslında Türk dilinin zenginliğini göstermektedir. Burada vurgulanması gereken başka bir konu, eskiden el ile yazılan fiyat levhalarının 376 biçem açısından çok daha zengin olduklarıdır. Günümüzde ne yazık ki basılmış fiyat levhaları tercih edilmeye başlanmıştır. KAYNAKÇA Aksöz, M. (2017): Biçemler ve uygulamalı Öğretimi, Konya: Çizgi Yayınevi. Aktaş, S. (2014): Edebiyatta Üslup ve Problemleri, Ankara. Kurgan Edebiyat Yayınları. Belke, H. 81973): Literarische gebrauchsformen, Düsseldorf: Bertelsmann Universitätsverlag. Best, Otto (2000): Handbuch Literarischer Fachbegriffe, Frankfurt am Main: Fischer Verlag Braak, I. (1980): Poetik in Stichworten, Kiel: Verlag Ferdinand Hirt Bußmann, H. (2008): Lexikon der Sprachwissenschft. Alfred Kröner Verlag. Stuttgart. Gross, H. (1990): Einführung in die Germanische Linguistik, München: iudicium Verlag Glück, H. (2010): Metzler Lexikon Sprache Sondereinband. 4. Aufl. Verlag J. B. Metzler. Stuttgart/Weimar. Habsicht, W., Lange, W.D. (1995): Der Literaturbrockhaus, Band 3, Mannheim. Bibliographisches Institut& F.A. Brockhaus AG. Habsicht, W., Lange, W.D. (1995): Der Literaturbrockhaus, Band 6, Mannheim. Bibliographisches Institut& F.A. Brockhaus AG. Nirenberg, J. S. (1992): Verstehen und Überzeugen. Techniken für einen erfolgreichen Dialog. Wissen Verlag. Herrsching. Özünlü, Ü. (2001). EdebiyattaDilKullanımları, İstanbul: Multilingual. Schweikle, G., Schweikle, I. (1990): Metzler Literatur Lexikon, Stuttgart. Träger, Cl. (1989): Wörterbuch der Literaturwissenschaft, Leipzig: VEB Bibliographisches Institut. Vardar, B. v.d. (1988): Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. ABC Kitabevi. İstanbul. İzmir. Ankara. Weinrich, H. (1993): Textgrammatik der deutschen Sprache. Dudenverlag. Mannheim. Wilpert, G. (1989): Sachwörterbuch der Literatur, Stuttgart: Alfred Kröner Verlag. 377 Son Osmanlı Dönemi Eseri Kitābu Îmaniyye Murat GÖK2 Özet Bu çalışmada on dokuzuncu yüzyıl Osmanlı Türkçesi ile yazılmış din içerikli eserlerden Kitābu Îmaniyye isimli eserin fiziksel özelliklerinin ve içerik özelliklerinin tanıtımı yapılmaya çalışılmıştır. Çalışmanın ilk bölümünde eserin ne zaman ve nasıl bulunduğu, yazılış tarihi, yazarı hakkında bilgi verilmiştir. Daha sonra eseri çeviren kişi, eser üzerinde yapılan çalışmalar ve bu çalışmaların içerikleri hakkında bilgi verilmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde eserin fiziksel özellikleri ele alınmış; kitabın kapak tasarımı, kapakta kullanılan malzeme ve kapağın şekil özellikleri, eserin sayfa boyutları, sayfa içindeki yazı alanı boyutları, eserde kullanılan yazının yazı çeşidi, yazı renkleri ve çerçeve tasarımı, satır, sütun, kâğıt özellikleri konularına değinilmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünde, yazım ve imla özellikleri, noktalama özellikleri, kitabın içeriğindeki ses ve şekil özellikleri eserin kaç bölümden oluştuğu ve bölümlerin başlıkları, eserin giriş bölümünün içeriği, eserin diğer bölümlerin içerikleri açıklanmış, bu bölümlerde anlatılan kıssalardan bazıları kısaca anlatılmıştır. Üçüncü bölümün sonunda Kitābu Îmaniyye'nin sonuna eklenmiş ve asıl metinden bağımsız bölümler incelenmiş ve bu son bölümlerin şekil ve içerik özellikleri tanıtılmıştır. Bu manzum bölümlerden örneklere yer verilmiştir. Çalışmanın son bölümünde Kitābu Îmaniyye'nin Osmanlı Türkçesindeki yeri ve Türk dili ve edebiyatı için önemi konuları üzerinde durulmuştur. Abstract In this study, the physical features and content features of Kitābu Îmaniyye, one of the religious works written in nineteenth century Ottoman Turkish, were tried to be introduced. In the first part of the study, information was given about when and how the work was found, the date of writing and the author. Then, the person who translated the work, the work on the work and the contents of these works were given information. In the second part of the study, physical properties of the work have been discussed; cover design of the book, the material used in the cover and the shape features of the cover, the page dimensions of the work, the dimensions of the writing area in the page, the type of writing used in the work, writing colors and frame design, lines, columns, paper properties are discussed. In the third part of the study, the spelling and spelling features, punctuation features, the sound and shape features of the content of the book, the chapters of the work, the titles of the work, the contents of the introduction, the contents of the other chapters are explained briefly. At the end of the third chapter, Kitābu Îmaniyye is added to the end and the chapters independent of the original text are examined and the form and content features of these last chapters are introduced. Examples from these verse sections are given. In the last part of the study, the place of Kitābu Îmaniyye in Ottoman Turkish and its importance for Turkish language and literature are discussed. Key words: Language, Ottoman Turkish, faith, morals, praying GİRİŞ 920'de Karahanlılar İslam dinini resmen kabul etmiştir. (912-1212) İslam etkisiyle yazılan edebi eserlerin ilk örnekleri de bu dönemde verilmeye başlanmıştır. Bu dönemde Kur'an surelerini Türkçe yorumlayan tefsir kitaplarının yazıldığı 2 Dr. Öğr. Üyesi, Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi. Türk Dili ve Edebiyatı. 378 bilinmektedir. Bu dönem Tefsir kitaplarında çoğunlukla Arapça metnin altında Türkçe çeviri verilmiştir.3 Türkler İslam dinine girince İslam etkisini 11. yüzyıldan itibaren edebi eserlerde göstermeye başlamıştır. Dini içerikli eserler kaynağını Kur'an ve hadisten almış ve bu durum günümüze kadar gelmiştir. 12. yüzyıl dini içerikli eserlerimizin başında Ahmet Yesevî'nin Dîvân-ı Hikmet'i ve Edip Ahmet Yüknekî'nin Atebetü'l-Hakâyık'ı gelmektedir. 13. yüzyılda Anadolu’da dinî içerikli eserlerin ilk ve en güzel örnekleri Yunus Emre’ye aittir. Yunus Emre, Türk milletine Türk diliyle İslam dinini en güzel şekilde anlatmıştır. Onun yanında bu dönemde Mevlâna Celâleddin-i Rumi, Hoca Dehhanî, Şeyyat Hamza, Ahmet Fakih, Tursun Fakih dinî içerikli edebiyatımızda önemli yere sahiptir. 14. yüzyılda Anadolu’da Türkçe edebi dil olarak önem kanmış, te’lif ve tercüme çok sayıda eser yazılmıştır. Divanların yanı sıra Hz. Muhammed’in mucizelerinin konu edildiği manzum hikâyeler dinî-tasavvufî ve romantik mesnevîler bu yüzyılın edebî ürünlerindendir4. 15, 16, 17, 18, 19. yüzyıllarda Anadolu’da ve Rumeli’de Türk edebiyatı büyük bir gelişme göstermiştir. Manzum ve mensur her türde ve her konuda pek çok eserin bu yüzyıllarda verildiğini biliyoruz.5 Bulgular ve Yorumlar 1. Kitābu Îmâniyye Hakkında Genel Bilgiler 1.1. Kitābu Îmâniyye'nin Bulunuşu Eser, Murat Gök tarafından 2008 yılında Osmaniye'de bulundu. Osmaniye Emine Keskiner Kütüphanesine Yazma Eserler Bölümü 1 numara olarak kaydedilmiştir. 1.2. Eserin Adı: Eserin ismi kitabın içeriğiyle tam olarak uyum içindedir ve kitabın içeriğini tam olarak ifade etmektedir. Eser din, iman, ibadet içeriklidir ve buna uygun olarak ismi de Kitābu Îmâniyye’dir. İman kitabı anlamına gelen eserin ismi, kitabın iki yerinde geçmektedir. “HAẔĀ KİTĀBU ÎMÂNİYYE” 1b/1. 3 Mine Mengi, Eski Türk Edebiyatı Tarihi, Akçağ Yayınları: 111, Ankara 1997, s. 21. 4 Mengi, age, s. 76. 5 Mengi, age, s. 105-106. 379 “Bu Kitābu Îmâniyye’yi oḳumaġa her kim isterse viresiz.” 52b/8-9-10. 1.3. Eserin Yazılış Tarihi: Kitābu Îmâniyye’nin yazılış tarihinin eserin son satırlarında olduğunu düşünüyoruz, bu tarihi şu satırdan öğreniyoruz, "1258 Şehr-i Ramażān nıṣfı yevmi erbaʿā." (Miladi 1842, Ramazan ayının yarısındaki (15. günü) gün, çarşamba) 1.4. Eserin Yazılış Amacı: Kitabın yazılış amacının, insanların ahirete Müslüman olarak gitmesine yardımcı olmak, olduğunu kitaptaki şu cümlelerden anlıyoruz, "Zı̇̄ rā kim buña ı̇̄ māniyye dirler, kişiye gerek olan ı̇̄ māndır. 52b/10-11. Allāh ı̇̄ mān ile göndüre, diyesiz ve cemı̇̄ ʿi mü'minleri bile añasız." 52b/6-7. Kitabı, Allah’a inanan kulların asla Allah’tan ümitlerini kesmemeleri Allah dostlarıyla dost olmaları, Allah düşmanlarıyla düşman olmaları için yazdığını şu bölümden anlamak mümkündür, "Bir ḳul ne ḳadar çoḳ günāh işlerse benüm raḥmetimden ümı̇̄ dlerin kesmesünler, meger kim baña ı̇̄ mān getürmeye ve daḫı gice gündüz kāfir ile yiyüp içüp muṣāḥibet idenler benüm raḥmetümden ümı̇̄ dlerin kessünler." 52a/9-10-11-12. Yazarın, iman ve ibadet esaslarının önemi ve bunları öğrenip hayata geçirmenin insanın birinci vazifesi olduğunu vurgulamasından, iman ve ibadet esaslarını insanlara öğretme amacında olduğunu şu bölümlerden anlayabiliriz, "Ḳur'ān’a inanursañız, bu kitāb sözine daḫı inanursız." 52b/1. "Îmān nedür, İslām nedür? ögrenmek ardınca olasız." 52b/2. "Ey dı̇̄ n ḳarındaşı ve āḫiret yoldaşı, Ḥaḳ celle ve ʿalā ider: Cini ve ādem oġlanını yaratmadım illā ʿibādet içün yaratdım." 1b/7-8-9. Allah’a kulluk vazifesinin, onun emirlerini yerine getirmek olduğunu, yazarın da bu konu üzerinde durmaya çalıştığını şu bölümlerde görüyoruz, "Pes imdi biz ḳullara ve ḳaravaşlara lāzimdür ki ol bizi yoḳdan var iden içün ḳullıḳı idelim ve buyrıġın ṭutalım ki ol bize ḳulım ve ḳaravaşım diye." 1b/12-13, 2b/1-2. "Allāhu Teʿālā celle celāluhū biz günāhkārları ḳullarım diyü añanlardan eyleye, āmı̇̄ n 2a/9-10. "İmdi Allāh’ıñ ḳullarınıñ ve ḳaravaşlarınıñ boynuna vācibdür ki Allāh’a ı̇̄ mān getüreler." 2a/10-11. 380 Kitabın yazarı, tam bir iman aşkıyla dolu, gönülden gelen bir tevazuyla kitaba ismini yazmamıştır, kitabı okuyanlara emanet etmiştir. Bunu ise şu sözlerinden anlamaktayız: "Bu Kitābu Îmâniyye’yi oḳumaġa her kim isterse viresiz. Ammā cānıñ gibi ṣaḳlayasız. Zı̇̄ rā kim buña ı̇̄ māniyye dirler, kişiye gerek olan ı̇̄ māndır. Allāhu Teʿālā müyesser ide." (52b/8-9-10-11.) 1.5. Yazarın İsmi: Kitabın yazarı ismini eserinde vermemiştir. Bunu mütevazı olduğu için yaptığını aşağıdaki cümleden anlıyoruz, "Bu kitābı dā'imā oḳuyasız daḫı bu faḳı̇̄ re’l-ḥaḳı̇̄ ri duʿādan unutmayasız." 52b/5-6. Yazar, Allah aşkıyla kaleme aldığı kitabını konu ile ilgili gördüğü ve okuyucuları etkileyecek ayet, hadis, dua, kıssalarla zenginleştirmiştir, bundan dolayı yazarın dini bilgilere sahip olduğunu ve ehlî sünnet imamlarına bağlı olduğunu Hanefi mezhebinden bahsetmesinden anlıyoruz. “"Saña ṣorsalar: Ne meẕhebdensin? Sen it kim: İmām-ı Ḥanifı̇̄ meẕhebindenem raḥmetu’llāhi ʿaleyhi." 33a/6-7. 1.6. Eser Üzerinde Yapılan Çalışmalar Eser üzerinde Murat GÖK 2009 yılında Kitābu Îmâniyye (Metin-Gramer-Sözlük) adında bir çalışma yapmıştır. Bu çalışmada Kitābu Îmâniyye ayrıntılı çalışılmıştır. (292s.) çalışma şu bölümlerden oluşmuştur: I. BÖLÜM GRAMER (12-127 s.) I. İMLA ÖZELLİKLERİ (Ünlülerin Yazılışı, Ünsüzlerin yazılışı) II. SES ÖZELLİKLERİ (Ünlüler, Ünsüzler) III. ŞEKİL BİLGİSİ (Ekler, Sözcük türleri) II. BÖLÜM METİN (128-173s.) III. BÖLÜM SÖZLÜK (174-288s.) 381 2. Kitābu Îmāniyye’nin Fiziki Özellikleri 2.1. Kitabın Dış Kapak Özellikleri Kitabın dış kapağı siyah düz deri kaplıdır; ancak bu deri yıpranmıştır. 2.2. Kitabın Sayfa Özellikleri Eserde her bir sayfada bulunan 13 satırlık (genelde 13 satır, bazen değişebilmektedir) metin çerçeve içine alınmıştır, başlık satırları da ayrıca çerçeveye alınmış ve siyah renkli mürekkeple yazılmış metin bölümünden farklı olarak kırmızı renkli mürekkeple yazılmıştır. Kitapta nesir bölümler düz yazılmış sadece çerçeveye alınmıştır, tek sütun halindedir. Nazım olan kısımlar ise iki ayrı dikdörtgen çerçeveye alınmıştır, iki sütun halindedir. Kitābu Îmâniyye toplam 54 varaktan oluşmaktadır, açıklama ve örnek olay bölümleri nesir olarak kaleme alınmıştır kitap toplam 1388 satırdan oluşmaktadır. Resim 1. Kitābu Îmâniyye 1. Sayfa 382 Resim 2. Kitābu Îmâniyye Son Sayfa 2.3. Kitapta Kullanılan Yazı Özellikleri Eser okunaklı bir nesih hattıyla yazılmıştır. Eserde bütün harfler harekeyle yazılmıştır, bu da eserin okunup anlaşılmasını kolaylaştırmıştır. 2.4. Kitapta Kullanılan Kâğıt Özellikleri: Beyaz kâğıt kullanılmıştır ancak kitabın yaşına göre doğal olarak kâğıt sararmıştır. 2.5. Kitabın Dil Özellikleri: Eserde Türkçe, Arapça, Farsça, Rumca, İtalyanca kelimeler bulunmaktadır. Eser dinî içerikli olduğu için içinde Arapça kelimelerin çok olması kaçınılmazdır; ayetler, hadisler, dualar genelde Arapça cümlelerden oluşmaktadır. Bunun yanında ibadetle ilgili bazı kelimeleri Farsçadan aldığımız için bu kelimeler de Farsça olarak yoğunluk kazanmaktadır. Metnimizdeki kelimeleri şu şekilde sınıflayabiliriz: Kitaptaki toplam kelime sayısı: 12992’dir. Bu kelimelerin dillere göre sayısı ve kitaptaki kelimelerin dillere göre yüzdelik oranı şu şekildedir: 383 TÜRKÇE ARAPÇA FARSÇA İTALYANCA RUMCA 7005 5144 840 1 2 %53,9 %39,5 %6,4 %0,00769 %0,0153 Tablodan da anlaşılacağı üzere, eserde Türkçe kelimeler %53,9 oranında ilk sırayı almaktadır. Eserin dinî içerikli olması Arapça ve Farsça kelimelerin sayısını arttırmaktadır. Yine de Osmanlıca metinlere genel olarak baktığımızda metnimizin sade olduğunu söyleyebiliriz. 3. Eserin Ses ve Şekil, Yazım Özellikleri Metnimiz, dinî bir metin olmasının yanında halk metnini de andırmaktadır. İmla bakımından tam olarak sağlamlığın olmaması ve yazarın şu sözleri bunu bize göstermektedir: "Bu kitābıñ sehvin ve yazusın maʿẕūr ṭutasız." 52b/8. Aynı kelimeler ve aynı ekler farklı şekillerde yazılabilmektedir: a Ünlüsü Başta Metnimizde kelime başında a ünlüsünün yazılışı iki şekildedir: a. Üstün-elif ( َ ‫ ) ا‬ile: ٖ‫ ا َغْلدَى‬aġladı 8b/5, ْ‫ ا َ ق‬aḳ 12a/4, ‫ اَ ٖنی‬anı 3a/11, َ‫ اَ ْنلَره‬anlara 3a/11, b. Med işareti-elif ( ‫ ) ا‬ile: ٖ‫ ا نى‬anı 2b/9, ْ‫ ا يِک‬ayıñ 37a/8. Sonda Metnimizde sonda a ünlüsünün yazılışı üç şekilde tespit edilmiştir: a. Üstün-he (َ‫ﮦ‬,َ‫ )ه‬ile: َ‫ دُ ْْنيَا دﮦ‬dünyāda 2a/2, َ‫ قَرَ ﮦ‬ḳara 20a/8, َ ‫قوللاره‬ ُ ḳullara 1b/13. b. Üstün-elif: (‫ ) اﹶ‬ile: َْ ‫ ا َْتا‬ata 39b/2. c. Med işareti ( ‫ )ـ‬ile: Kelimenin -la hecesinde a sesi elif-med işaretiyle gösterilmiştir: 384 ْ‫ اُوال شَم‬ulaşam 48a/10. 4. Eserin İçeriği 4.1.Eserin Giriş Bölümünün İçeriği Eser besmele ve Zāriyat sūresinin 56. āyetiyle başlamaktadır. Allah'a kulluk ve imanın şartları, İslam'ın şartları, dört kitap, konularını içermektedir. "Server-i enbiyā Muḥammed Muṣṭafā ṣalla’llāhu (11) ʿaleyhi ve sellem ider: Dünyā bir sāʿatdür ol sāʿat içinde (12) Allāh’a ṭāʿat ve ʿibādet ḳılmaḳ gerek. Pes imdi biz (13) ḳullara ve ḳaravaşlara lāzimdür ki, ol bizi yoḳdan var iden içün ḳullıḳı idelim ve buyrıġın ṭutalım ki ol bize (2) ḳulım ve ḳaravaşım diye." 4.2.Eserin Ana Bölümünün İçeriği 4.2.1. Ḥikāyet-i Zelı̇̄ ḫā: Zeliha'nın puta tapmaktan vaz geçip tevbe edip Allah'tan af dileyip Müslüman olması ve Allah'ın onu affedip eski gençliğine kavuşturup Hazreti Yusuf'a nasip etmesi olayının anlatıldığı bölüm. "Hemān Zelı̇̄ ḫā ḳaḳıyup (7) putına bir depme urdı. Put öñine yıḳıldı. Zelı̇̄ ḫā yüzin (8) Ḳıble’ye döndürdi daḫı: Ey Yūsuf’ı bir ḳatre ṣudan yaradan (9) Allāh, didi. Ḥaḳ celle ve ʿaleyhiden āvāz geldi kim: Lebbeyk yā ḳaravaşım. (10) Zelı̇̄ ḫā itdi: Yā Rabbi, günāhım çoḳdur ammā iḳrār iderin ki (11) Lā ilāhe illa’llāh Muḥammedün Resūlu’llāh, Ḥaḳ celle ve ʿalā itdi: Yā Zelı̇̄ ḫā, (12) günāhıñı bilüp benüm birligime şehādet idesin ve ḥabı̇̄ bim (13) Muḥammed Muṣṭafā ṣalla’llāhu ʿaleyhi ve sellem Ḥaḳ peyġamber idügine [10a] (1) şehādet idesin, ḥı̇̄ ç ben seni maḥrūm ḳoyayım mı? ʿİzzim ve (2) ʿaẓametim ḥaḳḳı-çun eger seniñ günāhıñ deñizler ḳaṭresinden (3) ve deñizler ḳumından ẕiyāde olsa ve yiryüziniñ cemı̇̄ ʿi (4) maḥlūḳātından ẕiyāde olursa günāhıñı baġışladım." 4.2.2. Namaz kılmanın önemi ve namaz kılmamamanın en büyük günah olduğunun anlatıldığı günahkâr kadının kıssası. (zina eden, adam öldüren, haram yediren günahkâr kadının kıssası). "Ḥikāyet, ḫatun, Meded yā Resūlu’llāh, diyü (11) feryād ider." 4.2.3. Miraç gecesi ve beş vakit namazın farz oluşunun anlatıldığı bölüm. "İmdi bu ḥikāyete daḫı ḳulaḳ ṭutuñ Miʿrāc gicesi server-i enbiyā ʿaleyhi’s-selām." 4.2.4. Abdest, Kur'ān okumak, namaz, oruç, salavat, gibi ibadetlerle ilgili bölüm. 385 4.2.5. Peygamber'imize Salavat getirmenin önemi. Babası ölünce günahkâr olduğu için yüzü domuz şekline dönen bir adam vardır. Peygamberimiz, bu adama kendisine salavat getirdiği için dua etmiş ve adamın yüzü düzelmiş, adam affedilmiştir. Bu olaya şahit olan adamın oğlunun devamlı salavat getirdiğinin anlatıldığı bölüm. 4.2.6. Paygamberimize salavat getirmenin önemini anlatan kıssa. Rüyasında oğlunu cehennemde eli ayağı bağlı ve ateşler içinde yanarken gören adam, daha sonra oğlunu kurtulmuş görür. Oğlunun bunun sebebinin bir Müslüman kişinin mezarlıktan geçerken salavat getirip sevabını mezarlıkta yatanlara bağışlaması ve oradakilerin bağışlanması olarak açıkladığı bölüm. "Ḥikāyet, ʿazı̇̄ zlerden bir şeyḫ düşinde oġlını (8) cehennemde eli ayaġı baġlu yanar görmiş. Yarındası (9) gice yine düşinde görür ki oġlı bir gün güzel maḳāmda (10) seyr ider. Yanına vardım, itdim: Ey oġul ne ḥāldür bu? İder: (11) Elḥamdü’lillāh baba, ḥālim ḫoş oldı, didi. Ben itdim: Dün gice (12) seni ʿaẕābda gördim. Bu gice bu maḳāmda gördim. Ḥikmet nedür? (13) İder: Günāhımdan ötüri cehennemde yanardım. Dün bir Müslimān [38b] (1) ḳabrimiz yanından geçti. Daḫı bir kerre ṣalavāt getürdi. (2) s̱ evābını yatan meyyitlere baġışladı. Ḥaḳ Teʿālā, ḥabı̇̄ bine (3) bir kerre ṣalavāt getürdikleri-çün anıñ s̱ evābıyıla biñ (4) kişi cehennemden aẕād oldı." 4.2.7. Dört Halife'nin faziletinin anlatıldığı bölüm. "Muṣṭafā’nıñ ṣalla’llāhu ʿaleyhi ve sellemiñ dört yārānı vardur." 4.2.8. Hazreti Peygamber'e ve din büyüklerine hürmetin öneminin anlatıldığı kıssa: Hazreti Ali kuru ekmeği gösterince, Peygamberimizin gelecek ümmetlerin bunu katıksız yemeyeceğini, beğenmeyeceğini söylemesi üzerine Hazreti Ali'nin onlara kızdığı, Peygamberimizin bu ümmet çok salavat getirirdi, din ulularına saygılı hitap ederdi deyince Hazreti Ali'nin onlara sevgi beslemeye başladığının anlatıldığı bölüm. "Ḥikāyet: Bir gün ġāzı̇̄ ler ġazā mālını igneden (5) iplige ellerine ne girdiyise cümlesin götürüp Resūlu’llāh (6) ṣalla’llāhu ʿaleyhi ve sellem öñine yıġdılar. Ḥażret-i Resūlu’llāh, (7) bir bir fuḳarāya üleşdirdi. Meger ol esbāb içinde bir aḳ (8) boġaca var imiş. Ḥażret-i ʿAlı̇̄ rażıya’llāhu ʿanhu, ol etmegi (9) alup öpdi daḫı ider: Yā Resūlu’llāh, ne ḳatı etmek olur, didi. (10) Resūl ḥażreti ʿaleyhi’s-selām itdi: Yā ʿAlı̇̄ , zamānıla gelen (11) ümmetim şunuñ gibi etmegi ḳatıḳsız yimezler. Ḥażret-i ʿAlı̇̄ rażıya’llāhu (12) ʿanhu itdi: Eger ben ol zamāna irişem zü’l-fiḳār ile (13) ol ḫalḳı heb ḳırardım, didi. Server-i enbiyā ṣalla’llāhu [44a] (1) ʿaleyhi ve sellem itdi: Yā ʿAlı̇̄ gerçek anlar bunuñ gibi 386 etmegi (2) ḳatıḳla yirler ammā Allāhu Teʿālā adı añılduġı vaḳtin, celle celāluhū (3) ve ʿammā nevāluhu, dirler ve benüm adım añılduġı vaḳtin ṣalavāt (4) getürürler ve Ebu Bekir ve ʿÖmer ve ʿOs̱ mān ve seniñ adıñ añıldıġı (5) vaḳit, rażıya’llāhu ʿanhu, dirler. Ḥażret-i ʿAlı̇̄ rażıya’llāhu ʿanhu (6) itdi: Eger ben ol zamāna irişeydim yüzümi yüzlerine (7) sürürdim" 4.2.9. Anneye iyiliğin önemini anlatan kıssa. "Ḥikāyet: Bir gün server-i enbiyāya ṣalla’llāhu ʿaleyhi ve selleme (6) bir kimesne geldi, ider: Yā Resūlu’llāh, eylügi kime ideyin? (7) Anaya eyle, didi. Üç kerre ṣuʿāl eyledi, üçinde bile, (8) Eylügi anaya eyle, didi." 4.2.10. Veysel Karânî ve anneye iyiliğin öneminin anlatıldığı kıssa. "Ḥikāyet: Miʿrāc gicesi ġaybdan bir ādem geldi, naʿleyn6im (2) çevirdi O Veys’dür. Anasına ḥürmet itdüginden buldı. ana ḥaḳḳını yirine getüresin." 4.2.11. Sadakanın önemi. Hazreti Süleyman zamanında iki gencin evlenmesi ve bunların üç günlük ömürlerinin kızın iki ekmek sadaka vemesiyle Allah tarafından uzatılması olayının anlatıldığı kıssa. "Ḥikāyet: bir gün Süleymān peyġamber ʿaleyhi’s- selām (3) ḥażretine bir ḳız ile bir yigit geldi." Yigit itdi: Yā Nebı̇̄ yya’llah, (4) bu ḳızı baña nikāḥ eyle, didi, ḳıza itdi: Ne dirsin? ḳız daḫı (5) itdi: Eyle. Süleymān peyġamber ʿaleyhi’s-selām nikāḥ eyledi, (6) gitdiler. ʿAzrā'il ʿaleyhi’s-selām, Süleymān’a muṣāḥibete gelmişdi. (7) Süleymān peyġamber itdi: Yā ḳarındaşım, ne ḫoş, şol ḳız ile (8) şol yigit birbirine muḥabbet itmişlerdi, didi. ʿAzrā'il ider: (9) Girçek ammā ikisiniñ daḫı ʿömri hemān üç gün, (10) didi. Süleymān peyġamber ġāyet acıdı. Bir gün Süleymān peyġamber (11) ʿaleyhi’s-selām ol yigidi dı̇̄ vānḫānesinde gördi taʿaccüb (12) eyledi. Günlerden bir gün ḥażret-i ʿAzrā'il yine Süleymān (13) peyġamber ʿaleyhi’s- selāma geldi, münāsibetle Süleymān peyġamber [50a] (1) ʿaleyhi’s-selām itdi: Yā ḳarındaşım fülān zamānda bir ḳız (2) ile bir yigit geldi, nikāḥ itdim, üç gün ʿömri var (3) didüñiz, yaḳın zamānda dı̇̄ vānḫānede gördim, ḥikmet nedür? (4) ʿAzrā'il ʿaleyhi’s-selām itdi: Yā Süleymān, anlar ṭaşra çıḳdılar (5) ḳız iki etmek, Allāh içün ṣadaḳa virdi. Ol ġanı̇̄ pādişāh (6) ikisine dört yıl ʿömür baġışladı. İmdi şāhım ṣadaḳa-(7) dan zinhār ġāfil olmañ. Virmek elde iken ne virürseñ (8) eliñle, ol gelür seniñ ile gider. Yoḫsa kişiniñ (9) cemı̇̄ ʿi mālı bunda ḳalur. 6 Metinde: naʿlin. 387 4.2.12. Kulların çoğunun günahkâr olduğunun anlatıldığı kıssa. "Ḥikāyet-i Server-i enbiyā: (13) Muḥammed Muṣṭafā ṣalla’llāhu ʿaleyhi ve sellem zamānında bir kefen ṣoyucı ṭutmışlar yüzini ḳıbleden yaña gördüm, ḳalanın hep ḳıbleden dönmiş (6) gördüm. var fikir eyle kim şimdiki (9) zamāne ḫalḳınıñ ʿacabā ḳaç biñde bir kişi ı̇̄ mānıla (10) gider ola İmdi şāhım eger ı̇̄ mānıla gideyin dirseñ, (11) ʿArabca ve Türkçe ı̇̄ mānı ögrenesin ve göñül ile inanasın (12) ve diliñle iḳrār eyleyesin ve İslāmıñ şarṭlarını daḫı (13) bilesin ve ṣorana cevāb viresin." 4.2.13. Allah'ın kullarını affedici olduğunun anlatıldığı kıssa. "Ḥikāyet: Ḥasan Baṣrı̇̄ raḥmetu’llāhi ʿaleyhi Mekke’yi ṭavāf [52a] (1) itdikden ṣoñra Mekke’niñ etegine yapışdı daḫı itdi: Yā Rabbi (2) günāhımdan arındım, pāk oldum, anadan ṭoġma oldum. Bu eviñ (3) ḥürmetine beni şimden girü sen ṣaḳla yā Rabb, diyü feryād (4) fiġān eyledi. Ḥaḳ ḥażretinden avāz geldi kim: Yā Ḥasan (5) ne-ʿaceb ḥāliñiz vardır. Ol gelür beni günāhdan ṣaḳla dir, (6) bu gelür beni günāhdan ṣaḳla dir. Yā benüm raḥmetüm ne içün? (7) Günāhkārlar içün var hemān." 4.3.Eserin Üslûbu: 4.3.1. İnsanların Allah’tan korkmaları ve Allah’ın kurallarına göre yaşamaları gerektiğini, Allah’a kulluğun önemini vurgulayan yazar, bunu örnek olaylarla, ayetlerle, hadislerle desteklemiş ve bir Müslüman’ın bu kurallara uyarsa kurtulacağı müjdesini vermiştir. Kitabın üslubu sade, sıcak ve samimidir ve insanlara iyi niyetli yaklaşmış, olaylara olumlu bakmasıyla yazar, İslam'ı sevdirerek öğretmeyi amaçlamıştır. Eserin dinî içerikli olması, içinde Arapça, Farsça kelimelerin bulunmasına sebep olmuştur; ancak metnimizde 53,9 oranında Türkçe kelimelerin üstünlüğü tespit edilmiştir. Bunun yanı sıra yazar vermiş olduğu Arapça cümleleri de çoğunlukla açıklama eğilimindedir. Metnimiz yabancı kelime kullanımı açısından sade sayılabilecek özelliğe sahiptir. Yazarın samimi üslubu da eseri anlaşılır kılmaktadır. Açıklamalar yapılırken de arada kıssalar anlatılmakta ve açıklamalar konuyu somutlaştırılmaktadır. "Ḥikāyet: Ḥasan Baṣrı̇̄ raḥmetu’llāhi ʿaleyhi Mekke’yi ṭavāf [52a] (1) itdikden ṣoñra..." 4.3.3. Açıklamaların ve bölümlerin sonları dua ile bitirilmektedir. "Tañrı Teʿālā yidi yüz yıl (4) oruç ṭutup, gicesi namāz ḳılmışça §evāb rūzı ḳıla inşa’ (5) llāh Teʿālā." 388 4.3.4. Önemli isimlerden sonra saygı cümleleri mutlaka kullanılmıştır. Bu cümleler genellikle Arapça olmaktadır. Bu saygı ifadelerinden bazıları şunlardır, "Allāhu Teʿālā celle celāluhū" "Ḥaḳ celle ve ʿalā" 9b/11 "Ḳur'ān-ı ʿaẓı̇̄ m" 5b/1. "Mūsā ʿaleyhi’s-selām" 8a/5. "server-i enbiyā Muḥammed Muṣṭafā ṣalla’llāhu ʿaleyhi ve sellem" 8b/3. 4.3.5. Kişiler genellikle birinci kişi ağzıyla konuşturulmaktadır. Bunlardan hemen önce de "itdi" (< eyitti, ayıttı "söyledi") kelimesi kullanılmıştır. Metnimizdeki bazı örnekleri şunlardır, "Zelı̇̄ ḫā itdi: Yā Rabbi, günāhım çoḳdur ammā iḳrār iderin ki Lā ilāhe illa’llāh Muḥammedün Resūlu’llāh." 9b710-11. "Peyġamber ʿaleyhi’s-selām itdi": Yā ʿAlı̇̄ gör şol feryād nedür?" 12b/8-9. "Ḫātemü’l-enbiyā itdi: Ümmetime elli vaḳit namāz buyurdı." 15a/1. 4.4. Eserin Cümle Yapısı Eserde cümleler genellikle bağlaçlarla bağlanarak çok uzun yapılar oluşturulmuştur. "Pes imdi biz ḳullara ve ḳaravaşlara lāzimdür ki ol bizi yoḳdan var iden içün ḳullıḳı idelim ve buyrıġın ṭutalım ki ol bize ḳulım ve ḳaravaşım diye. Zı̇̄ rā görmez misin dünyāda bir kimseniñ iki ḳulı olsa ikisine bir ḫiẕmet buyursa biri cānı göñülden ol ḫiẕmeti edā eylese biri daḫı el ucıyıla ṭutsa ol efendi ḳanḳı ḳulını çok sever ola ẓāhir (6) budur ki buyurdıġı[n] cān u göñülden yirine getüren ḳulı sever gerek." 1b/12-13, 2a/1-2- 3-4-5-6-7. Kitābu Îmâniyye'nin İslam İnancı ve Türk Dili Açısından Önemi: Kitābu Îmâniyye, 12. Yüzyılda İslami Türk edebiyatı geleneğinde olduğu gibi İslam dinini halkın Türkçesiyle halka sevdirerek öğretme ve İslam inancını yayma amacındadır. Eserin Osmanlı Türkçesi açısından önemi ise Türk halkı için yazılmış basit bir din öğretimi kitabı olması sebebiyle 19. yüzyıl halk dilini doğrudan yansıtmış olmasıdır. Kitabın halkın konuştuğu dile uyumlu olarak harekelendiğini düşünüyoruz. Böyle olunca da hem Eski Anadolu Türkçesinden hem de klasik Osmanlı Türkçesinden 389 oldukça farklı ses özelliklerini barındırmıştır. Osmanlı dönemi metinleri üzerindeki çalışmalar çoklukla ilk ve klasik dönem üzerinde yoğunlaşmakta, son dönem diliyle ilgili çalışmalar sınırlı kalmaktadır. Kitābu Îmaniyye, çok az eserin bilimsel olarak incelendiği bu dönemin dil özelliklerini yansıtması bakımından önem taşımaktadır. Kısaltmalar s. : sayfa Çev. : çeviren C. : cilt age. : adı geçen eser MEB : Milli Eğitim Bakanlığı KAYNAKÇA Akkuş, M. (1995). Kitab-ı Gunya. Ankara: Türk Dil Kurumu. Bozkurt, F. (2002). Türklerin Dili. Ankara: Kültür Bakanlığı. Devellioğlu, F. (1998). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi. Duman, M. (2008). Makaleler Klasik Osmanlı Türkçesinde Dil Uyumuna Aykırı Örnekler Üzerine. İstanbul: Kesit. Ercilasun, B. E. (2005). Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ. Eren, H. (1998). Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü. Ankara: Bizim Büro. Ergin, M. (1993). Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak. Gabain, A. V. (1995). Eski Türkçenin Grameri. Mehmet Akalın (Çev.). Ankara: Türk Dil Kurumu. Gülensoy, T. (1998). Türkçe El Kitabı. Kayseri: Kıvılcım. Karahan, L. (2005). Türkçede Söz Dizimi. Ankara: Akçağ. Korkmaz, Z. (2007). Gramer Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu. Korkmaz, Z. (2007). Türkiye Türkçesi Grameri Şekil Bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu. Mengi, M. (1997). Eski Türk Edebiyatı Tarihi. Ankara: Akçağ. 390 Özkan, M. (2000). Türk Dilinin Gelişme Alanları ve Eski Anadolu Türkçesi. İstanbul: Filiz. Paçacıoğlu, B. (2006). VIII-XVI. Yüzyıllar Arasında Türkçenin Sözcük Dağarcığı. Ankara: Bizim Büro. Sarı, M. (1982). El Mevarid Arapça Türkçe Sözlük. İstanbul: Bahar. Şahin, H. (2003). Eski Anadolu Türkçesi. Ankara: Akçağ. Tatçı, M. (1997). Yûnus Emre Dîvanı I. İstanbul: MEB. Timurtaş, F. K. (1997). Osmanlı Türkçesi Grameri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi. 391 İkinci Yeni Şiirinde Bir Mekân Poetiği: Oda ve Duvar Metaforu Mustafa Fatih AYDIN1 Özet Karşılıklı bildirişim aracı olan dil, yazarın metnini okuyucuyu taşımada önemli bir araçtır. Kodlama ve kod çözme olarak dil, yazarın anlatmak istediklerini ve niyetini açık veya kapalı bir şekilde okuyucuya iletir. Şiirin değişip dönüşmesinde önemli katkısı olan İkinci Yeni Şiirinin Türk şiirine özellikle dil hassasiyeti/duyarlılığı noktasında dikkat çekici bir etkisinin olduğu anlaşılır. Şiirde anlamın kapalılığı noktasından hareket eden İkinci Yeni şairleri özellikle metafor kullanma yoluna gider. “Meta” ve “pherein” sözcüklerinin bir araya gelmesi ile oluşan “öteye taşımak, aktarmak” anlamına gelen metafor, dile bir sözcüğe anlamının dışında başka bir anlam verilmesi, bir sözcükten diğer sözcüğe anlam aktarımı gibi olanaklar sağlar. Şiirsel belleğin belirli bir mekânla dışa vurumu birtakım kavramların metaforla ilişkilendirilmesine neden olur. İkinci Yeni şiiri mekânsal açıdan özellikle dış mekânı ana eksenine yerleştirir. Şiirlerde yer alan mekânlar arasındaki geçişleri sıkça ve hızlıca gerçekleştirerek mekânları hiper bir hale getirirler. Dış mekânları sıkça kullanan şairler en az dış mekân kadar iç mekânları da şiirlerinde kullanmayı tercih ederler. İçeri- dışarı yönelimini mekânlar arası geçişlerden sağlayan şairler için odalar ve evler apaçık taşıyıcılardır. Odadan odaya hareket etmek bir taşıyıcıdan ötekine hareket etmektir, yani bir odanın dışına ve ötekinin içine hareket etmektir. Belli başına bir metafor özelliği gösteren odalar ve parça bütün ilişkisi içerisinde duvarlar, şiir dünyasının kahramanlarına ontolojik olarak kendi sınırlarını kavratarak düşünsel ve eylemsel olarak çatışma içine sokar. Odalar ve duvarların şiirler içerisinde ne kadar önem arz ettiği ne şekilde ve anlamlarda yer aldığı iç yaşam alanlarından dış mekânlara hangi unsurlarla yönelim ve açılım gösterildiği çalışma esnasında anlaşılmış saptanmaya çalışılmıştır. Anahtar kelimeler: Metafor, İkinci Yeni, Mekân, Oda, Duvar A Poetry of Space in Second New Poetry: Room and Wall Metaphor Abstract Language, which is a tool of mutual communication, is an important tool for carrying the text of the author to the reader. As coding and decoding, the language communicates to the reader in an open or closed manner what the author wants to tell and intends. It is understood that the Second New Poetry, which has an important contribution in the change and transformation of poetry, has a remarkable effect on Turkish poetry, especially in terms of language sensitivity / sensitivity. Second New poets who move from the point of closedness of meaning in poetry especially go to the way of using metaphor. Metaphor, which means ım to move beyond, aktar formed by the combination of the words “Meta” and “pherein,, provides opportunities such as giving meaning to a word other than its meaning and transferring meaning from one word to another word. The expression of poetic memory in a particular space causes some concepts to be associated with metaphor. The second New poem places spatially especially the outer space on its main axis. They make the spaces a hyper one by performing the transitions between the spaces in the poems frequently and quickly. Poets who frequently use outdoor spaces prefer to use interior spaces as much as outdoor spaces in their poems. Rooms and houses are obvious carriers for the poets who move in and out through spaces. Moving from room to room is moving from one carrier to another, that is, moving from one room to the other and into the other. The rooms and the walls in the whole relation between the parts and the metaphor which is a certain metaphor put the heroes of the poetry world ontologically and confront them intellectually and operationally. The importance of rooms and walls in the poems and the ways in which they take place from the internal living spaces to the outer spaces with which elements of orientation and expansion were tried to be understood during the study. Keywords: Metaphor, Second New, Space, Room, Wall 1 Dr. Öğr. Üyesi, kilis yedi Aralık Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü. 392 GİRİŞ “Ben o doğum sancılarıyla kıvranan odamda/Bir süredir hiç kımıldayamıyorum (Cansever, Sonrası Kalır I, s. 452). İkinci Yeni’nin başlangıç yılları 1950’li yıllar olarak kabul edilmektedir. Ancak çeşitli kaynakların farklı tarihler kullanması da bu konuyu tartışmalı bir hale getirmektedir. Bu konuda en net tarih, İkinci Yeni’nin isim babası olan Muzaffer Erdost’un 19 Ağustos 1956 yılında Havadis’te yazmış olduğu ‘İkinci Yeni’ başlıklı yazısıyla, 1956 yılı kabul görmektedir. “1954’den başlayarak Yeditepe, Mavi, Kaynak, Evrim, Varan, Şiir Sanatı, İstanbul, Şimdilik, Açık Oturum, Şairler Yaprağı, a, Yenilik gibi dergilerde farklı bir söyleyiş gelişir. Bu farklı söyleyişte yazan şairlerin nihayet Pazar Postası gazetesinin ‘Sanat-Edebiyat’ sayfalarında buluşması ve Muzaffer Erdost’un yazılan şiiri, pek de düşünmeden ‘İkinci Yeni’ diye adlandırması sonucu yeni bir şiir ve yeni şairler işaret edilmiş olur,” (Doğan, 2008: 735) artık böylelikle adı konmuş bir şiir oluşumu iyiden iyiye şekillenmeye başlar. Türk şiir geleneği içerisinde dili kullanma noktasında kendine yeni bir çizgi oluşturma adına anlam imkânlarını sonuna kadar zorlar. İkinci Dünya Savaşının etkisi, toplumda dinamiklerinin kentleşmeyle birlikte moderniteye evrilme çabası İkinci Yeni şiirini farklı bir mecrada işlevsel kılar. “Dış ya da iç gerçeklik eski şiirde olduğu gibi yalın haliyle, doğadaki ya da toplumdaki hazır kurulu haliyle ve mantığa uygun düşünceler dizisi içinde dile gelmemektedir artık.” (Doğan, 2008: 24-25) Bu değişimle birlikte artık şiirin putları yıkılmaya başlanır. İkinci Yeni’nin ortaya çıkışı bunalımın ittiği bireylerin trajik çığlıklarının ev içinde ve sokaklarda kendisini hissettirmesiyle temel anlamda “ben ve öteki” (Şahin, 2017: 15) nin şiir dünyasında yeniden kurulmasına öncülük eder. Şiirin değişip dönüşmesinde önemli katkısı olan İkinci Yeni Şiirinin Türk şiirine özellikle dil hassasiyeti/duyarlılığı noktasında dikkat çekici bir etkisinin olduğu anlaşılır. Şiirde anlamın kapalılığı noktasından hareket eden İkinci Yeni şairleri özellikle metafor kullanma yoluna gider. Şiir, “ruhun kökensel ve parçalanamaz alfabesidir.” (Miller, 1994: 71) Bu bütünlük yapı içerisinde şiirin her harfi bir iletişim değerine sahiptir. Karşılıklı bildirişim aracı olan dil, yazarın metnini okuyucuyu taşımada önemli bir iletişim aracıdır. Kodlama ve kod çözme olarak dil, yazarın anlatmak istediklerini ve niyetini açık veya kapalı bir şekilde okuyucuya iletir. 393 Şiirsel belleğin belirli bir mekânla dışa vurumu birtakım kavramların metaforla ilişkilendirilmesine neden olur. İkinci Yeni şiiri mekânsal açıdan özellikle dış mekânı ana eksenine yerleştirir. Şiirlerde yer alan mekânlar arasındaki geçişleri sıkça ve hızlıca gerçekleştirerek mekânları hiper bir hale getirirler. Dış mekânları sıkça kullanan şairler en az dış mekân kadar iç mekânları da şiirlerinde kullanmayı tercih ederler. İçeri- dışarı yönelimini mekânlar arası geçişlerden sağlayan şairler için odalar ve evler taşıyıcı bir özellik gösterirler. Odadan odaya hareket etmek bir taşıyıcıdan ötekine hareket etmektir, yani bir odanın dışına ve ötekinin içine hareket etmektir. Belli başına bir metafor özelliği gösteren odalar ve parça bütün ilişkisi içerisinde duvarlar, şiir dünyasının kahramanlarına; “ontolojik olarak kendi sınırlarını kavratarak düşünsel ve eylemsel olarak çatışma” (Şahin, 2017:15) içine sokar. Oluş ya da yapım ürünü olan mimari aynı zamanda şiirlerde mekânsal alt yapı oluşturur. İlkçağ ve ayrıca Türk-İslâm filozofları ve hatta Yeniçağ filozoflarından birçoğu da, metaforlardan yararlanmak yoluna gider. İlkçağ felsefesinde şairâne üslûbuyla tanınan Platon ise, birçok vesilelerle metaforlardan yararlanmış olan filozoflardan biridir, Meselâ, Mağara metaforu sayesinde, idealar ve maddî nesneler arasındaki ilişkiyi kolay anlaşılan biçimde anlatmak gayesini güder. Metafor, anlam olarak “meta” ve “pherein” sözcüklerinin bir araya gelmesi ile oluşan “öteye taşımak, aktarmak” anlamına gelen bir terimdir. Nitekim, Aristoteles’in de belirttiği gibi; “metafor” un “bir sözcüğün anlamının dışında başka bir anlam verilmesi” (Aristoteles, 1999: 59-60) olayıdır. Metaforlar, “sadece gündelik dilde değil, düşünce ve eylemlerde de yaygındır.” (Lakoff ve Johnson, 2005: 25). Bu bağlamda araştırmacılar; “düşünce sürecinin büyük ölçüde metaforik olduğunu öne sürerler.” (Lakoff - Johnson, 2005: 25). Soyut kavramları somutlama adına veya bir kavram yerine diğer bir kavramı ikame etme adına deneyimlenen bir yaşamdan metaforik söz kalıpları meydana gelir. Öyleyse denilebilir ki, “Akıl, şeyleri tuttuğumuz bir yerdir; düşünceleri zihinde tutarız; düşünceler aklımızın bir köşesindedir; aynı şekilde düşünceler zihnimizin karanlık köşelerinde bulunur.” (Tunç, 2015: 256). Zihnimizin karanlık köşelerinde bulunan şeyler gün yüzüne yeni kavramlar olarak çıkar. Bu noktada şiirine dış mekânla birlikte iç mekânları da seçen İkinci Yeni şairleri, odalar ve duvarları da metaforik söylem yoluyla genel anlamda evi de içine alarak zihinlerinin karanlık taraflarına temas eder. 394 İçeri- dışarı yönelimimizi yüzeyleriyle sınırlı öteki fiziksel nesnelere yansıtırız. Bu yüzden onları da içeriye dışarıya sahip taşıyıcılar olarak görürüz. Odadan odaya hareket etmek bir taşıyıcıdan ötekine hareket etmektir, yani bir odanın dışına ve ötekinin içine hareket etmektir. Bir taşıyıcının belirleyicisi olarak görülebilecek hiçbir doğal fiziksel sınır bulunmadığında bile, bir sınır ki bu bir çit olabilir çizilir. “Sınırlandırılmış nesnelerin hacimleri vardır.” (Lakoff -Johnson, 2005: 54). Bu da bedenin belli bir hacim içerisinde kalmasını sağlar. Özne ile nesne olma arasında bocalayan birey “iç mekânda nesne olmaya başlar kendine yönelerek de varlığın varlık olmanın iç sesini duyumsar. Birey böylelikle iç mekânda nesne olarak, suskun, durgun ve kaderci; ama varlık olarak hazır, güçlü ve kendine güvenen bir yapıya sahiptir. Birey nefes alan nesne konumundadır.” (Topçuoğlu, 1994: 40). Bu durum da kimi zaman şiirdeki bireylerin nesne pozisyonuna geçişini belirtir. İkinci Yeni Şiirinin de mekânsal anlamda metafor kullanım tercihleri daha çok şu yollarla karşımıza çıkar: 1. Varoluşçu 2. Sürrealist 3. Toplumcu Gerçekçi 4. Modernist ve postmodernist Şairlerce geliştirilen bu mekân tavrı mimari anlamında şiirleri daha çok odalar ve duvarlar olarak açımlar. “Duvar yüzeylerinin ve masanın ayrıntıdan uzak nötr yüzeyler olması insan öğesini daha ön plana çıkarmaktadır.” (Topçuoğlu, 1994:2). Bu durum da İkinci Yeni şiirinin kişiler dünyasının mekân içerisinde ön planda tutulduğunu gösterir. İlk dönem anlatılarında mekân, dış plastik öğelerle kurulu gözle görülmenin ötesine geçemeyen bir hâl olarak ele alınırdı. Metnin soluksuz kahramanları, mekânın nesnelerle kuşatılmamış topografyasında nefes almadan yol alırlardı. Son dönem eserlerinde mekân ve ona tutunan eşya, dikkatli bakılan, görülen, hissedilen bir mefhum haline gelir. Mekân yalın halinden çıkıp belirtme hali ekini sadece morfolojisine değil, kaderine de ekler. Şüphesiz ki her dönem, kendi metin inşasına farklı malzemelerle temel atar. Eşya ile aynileşme mes’elesi de yine dönemsel farklılık gösterir. İlk dönem eserlerinde mitin epiğin güçlü kahramanları, gücünü yer yer altındaki attan, yer yer elindeki mızraktan alırken, modern dünya kahramanları gücünü kendine sınır çizdiği nesneler ve mekânlar dünyasıyla aynileşmede bulur. Bunu da duygusal şekilde gerçekleştirir. Bir nevi eşyayla empati kurar. Kolektif bir bilinçten sıyrılan insanoğlu 395 kendi bilincini kendisi üretir, kendisi yer. Mekânların ve nesnelerin kendine bıraktığı alanda sınırlı bir dünya çizerek, kendi dünyalık çilesini doldurur. Mekân alımlamaları yapar. İkinci Yeniciler de gerek poetikalarıyla gerekse yaşama dair düşünceleriyle evi odayı kendinde açımlayarak mekân üzerinden bireysel şuura ulaşır. İçerdelik ve dışardalık mekânı asıl mekân yapar. Dışarıya taraf açılan kapı, aslında içle dışı eşitler. İçliği dışsallığa, dışsallığı içselliğe karıştırır. Herhangi bir sıfatla vasıflandırılan oda ve duvarlar, tematik olarak, genel çerçeveyle yabancılaşma, cinsellik, ölüm-diriliş, düş ve gerçek, engellenen kimlikler ve yalnızlık içindeki bireyin bunaltısı olarak belirir. Bu aynı zamanda şiirlerde mekân insan çatışması bağlamında da ironik bir dili meydana getirir. “İç mekân, bireyin yalnızca evreni değil, aynı zamanda mahfazasıdır. Bir mekânda yaşamak orada izler bırakmak demektir.” (Özbek, 2000: 96) İlk dönemlerde insan mekânında taşınabilir malzemeye sahip inşa malzemeleri, insanoğlunun yavaş yavaş duvarları güçlendirerek geliştirdiği medeniyetinde yerine daha sabitlenir ve taşıması güç malzemelerle inşa ederek zamanı da tahakkümü altına almaya başlar. Bu dondurarak yansıtma biçimleri insan psikolojisinin de üç boyutlu olduğu gerçeğini gözler önüne serer. Artık insanla birlikte zaman da mekân da izler bırakmaya başlar. “İnsanın mekânla olan ontolojik bağı, mekânı adeta insan ruhunun bir izdüşümü haline getirir.” (Şahin, 2017: 28) bu durumda bireyin mekânla olan iletişimini belirtir. Bireyin üç farklı mekânını ele alacak olursak, birincisi doğa ve tabiat, ikincisi evler ve üçüncüsü evlerin binaların meydana getirdiği sokaklardır. Bunlar bireyin bir sonraki mekâna geçtiğinde bir önceki mekânı düşünmesini sağlar ve bireye ya korunma ya da güvensizlik hissini yaşatır. İkinci Yeni şiirleri incelendiğinde mekânın güven güvensizlik problemi de bu noktada değerlendirilir. Ev, “İkinci Yeni şairleri için ‘ontik güven’ aradıkları bir içtenlik mekânı olmakla birlikte aynı zamanda huzursuzluk ve mutsuzluğu tetikleyen zorunlu bir umutsuzluk alanıdır.” (Kanter, 2013: 333) Şairlerde ev ve dışarısı, ikili ve eş değer bir özellik gösterir. İç mekânlar adeta dış yaşamla mekân bağlamında yapay bir bağlantı kurar. Bu da bu şiir evrenine sahip sanatçılarda bir çoğul anlamlar zinciri meydana getirir. Evin eşik kısmında bekleyen şairler, şiirlerdeki mısralarında evleri birebir vermelerinin yanında evlerin, “görüntü değerlerinden” (Şahin, 2016: 101) de yararlanırlar. 396 İlhan Berk, evin poetikasını çizdiği “Oda” isimli şiirde eve ait olanı açıklamakla kalmaz mekânın mimarisinin matematiğini de ifade eder. Evin özel mimarisi, ekonomik, mekânsal ve toplumsal açıdan ayrıştırıcı da olsa bu ev figürü, toplum için birleştirilmiş bir metafor hüviyeti görmektedir; “Duvar Kapı Pencere + EV Anladınız konu ev. Bir dikdörtgen (dikdörtgenin girmediği yer var mıdır?) Bir küp de diyebiliriz. Her yüzü dördül, durağan, sessiz. Bir kapalı kutu da, bütün kapalı kutular gibi de içine dönük kapalı. Yani duvarlar, kapılar ki (bilinmeyene açılırlar), merdivenler, pencereler (ki bizim görmediklerimizi görürler.) Yani odalar (ki düş üreticileridir.), sofalar, yataklar, (tinlerimizin esrik arşidükleri), Yani balkonlar (ki uzam avcılarıdır), sandalyeler, dolaplar, masalar; Yani bir kıyıya atılmış bir su kovası, bir ekmek bıçağı, bir toplu iğne Yani ilaç şişeleri, kendi halinde ağzı açık bir makas (niçin ağzı açık?), bir kurşun kalem (ki yazı kuludur.); Ve çanak çömlek, börtü böcek… Ve boşluk. Doluluk Yani odadan odaya, pencereden pencereye gidip gelmeler (hem yaşamak dediğimiz de bir yerden bir yere gidip gelmeler değil midir?) Ve evin kendisi. Ev ki ayrıntıdır. (Tanrı da ayrıntılardadır.) Susmalar, küçük sevinçler, küçük acılar, küçük konuşmalar, yalnızlıklar… Hepsi, hepsi Dünyanın bir suretine dönüştürme. Bir oto-ben Bir labirent Hiçbir yere çıkmayan, açılmayan 397 Büyük bir eğretileme: ev Ev, hemen de varsıl imgeler dünyasının kapılarını çalar. Ev, ayrıcalıklı varlık. Hep gidip geleceğimiz bir yer var: ev Ev büyük bir eğretileme: hem yanı başımızda, hem de dünyanın diğer bir ucunda. Ev, sensindir. Ev, yurdundur. Adımız bizim ev Evin kimsesi yoktur Her şey konuşur evde Merdivenler ya iner ya çıkarlar. Evde kapı ya açık ya kapalıdır. Ev, ketumdur. Dil, evdir. Zaman depolayıp yaşar ev. Ev keçiyolları besler. Ev düş yumakları dürer; çağrılıdır düşe. Büyük bir düş: Evde olmak. Ev, bilinçdışının tahtı Dünyadır ev. Evin tini Kimsenin Olmamayı Özler. Ev, yalnız kendini var sayar. Düşünde Bir akşamüstü (olarak) Dönüyor Bir Ev. Seni heceler Ev. 398 Ev, uyuyan tindir. Bağnazdır ev. Evde yaşam yiter. Yüktür her şey evde. Ev hep dışta kalmıştır. Dikeyken evler, yaşam yataydır. Evde zaman hep vardır. Elma kokar ev. Sinsidir ev. Evde kapılar gülmez. Düştür ev. Götürün beni evler! Evde pencereler konuşur. ― Ey pencereler, Söyleyin şarkınızı. Ev, sonum. Ev ki olmuş mudur? Ev ki yoktur Ev ki ölmek içindir. (Berk, Ev, s.275-294) Ayrıca, “Evin doğası sessizliktir. Odalar, sofalar, merdivenler, döşemeler sessizlik eğirir.” (Berk, Oda, s. 305). Eve dair olanı sözlük manasının ötesine taşıyan şair için ev, sadece temel anlamda barınmanın mekânı değildir. Evi çeşitli anlamlarda çoğaltan şair için ev doğumdan ölüme bir insanlık macerası ve her yönüyle insanın kendisidir. Yine “Sessizlik İster Ev” şiirinde eve dair tanımlama yapan Berk, evi odayla eş değer görür; “Ev keçiyolları yumağıdır. Bu keçiyolları besler onu. Böyle bir sessizlik, sınırsızlık saçar. Her şey de bu sessizliği dolu dolu yaşar. (Evde paylaşılan tek şey de budur. ) Odadır, ev. Bir ada (kendi halinde) Bir içe çağrı. Kapalılığa, yalnızlığa övgü. Ama biz bir evi görürüz hep. Oysa ev, seyircidir. Gezinir, yokmuş gibi yaşar. Açar kapar kapıları. Evde her şey birbiri için vardır. (Kapalılık bunu gerektirir. Oda yalnız kendisi için yaşar. 399 Her durumda düşe çekilir ev Oda hep uyanıktır. Her şeyi konuşur oda. Her şeyin de bir anlamı vardır. Hiçbir şey anlamdan kurtulmaz.) İnsan bir adadır. Oda: Bir dünya.” (Berk, Sessizlik İster Ev, s. 305). “O zaman anlatırım dedim onlara Pencere önümün niye uçtuğunu … Dönüp arkama bakmıyorum Odalar bitti çünkü, merdivenler de Dışarısı var: şurası, burası, orası.”(Cansever, Kaçışına Uğrayan Çiçek, s. 347) Modern şehir evlerinde artık, halk şiirindeki gibi, adeta evlerinin önü yoktur. Evler, Divan şiirindeki gibi saray istiaresi etrafında değerlendirilecek biçimde de yer almaz. Yeni evin önü pencerelerinin önü uçmuş bir haldedir. Yeni evlerin önü artık, “yollardır, dükkânlardır, sinemalardır, pazarlardır.” (Narlı, 2014: 166) odaların düşüşü insanın yok oluşunu hazırlar. Mekânın tümden toplu ve daha geniş halde tüketiminden ve parçalanmasından çok tek tek bireylerin sanki iş bölümü yapmışçasına parçalanması söz konusudur; “Odanın ortasında yanan petrol lambası Ve bazen, şimşeklerle aydınlanan geceler. Bacamızın üstünde duran leylek yuvası Ne güzeldi ne güzeldi masallar bilmeceler Odanın ortasında yanan petrol lambası” (Karakoç, Yad, s. 15). Geleneksel söyleyiş biçimlerini modernizm kisvesi altında sunan Karakoç, bu şiirinde oda kavramını bize dağılan bir yaşamın karşısına düzeni koyarak geçmiş ile şimdiyi değerlendirerek geçmişin kozmosunu gözler önüne getirir; “Gün günden odamın şeklini alıyorum 400 İşliyorum bu iniltili varlığı yeniden Kim bilir, duyuyorum yazgısını belki de Kuru dal parçasını içinden yiye yiye Dal olan bir böceğin O garip yazgısını Ne ölüme benzer ne ölümsüzlüğe.” (Cansever, Oda, Kirli Ağustos, s.5). Bedenini derinden duyumsayan şair için oda, “özneye dayanan ontolojik dağılmanın bedene yayılması ve başka bir zihinsel organlaşmanın önünü” (Polat, 2018: 92) açan bir mekân olarak belirir. Ne ölüme ne ölümsüzlüğe benzeyen böceğin yazgısı yine “kendini kendiyle öldüren” (Polat: 2018: 248) öznenin ifadesidir. Hayata tutunuş noktasında eylemde bulunan özne, kurduğu düzenle yine kendini tüketir. Bu da neticesi belli olmayan bir kısır döngüye dönüşür. Şairin odasıyla bütünleşmesi kendi olmayanı kendinde değiştirip dönüştürme gücüdür; “İç dünyamı ikili susmalarla bölme Şiir günlük konuşma dilimiz Kıskançlığımdan örülen bir perde Sessiz derin sonsuz yaslı duvarlar önünde Türküler içinde en şen en senin olanı söyle Boş oda kadar tedirgin tehlike kadar güzel” (Karakoç, Tahta At, s. 72-73). Bu mısralarda şair, iç dünyasıyla odayı bir etmekte iç dünyasını odaya yansıtmaktadır. Oda ve duvar burada bir metafor halini alarak duvar değil yas, oda değil tedirginlik olmaktadır. Oda aynı zamanda zaman ve mekân arasındaki ilişkiyi çift yönlü şekilde duygusal bir değere bağlar. Odalar kimi zaman oda değil de parçalardır. Çünkü parça deyince bütüne aidiyeti anlaşılır. Oysa oda kendi içinde biten bir birimdir. Bu genişleyip daralabilme imkânı hem fiziki hem de psikolojik anlamda evi ev yapan değerler bütünüdür. Öncesi olmayan bir şeyin uzantısı da olmaz, odalar içindeki boşluk da boşluğun boşluğa vurmasından başka bir şey değildir. Her şey uzantısız ve tek düzedir. Boş mekân, zihinsel ve toplumsal boşluk, toplumsal olmayanın toplumsallaşmasını sağlayan bir mekân örneğidir. Odalar, özne tarafından yaşantıya dönüştürülme isteğinin endişesi olarak toplumsaldan ziyade bireye daha yakın bir mekân seviyesinde belirir. 401 “Aşk ve keder birleştiler damarda Kalpler dolup boşaldı sevgiyle sıcak İnsanlar sokakta endişeli ve renkli Odalarda yavaş sade ve yumuşak” (Cansever, Güneşlik, s.554). Odaların, kozmosundan bahseden şair, odalara anne rahmindeki huzur ortamın dekorunu çizer. Cansever, iç hesaplaşmanın huzurunu bu şiirde odaya kaçışta bulur. İkinci yeni şairleri genelde, bir çatışma halinde yaşar. Bu içsel çatışma sonucunda çoğu kez dışarıya ait olan değerler bireyi iç mekâna sürükler. İnsan eliyle yapaylaşan kent mekânları içsel olanın doğallığına yaslar. Bu durum da içsel mekân eylemlerini meydana getirir: Oturmak, kalkmak, uyumak, pencereyi açmak vs. gibi. Bu eylemsellik durumu da odanın kendine ait yasalar bütününü oluşturur: “… Yüzümün rüzgârıyla oynuyorum arada Yüzümün rüzgârıyla… Bu ufak yolculuk değiştiriyor beni Bir koltuktan bir başka koltuğa geçiyorum mesela. Kendimi Yerlerde sürüyerekten. Yerler ki taş gibi soğuk Soğuk bir taş kabartmasına benzetiyor gövdemi … Bir başıma duyuyorum artık yalnızlığımı.” (Cansever, Oda, s. 452) Mekânı beden ölçütlerine göre dar küçük bulması, şiir öznesinin ruh halini yansıtır. Yerlerde sürüyerekten ve yerlerin taş gibi soğuk oluşu bedenin mekânı duyumsaması ve algılamasının ne kadar hassasiyet kazandığını gösterir. Mekânı burada var eden bedenin sürünme eylemidir. Mekân kurgulanırken, özellikle odalar, insanın mekân içinde hareket edebilmelerine imkân sağlayan birtakım ölçüler kullanılarak kurgulanır. Turgut Uyar da; “Evlere sığamıyoruz, öylesine büyüdü ki vücutlarımız/ve konuşmalarımız öyle büyüdüler ki peşi sıra/hani bir olup da eve taşıdıklarımız/…” mısralarında hem fiziki hem de ruhsal bir taşkınlıktan sığamamaktan şikâyetçidir. “Ev hem beden hem de ruhtur.” (Bachelard, 2013: 37). Eve sığamama sonucu, ev klostrofobik bir alana dönüşür. İnsan, bir korkuyu odaya kapatmak isterse ona olan tahakküm etme isteğinden de kaynaklanabilir. Bu durumda evin fiziki yapısı düşsel boyutta içine sığılmaz bir hal alır. “İnsan yaşadığı çevreyi, kenti, onun fiziksel yapısını anlamlandırmakta, seçmekte, 402 zihinde örgütlemektedir. Psikolojik haritalar, insanın kenti gözlemleyip kodlamasının, çevredeki düzenlilikleri ayır edici seçici bir algıyla imgeye dönüştürmesinin sonucudur. Mekânsal davranışlar, insanın mekâna ilişkin imajlarından etkilenmektedir.” (Göregenli, 2015: 17). Mekâna dair tüm hareketlenmeler şiir öznelerinin zihninde oluşun bir imajın sonucu meydana gelir. Odamın içindeki odanın dışında yaşamak, sınırlar ve çevrelenmişlik, yabancılık ve korkular üzerine temellenmiş içerdelik ve dışardalık hissinin açığa çıkarılması için duvar da bir metafor olarak kurulur. Düşünsel ve eylemsel olarak yabancılaşan birey, kuşatılmışlık içinde kendine doğru çekilir. Bu çekilme kendi kurduğu düzene yabancılaşan bireyi yine kendi kurduğu düzende öteki kılar. Bu ötekilik durumu, kendi değerlerini de yine kendinde bulundurur. Bireyden başlayan yabancılaşma topluma doğru evrilen bir yol izler. “Toplumu kendilik değerlerine öteki kılan her düşünce ya da eylem, toplumun kimliksel değerlerini parçalayan ve onu kendi ülküsel değerlerine yabancılaştıran sosyal bir çatışama durumu” (Şahin, 2013: 2313) meydana getirir. Bu değerler kümesi içinde yer alan ve bireyin kendi içine denk düşen ruh hâlleri de karamsarlık, yıkıntı ve umutsuzluk şeklinde belirir; Bakın bu şehri ben kurdum ben büyüttüm ama sevemedim Şimdi bu taşları biz çektik değil mi ocaklardan Bu asfaltı biz döktük biz onardık değil mi? Bu yapıları on iki kat yapmak bizim aklımızdı Biz kurduk istesek umursamayız ya (Abluka da burada başlıyor çünkü)” (Uyar, Büyük Ev Abluka, s. 187) Ben zamirinin içinde bizi tüm insanlığı kasteden şair, yapıları sınırları kenti insanoğlunun kendi huzuru için kurduğunu ama kendi kurduğu tuzağa düştüğünü abluka altına alındığını belirterek bir baskıdan söz eder. Yapıları on iki kat çıkmak, aşırı bölünmüşlüğü beraberinde getirir. “Kendini kurmaya çalışan bireylerin ‘ben’ ve ‘öteki ben’ inin sürekli çatışma ve kaçış halinde” (Şahin, 2017: 337) belirmesi ruhsal bir bölünmeye sebep olur. Bu bölünmüşlük de merkez ve tek olandan kopuşu beraberinde getirerek büyük bir ruhsal yıkımın nedeni haline gelir. Toplumda anarşi, bireyde şizofreniye ve yaklaşan intihara işaret eder. Kent-Doğa diyalektiğinde insanoğlu bu ikili 403 düşüncenin çatışmasını yaşar doğal olanın karmaşıklığını kendi yaptığıyla düzene ulaştırmak isteyen birey, kendi yaptığına da yenik düşer. “Odanın tam ortasında kalorifer Yiğit borularıyla geçer Utanmış ve gerekli geçer Yukarıda ısıtır aşağıda yakar” (Karakoç, Kalorifer, s. 105) Odaya eve dair olan geleneksel kurgu, modern yapı dünyasıyla ironik bir tutuma girer ve değerler küçülmesi meydana getirir. Odanın tam ortasında yer alan kalorifer bir yabancılaşmanın metaforudur. Yiğit borular tamlamasıyla şair, bir ironi meydana getirmektedir. Doğaya yabancılaşmanın söz konusu olduğu bir başka şiir olan “Pesüs” adlı şiirde de: Ve pencerelerden upuzun inşaat demirleri giriyordu içeriye Gökler kalıplı ve kalın Duruyordu bir buz dağı gibi şehrin üstünde … Odalara girdi sonra, veznedarı Heykeli, hasta kadını giderek Koltuğu, masanın altındaki kediyi – evet kediyi – Konsolla çatlak bir aynayı da dondurdu Bu böyle olunca yani evin her köşesi donmakta oldu mu? Birden örümcek düşüyordu yere, çıt diye bir ses” (Cansever, Pesüs, s. 412) Dış yaşamın inşa ediliş sürecinin ev içinde hissedildiği bu şiirde düşsel bir görüntü sunan şair mekânı buz gibi bir hale sokarak kımıldamazlık donmuşluk halini evin dört bir köşesine verir. Buz gibi olan evin içindeki doğal yaşantı durumudur. Bu doğal yaşantı durumunun sıcaklığı hâl değiştirerek şiirde yapay bir durum halini alır. “Sonra duvardan duvara çizilerek Ölü bir korkunçluğu taşıyor Sen, hey, duvarlar gibi öldürülmek 404 En yeni tam-tamları dünyamızın Ya da kendisiyle bırakılması insanın Sizi Sizleri selamlıyor işte.” (Cansever, Amerikan Bilardosuyla Penguen I, s. 137) İnsan vasfı yüklenen duvarları, şair olumsuz bir şekilde ele almaktadır. Ölüm korkusu gibi yüce bir korkuya denk düşen duvarlar, kendisiyle baş başa bırakılan bireyin yalnızlığını ele alır. Duvardan duvara çizilen ifadesi olumsuzlanan ötekileştirilen bir durumun çoğul bir duruma sokulması ve tekdüzeliği içinde barındırır. “Ödünç alıyorum seni bazen Çoğu kez geceleri Niye almayayım -kaç güz geçti- Islak kaputun gibi kokardı güzler Seni sevdiğimi unutmuşum Hilmi Bey Seni de unutmak istiyorum artık Unutmak! Ama nasıl Söz gelimi çok hızlı oynuyorum beziği İçkiyi çabuk çabuk içiyorum Her şey bir hıza dönüşüyor -çoğu zaman- Odamı giyiniyorum Odamı soyunuyorum Yerlerini değiştiriyorum eşyaların (...)”(Cansever, Manastırlı Hilmi Beye Üçüncü Mektup, Bezik Oynayan Kadınlar, s.24) “Odamı soyunuyorum.”, “odamı giyiniyorum.” İfadeleri şairin hem yaşamakta olduğu olumlu durumu tanımlar, hem de yaşamakta olduğu olumsuz durumu olumlar. Odasıyla kurulan yalnızlık bağını vurgular. Öznenin eşyaların yerlerini değişmesi de belirli bir monoton düzenin tekrar devinimli halinin göstergesidir. Edip Cansever şiirinde evler, geçmiş ve şimdiden hareketle varoluşsal sorunlar yaşayan bireylerin huzur mekânları değil, sıkıntı, bunalım, kaçış ve büyük trajedilerin mekânları olarak karşımıza çıkar. Ev yaşamına yansıyan varoluşsal sorunlar, bireylerin açmazları ve toplumsalla olan uyuşmazlıkları ekseninde dile getirilir. Bireyi toplumdan soyutlanmış olarak da gören 405 şair için birey, evinden ayrı değerlendirmediği gibi sadece eve dair olanla da bütünleşemez. Bu durum da giyinmek ve soyunmak eylemleriyle değişilen elbiselere gönderme yapmaktadır. Ödünç almak, geçmek, unutmak, eşyaların yerini değiştirmek değişim ve dönüşümün ifadeleridir. “Ev karanlık kap kacak iğne üstünde Karısı çocukları var mı yok mu belli değil Masa iskemle ocak Arama öyle şeyleri Bir sofra bir yaygı Bir sedir olsun yok mu Yok o da yok işte İğreti bir yaşayış içinde adam Duvarları yalnızlık yemiş bitirmiş Gökyüzü üstünde yıldızlar daha üstünde Kim örtsün damı duvarları kim koysun yerine” (Cansever, Şekerli Gerçek, s. 76) Bu şiirde yalnızlık, bıkkınlık ve hiçlik duygusuna sahip bireyin hayatla uyumsuzluğu söz konusu edilir. Ev içinde birey yalnız ve bir boşluk içinde yüzer. Bireyin hayat içerisindeki uyumsuzluktan doğan ve kendi sınırlarının ıstırabını çeken bireyin trajik yazgısını duyumsarız. Evdeki yalnızlık, duvarların yalnızlık tarafından yenmesi karanlık imgesiyle belirginlik kazanır. Hem bir yıkım hem bir inşa edilişin ana hatlarını belirleyen mekân bireyi gökyüzünün altında ve de yer yüzünün üstünde kendi yaptığına ait olma/olamama problemini gündeme getirir. Bu noktada bu bir güven sorununu ortaya çıkarır. “Bilin ki gitmiyorum ‘başka evlere’ artık O günden bugüne hiç çağrılmadım Kapandım kapandım kapandım Kabuklu bir deniz hayvanı gibi demin Yağmurluğumun içine Fırladım caddelere çıktım.”(Cansever, Seniha’nın Günlüğünden/IV, s. 305) Şiirinde kabuklu bir deniz hayvanı gibi kapanmak yalnızlığı ve gerilemeyi anne rahmine dönüşün yerini belirtir. Dış dünyadan çekilmiş olan özne caddelere fırlayarak yine dış 406 dünyaya açılır. Melankolik kişi; “dış dünyadan çekilirken aynı zamanda ona uyum sağlama işini biraz olsun yeniden gerçekleştirmiş olur; oysa ilksel durumu yeniden oluşturmaya yönelik bir içeriğe sahip oldukları apaçık olan psikotik kuruntular artık libido için uygun olmaktan çıkmış bulunan dış dünyayı bütün dünyaların en iyisiyle, rahim içindeki varoluşla değiştirme girişimleridir.” (Rank, 2001:67-68) Ayrıca melankolik olma durumu depresyonla ilişkilidir. Nefret depresyonun, korku da paranoid – şizoid konumun temelidir. Nefret de aynı zamanda sevgiyi de içermektedir. Depresyon bizi kurulan ilişkilerden alıkoyar. Cansever’in birçok şiirinde “oyuk” kelimesini de kullanması kabuk içi olanla eş değer bir mekân özelliği gösterir. Toplumdan yalıtılmış olmanın göstergesi olarak kabuk içinde olma oyuk içinde yer alma durumu şairi zorunlu bir eyleme itmiş gibi görülür; “Benim kiremit damlı evim artık bizimdi Kiremit damlı kırmızı evimiz, bir dağ başındaki, Ucundan tutup denize indirdiğimiz isteyince. Sardunyalar büyüttüğümüz sevgi kuleleri. Yağmurla ıslanmayan bir çarşı unuttuğumuz Vurunca duvarlara yalnızlığın çizgisi Çocukları unutan, eklemeyen güzel ev Çocukları kurtaran öldürmeyen güzel ev.”(Tamer, Kiremit Damlı Kırmızı Ev, s. 29) Tamer de bu şiirinde duvarlar yalnızlık mekânına dönüşür. İnsanların, mekân içerisinde ruhsal durumlarını veren önemli özelliklerden biri de insanın ruhsal durumunu yansıtan bedensel ifadeleridir. Hareket anlamında korkuyu kıstırılmışlığı belirten beden yönelimi aşağı olana, emniyetli olana doğru bir yönelim gerçekleştirir. Bu şiirde de özne duvarlara duvar köşelerine büzülür, dizleri çenesi düzeyinde yumularak gölgeye karanlığa ve de yalnızlığa gömülerek çocukları öldürmeyen bir ev konumuna bürünür. “Kısa bir anı, gök bulutlandı Kentin yaşlılığı tazeleniyor Suyu bardakla içen gezgin satıcı Şapkasını koydu duvara Çok uzun sürmüş yalnızlığı Soldurdu domatesleri“(Uyar, Kısa Bir Anı, s. 552) Gök bulutlanması rahmetin işareti ve tazelenmenin belirtisidir. Burada belirtilen gezgin satıcıda şapkayı duvara koyması bir nevi düşüncelerini ve aklındakileri de bir tarafa 407 bırakması durumunu ve iyice yalnızlaştığını gösterir. Uyar’ın şiir kahramanı yalnız, ince ve kendi kendine bu büyük kente gelen, evlere sokaklara çarpan özneler topluluğunu oluşturur. Oda çok sıcaktı – lâl renkli çini soba – … Nedense odasına kapandıkça Cemal Soyundukça soyunuyor Yahudi Matmazel” Hırslı bir dişi gibi (Cansever, Manastırlı Hilmi Beye İkinci Mektup, s. 254-255) Sadece görülen olarak değil algılanan bir durumda olan eşya, içsel olanın mahremiyetinde kendisini bulur. “Mekânlardaki psişik huzursuzluk ve kaygı dolu arzular, bastırılmış duyguların birer tezahürü olarak karşımıza çıkar.” (Kocakaya, 2015: 100). Bir anda tekinsizleşen mekânlar oluşuverir. Lâl renkli çini soba burada renk olarak lâl rengi, koyu vişne rengi olup hafif mora çalan bir renk olması ve hırslı bir dişi ifadesi odayı cinsel bir hazzın göstergesi konumuna sokar. Cansever’in “Ne Gelir Elimizden İnsan Olmaktan Başka” adlı şiirinde O duvarlar ki hep öyle: akasya, Erzurum, askerlik fotoğrafları /… / Kocaman evleri sanki, bir kocaman anahtarları / Bulanık bir göz gibi tam öyle gibi çok kaygan odaları / Odalarda yan yana, erinçli, hür yatmaları (Cansever, Ne Gelir Elimizden İnsan Olmaktan Başka III, s. 261) odalara ve duvarlara algısal bir anlayışla yaklaşır. Mekânsal geçişlerin kolay duvarların üzerinde yer alan fotoğrafların anılarda taze olması mekânı kocaman, hatırlanası ve odalar arası kolayca geçilebilen bir mekân yapar. “Mekâna hareket kazandırmak esneklikle mümkündür. Esnek mekânlarda mekân çok yönlü kullanmaya olanak sağlamaktadır.” (Kurak Açıcı, 2006:7). Bu da mekânı algısal yönden zengin kılar. “Sizi gördüm denizin evinde. Akşamüstleri gibi güzeldiniz. Bir balık su değiştiriyordu. Yeni yeni bunalım duvarları çıkıyorduk her gün. Sıkıntımıza giriyordu adın. Büyüttükçe: artıyordunuz. ― Gökyüzü duyuluyor dedim. Baskının sessiz ülkesine vardım. Seni yürüyorum.”(Berk, Kent, s. 292) Bireysel ya da ortaklaşa ruhsal oluşumda balık, suda duran ya da yüzen balık, cinsel birleşmeyi dile getirdiği kadar anne bedeninin iç kısmını temsil eder. Aynı zamanda “Suda yaşayan ilk canlıların dolayısıyla insanın atalarının bilinçdışı soyoluşsal bilgisini de temsil etmektedir.” (Ferenczi, 2000, 63) Suda olmak rahimiçi çıkmak ise 408 hayata atılmak olarak değerlendirilir. Sürekli su değiştirmek doğamamanın sancısını belirtir. “Bir korkusuzluk aldı yürüdü çevremizde Sen çıkardın utancını duvara astın Ben masanın üstüne koydum kuralları Her şey iste böyle oldu önce”(Süreya, Önceleyin, s. 13) Hapishane, hastane, okul gibi ortamlarda ve de bir evin en az iki kişilik mekânlarında kurallar bütünü oluşturulur. Bu kurallar ise ya duvarlarda ya da masalarda asılı durur. Şair kuralsız ve sınırsız yaşamak istemektedir. Bu durum, onu sınırlayan etkilerin uzağına götürecek ve ilişkilerinde daha özgür ortam isteyecektir. Bu nedenle korkusuzluk duygusu bu duvara utancını duvara asmayla somutlaşır. Duvara asmak eylemi bir kıyafeti gerektirir. Bu da soyunmanın işaretidir. Böylece korku da kendi iç- beninden uzaklaşacaktır. Mobilya olarak önce yatağa, sonra masa, sandalyeler, konsol ve perdelere ihtiyaç duyulur. Böylelikle uygun bir mekân hazırlanmış olur. Süreya, mekânsal anlamda kapıları ve de pencereleri cinsel duygular söz konusu olunca ardına kadar açık tutar. Böylece anlatıcı özne, sevgilisinin tüm yüzüne, gözlerine, dudaklarına ve bütün bedenine kavuşur. Bu, bütün kapıların ardına kadar açılışı olarak yorumlanabilir. “Yalnız alanlarda değil, loş odalarda da sevişilir seninle, Senin ceviz dirseklerin yalnız da ısırılır, Şatoların nemli odaları içinde gövden Dikine bir yataktır, ağır ağır açılır kadife örtüsü, Din de, ölüm de neşeli bir aşka döner içine girildikçe Sen, soyluların metresi Ve katillerin boyun çizgisi Lady Giyotin.” (Tamer, Lady Giyotin, s. 186) Ülkü Tamer, şiirlerinde odaların içinde özellikle “yatak” donatısını pek çok kez tekrarlar. Burada da verilen yatağın çarşafı cinselliğe açılan odaları cinsellikle bastıran bir özelliğe sahiptir. Cinsellik erkeklik ve dişilik kavramlarının bir araya gelerek dikey ve yatay eksende şairlerin mekân evrenini kurar. Şiirlerde geçen ve özellikle kendini iç mekânın tenha köşelerinde bulan kavramsal değerler, “erotizmi çağıran imgeler” (Şahin, 2017: 133) bütününü oluşturur. Kadını düşsel ve fiziksel evrende cinsel arzunun öznesi/nesnesi haline getirir.Utanç duvarları bir bir yıkılır. 409 “Birden hatırlıyorum sıcaktı Tuttuğu tuttuğumuz her yerlerimiz Boynumuz ağızlarımız ellerimiz Yalanda karanlık odalarda Eşit aralıklarla avunuyoruz Yetiyor.”(Uyar, İki Dalga Katı Arasında Yapacağını Şaşıran Akçaburgazlı Yekta’nın Söylediği Mezmurdur, s. 141) Cinsel duygular içerisinde eve giren özneler, evi odaya sıkıştırıp tek vücut hâline getirmişlerdir. Odalar cinselliğin bedenen yaşadığı mekân halini alır. “Hayvanlar arası ve hayvanlarla çiftleşme betimlemelerinde gözlenen o mekanikleşme ve kıyıcı eğilim, insanlığın (düşünsel, tinsel, cinsel düzlemde) engellendiği düzenin ürünüdür.” (Oktay, 2002: 77). Odalar bu noktada özgürlük alanlarına dönüşür. “Bir odada, en olağan bir odada En sade, en insanca bir odada Bir kadınla bir erkeğin bulunduğu bir odada Bir kadınla bir erkeğin Bir kadınla bir erkeğin olduğu Elleri ve omuzlarının birbirini bulduğu.”(Uyar, Hızla Gelişecek Kalbimiz, s. 330) Bu şiirde de Uyar, odaları kadın ve erkeğin bedensel anlamda birbirini bulduğu erotik bir mekân haline getirmiştir. Olağan bir oda vasıflandırmasıyla cinselliğin olağan yönüne vurgu yaparak meşrulaştırma gayretine düşmektedir. “Karanlık oda, cinsellik Aşkı duydum mu bir başıma kalıyorum Kasıklarımı ovuyorum bir güzel … Gündüzün, ama tam gündüzün oluyor bu iş Kirlerim, pis kokularım belliyken iyice Soluyup dururken, bir şeyler geçirirken aklımdan Uzanıp kalıyorum ta pencerenin dibinde. Yukarıyı düşünüyorum, bir aşağı katta oluşumdan Dört duvar, bir buz dolabı, naylona benzer bir gök Bütün o zehir gibiliği soğumuş şeylerin 410 Anlıyorum bir aşk akımıdır dolanıyor üstümde.”(Cansever, Aşkın Radyoaktivitesi, s. 97) Bu şiirde aşk, sevgi boyutundan soyutlanıp sadece cinsel istek olarak tanımlanır. Aşla birlikte verilen cinsellik odalar ve duvarlar aracılığıyla açımlar. Geleneksel kültürde bastırılan cinsel arzunun bir ihtiyaç olarak görülmesi şair için olağan bir durumu ifade eder. Şair, bu şiirinde hem bastırılanı ortaya çıkarıp somutlar hem de cinsel arzunun insandaki anlık tezahürlerini ifade eder. “Surlara işlemiş bir ölüyüz Duvarlara geçmiş bir diriyiz. Akşam eve dönen işçiler gibi” (Karakoç, Hızır, s. 234-235) İnsanın akşam eve dönen işçiler gibi ölü ve diri ikileminde verilmesi aslında insanın modern yaşam ile şehrin çalışma hayatı içinde birer yaşayan ölülere dönüşmesini gösterir. Surlara işlenen ölüm, savunması yitikleşen bir öznenin tasviri konumundadır. Duvarlara geçen diri ifadesinde de yine duvarların sağlamlığı ifade eden anlamsal değerinden yararlanılır. “Ölü bir korkunçluğu taşıyor Sen, hey, duvarlar gibi öldürülmek!”(Cansever, Amerikan Bilardosuyla Penguen I, s. 137) Ölüm sonsuzluğu yaşam ise sonlu oluşu çağrıştırır. Duvarların aşılamaz duruşu sonsuzluğu aşılır olması ölüme mahkûm olması ise, sonluluğu çağrıştırır. Şairin şiirlerinde intihar kavramının getirdiği psikolojik yıkım da söz konusudur; “Psikanalitik bağlamda intihar, thanatos ile ilgilidir. Thanatos, psikojide yıkıcılığı simgeler. Psikanalizde, kişi, bunaltıları, hayal kırıklıkları, karamsarlıları, iç ve dış çatışmaları, kopuşları, çıkmazları vb. sebebiyle intihar ve ölüm dürtülerini açığa çıkarabilir.” (Karabulut, 2013: 262) Ölüm soğuk ve karanlık olarak değdiği her şeyi değiştirir. Bu durum da şairin ölüme ve ölümün katı değerlerine karşı bakış açısını gösterir. “Ölümünü kendi bilincinde yadırgaması, ölümü bir tehdit ve ‘öteki’ görmesi” ‘(Şahin, 2017: 162) koca kent içerisinde şairi “kandan kızıl” duvarlara taşır. “O annesi tam ölürken saçlarını okşadı Bir kız sevdi, koca kenti bıkmadan arşınladı Kim derdi ki ondan böyle bir savaşçı çıkacak İçi dışı kandan beyaz, kandan kızıl duvarlar 411 Tepemizden gürültüyle geçti durdu uçaklar.” (Uyar, Karşılıklı Çekilmişti Duvarlar, s. 438) Şiirin başlığında yer alan duvarların karşılıklı çekilmesi durumu ise bize kılıç nesnesini hatırlatmakta ve kan dökme özelliğine vurgu yapmaktadır. Kandan duvar diyerek hem duvarların kana bulanmışlığını hem de kandan yapılmış olduğunu anlatarak metaforik bir anlam yüklemesi yapmaktadır. Burada aynı zamanda çekilme fiili ruha ait bir çekilme kanın çekilmesi gibi ifadeleri de hatırlatmaktadır. “Bir plak gibi dönüyor gökte mavilik Sesi aşağıda, çok aşağıda Üstünde bir duvarın. Duvarsa Dondurma yiyen bir çocuğun eli sanki, Taşmış akıyor Öpüyor toprağı kanatan nar çiçeklerini” (Cansever, Bir Plak Gibi Dönüyor Gökte Mavilik, s. 164) Burada yer alan gök, duvar, dondurma şairin dış dünyaya imgeler yoluyla bakış açısını verir. Bir plak gibi dönmek başın dolanmasını çağrıştırır. Duvarın çocuğun eline teşbihi sert sabit bir duruşu verir. “Hatırlanacak olursa tam üç gün önce soyunmuştun Bir duvarın üstünde Bir yandan yiyorsun kırmızı Bir yandan sevgilerini sebil ediyorsun sıcak İstanbul’da bir duvar. … Duvarda bir kilise İstanbul’da bir duvar, duvarda bir kilise Sen çırılçıplak elma yiyorsun.”(Süreya, Elma, s. 25) İnsanlar, mekânlarda yalnızca bedensel değil, duygusal yönlerini de barındırırlar. “Şekillerini kaybedip psikolojik korkularımızla eşleşen ıslak duvarlar.” (Altınyıldız Artun, 2014: 28). Duygulara eşlik eden birer duygu nesnesine dönüşür. Duvara sürrealist açıdan yaklaşan şair, cinselliği soyunmak, elma ifadeleriyle vererek bir çağrışım meydana getirir. Kilisenin verilmesi de dini bir özelliğe ve elmayla birlikte 412 kilisenin de incili Hz. İsa’ya çağrışım yapması bir günaha cezaya çarmıha işaret eder. Bu da şiirde duvarı bir günah nesnesine dönüştürür. “Odalardan odalara bu kadar çok geçmeler Kapıların hiç bitmeyen açılıp kapanması Kuru kan, ölü asker, ağustosböceği Gibi bir ses, bir yankı Sonra bu yankıyı birden soğutan Kurutup güne koyan bir anlam Aynalardan aynalara kırılan sigara ateşleri Ve alkol.” (Cansever, Tragedyalar III, s. 317) Odalardan odalara çok geçmeler, kapıların sürekli açılıp kapanması stabil sürekli ve sıkıcı bir durumu gösterir. Alkol ve sigaranın şiirde yer alması bohem bir yaşantının ürünüdür. Şiir öznesinin odalardan odalara geçişi, “mekânda kendini kuramama” (Şahin, 2017: 335) halini yansıtır. Kendini arama ve kendine rastlama konusunda başarılı olamaması şairi bir çatışma ortamına iter. İkinci Yeni Şiiri çevresel mekânlarla birlikte algısal mekânların da yoğunlukta olduğu bir şiir evreni taşır. Bu fiziki çevre içinde İkinci Yeni şiirinin yaşama ve şiirlere bakış açıları çerçevesinde mekânı bunun içindeki insan ve zaman kavramlarının yeri geldiğinde şairlerce nasıl bertaraf edildiği görülür. Başlangıçta kurgulanan geleneğe yaslanan mekân, Postmodern mimarinin ve de sürrealizmin olanaklarının getirdiği çok yönlü değişken, elastik bir yapıya sahip olan mekân görüntüleriyle hareketli duvarlar, “pencere önünün uçtuğu” odalar, bir yerden başka bir yere, bir zamandan başka bir zamana geçişleri sağlayan duvarlar halinde belirir. Çeşitli ruh hallerinin çekimlerinden oluşan odalar, kimi zaman dış dünyadan kaçarak sığınılacak bir yer kimi zaman da içinde barındırdığı özneleri sıkan bunaltan bir mekân halini alırken, birtakım şiirlerde bir şair odası ilham veren bir yer olarak görülür. Bir diğer odaların görünüş şekli de otel odaları biçiminde belirir yabancılaşma adı altında verebileceğimiz bu hususta genellikle geçiciliğin olduğu, köksüzleşmenin mekânı halini alır. İç mekân olan odaların içinde varlık problemi yaşayan özneler hep bu var olmanın veya olamamanın sancısını çekerler. Büyütmeye çalıştıkları bedenlerini iç mekânlara sığdırmaya çalışırlar. 413 Şiirlerde pencere mekânını; “kendi ruhsal yapısına göre anlamlandıran kahraman, yutucu ve besleyici mekânlar arasında sürekli hareket, gel-git halinde” (Şahin, 2008: 122) olması bu mekânlar arasında sıkça geçişlere imkân verir. Bu sayede pencerelerin, kapı önlerinin “ara mekân” (Şahin, 2008: 122) olarak şiirlerde yer aldığı anlaşılır. Bu bağlamda pencerelerin duvarlarla ilişkisi pencerelerin duvar açıklığı olma özelliğinden gelir. Ev ile sokak/caddenin birleştiği yer konumundadır. Bu durumda şiirlerin iç mekâna da yaslanan ama bir o kadar dış çevreye kulağını tıkayamayan şiir öznelerinin varlığını gösterir. Özellikle görme duyusunu çok iyi kullanan şairler, öncelikle pencere mekânını sonra da kapı mekânını şiirlerde sıkça ele alırlar. Edip Cansever’in, Turgut Uyar’ın genel anlamda varoluşçu yaklaşım, İlhan Berk’in yine postmodernizme yaslanan mekân algısı, gelenekle birlikte sanatını estetik seviyeye çıkaran dirilişi özellikle duvarlar olmak üzere iç mekânlar üzerinden de veren Sezai Karakoç, her şeye olduğu gibi mekânsal anlamda da muhalif bir söylem olan Ece Ayhan, Tabiat-ölüm kavramlarının şairi Ülkü Tamer, şiiri baştan ayağa cinsellik kokan Cemal Süreya, kendi üsluplarını ve beslendikleri kaynakları odalarda ve duvarlarda iyiden iyiye hissettirirler. Yabancılaşma, yalnızlık, bunalım, sıkıntı, cinsellik, ölüm ve diriliş, düş ve gerçek, engellenen kimlikler bağlamında alınan odalar ve duvarlar, kent ve doğa kavramlarının çatışmasından fazlasıyla yararlanarak arabaların, dışarının pencereler aracılığıyla içeriye kadar girdiği iç mekânlarla bir mekân eleştirine tabi tutulur. Ev içindeki döşemeler ve donatılar aracılığıyla da mesaj veren şairler kimi zaman odaların içinde ağır konsolları ve konak hayatını çağrıştırıcı ev donatılarını verse de genelde minimal seviyede bir eşya düzeni içinde tutmuşlardır odaları. Kimi zaman konak hayatının eleştirisini eşyalar üzerinden vererek konak odalarını yakıp yıkan ve konağın “kanını akıtan” kahramanlar, eski mesken biçimini eleştiriye tabi tutarken yeni odalar düzeni içerisinde de huzuru bulamazlar. Sığınacak liman arayan şiir özneleri kimi zaman perdeleri ardına kadar kapatarak cinselliğe tensele yönelirken kimi zaman da perdeleri kaldırıp bunu kamuya açmaktan da geri durmazlar. Odaların cinselliğe kapandığı kapı arkası maceralarını şiirlerinde bolca işlerler. Ölümün ve dirilişin mekânsal yüzü de kimi şiirlerde yine odalar ve duvarlar aracılığıyla verilir, ölüm zindanına açılan pencereler çok geçmeden doğum zindanına açılan kapılar halinde gün yüzüne çıkar. Karakoç’un duvarlara yüklediği diriliş muştusu ve sağlamlılık 414 durumu, diğer şairlerde zaman zaman ölümün mekânı olur. Duvar aynı zamanda çeşitli duygu biçimlerinin sergilendiği bir mekân özelliği gösterir. Son olarak, İlhan Berk’in “Ev büyük bir eğretileme: hem yanı başımızda, hem de dünyanın diğer bir ucunda.” Dediği gibi duvarların ayakta tuttuğu ev ve onu iç yaşam haline getiren odalar, metafor kullanımı noktasında zengin çağrışım değerlerine sahip olan mekânlardır. Çevresel mekân tercihlerinin yanı sıra İkinci Yeni şairlerinin mekâna bakış açısı “kişi-yer ilişkisini sorunsal açıdan” (Korkmaz, 2015: 82) aldığı için algısal olarak değerlendirilir. Kaynakça Altınyıldız Artun, Nur (2014), Sürrealizm Mimarlık – Mekân Sanatı, İletişim, İstanbul. Aristoteles (1999). Poetika, (Çev. İsmail Tunalı), Remzi Kitabevi, İstanbul. Ayhan, Ece (2013), Bütün Yort Savul’lar!,Toplu Şiirler, YKY, İstanbul. Bachelard, Gaston (2013), Mekânın Poetikası, İthaki, İstanbul. Berk, İlhan (1999), Eşik, Toplu Şiirler-I YKY, İstanbul. Berk, İlhan (2001), Akşama Doğru, Toplu Şiirler-III YKY, İstanbul. Berk, İlhan (2013), Aşk Tahtı, Toplu Şiirler-II YKY, İstanbul. Cansever, Edip (2014), Sonrası Kalır-I, Toplu Şiirler, YKY, İstanbul. Cansever, Edip (2014), Sonrası Kalır-II, Toplu Şiirler, YKY, İstanbul. Doğan, M. Hızlan (2008), İkinci Yeni Şiir, İkaros Yay., İstanbul. Frenczi, Sandor (2000), Psikanaliz Açısından Cinselliğin Kökenleri, Cem Yay., İstanbul. Göregenli, Melek (2015), Çevre Psikolojisi İnsan Mekân İlişkileri, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yay. İstanbul. Kanter, Beyhan (2013), Şiirsel Kimlikten Mekânsal Sınırlara, Metamorfoz Yay., İstanbul. Karabulut, Mustafa (2013), Edip Cansever Şiiri Psikanalitik Bir İnceleme, Öncü Kitap, Ankara. Karakoç, Sezai (2010), Gün Doğmadan, Toplu Şiirler, Diriliş Yayınları, İstanbul. Kocakaya, Sibel (2015), Mekânsal İlişki Bağlamında Ruhsal Durumlar ve Sanattaki Etkileşimi, Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, İstanbul. Korkmaz, Ramazan (2015), Yazınsal Okumalar, Kesit Yay., İstanbul. 415 Kurak Açıcı, Funda (2006), “İç Mekân Örgütlenmesinde Sınır Öğeleri: Post Modern ve Minimal Mekânlar”, Karadeniz Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Trabzon. Lakoff – Johnson, George - Mark (2005), Metaforlar, Paradigma, İstanbul. Miller, H. (1994), Rimbould ya da Büyük İsyan, (Çev.: Mustafa Tüzel), Kabala Yay., İstanbul Narlı, Mehmet (2014), Şiir ve Mekân, Akçağ Yay., Ankara. Oktay, Ahmet (2002), Metropol ve İmgelem, Türkiye İş Bankası Yay., İstanbul. Orhanoğlu, Hayrettin (2010), Sanat Eserinde İmgecilik ve Edip Cansever Şiirin’nde Gerçeküstü İmgeler, Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi, Erzurum. Özbek, Meral (2000), Walter Benjamin Okumak – III, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, Ankara. Polat. Adem (2018), İkinci Yeni Şiirinin Felsefi Kaynakları, Kesit Yay., İstanbul. Rank, Otto (2001), Doğum Travması, (Çev: Sabir Yücesoy), Ayrıntı Yay., İstanbul. Süreya, Cemal (2013), Sevda Sözleri, Toplu Şiirler, YKY, İstanbul. Şahin, Veysel (2008), “Kurmaca Tekniği Bakımından Halide Edip Adıvar’ın Handan Romanı”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 18, Sayı: 2 Sayfa: 99-126, Elazığ. Şahin, Veysel (2013), “Oğuz Atay’ın Romanlarında Toplumsal Yabancılaşma”, Turkish Studies, Volume 8/9 Summer, p. 2313-2322, Ankara. Şahin, Veysel (2016), “Yahya Kemal’in Şiirlerinde Simge Kurgusu ve Görüntü Düzeyleri”, Littera Turca, Volume:2, Issue: 4, s. 101-116), Autumn. Şahin, Veysel (2017), Halit Ziya Uşaklıgil’in “Aşk-ı Memnu” Romanında Mekân-İnsan Diyalektiği, Romanda Mekân, (Edt. Ramazan Korkmaz -Veysel Şahin), Akçağ Yay., Ankara, s.27-46. Şahin, Veysel (2017), Turgut Uyar’ın Şiirlerinde Ben ve Ötekinin Görüntü Düzeyleri, Akçağ Yay., Ankara. Tamer, Ülkü (2006), Yanardağın Üstündeki Kuş, Kırmızı Yay., İstanbul. Tunç, Gökhan (2015), “Belleğin Aynasından Şiire Bakmak: Modern Türk Şiirinde Bellek Metaforu”, Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, C. 8, s. 255-265, Nisan. Topçuoğlu, Ilgaz Özgen (1994), “Çağdaş Kent Yaşamında İnsan İç Mekân İlişkisinin Plastik Öğeleri”, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Sanatta Yeterlilik), Ankara. Uyar, Turgut (2012), Büyük Saat, Toplu Şiirler, YKY,İstanbul. 416 Trajik Karakterin Oluşumunda Melankoli ve Yas’ın Rolü: John Millington Synge’in “Denize Koşan Atlılar”ı Mustafa Zeki ÇIRAKLI1 Öznur YEMEZ2 Özet İrlandalı oyun yazarı John Millington Synge’in 1904’te yayınlanmış tek perdelik oyunu “Denize Koşan Atlılar” natüralist dramanın güzel bir örneği olduğu kadar tragedya niteliklerini önemli ölçüde barındırması ve Yunan tragedyasının adeta yeniden doğuşunu sembolize etmesi açısından da önemlidir. Oyun, Aristo’nun Poetics'te teorik açıklamasını sunduğu Yunan tragedyası unsurları açısından birçok kez irdelenmiştir. Oyunda trajik karakterin çelişki, çıkmaz ve açmazları yansıtılmış fakat bu özellikler karakterin psikolojisi açısından yeterince tartışılmamıştır. Nitekim Aristo’nun belirttiği gibi kendi içinde bütünlüğe sahip trajik eyleme dayalı bir sanatsal ifade biçimi olan tragedyanın asal unsurları olay örgüsü, karakter, söylem, fikir, mekân ve şarkı olsa da, dramatik çatışmayı doğuran ve olay örgüsünün gelişimini belirleyen asıl itki (motive)in trajik karakterin yaşadığı aydınlanma (recognition) ve ıstırap (suffrage) olduğu yadsınamaz. Oyunun güçlü kadın karakteri (yaşlı Maurya) incelendiğinde, trajik karakterden beklenen tepkileri verdiği gözlenir. Karakterin deneyimlediği kayıplar, melankoli ve yas bağlamında analiz edildiğinde yas ve melankolinin trajik olay örgüsüne nasıl hizmet ettiği ve yasın aşamaları olarak bildiğimiz ögelerin aynı zamanda anagnorisis yani aydınlanmanın (recognition) da aşamaları olduğu görülür. Bu çalışma, oyundaki trajik karakterin deneyimlediği ruh halinin analizini yaparak trajik etkinin yaratılabilmesinde bu özelliklerin nasıl kullanıldığını araştırmaktadır. Çalışma, trajik’in yas ve melankoliden beslendiğini, karakterin üst üste yaşadığı kayıpların matem sürecini kesintiye uğratarak onu kronik bir duygu durumuna ve dramatik açıdan trajik bir evren algısına hapsettiğini, bir yas süreci tamamlanmadan diğerine geçiş sebebiyle ruh halinin patolojik bir melankoliye evrildiğini, bütün bu psikolojik süreçlerin zihinsel dönüşümün (recognition) de aşamalarını imlediğini, bu ögelerin yazar tarafından trajik etkinin yaratılması yönünde araçsallaştırıldığını ve öykünün trajik bir evren alegorisine dönüştüğünü savlamaktadır. Anahtar Kelimeler: tragedya, natüralist drama, trajik karakter, yas, melankoli I've seen the fearfulest thing any person has seen… Giriş Synge’in Aran adalarında gözlemlediği insanların yaşamlarına dayalı olarak ürettiği “Deniz’e Koşan Atlılar” adlı oyunu bir başyapıt olarak bilinir. Synge bir gün bir köy evinde otururken Donegal açıklarında kayalara vurmuş bir ceset haberi gelir. Cesedin köylülerden birine ait olduğu sonradan anlaşılacak ve Synge orada kaldığı süre içinde balıkçılara ait sayısız hikâyeyle karşılaşacaktır. Nitekim bunlar arasında fantastik efsaneler de yer almaktadır. Bunlardan “The Second Sight” hikâyesi ve yine oyuna verdiği “Denize Koşan Atlılar” ismi adada duyduğu hikâyelere ve ada halkının deneyimlerine göndermedir. Köylülerle derin bir duygudaşlık yaşayan yazarın hissiyatı oyuna ‘trajik çatışma,’ ‘dramatik ironi’ ve ‘soylu ıstırap’ olarak yansımıştır (O’Brian, s. i-iii). Oyun bu nedenle birçok eleştirmen tarafından dönemin en iyi trajedilerinden biri kabul edilmiştir. Oyunun ilk baskılarından birine yazdığı önsözde O’Brian oyunun o 1 Doç. Dr., Karadeniz Teknik Üniversitesi,

[email protected]

2 Dr. Selçuk Üniversitesi,

[email protected]

417 dönem İngilizcede yazılmış trajik başyapıtlardan biri olarak görüldüğünü ve trajik kelimesinin içini tam anlamıyla doldurduğunu aktarır (ii). Kuramsal Arka Plan: Anagnorisis ve Yasın Beş Aşaması Trajik, çelişkiden doğar. Körlükten ışığa, bilgisizlikten bilgiye, uykudan uyanıklığa ya da cehaletten farkındalığa geçiş olarak tanımlanabilecek olan anagnorisis (farkındalık) kavramı trajik çelişkinin asal unsurlardan biridir (Aristo, 13). Çelişkinin kahraman tarafından farkına varılması ve buna rağmen eylem ya da tutumunu değiştirmemesi/değiştirememesi trajik durumu tam olarak belirginleştirir. Kahramanın yaşadığı çelişki çoğunlukla doğa ya da yazgı karşısındadır. Dolayısıyla, Yunan tragedyasında belirleyici olan şey kahramanın bir kusurundan çok, doğa ve yazgıyla çatışmasından doğar. Kahramanın farkındalığı trajik düşüşü engelleyemez. Trajik karakterin hiçbir seçimde bulunamama ya da hangi seçimi yaparsa yapsın kaybın mutlak olma hali trajik durumun tam olarak doğduğu noktadır. Farkındalık canlı ya da cansız herhangi bir nesne ya da olay dolayımında gerçekleşebilir. Fakat asıl önemli olan, Aristo’nun da vurguladığı gibi, kahramanın farkındalığıdır (13). Bu farkındalık hikâyenin bütün akışını tersine çevirir (reversal). Korku ve acıma duyguları kahramanın yaşadığı anagnorisis (farkındalık ve aydınlanma: recognition) ile daha da depreşir çünkü farkındalık ve aydınlanma trajik çelişkiyi ve ‘çelişme durumunu’ ortadan kaldırmaz. Bir başka deyişle tersine dönen ya da değişen şey, olay ve eylemlerden çok olay örgüsü ve bakış açısıdır. Anagnorisis trajik durumun dışlaşmasında ve olay örgüsünün trajik seyir kazanmasında önemli aşamalardan biridir ve olay örgüsünde kahramanın çelişkiyi fark ettiği ân’a işaret eder. Aristo, anagnorisis ile bilme arasında bir çizgi çizer ve aydınlanmanın iki bilinç arasında ortaya çıktığına işaret eder. Aristo bu çift taraflılık üzerinde özellikle durur (13). Bu iki taraflılık karakterler arasında olabildiği gibi trajik yazgı ile kahraman, doğa ile insan, Tanrılar ile karakter arasında da mevcuttur. Oyunun en kritik noktasında (climax) aydınlanmayı tetikleyen bir olay gerçekleşir ve sonrasında karakterde trajik düşüş başlar, izleyici tarafında ise katharsis yaşanır. (Abrams, 212). Korku aydınlanmanın başlayacağı ya da gerçekleşeceği âna kadar tırmanırken kritik uyaranın ortaya çıkmasıyla karakter kendine ve evrendeki yerine dâir salt bilgilenmeyi aşan bir şuur çatlaması yaşar. Söz gelişi Poetics’te verilen örnekte Orestes Iphigenia’nın yolladığı mektup ile onun kim olduğunu anlar. Iphigenia da daha sonra mektubu yolladığı kişinin Orestes olduğunu anlayacaktır. Bu aydınlanma olay örgüsünü tersine çevirir ve trajik düşüş başlar. Yine Oedipus örneğinde bir habercinin gelerek Oedipus’a doğumuyla ilgili sırrı söylemesi, bunun üzerine eşi olan kraliçenin aynı zamanda annesi olduğunu, geri döndürülemeyecek biçimde bir katil ve günahkâr olduğunu anlaması ve bütün hayatının allak bullak (reversal) olması güzel bir örnektir. Modern bir örnek ise, Chekhov’un “Cherry Orchard” (Vişne Bahçesi) adlı oyunundan verilebilir. Lyubov Andreyevna karakterinin doğup büyüdüğü, en güzel yıllarının geçtiği vişne bahçesinin aslında satılmış olduğunu öğrenmesi onun için bir aydınlanma ânıdır ve tıpkı Aristo’nun işaret ettiği gibi “ıstırap” ile karışık peripeteia yaşanacaktır. Dolayısıyla, anagnorisis (aydınlanma, recognition) ile peripeteia (düşüş, reversal of fortune) bir birine eşlik edebilir (Aristo, 9-13-14). Yunan tragedyasının natüralist tiyatro bağlamında yeniden üretilmesi olarak değerlendirilebilecek bazı modern örneklerde yazgı ile çelişen trajik karakterin 418 deneyimlediği anagnorisis bir ân’dan çok bir sürece işaret edebilir. Böyle durumlarda aydınlanma tek bir uyaran ile değil, tekrarlanan bir uyaran dizisi ile sağlanır. Trajik karakterin ‘kim olduğu’ ve ‘kendisinin yazgı karşısındaki konumu’ hakkında farkındalığının süreç içinde arttığı ve aydınlanmanın bu süreç sonunda gerçekleştiği söylenebilir. Her kayıp (ölüm) farkındalığı artıran bir öge ve kayıplar dizisi ise aydınlanmayı sağlayan unsurlardır. Yazgı karşısında teslim olmayan ve kaderini kabullenmeyen trajik bir karakterin yaşadığı aydınlanma süreci Freud’un ‘kayıp ve yasın evreleri’ ile koşutluk gösterebilir. Yas (mourning) kavramı Aristo’nun bahsettiği farkındalığı takip eden “acı çekme” sahnesine benzese de ondan farklıdır. Nitekim Synge’in oyununda ‘acı’ aydınlanma sürecinin bir sonucu değil parçasıdır ve dışa vurumu Aristo’nun işaret ettiği gibi “sahnede yakıcı bir azap içinde ölmek” (13) değil yazgı karşısında dimdik durmak olarak ortaya çıkar. Trajik karakter bu aşamada kendisinin trajik kusuruyla ya da doğa ve yazgı karşısındaki uyumsuzluğuyla yüzleşir. Doğa ve yazgıyla çelişmek de son tahlilde bir trajik kusur olarak değerlendirilebilir çünkü trajik karakter yazgıya boyun eğmek ve kadercilik yerine yenilse de boyun eğmemeyi tercih eder (Maurya karakterinde görüleceği gibi, yazgıya beni yenebilirsin ama boyun eğdiğimi görmeyeceksin derken bu durumu resmeder). Kendisinin kim olduğuna dair aydınlanma yaşadığı bu ân aynı zamanda doğa, toplum, yazgı ve Tanrı karşısındaki konumu hakkında bir aydınlanma ve değiştirilemeyecek çelişkinin farkına varış ânıdır. Bu ân’dan sonra artık öykü çözülmeye, kahraman da kaçınılmaz sona doğru yaklaşmaya başlar. Freud’un “Yas ve Melankoli” başlıklı makalesinde yas ve melankolinin ‘kayıp’tan kaynaklandığı belirtilir. Freud yası “sevilen bir kişinin ya da memleket, ideal, özgürlük gibi soyut değerlerin kaybına verilen tepki” (Freud, 153) olarak tanımlar. Yasın, kişinin hayata karşı takındığı tavrı etkilediğini söyleyen Freud’a göre, patolojik kökenli melankolinin aksine, belli bir zaman sonra yasın sebep olduğu keder yerini dinginliğe bırakır. Yasın belirtileri ise “yoğun bir acı veren keder, dış dünyaya ilginin azalması, sevebilme yetisinin kaybı, eylemde tutukluluk ve kendini suçlama ve eleştirme” olarak sıralanabilir (153). Yas tutan birey, yeni bir arzu nesnesine uyum sağlamakta sorun yaşar. Bunun sebebi aslında kaybettiği kişinin yerinin alınmasından rahatsızlık duymasıdır. Kaybettiği kişiyi hatırlatmayan her şeyden özellikle kaçar. Matem benliği öyle kuşatır ki kişi başka hiçbir şeyle ilgilenemez duruma gelir. Arzu nesnesinin artık yaşamıyor olması bireyin ona karşı duyduğu bütün sevgiyi başka bir şeye yönlendirmesi gerektiği anlamına gelir ve matemli kişi buna karşı amansız bir mücadele verir. Gerçeklerle yüzleşmeyi erteleyen matemli, zaman alsa da ve kaybettiği nesneyi aklından çıkarmasa da iyileşir ve yas süreci sona erdiğinden tekrar özgürleşir. Yasın beş evresi vardır: Bu evreler inkâr, öfke, pazarlık, depresyon ve kabullenmedir. Ross ve Kessler’e göre, tıpkı yaşamlarımız gibi kayıplarımız da matemimiz de özgündür. İnkâr, kaybı atlatmanın ilk evresidir; bu evrede dünya anlamsızlaşır ve katlanılmaz bir hale gelir. Yazgı karşısında konumunu fark eden özne, yaşadığı şokun etkisiyle ya uyuşur, ya da isyan ve inkâra yönelir. Nasıl tepki vereceğini, kayba dayanıp dayanamayacağını ve niçin dayanması gerektiğini sorgular. Sıradan karakterler günü kurtarmaya çalışırken iyileşmeye başlarken trajik karakter için bu yeni durum sorgulamanın başlamasına işaret eder. Sıradan karakterler kaybı kabullenip iyileşmeye başlar fakat trajik karakter gittikçe daha hastalanır. Trajik ile melankolinin yakınlığı buradan doğar çünkü her ikisinde de kayıp telafi edilemez. 419 İkinci evre öfkedir. Öfkenin derinindeyse acı vardır. Karakter öfkeyi yaşamaktan ziyade bastırmaya çalışır. Öfke aslında nesneye duyulan sevginin ve inancın göstergesidir. Sıradan karakter öfkeyi nesneye ve doğaya, trajik karakter ise yazgıya ve Tanrı’ya yöneltir. Nesne sevginin, Tanrı inancın muhatabıdır. Öfke evresinde sıradan karakter öfkeyi bastırmak ve kontrol etmek istedikçe dışa vurur, trajik karakter ise öfkesini bastırmaya çalışmaz aksine onu köpürtür, köpürttükçe de öfke dibe çöken bir taş gibi yüreğine oturur. Boğazı düğümlenir, konuşamaz olur. Yazgıyı tanıdıkça kendi rolünü anlar, anladıkça sorgulaması artar. Üçüncü evre olan pazarlık evresindeyse, karakter kaybı deneyimlememek için her şeyi yapmaya hazır hisseder; keşkeler dilinden düşmez. Acıyla, kayıpla yüzleşmemek için çabalar. Geçmişi tekrar tekrar yaşayarak olmuş olanı nasıl düzeltebileceğini düşünür. Eğer dua ediyorsa sıradan karakterde tövbe ve pişmanlık sözleri; trajik karakterde umut ve beklenti ön plana çıkar çünkü Trajik karakter yaşamın anlamını, yazgının hikmetini yitirmiş olacağına ihtimal vermek istemez. Dördüncü evre depresyon evresidir. Sıradan karakter bu evrede depresyona girer ve geçmişe dönerken, trajik karakter ise delirir ve yazgının şifresini kurcalamak ister; geleceğe yönelir. Karakter bu evrede çaresiz ve boşluktadır. Yaşamdan kopar, kedere kapılır, yalnız devam etmeye çalışırız. Gerçi devam etmenin, yaşamanın artık bir anlamı kalmamıştır. Son aşama kabullenme aşamasıdır. Sıradan karakter bu aşamayı öğrenilmiş çaresizlik olarak yaşarken trajik karakter istiğna ve özgürleşme olarak yaşar. Kaybedilen nesnenin fiziksel olarak var olmayacağını ve bunun sonsuza dek sürecek bir gerçek olduğunu kabullenir. Hoşuna gitmese de bu gerçekle yaşamayı öğrenecektir, artık sevdiklerinin yer almadığı bir dünyada yaşadığını kabullenecektir. Sıradan karakter zamanla geçmişi yaşatmanın mümkün olmadığını, her şeyin sonsuza kadar değiştiğini, bu yeni yaşama uyum sağlamamız gerektiğini öğrenirken trajik karakter için iyileşme söz konusu değildir. Kaybettiğimiz kişinin rolünü başkasına veremez, yazgıyı kabullense de onaylamaz, kaybı yoksunluğa, yas melankoliye dönüşür. Sıradan karakterde suçluluk ve teslimiyet, trajik karakterde ise suçlama ve ironi göze çarpar. Analiz: Öğrenilmiş Çaresizlik versus Özgürleşme İrlanda’nın batısındaki Aran adalar grubunda yaşayan, kıt kanaat geçimlerini sağlamaya çalışan ve bunun için sık sık fırtına ve aniden yükselen gel-gitlerle mücadele ederek denizi ve dar boğazları aşmak zorunda kalan bir ailenin hikâyesini konu edinen “Denize Koşan Atlılar” modern bir tragedya ve Yunan tragedyasının Natüralist bağlamda yeniden üretilmesi olarak görülebilir. Sırasıyla kayınpederini, eşini ve altı erkek çocuğunu denize kurban veren yaşlı Maurya teyzenin yazgı karşısındaki duruşu diğer kadın karakterlerin öğrenilmiş çaresizliğinden çok farklıdır. Oyundaki trajik kahraman Arthur Miller’ın işaret ettiği gibi sınıfsal olarak sıradan biridir fakat doğuştan soylu ve yüce (nobility, dignity) bir karaktere sahiptir. Arthur Miller’a göre bütün trajik karakterler mevcut durum ve konumlarını yadsır ve doğuştan getirdikleri soylu bir onur (dignity) mücadelesi verir (1-3). Ancak tıpkı Yunan tragedyasında olduğu gibi, Maurya’nın trajik öyküsünde eyleme geçme ya da seçim yapma olanağı yoktur. Özne eylemsizlikle sınanmaktadır. Bu, yansıtılan çaresizliği kabullenmemesi, kayıplarının onu özgürleştirmesi ve yazgı karşısında teslim olmamasından anlaşılabilir: “Cathleen: Su gibi gencecik adamların yazgısı mıdır atları denize sürmek ve hep aynı şeyi sayıklayıp duran yaşlı bir kadına kulak vermek?” (Synge, 5). 420 Bu açıdan değerlendirildiğinde, öncelikle yaşlı Maurya’nın yaşadığı deneyim Freud’un da vurguladığı gibi kaybın sebep olduğu patolojik bir yastır. Maurya, “yoğun ıstırap ve keder, dış dünyaya ilginin azalması, sevebilme yetisinin kaybı, eylemde tutukluluk ve kendini suçlama ve eleştirme” gibi yas semptomlarını sergiler. Normalde yas patolojik değildir ancak arka arkaya yaşanan yaslar Maurya’da yasın melankoliyle birlikte ortaya çıkmasına yol açmıştır. Bununla birlikte yaşlı Maurya’nın art arda deneyimlediği kayıplar (uyaran dizisi) matem tutmasına sebep olur. Kaldı ki Maurya trajik bir karakterdir ve bilinen anlamda bir iyileşmeyi kabul edemez. Aksine, yazgıyla çelişkisi yaşadığı kayıplar dile getirildiğinde daha da belirginleşir. Maurya’nın acıdan çıldırdığı kendi kendine sayıkladığı sahneler unutulmazdır: “Sheamus ve babası vardı, gittiler… tabii onun babası da aynı şekilde… hepsi de gecenin karanlığında kayboldu, geride tek iz, işaret… tek bir çöp bile bırakmadan… sonra Pach boğuldu aynı sularda…” (Synge, 17) Bütün bu ölümler adeta doğa ve yazgının karakterin evrendeki yerini hatırlattığı işaretlerdir. Bu aşamada aydınlanma süreci devam etmektedir. Nitekim karakter henüz ironi moduna geçmemiştir. Yaşadığı kaybı tarif etme, resmetme aşamasındadır. Kendisini ve yazgıyı böyle tanıyacak, çelişkiyle böyle yüzleşecektir: “İşte şurada kucağımda Bartley ile otururken aldım [Pach’in ölüm] haberini. Dizlerimin üzerine çökmüş vaziyette önce iki, sonra üç sonra dört kadının içeri süzüldüğünü gördüm… mıh taşı gibi durup bir birlerinin yüzüne bakıyorlar ama hiçbir şey konuşmuyorlardı. Kafamı kaldırdım baktım ki arkalarından gelen erkekler var, kırmızı bil yelken bezi parçasında bir şey taşıyorlardı, bez ıslaktı, o kurak günde damlalar kapının eşiğinde ıslak lekeler gibiydi” (Synge, 17). İlk uyaran (ilk oğulun ölümü) karakterin aydınlanma sürecinde önemli bir yer tutar. Atalarının başına gelen oğullarının da başına gelmeye başlamıştır. Bu aşama yazgının nesne kaybı dolayımında kendini hatırlatmasıdır. Belki aydınlanmanın başladığı bu ilk uyarıda, yazgı karşısındaki mutlak edilgenliğini kavraması mümkün olamamış ancak yazgının varlığını nesnenin kaybıyla birlikte idrak etmiştir. Bu sebeple kayıpların birden fazla olmasının ve birbirini takip etmesinin ona iyileşme imkânı tanımadığı, çevresinde kaybettiklerinin rolünü verebilecek kimse de kalmadığından yazgı karşısındaki konumunu sorguladığı ve yazgısıyla apaçık bir çelişki yaşadığı görülür. Bu durum yaşadığı kederin şiddetini arttırır. Bir yasın evreleri tamamlanmadan diğer yas başlar. Oyunun en başında kızları denizde bulunan cesedin oğlu Michael’a ait olduğunu gizlemeye çalışsa da Maurya onun Michael olduğundan emindir; bu, onun aydınlanma sürecinin başladığına bir işarettir. Bartley kapıdan çıkıp giderken kapıda gözyaşlarına boğulur: “İşte o da gitti… Tanrı acısın bize, bu onu son görüşümüzdü” (Synge, 7). Fakat trajik bir karakter olarak Maurya kızları gibi kaderci değildir. Ekmek yapmaya, ev işlerine koşturmaya, kek pişirmeye devam eden kızlardaki öğrenilmiş çaresizlik Maurya’da gözlemlenmez. Evin geçimini sağlayan erkeklerin denizle mücadele etmekten başka ekmek kapısı yoktur; hayatını kaybeden büyükbabaları, babaları ve dört kardeşi gibi onları da bekleyen son aynıdır ve Maurya böyle olacağını zaten başından beri biliyordur (recognition). Michael’ın cesedi denizden henüz çıkarılmışken at pazarına giden oğlu Bartley’nin arkasından “şimdi gitti ve hava karardığında geriye hiç oğlum kalmayacak” (Synge, 7) demesi yaşadığı kederin boyutunu gözler önüne serdiği kadar aydınlanma sürecinin artık tamamlanmaya başladığını göstermektedir. Michael’ın ölümü daha çok tazeyken ve yası tamamlamamışken başka bir yasla sınanmaktan korkması içine düştüğü ruhsal yıkımın göstergeleridir ve bunu “mezarını arayan yaşlı bir kadınım ben” diyerek belirtir. “Dünyada yaşlılar ölür ve oğullarıyla torunları için bir şeyler bırakırken kapana kısıldığımız şu yerde gençler ölüp geride yaşlıları bırakıyor” der (Synge, 8). 421 Yaşadığı trajedi sevdiği insanların kayıplarıyla katlanmıştır ve içine düştüğü ruh hali kronik bir matem ve melankoliye dönüşmüştür. Kaybettiği her fert için, Ross ve Kessler’in de belirttiği gibi, beş aşamadan geçmiş ve bu döngü hiç sona ermemiştir, çünkü her kayıp hayatta kalan diğer kişiyle telafi edilmeye çalışılmış ve yerini alamadan, almaya fırsat kalmadan yeni bir kayıp yaşanmıştır. Yaşadığı kayıplar Tanrı’ya ve yazgıya inancını da sarsmıştır. Kızı Nora’nın “Rahip, Yüce Tanrı onu oğulsuz bırakıp perişan etmez, dememiş miydi” (Synge, 16) ifadesi trajik karakterin yazgı ile çelişkisine işarettir. Bu durum ayrıca, hiçbir kaybın tam olarak aşılamadığını ve iyileşilemediğini açığa vurmaktadır. Maurya aydınlanma sürecine eşlik eden her bir yas döngüsünü bir başka kayıpla yarıda keser. Yas ve aydınlanmanın her aşamasına bir evlat kurban vermiş, her iyileşmeye bir bedel ödemiştir. İnkârı büyük oğlu Stephen’la, öfkeyi Shawn’la, pazarlığı Sheamus’la, depresyonu Patch’la, kabullenmeyi de Michael ve Bartley’nin kaybıyla yaşamıştır. Döktüğü gözyaşı ve ağlama bir motif olarak ele alındığında, yazgıyla çelişmenin bir işareti bir yönüyle pazarlık simgesi olarak okunabilir. Tablo 1: Yas, Melankoli ve Aydınlanmanın Evreleri Evreler Kayıp Aydınlanma Evreleri Belirteçler İnkâr Michael Belirsizlik (Ignorance) Umut: Tabut için tahta almış çivisini almıyor Öfke Stephen, Shawn Direnç (Resistance) Ağlama Pazarlık Sheamus, Patch, Michael, Beklenti (Consolence) Dua Bartley Depresyon Sheamus, Patch, Michael Suskunluk (Silence) Odaya kapanma Kabullen(eme)me Stephen, Sheamus, Pach, Tam Aydınlanma Duayı bırakma, Melankoli Michael, Bartley, Bartley (Fulfillment of özgürleşme, Özgürleşme Recognition İroni Aydınlanmanın tamamlanıp trajik düşüşün başlayacağı kritik olay Bartley’nin ölümüyle (son uyaran) yaşanır. Trajik karakter kendini daha çok dışa vurur. Artık kara haber alma korkusu sona ermiş ve kaybedecek, denize kurban verecek bir oğlu kalmadığından özgürleşecektir. Oyunun sonlarında “işte hepsi öldü; artık deniz bana hiçbir şey yapamaz. Artık güneyden gelen rüzgârlar fırtınaya dönüştüğünde gecenin bir yarısında ağlayarak dua etmeyeceğim. Diğer kadınlar ağıt yakarken ben susacağım. Artık huzura ereceğim, dinlenebileceğim. Artık uzun gecelerde korkusuz uyuyabileceğim. Yemek için sadece bir parça kurtlanmış ekmeğimiz ve kokmuş balıklarımız olsa bile. Nihayet bütün oğullarım toprağın altında birlikteler” (Synge, 18) sözleriyle bir teslimiyeti değil özgürleşmeyi dile getirir. Oyunun sonunda “Michael’ın kuzey denizinin tuzlu sularında dibinde tertemiz bir mezarı oldu” ya da “Bartley’nin çok şık bir tabutu ve derin bir mezarı olacak, insan bundan başka daha ne ister ki?!” (Synge, 21) derken kullandığı ironik üslûp onun son oğlunun ölümüyle matemini sona erdirdiğini, bu kayıpla yas sürecini tamamladığını, yazgıya yenilse de bunu kabullenemediğini gösterir. Kaybedecek bir oğlu kalmadığından artık özgürleşmiştir. Matemin yerini kronik melankoli alır çünkü trajik karakter yazgı karşısındaki durumunu nihayet tam olarak kavramıştır. Sonuç 422 Bu çalışma, İrlandalı oyun yazarı John Millington Synge’in 1904 yılında sahnenelen tek perdelik oyunu Denize Giden Atlılar adlı trajik oyununu deniz ve tragedya, kayıp ve yas kavramları açısından irdelemiştir. Oyun Natüralist dramanın güzel bir örneğidir ve Yunan tragedyasının asal unsurlarını barındırır. Çalışma trajik karakterin yazgı ile çelişki ve çatışmasını karakterin psikolojisi açısından incelemiş; trajik durum ve konumu kayıp, yas, melankoli ve aydınlanma kavramları dolayımında analiz etmiştir. Karakterin yaşadığı aydınlanma (recognition) bir süreç olarak incelendiğinde karakterin deneyiminin yasın beş evresine tekabül ettiği görülmüştür. Buna göre, yas süreci ile aydınlanma koşut olarak ilerler. Sıradan karakterler yasın sonunda iyileşirken trajik karakterin kaybı aşamadığı ve yazgıyla uzlaşamadığı görülür. Trajik durum melankoliden beslenirken melankolik yoksunluk da trajiği besler. Trajik karakterin yaşadığı kronik duygu durumu, dramatik açıdan trajik evren algısını doğurur. Özetle, bir yas süreci tamamlanmadan diğerine geçiş sebebiyle karakterin ruh hali patolojik bir melankoliye evrilir, karakter kendisinin yazgı karşısındaki durumu ve konumuna ilişkin aydınlanır. Trajik karakter kayıplardan çok olacaklara üzülür, ölenlerden çok öleceklere ağıt yakar. Bu da tam trajik karakterin yapacağı bir şeydir çünkü trajik karakteri trajik kılan önemli unsurlardan biri geçmişle değil gelecekle uğraşmasıdır. Trajik karakter gelecekle yani yazgıyla ilgilenir, yazgının alanına girer, onu sorgular, onunla çatışır ve onu değiştirmeye çalışır. Yazgı karşısında mağlup olsa da yenilgiyi kabullenemez ve onaylayıp boyun eğmez. Dolayısıyla Maurya’nın en son sahnede psikolojik terminolojide ‘kabullenme’ye tekabül eden davranış ve sözleri öğrenilmiş çaresizliği değil aksine bir meydan okumayı imler. Nihayet yazgının da sınırına geldiğini, yazgının sınırlandığını düşünerek kayıtsızlık ve meydan okuma hissi yaşar. Sürekli Tanrı’ya dua etmiş olması yazgıyı değiştirme çabası mı, yoksa dua formunda da olsa Tanrı’ya Tanrı’yı şikâyet etme edimi midir bilinemez. Ancak oyunun sonundaki belirgin ‘ironi modu’ Tanrı ile yaşadığı çelişkiyi açıkça ortaya koyar. Bütün bunlar, Maurya’nın evlatlarını kaybetse de, içsel olarak bu yazgıyı kabullenmediğini; kabullenme olarak görünen durumun Maurya nezdinde bir başkaldırı olduğunu çünkü hiçbir zaman teslim olmadığını gösterir. References Abrams, M. H. (1993). A Glossary of Literary Terms. Orlando: Harcourt Brace. Aristotle (1974). Poetics. Çev. S. H. Butcher. Online: Project Gutenberg eBook. 3 Kasım 2008. Çıraklı, M. Z. “Sıradan Bir Ölüm ve Trajik”. E-debiyat. Online: http://mzekicirakli.blogspot.com/ 10 Ekim 2019. Ferber, I. (2016). Melankoli Felsefesi: Freud ve Benjamin. Çev. Burcu Denizci. İstanbul: Sub Yayınları. Freud, S. (1917). “Mourning and Melancholia.” The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Volume XIV (1914-1916): On the History of the Psycho-Analytic Movement, Papers on Metapsychology and Other Works, 237-258. Kristeva, J. (1989). Black Sun. New York: Columbia University Press. Kübler-Ross, E. & Kessler, D. (2005). On Grief and Grieving: Finding the Meaning of Grief Through the Five Stages. New York: Scribner. Miller, A. (1949) “Tragedy and the Common Man,” New York Times, 27 February 423 1949, section 11. Online eNote. www.criticalreader.info 11.12.2019 O’Brian. (1911) “Preface”, Riders to the Sea. Online: Gutenberg Project eBook. 3 Ağustos 2008. Synge, J. M. (1911) Riders to the Sea [1904]. Online: Gutenberg Project eBook. 3 Ağustos 2008. 424 EDEBİYAT NEDİR? Nihat YAVUZ1 Edebiyat, estetik gayesi güdülerek meydana getirilen sözlü ve yazılı eserlere; söz ve yazı sanatının kurallarını öğreten ilme denilmektedir. “Bir topluma, bir çağa, ya da bir akıma bağlı, toplum ve kişi ile ilgili duygu ve düşüncelerin ürünü olan sanat eserlerinin hepsi edebiyat diye adlandırılır.” (Sarıca, 1982:9) “Kelime “davet” anlamını taşıyan Arapça “edb” [Alm. Einladen] [İng. Invite] den gelir.” (Edebiyat Ansiklopedisi, 1991:95). Sözcüğün tarihi gelişimini daha iyi kavrayabilmek için aşağıdaki alıntı verilmiştir. Edebiyat kavramı çeşitli kaynaklarda farklı tanımlarla karşımıza çıkmasına rağmen hepsinin ortak özelliği, estetik ve sanatsal boyutunu ön plana çıkarmalarıdır. Bazı kaynaklarda, bir yazının edebi nitelik taşıması için birtakım kriterlere sahip olması gerektiği vurgulanırken, bazılarında ise yazılı tüm dokümanlar edebiyat olarak nitelendirilmektedir. Geçmişte şiir, destan, tiyatro gibi türler genel olarak edebiyat başlığı altında değil, ayrı ayrı ele alınırdı. Türkiye'de de edebiyat terimi bugünkü anlamına ancak 19. yüzyılın sonlarında kavuşmuştur. “Kişioğlu yaratıldığından bu yana, çevre ve yaşadığı ortamın etkisiyle birçok olayların, davranış ve görünüşlerin karşısında duygulanmış, düşünmüş, ulaşamadıklarının özlemini çekmiş; sırası gelince de bunları söz ya da yazı halinde dile getirmiştir. Bunlardan bazıları insanlar tarafından beğenilmiş, zaman süzgecinden geçmiş değerli eserlerdir. İşte edebiyat, bu seçilmiş eserlerden söz açar. Onları şekil, öz ( muhteva ), anlatım özellikleri (üslup ve ifade) yönünden ele alır, değerlendirir” (Sarıca, 1982: 9). Edebiyat genel olarak şiir, roman, hikaye ve tiyatro gibi sözcükleri kapsayan bir kavramdır. Bu türler, sanat gayesi güdülsün ya da güdülmesin, edebiyat eserleri olarak nitelendirilmektedir. İnsanoğlu yazıyı bulmadan önce mağara duvarlarına çizdikleri resimlerle sanatla ilgilenmiş ve ritmik sesler çıkararak coşkularını dile getirmiştir. Yazının bulunmasından önceki dönemlerde yapılan edebiyata sözlü edebiyat adı verilmektedir. İlk çağlarda yaşayan insanların çizdikleri resimler vasıtasıyla onlar ve 1 Dr. Öğr. Üyesi. Çukurova Üniversitesi, Almanca Öğretmenliği Bölümü. 425 yaşayışları hakkında bilgi sahibi olabilmekteyiz. Bundan yola çıkarak sanatın bir kolu olan yazılı ve sözlü edebiyatın, duygu ve düşünce transferi olduğunu olduğunu söylemek mümkündür. Edebiyat ve sanatla ilgili tanımlar, bu kavramlarla ilgili aktivitelerin genelde maddi beklenti içerisinde, çıkar gözeterek yapılmadığını, tam aksine daha çok entellektüel yönleri bulunan insanların estetik açıdan doyurulmalarına yönelik olduğunu ortaya koymaktadır. Buradaki entellektüel sözcüğünün insanın eğitim düzeyi veya maddi durumuyla bir bağlantısı yoktur. Bu kavram, hayata farklı bakabilen duyarlı insanları birbirleriyle buluşturan bir anahtar olarak algılanabilir. Örneğin, zamanında medrese eğitimi bile almamış olan Karacaoğlan’ın şu dizelerine bakalım: “Deli gönül gezer gezer gelirsin, Arı gibi her çiçekten alırsın, Nerde güzel görsen, orda kalırsın Ben senin derdini, çekemem gönül.” (Karacaoğlan Hayatı ve Eserleri:8) Karacaoğlan ve onun gibi daha birçok ozan bizlere 17. veya daha önceki yüzyıllardan seslenmektedirler. Günümüzde halen okunmalarının sırrı nedir? Gittiği her yerde saygıyla karşılanan ve başka bir beklentisi de olmayan bu ozanlar aşk, sevgi ve doğa ile ilgili şiirleriyle halkın gönlünde taht kurmuşlardır. Tolstoy ‘Sanat Üzerine ’ başlıklı yazısında konuyla ilgili bir teoriyi şöyle dile getirmektedir: “İnsan güzeli anlatmak istemektedir. İnsanın silahı güzelliktir. Verilen emek ancak, sanatın güzeli anlatabilmesi içindir. Sanatın özelliği, insana zevk vermesi, güzel görünmesi ve çok zengin öğelerle işlenmesidir. (Tolstoy, 1992:56-57) Yukarıda sanatla ilgili verilen bilgi ve görüşler, sanatın genel özellikleri ile ilgilidir ve evrenseldir. Şiir de sanatın bir koludur. Şiir eğitimi ve öğretimi de Tolstoy’un değindiği konuya hizmet etmektedir. Her şiir bize farklı dünyaların kapılarını açmaktadır, çünkü farklı kalemlerle yazılmışlardır. Şiir öğretimi dersinde okunacak ve incelenecek şiirler değişik şairlere ait olacakları için, öğrencilerin hayal dünyalarını da genişletecektir. Örneğin her şairin aşka bakış açısı 426 farklıdır. bu nedenle öğrenci bir konuya bir çok açıdan bakabilme ve değerlendirebilme yeteneğini kazanacaktır. Şiir söz sanatlarıyla örülü bir tür olduğundan, öğrencinin konuşma gelişiminde de etkili olacaktır. Şiiri diğer edebi türlerden ayıran özelliklerden birisi de budur. Az sözcükle en etkili ifade, şiirle gerçekleştirilebilir. Bundan dolayı öğrenciler günlük hayatta okudukları şiirlerden alıntılar yaparak konuşmaları halinde, etkili bir konuşma üslubuna sahip olacaklardır. Tüm bunların yanında atlanmaması gereken bir konu da, sanatsal güzelliği doğal güzelliğe göre üstün sayan ve temel alanı sanat olan “estetik” kavramıdır. Sanatta her zaman güzeli amaç edinen estetik, doğal güzellikten çok insan elinden çıkan güzelliğe değer vermektedir. Bu güzellik her mekanda, her zamanda ve her insanda hayranlık uyandıracak bir güzellik anlayışıdır. Güzellik arayışı sadece modern insana ait bir özellik değildir. “Yaklaşık 2500 yıl önce, köleci toplumlarda, Mısır, babil, Hindistan ve Çin’de ortaya çıkmıştır.” (Frolov, 1997:150) İnsanların çok eski tarihlerden bu yana estetikle ilgilenmeleri, toplumlarda iyi ve kötü anlayışının çıkmasını sağlamıştır. Şiir, bu noktada iyiye hizmet eden ve estetik yönü ağır olan bir tür olarak karşımıza çıkmaktadır. Estetik duygular her insanda bulunmaktadır fakat farklı düzeylerdedir. Şiir öğretimi dersinde öğrenciler, düzeylerini daha da yukarı çıkaracaklardır. Estetik beğenisi gelişmiş olan insanlar her konuda güzeli aramaya yönelecektir. Bir anlamda yaşam felsefesini estetik düzlemde şekillendirme ihtiyacı hisseden insan, çirkin ve kötü olan duygularından da arınma gayreti gösterecektir. Edebiyatın İşlevi Daha önce de belirtildiği gibi edebiyat, sanat gayesi güdülerek yazılmış, tüm eserleri kapsamına alan geniş bir kavramdır. Edebi eserler çok yönlü ele alınıp incelenebilir örneğin, dil, üslup, içerik, estetik ve ahlaki değerler bakımından. Tüm bunlar eserin bir bütün olarak sanatsal değerini ortaya koyan faktörlerdir. Edebiyatın işlevi, fonksiyonu ya da görevi denildiğinde ise, onun sanatsal değerinden çok bir iletişim aracı olarak algılanması söz konusudur. Edebi eseri bir iletişim aracı konumuna sokan etmenler doğduğu milletin kültürü, dili, tarihi, sosyal ve 427 bireysel sorunları vb. konulardır. Örneğin, Güney Kıbrıs’ta uygulanan edebiyat öğretimi bu konuya iyi bir örnek teşkil etmektedir: Edebiyat bu yönüyle kendi halkıyla barışık vatandaşlar yetiştirme gayesi gütmektedir. Bunun dışında diğer milletlerin edebiyatları ile de yabancı kültürlere karşı saygılı insanlar yetiştirmek mümkündür. Geçmişle bugün arasında köprü görevi gören eserler bizleri gelenekten koparmazken, geleceğe hazırlayan eserler de, özellikle de genç nüfusu fazla olan Türk toplumunda, insanları harekete geçirebilecek büyük bir güçtür. ŞİİR İnsan duygularını en derinden ve en içten ifade eden bir edebi türdür. Şiirde en etkili ve özlü kelimeler kullanılarak hisler en güzel bir biçimde anlatılmaktadır. Tüm bunların yanında seçilen kelimelerin birbirleriyle uyumlu ve bir ahenk içinde olmaları da şiiri güzelleştiren etkenlerdendir. Şiir yazmak diğer edebi türlerden daha fazla emek istemektedir, çünkü düşünceler en kısa ve etkileyici biçimde verilmek zorundadır. Şiir, her dilde ve kültürde yazılmakta ve okunmaktadır. Her milletin şiiri kendi kültürünü yansıtması açısından önem taşımaktadır. Şiir öğretimi başta milletin kendi şairleri olmak üzere insan ruhunda dinginlik yaratan ve görüş açısını genişleten bir öneme sahiptir. Şiir öğretimi, kültürel faktörleri de kapsadığından yabancı dil öğretimine benzetilebilir. Yabancı dil öğrenen insan nasıl öğrendiği dilin kültürüne yabancı kalmıyor ısınıyorsa, başka milletlerin şiirlerini okumak da o milletlerin kültürüne yaklaşmak anlamına gelmektedir. Böylece insan, dünya insanı olmanın ilk adımını atmış olmaktadır. Geniş hoşgörü, farklı dil, din ve kültürlere karşı saygı ve insanları bir bütün olarak algılama şiir öğretiminin sonucunda ortaya çıkan olumlu hedeflerdendir. Şiirler yazıldıkları döneme göre de farklı özellikler taşıyabilirler. Toplumsal sorunlara değinme ve işlenilen diğer temalar işleniş bakımından ait olduğu edebi ekolün ( akımın ) ruhunu yansıtır. Bu özellik sadece şiirde değil diğer edebi türler için de geçerlidir. 428 Şiir öncelikle bir edebiyat türüdür. Şiiri diğer türlerden farklı kılan bir çok yanı bulunmaktadır. Şiiri en kısa biçimde “duygularımızı edebi biçimde ifade edebileceğimiz minimum sözcük topluluğu” olarak da tanımlayabiliriz. Şiir, şairin dünyasının kapılarını açar bizlere. Orada bulacağımız şeyler beklentilerimizin tam tersi olabilir, fakat şiirin büyülü sözleri sizi bir maden ocağında, bir köşe kenarında ya da karlı soğuk bir kış gecesinde soğuktan titreyen bir kuşun kalbinde saracaktır. Şiir her zaman sevgi sözcükleri içermez. Bazen bir tepki olarak da doğar. Bir insanın verebileceği tepkinin en edebi ancak en keskin ve sağlam halidir şiir. Şiir her şeyden önce sadece şiirdir. Şiirin ne olduğu konusunda birçok görüş ortaya atılmasına rağmen kimse bir noktada buluşamamıştır. Cahit Külebi “Şiir Her Zaman” isimli kitabında bu konuya şu şekilde değinmektedir: “İnsanlık tarihinde hemen bütün sanat dalları bilimden eskidir. Şiir ise, en eski sanatlardan biridir. Buna karşın, örneğin müzik, resim, tiyatro gibi hemen bütün sanatların öğreti kuralları bulunduğu halde, şiir yazmanın hiçbir kuralı yoktur. Binlerce yıldan beri şiir sanatının yeterli bir tanımı bile yapılamamıştır” (Külebi, 1985: 39). Şiiri tanımlamak zor değildir, ancak şiir duygulara seslendiği için, her insana farklı heyecanlar yaşatmaktadır. Bu nedenden dolayı şiir kişiye göre değişmektedir. Şiir hakkındaki görüşler insanların şiiri algılama yaklaşımlarına göre farklılıklar arz etmektedir. Bundan da anlaşıldığı gibi şiir her bireye farklı duygular tattırmaktadır, herkesin beklentileri farklıdır. 31 Aralık 1971’de Nobel Edebiyat Ödülü üzerine yaptığı bir konuşmada Pablo Neruda, şiir için şu sözleri sarf etmiştir: “İnanıyorum ki, şiir yalnızlık ile birliğin, duygu ile hareketin, kişinin özel dünyasının, insanın kişisel dünyasının ve doğanın gizli ilhamının eşit ölçüde katkıda bulunduğu heybetli ve kısa süreli bir iştir.” (Özyer, 1994:37) Şimdi şiir hakkında söylenmiş bu sözlere ve tanımlara bakarak şiiri kavramaya çalışalım: - Şiir, esrarlı bir ahenk ve mana sentezidir. ( Suut Kemal Yetkin ) - Şiiri, “Güzelliğin, ritimli bir tarzda, kelimelerle yaratılması” diye tanımlamak isterdim. ( Edgan Allan Poe ) 429 - Şiir, kuvvetli bir duygunun, çok ritimli bir tarzda hayali ifadesidir. ( William Wordsworth ). - Şiir hem at hem dizgindir. Atsız dizgin yahut dizginsiz at değil. ( Tristian Deréme ). - Şiir, heyecanlı ve ritimli bir dille düşüncelerin artistik ve somut bir ifadesidir. ( Theodor Walts – Dunton ). - Şiir, benliğimizi ve gerçeği yansıtan kişisel düşüncedir. ( Hegel ) - Şiir müzikle, yani yüreklerdeki en gizli noktalara nüfuz eden bir espri ile ifadesini bulan düşüncedir. ( Carlyle ). - Şiir, en iyi ve en masum düşüncelerin en iyi ve en mesut anların ifadesidir. ( Shelley ). - İçinizde olmayan şiiri hiçbir yerde bulamazsınız. (Shelley) - Şairin kullandığı sözcüklerde insanlar için çeşitli anlamlar vardır; herkes beğendiğini seçer. (Tagore) - Şiirin ilkesi, insanın üstün bir güzelliği özlemesidir. Bu ilke bir coşkunlukla, bir ruh taşkınlığında kendini gösterir. Bu coşkunluk, aklın yoğurduğu gerçeğin dışındadır. (Baudelaire) - Şiir sanatı, eksiklikleri güzelliklere çeviren bir simya bilimidir. (Aragon) - Ne masayı anlatacağım diye masa sözcüğünü kullanacaksınız, ne kuşu anlatacağım diye kuş sözcüğünü; ne de aşkı anlatacağım diye aşk sözcüğünü. (Cocteau) - Şiir olmayan yerde insan sevgisi de olmaz. İnsanı insana ancak şiir sevdirir. Şiir, insanı insana yaklaştıran şeydir. (Sait Faik) - Şiirin konuları hiç eksik olmayacaktır; çünkü dünya o kadar büyük, o kadar zengin, yaşam o kadar değişik manzaralı ki.. Hiçbir gerçek konu yoktur ki şair onu gereği gibi işlemesini bildiği andan itibaren şiirden yoksun olsun. (Goethe) Görüldüğü gibi şiir her insanda farklı duygular ve heyecanlar uyandırmaktadır. Yukarıda şiir hakkında söylenilen sözlerde şiire yönelik çeşitli bakış açıları bulunmaktadır. Kimi duygulardan, ritimden kimi heyecan, düşünce, güzellik, tutku ve biçimden söz etmektedir. 430 Bir şiir, bir kişi tarafından yazılır fakat binlerce insan tarafından okunur ve dinlenir. Şiiri okuyan ve dinleyen şiirden zevk almaya, onun tattırdığı heyecanı yaşamaya bakarken, şair şiiri meydana getiren unsurlarla boğuşmak, hem göze hem de kulağa hitap etmek için emek vermek zorundadır. Şair iletmek istediklerini ancak şiirinin etkili olmasıyla başarabilir, onun için sadece içeriğine değil aynı zamanda biçim, anlatım tarzı, içerik ve üslup gibi konulara da hakim olması gerekmektedir. Bunların her biri şiirin oluşumunda birer basamaktır. Doğan Aksan’ın bu konudaki görüşü de aynı doğrultudadır: “Şiir gerek içerik, öz gerekse söze dönüştürme, sunuluş açısından özgün, etkilemeye, duygulandırmaya yönelik, yaratı niteliği taşıyan bir söz sanatı ürünüdür.” (Aksan Doğan, 1995:8) Şiir ortaya çıktığı toplumun hem aynası hem de büyük bir kültürün, dil özelliklerinin birkaç dizeye sıkıştırılmış halidir. Yalnız unutulmaması gereken bir konu vardır ki o da dil olgusudur. Dil şiirin hammaddesidir. Şair dile hem hakim olacak hem de toplumun dilini kullanacaktır, aksi taktirde halkın soyutlandığı ve sadece belirli bir zümrenin sanatı olmaktan ileriye gidemez şiir. Dizelerde anlatılmak istenilen ne olursa olsun, ister aşk, ister ideoloji ya da bir politik tavır hiç fark etmez, mutlaka üretildiği toplumun özelliklerini yansıtacaktır. Alman şiiri de bir çok millette olduğu gibi önceleri dinsel içerikli metinlere dayandırılmış ya da bu metinler doğrudan doğruya şiirin kendisi olmuştur. 21 Mart 2005 tarihinde Dünya Şiir Günü dolayısıyla, Alman halkının şiire karşı yaklaşımını ortaya koymak amacıyla, Alman Basın Acentası’nın (die Deutsche Presse- Agentur), bir düşünce araştırma enstitüsü’ne (Meinungsforschungsinstitut) yaptırmış olduğu anketin sonuçları şöyledir:  Her iki Alman’dan birinin şiirle ilgisi çok az olmakla beraber, çok uzun zamandan beri hiçbir şiir okumamıştır;  Erkeklerin yüzde 58’i uzun zamandır hiç şiir okumamıştır;  Kadınların yüzde 43’ü şiiri pek önemsememekte, yüzde 40’ı ise güncel okuyucu konumundadır; 431  20 – 29 yaş arası gençlerin yüzde 63’ünün de çoktandır hiçbir şiir okumadığını orta koymuştur. Dünya edebiyatına Goethe ve Schiller gibi unutulmaz isimler kazandırmış olan Almanlar, şiirin tekrar önem kazanması amacıyla bir takım çalışmalar yapmaktadırlar. Bu amaçla anketler düzenlenerek sürekli halkın nabzı kontrol edilmektedir. Görsel araçların insanlar üzerindeki etkileri karşısında, edebiyat sürekli kan kaybetmekte, insanlar daha çok izlemeyi tercih etmektedir. Bir internet sitesinde çözüm olarak yeni bir form bulunması gerektiğine işaret edilmektedir: Kaynakça Aksan, Doğan (1995). Şiir Dili ve Türk Şiir Dili. Ankara: Engin Yay. Edebiyat Ansiklopedisi (1991). Milliyet Yay. Frolov, Ivan (1997). Felsefe Sözlüğü. Çev. Aziz Çalışlar. İstanbul: Cem Yay. Külebi, Cahit (1985). Şiir Her Zaman. İstanbul: Kelebek Yay. Özyer, Nuran (1994). Edebiyat Üzerine. İstanbul: Gündoğan Yay. Sarıca, M. (1982). Birinci Dünya Savaşı’ndan Sonra Avrupa’da Barışı Kurma ve Sürdürme Çabaları. İstanbul: İstanbul Ün. Yay. Tolstoy, Lev Nikolayeviç (1992). Sanat Nedir? Çev. Baran Dural. İstanbul: Şule Yay. 432 Yücel Feyzioğlu’nun Eserlerinde Göçmen İşçiler Nihat YAVUZ2 Bülent KIRMIZI3 Özet Yücel Feyzioğlu Gürcistan kökenli bir ailenin oğlu olarak 1946’da Kars’ta dünyaya gelir. 1965 yılında Kars Kazım Karabekir İlköğretmen Okulu’nu bitiren yazar Yozgat’ın Sorgun ilçesinde iki yıl kadar öğretmenlik yapar. İlk yazarlık faaliyetlerini 23 Şubat Gazetesi’nde değerlendiren Feyzioğlu daha sonra Ulus, Akşam, Cumhuriyet gibi gazetelerde yayın yapar. 1968’de yayımladığı “Sahipsizler” adlı hikâyesi ise onun Türkiye’de yargılanarak diğer birçok yazar gibi yurt dışına gitmesine neden olacaktır. 1972’de gittiği Almanya’da en büyük sıkıntısı dil bilmediği için iletişim kuramamaktır, ancak kısa sürede Almancayı öğrenerek çok sevdiği mesleğine geri döner ve Almanya’daki Türk çocuklarına dil dersleri verir. Anahtar Kelimeler: Göçmen işçiler, Almanya, gurbet, ötekileşme. Migrant Workers in Yücel Feyzioğlu's Novels Abstract Yücel Feyzioğlu was born in Kars in 1946 as the son of a Georgian family. He graduated from Kars Kazım Karabekir Primary School in 1965 and worked as a teacher in Sorgun district of Yozgat for two years. Evaluating his first writing activities in 23 February newspaper, Feyzioğlu later published in newspapers such as Ulus, Aksam and Cumhuriyet. In 1968 he published "Unclaimed" says the story of his judgment and in Turkey will cause to go abroad like many other authors. He went to Germany in 1972 and was unable to communicate because he did not speak any language, but he soon returned to his beloved profession by learning German and teaching language to Turkish children in Germany. Keywords: Migrant workers, Germany, expatriation, marginalization. GİRİŞ Yücel Feyzioğlu Gürcistan kökenli bir ailenin oğlu olarak 1946’da Kars’ta dünyaya gelir. 1965 yılında Kars Kazım Karabekir İlköğretmen Okulu’nu bitiren yazar Yozgat’ın Sorgun ilçesinde iki yıl kadar öğretmenlik yapar. İlk yazarlık faaliyetlerini 23 Şubat Gazetesi’nde değerlendiren Feyzioğlu daha sonra Ulus, Akşam, Cumhuriyet gibi gazetelerde yayın yapar. 1968’de yayımladığı “Sahipsizler” adlı hikâyesi ise onun Türkiye’de yargılanarak diğer birçok yazar gibi yurt dışına gitmesine neden olacaktır. 1972’de gittiği Almanya’da en büyük sıkıntısı dil bilmediği için iletişim kuramamaktır, ancak kısa sürede Almancayı öğrenerek çok sevdiği mesleğine geri döner ve Almanya’daki Türk çocuklarına dil dersleri verir. 2 Dr. Öğr. Üyesi, Çukurova Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Alman Dili ve Eğitimi Bölümü. 3 Doç. Dr. Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü.

[email protected]

433 Feyzioğlu’nun edebiyat çalışmaları daha çok farklı bölgeleri ve kültürleri de kapsayan birleştirici ve bütünleştirici bir özellik arz eder. Eserlerinde adeta Anadolu insanının kimliğini dokuyan yazar ulusal kimlik çerçevesinde şekillenen karakter özelliklerini yetişkinlerden çok çocuklara aktarmaya çalışır. Yazarın toplumsal değerleri yok olmaktan kurtarmak ve genç kuşaklara kültür aktarımında bulunma noktasında kendine özgü bir yöntemi vardır. Masallarında ve hikâyelerinde başkahramanı ideal insan olarak kurgulayarak, çocukların özenip kendilerini onun yerine koyabileceği biçimde tasarlar. Yazarın masal türüne karşı olan aşırı ilgisi doğup büyüdüğü Kars ilinden de kaynaklanıyor olabilir. Elektriğin olmadığı ve insanların akşamları bir evde toplanarak masallar anlatarak eğlendiği bir dönemde çocukluğunu yaşayan Feyzioğlu için bu yıllar ilham kaynağı olur. Yazarın iki romanı, üç öykü kitabı, bir oyunu, bir çeviri kitabı, bir deneme kitabı ve bir ders kitabının yanında sayısız masalı bulunmaktadır. Eserleri adil olmayı, birlik ve beraberliği öğütlediği gibi Türk gelenek ve göreneklerini telkin eden örneklerle örülüdür. Feyzioğlu edebiyatı çocukları eğitmede bir araç olarak görür ve toplumsal değer yargılarını masalları ile aktarır. Yazar kendini herhangi bir ideolojiye kaptırmadan ancak doğru bildiğini de sözünü esirgemeden konuşan hayat coşkusu olan biridir. Ona göre Anadolu insanı olarak, Almanya’dan alınabilecek kültürel özellikler vardır ve önyargılı olmadan kişi kendinde bunları harmanlayabilir. Yücel Feyzioğlu’nun Eserlerinde Göçmenlik Olgusu Feyzioğlu’nun 1985 yılında “Uğultu” ve 2000’de çıkan “Anarbay” adlı romanları ile 1994’te yayımlanan “El Malı ile Nasıl?” adlı öykü kitabı Almanya ve göçmen işçileri konu almaktadır. Yücel Feyzioğlu gerçek bir vatansever olarak, yüzyıllardır damlaya damlaya biriken Anadolu kültürünü gelecek kuşaklara aktarma yöntemleri üzerine kafa yormuş bir yazardır. Eserlerine sinen milli hissiyat, gurbet insanını hem içeriden hem de dışarıdan yaptığı gözlemler sonucunda ortaya çıkar. Yazarın içinde yaşadığı toplumla ilgili yaptığı analizler, bir öğretmen bakış açısıyla ve masalsı bir dille ifade edilmiştir. Çalışmaya konu olan eserlerde bireylerin şahsında toplumsal sorunların dile getirildiği görülür. Eserler baştan sona kadar çoğu zaman eğitsel, rehberlik eden ve bazen de groteske varan bir üslupla kaleme alınmıştır. Yazar, tüm varlığını geride bırakarak adeta cismen mekân değiştiren başkarakterlerin yanında yer alarak onlara sahip çıktığını da gösterir. Roman kişilerini, çoğunluğu temsil edecek biçimde 434 karakterize eden yazar, realist bir yaklaşım sergiler. Yapıtlarında Almanya’da yaşayan gurbetçilerin ağır çalışma koşullarını, dil problemlerini, uyum sağlama sorunlarını ve özellikle de ikinci kuşak Türklerin eğitimle ilgili yaşadıkları çıkmazları gözleme dayandırılarak dile getirildiği anlaşılmaktadır. Çalışmada göçmenlik olgusu ele alınan “Anarbay”, “El Malı ile Nasıl?” ve “Uğultu” adlı eserlerin tahlili yapılmıştır. Esasen tematik bir inceleme olan bu çalışma aynı zamanda sosyolojik bakış açısı da gerektirmektedir. Uğultu ve El Malı ile Nasıl adlı eserler I. kuşak Türklerin yaşam koşullarını, Almanlara olan mesafeli duruşlarını ve Almanca öğrenme çabalarını ele alırken Anarbay adlı eser daha çok II. kuşak Türklerin kendi öz kültürlerine adım adım nasıl uzaklaştıklarını dile getirir. El Malı ile Nasıl? adlı eserde Munis adındaki başkişinin yaşadığı olaylar groteske kaçan bir üslupla anlatılır. Kitap birbirinden farklı fakat bağlantılı olaylardan oluşmaktadır. Almanya’ya gidişi de dönüşü de maceralı olan Munis memleketinde yoksulluktan bıkmış ve çözüm arayışında olan biridir. Almanya’ya gitmeye karar verir ancak, sağlık kontrolünde verdiği idrar testinden geçemez. Sağlık kontrolünde görevli olan Almanlara neden kaldığını da soramaz çünkü Almancası yoktur. Yazar, dil bilmemenin verdiği sıkıntıları daha İstanbul’da başlatarak, Almanya’daki boyutunu gözler önüne sermeye çalışır. Munis dar bir çevreden geldiği için dedikodu olur endişesiyle herkesten saklar ve karısının altınları karşılığında yine Almanya’ya gidecek olan Münir’in idrarını alarak test için teslim eder. Burada trajikomik olan durum Münir’in kendi idrarını arkadaşına para karşılığında vermesi ve Türklerin Almanya’da işçi olabilmek uğruna katlandıkları olaylardır. Testten geçen Munis’in tek derdi Almanya’da çalışarak para biriktirmektir. Anarbay adlı romandaki Murtiz Can gibi o da maden ocağında, dış dünyadan yalıtılmış bir ortamda çalışmak zorunda kalır. Gözünü para hırsı bürüyen Munis biran önce zengin olmak, çok para kazanmak ve köyüne dönmek için toplumla kendi arasına adeta bir duvar örer. Bir gün gazete ilanlarında Türkiye’de fabrikalar kurulacağını ve bu fabrikalara ortaklar arandığına dair bir yazı okur. Bu onun için adeta geleceğe dair umut ışığı niteliğindedir çünkü aradığı fırsatı sonunda bulduğunu düşünür. Birikimini Türkiye’ye göndererek fabrikaya ortak olmak ister ancak ne var ki hiçbir şey düşündüğü gibi olmaz ve tüm parası heba olur. Ağır iş koşulları zamanla Munis’in sağlının bozulmasına neden olduğu için Türkiye’de yaşayan ailesini yanına aldırmak ister fakat bir yığın komik denilebilecek derecede problemle karşılaşır. Öncelikle ailesinin Alman vatandaşlığına geçirilmesini istediğinde 435 ondan Ren Nehri’ni yüzerek karşıya geçmesi istenir. Bu tür trajikomik olaylar eserde, Türklerin Almanlar tarafından aşağılandığı hissini vermek için kullanılmıştır. Öte yandan sağlığı bozulduğu için doktora gitmek zorundadır ancak Almancası olmadığı için Türkiye’ye gittiğimde dini ve dili bana uyan Türk doktorlarına görünürüm diyerek sürekli ertelemektedir. Sonunda doktora gitse de el kol hareketleri ve mimiklerle anlaşmaya çalışsa da doktora tam olarak derdini anlatamaz ve bu nedenle doktora tekrar çevirmenle gitmek zorunda kalır. Eserde dikkat çeken bir başka unsur da Munis’in İstanbul’a geldiğinde her yerde yabancı tabelalar görmesidir. Kendi kendine ben nereye geldim şeklinde soru yönelten Munis Pirelli, Ford, IBM, Shell, Singer, Mercedes, Fisch Restoran, Mannesmann, BMW, Höchst, Bayer ve Blaupunkt gibi isimlerin yazdığı tabelaları gördüğünde şaşkına döner. Tekrar uçağa binerek yaşadığı yer olan Düsseldorf’a dönen Munis Almanya’da gördüğü Türkçe tabelalara hayranlıkla bakar. Yazar burada Türkiye’de yaşayan insanların gurbette olmadığı ve vatan hasreti nedir bilmedikleri için bir yabancı hayranlığına tutulduklarını, Almanya’da çalışan gurbetçilerin ise hasret acısını ancak Türkçe kullanarak dindirebildiklerini vurgular. Zamanla Türkçe kelime sayısını azaltan gurbetçi Türkler aynı oranda vatana olan bağlılık ve aidiyet hissini de yok etmişlerdir. Munis’in kaldığı yurt tamamen göçmen işçilerin yaşadığı bir mekândır ve işçilerin bir araya geldiği, dertleştiği ve sohbet edebildiği bir yerdir. Yurda birden iki Alman işçinin getirilmesi ve yerleştirilmesi göçmenler arasında huzursuzluğa neden olur, çünkü bu işçilerin buraya getiriliş amacını herkes kötüye yorumlar. Ancak Almancayı yanlarında çoğu zaman sözlük taşıyarak öğrenmeye çalışan ve uzun çalışma saatleri nedeniyle toplumdan kopuk yaşayan Türk işçilerin Almancayı öğrenmelerinde yurda gelen Almanlar etkili olur. Eserde dil bilmemenin yol açtığı utanç açıkça dile getirilerek, Türk işçilerinin dil öğrenebilmeleri için Alman yetkililerinin hiçbir hazırlık yapmadığı anlaşılmaktadır. Munis sonunda köyüne dönerek muhtar olur ve arzuladığı yaşama kavuşur. Eserde Munis milyonlarca ilk nesil Türk işçisinin sembolik bir temsilcisi olarak Almancası olmayan, çalışmaktan başka hiçbir şey yapmayan ve bu nedenle sosyalleşemeyen biri olarak yansıtılmıştır. O doğduğu topraklara geri dönerek maddi sorunları olmadan huzurlu bir hayat yaşamak için gece gündüz demeden, hatta mecbur kalmadıkça yemeden ve doktora dahi gitmeden çalışan bir işçidir. Anarbay adlı roman, Almanya’da göçmen işçi statüsünde çalışan ailelerin çocuklarının simgesel bir değeri olarak çıkar okuyucunun karşısına. Maden ocağında 436 işçi olarak çalışan Mürtüz Can, diğer birçok Türk işçisi gibi Almancası olmayan ve tek gayesi çok çalışarak para kazanmak olan biridir. Çocuğunu Türkiye’de ailesinin yanına bırakarak daha rahat çalışabileceğini düşünmüştür ancak Anarbay da ne yazık ki bu düşünceye kurban giden belki on binlerce çocuktan biridir. Almanya’daki Türk aileleri uzun çalışma saatleri nedeniyle eşlerine ve çocuklarına vakit ayıramaz. Hatta çocuklar doğduktan sonra evde tek başlarına kalmak zorundadır. Tüm bu problemler anne- babaların çocuklarını Türkiye’ye ailelerinin yanına göndermelerine neden olur. Bu durum elbette aileler için katlanılması güç bir durumdur ancak çocuklar için atlatılması neredeyse imkânsız travmatik bir yaşantıya dönüşür. Aradan geçen yıllar çocukları, büyükanneye ve büyükbabaya bağlarken kendi öz annelerinden ve babalarından uzaklaştırır. Almanya’ya sonradan gelen bu ikinci nesil Türk çocukları uzun süre uyum problemi ile yüzleşerek sadece çevrelerine değil aynı zamanda ailelerine de yabancılık hissetmişlerdir. 1965 yılında Almanya’ya gitmiş bir Türk göçmen ailesinin bu konuyla ilgili yaşadıkları tecrübe dikkat çekici olduğu kadar trajiktir de. Oğulları doğduktan sonra altı aylıkken memlekette köyde yaşayan ailelerinin yanına götürülerek bırakılan çocuk, anne ve babasını beş yaşına değin görmez. Çocuk beş yaşına geldiğinde köye onu götürmek üzere gelen baba evde baş köşede otururken, çocuk büyükbabasına yaklaşarak bu yabancı adamın kim olduğunu sorduğunda, onun babası olduğu cevabını alır. Oysaki o güne değin çocuk büyükbabasına “baba”, büyükannesine de “anne” demeyi öğrenmiştir. Çocuğun büyükbabasına peki o benim babamsa sen kimsin diye sorduğunda ise, ben de onun babasıyım cevabını alır. Bu trajik olay Almanya’ya kadar farklı biçimlerde devam eder. Anarbay da babasından koparılmış bir yaban gülüdür. O köyde rahatça gezmeye dolaşmaya alışmış, kendine benzeyen arkadaşlarıyla oynamaktan zevk alan bir çocuktur. Ancak aniden Almanya’ya gönderilmesi dünyasını altüst eder. Okuldaki Alman öğretmenlerin ondan bir türlü memnun kalmaması da eserde Alman halkının milliyetçi tutumuna verilen bir örnektir. Alman öğretmenlere göre Türk çocukları dersleri kavrayamamakta ve Almanca bilgileri de üniversite öğrenimi görmeleri için yeterli değildir. Anarbay’ın hareketli kişiliği ve öğretmenlere boyun eğmeyen özgür yapısı, özellikle de Frau Licht adlı öğretmenin dikkatini çekmekte ve her fırsatta onu yermektedir. Yabancıların Almanya’da iyi bir konuma gelmesini istemeyen bu öğretmen diğer birçok Alman vatandaşını da sembolize eder. Türklerin Almanya’ya 437 adaptasyon sorunu çekmeleri, dil bilmemeleri ve bazı yabanıl davranışları ötekileştirilmeleri ve ayrıştırılmaları için yeterli bir sebeptir. Dil problemi eserde başlıca sorunlardan biri olarak yer alır ve bu sorun sadece işçilerin değil aynı zamanda Türk öğretmenlerin de içinden çıkamadığı bir problemler yumağı haline dönüşür. Elçin öğretmen, Anarbay aleyhinde konuşan Frau Licht’e cevap verememenin sancısını derinden yaşar: “Anlamadığım bir sözcük olunca ipin ucunu kaçırıyor, araya girip sözcüğün anlamını sorduğum zaman da kadını susturamıyordum. Bir düzen içinde olayın nedenlerini; nedenlerin ardındaki gerçekleri açıklayamıyor, kanıtlarını, tanıtlarını sıralama fırsatını yitiriyordum. (…). Yirmi beş yaşından sonra öğrendiğiniz bir dilde üretken olamıyor, zaten çoğunlukla izleyici kalıyorsunuz” (Feyzioğlu, 2000: 108-109). Anarbay’ın kız arkadaşı Selda ile ayrılmasının ardından art arda hata yaptığı görülür. Kendinden yaşça büyük olan Marie ile birliktelik yaşaması, onun kadın-erkek ilişkisini cinsellik perspektifinden değerlendirdiğini göstermektedir. Kars’ta geçen çocukluk yıllarından sonra Almanya’da bir değer yitimi yaşayan Anarbay, memleketine yaptığı bir gezi sırasında da güvenlik güçleri tarafından taciz edilir. Anarbay’ın böyle bir muameleye maruz kalması, Yazarın özellikle de Türkiye’nin siyasi bunalımlar yaşadığı bir döneme atıfta bulunmak istemesinden kaynaklanmaktadır. Aydın kesimin aniden yurt dışına sürülmesi nedeniyle yüzlerce yazar ve sanatçı yurdunu terk etmek zorunda kalmıştır. Kimlik yoklamasında sırasında, kimliği yanında olmaması bahane gösterilerek şiddet gören Anarbay, daha sonra adice bir davranış olan tecavüze uğrar. İntikamını almak için planlar yapan Anarbay’ı durduran dedesi olur ve intikamını kendisinin alacağını söyler. Eser dönemin özelliklerine ve siyasi konjüktürüne vurgu yapması bakımından önemlidir ve Almanya’da toplum ve öğretmenler tarafından ötekileştirilen bir Türk gencinin memleketinde daha da kötü bir muameleye maruz kalması da dikkat çekici bir ayrıntıdır. Dedesinin öldürüldüğü haberini alan Anarbay da intihar ederek hayatına son verir. Feyzioğlu, Anarbay adlı eserinde işçi sorunlarından çok ikinci nesil çocukların yaşadıkları travmalara değinir. Bunlar üstesinden gelinmesi oldukça zor sorunlardır, çünkü bu çocukların aileleri fabrikalarda çalışmaktan, sorunlara çözüm üretebilecek yetenekten yoksundurlar. Anarbay’ın arkadaşı Selda’ya, Frau Licht’in Türk çocuklarına 438 Almanlar gibi olmalarını öğütlediğini ve ancak o zaman iyi insan olabileceklerini söylemesinin ardından, arkadaşları Eray’la ilgili şunları söyler: “Eray da eve gider gitmez: Anne ben artık Alman oldum demiş. Hiç öyle şey olur mu oğlum, sen Türk’sün. Çocuk inatlaşmış: Oldum anne, ben artık Alman oldum, diye diretmiş. Bir de babana soralım, bakalım o ne diyecek? Baba gelir gelmez anne: Oğlun Alman olmak istiyor, ne dersin? Diye sormuş: (…) Babasının tepesi atmış, çocuğa bir tokat patlatarak kaşını yırtmış. Doktora götürüp dikiş attırmışlar, ertesi gün Frau Licht sormuştu: N’oldu oğlum? Bu halin nedir? Eray da yanıt vermişti: Bir Türk’ün saldırısına uğradım” (Feyzioğlu, 2000: 149-150). Yücel Feyzioğlu Anarbay adlı bu eserinde kimlik sorunsalından, dil yetersizliğine ve ötekileştirmeden yitik kabul edilen ikinci neslin problemlerine değin bir çok konuya değinerek Almanya’da yaşam mücadelesi veren gurbetçilerin sorunlarını dile getirmiştir. Çalışmaya konu olan diğer bir eserse işçilerin kapitalist sistemde din, ırk ve renk ayrımı yapılmadan aynı potada birleştiğini gösteren Uğultu adlı romandır. Diğer birçok Almanya romanlarında olduğu gibi bu eserde de, işçilerin çok çalışıp para kazanarak memlekete dönme sevdası işlenmektedir. İş kazaları sonucu yaşamını yitiren işçiler, çok çalıştığı için olumsuz örnek olanlar, gönül ilişkileri ve uyum problemleri kitapta öncelikle dikkat çeken konulardır. Türkler gibi Yunanistan’dan çalışmaya gelen Sokrat yaşça büyüktür ve bir iş kazası geçirerek ölür. Romanda bir kahramandan söz etmek yanlış olur, ancak diğerlerine göre ön plana çıkan Hasret gibi karakterler, olay örgüsünde önemli roller üstlenmişlerdir. Yazarın bu eserde özellikle vurguladığı nokta ise Almanya’daki yaşamın insan merkezli olmadığı, aksine üretim merkezli bir yapıda olduğudur. Bunun en iyi örneği ise Hasret gibi iş kazası geçiren işçilerin hızlı bir şekilde revire götürülmesi ve hiçbir şey olmamış gibi fabrikada herkesin işine devam etmesidir. Almanya her ne kadar bu işçiler için acı vatan olsa da memleketlerinde yaşadıkları yoksulluktan kurtulmanın tek yoludur ve başka bir seçenekleri de yoktur. hatta geride bıraktıkları akrabalarını da getirmenin yollarını araştırmaktan geri durmazlar. Dil problemi ise hem aidiyet getirmekte hem de uyum problemini getirmektedir. İşçiler uzun çalışma saatleri nedeniyle sosyal hayata adapte olamamaktadır. İş yerinde diğer uluslardan olan işçilerle konuşulan bir iki kelime dışında Almanca neredeyse hiç konuşulmaz. Aynı iş yerinde çalışan Alman işçilerle, iş saatleri dışında iletişim kurmak neredeyse imkansızdır. Bu nedenle esere de adını veren 439 uğultu, anlaşılmayan bir ses kirliliğine işaret eder. “Yirmi ulustan işçi çalışır, her biri ayrı bir dil konuşur, kimse kimsenin dilinden anlamazmış. Her sözcük bir uğultuya dönermiş” (Feyzioğlu, 1985: 13). Haydar, iş yerinden tanıdığı Hans’ı evinde ziyaret etmek ister ancak Almancası olmadığından arkadaşının evini bulmakta dahi sıkıntı çeker. Yazar bu noktada Haydar’ın Almanya’ya üç yıl önce geldiğini ve ilk kez bir Alman’ın evini ziyaret edebildiğini de kasıtlı olarak verir. Alman toplumunun, Türklere göre günlük yaşam alışkanlıkları farklıdır. Türkler, işten çıktıktan sonra hızlı bir biçimde evlerine yönelirken Almanlar rahatlayabilecekleri bir lokale giderek zaman geçirirler. İşçilerin ana sorunlarından biri olan dil öğrenimine eserde sık sık değinilmiştir. Türk işçiler iş yerinden geç saatlerde çıkmakta ve doğrudan evlerine gitmektedirler. Hem para harcamamak için hem de yorgunluktan dolayı sosyal hayata karışamayan Türk işçiler Almanca öğrenemezler. Ancak bazılarının bu konuda çabaları da vardır örneğin yanlarında sözlük taşıyarak bilmedikleri her kelimenin anlamına bakarlar ve buldukları sözcükleri yan yana getirerek cümle kurmaya çalışırlar. Hasret’in dil öğrenme konusundaki çabası takdire değer ancak yetersizdir. “Bir yüzüne Almanca, öteki yüzüne öz dilinde yazdığı, yazıp ceplerine tıka basa doldurduğu küçücük fişlerdeki sözcükleri okuya okuya uzaklaşmış. Başka bölümlere iş götürünce, bir kamyonu ya da treni boşaltmaya gidince hep böyle yapıyor, atacağı beş adımlık yolu bile boş geçmiyor, mutlaka birkaç sözcük ezberlemeye çalışıyormuş. Ezberlediklerini yan yana getiriyor, bir tümce kurmak istiyor, ama kurduğu tümceyle kimseye bir şey anlatamıyormuş” (Feyzioğlu, 1985: 49). Türkler yıllarca Almanya’da kalmalarına rağmen dil sorunları gerçekçi anlamda çözememişlerdir. Bu soruna Alman Devleti tarafından da bir çözüm yolu bulunamadığından bu şekilde devam etmiştir. Öte yandan ikinci nesille birlikte Almanca dil becerileri gelişmeye başlamış ancak buna paralel olarak bu kez de Türkçe dil becerileri zayıflamaya başlamıştır. Sonuç Yücel Feyzioğlu ve diğer Almanya romanları yazan yazarlar Almanya’yı Türkler için kötü, yaşanmaz ve katlanılmaz bir mekan olarak gösterme niyetiyle değil, Türklerin Almanya realitesini ortaya koymak için yazmışlardır. Dil ve adaptasyon sorunlarının başı çektiği sorunlar yumağı çocukların bakımı ve eğitilmesi, eşlerle ilgili 440 problemlerle büyüyerek içinden çıkılmaz bir hal almıştır. Toplumcu gerçekçi bakış açısıyla eser veren yazarlar, özellikle de 1980’li yıllarda kendi vatanlarından gerek sürgüne gönderilerek gerekse isteğe bağlı olarak Almanya’ya yerleşmişler ve işçileri yakından gözlemleme imkanı bulmuşlardır. Yukarıda çalışmaya konu olan eserlerde aile birleşimi, Türkler arasında ayrışma, kendi öz kültürüne olan yabancılaşma, ağır çalışma koşulları, gönül ilişkileri, ana vatanda hayal kırıklıkları işlenmiştir. Kaynakça Feyzioğlu, Yücel (1985). Uğultu. Ankara: Memleket/ Kaynar. Feyzioğlu, Yücel (1994). El malı ile nasıl? İstanbul: E Yayınları. Feyzioğlu, Yücel (2000). Anarbay. İstanbul: Pencere Yayınları. 441 Öğretmen Adaylarının Yabancı Dil Öğrenme Uygulamalarına Yönelik Görüşlerinin Değerlendirilmesi Okan SARIGÖZ244 Özet Ülkelerin teknoloji ile tanışmasıyla beraber bilgi çok hızlı bir şekilde çoğalmakta ve aynı hızla da yayılmaktadır. Bilim, fen ve teknolojideki bu gelişmeleri yakından takip edebilmek için ve farklı ülkelerde yaşayan kişilerle iletişim kurabilmek için birçok ülkede kullanılan ortak yabancı dillerden en az birisinin bilinmesi artık bu yüzyılda kaçınılmaz olmuştur. Bu nedenle ülkeler çocukluktan itibaren ya da çok küçük yaşlardan itibaren tüm öğrencilere etkili olarak en az bir yabancı dil öğretmeli ve bireyler öğrendikleri bu yabancı dil veya dilleri etkili olarak kullanabilmelidirler. Dolayısıyla yabancı dil öğrenmenin en önemli şartlarından birisi olan dil öğrenme yöntem ve teknikleri her öğretmen tarafından çok iyi ve etkili olarak bilinmeli ve yabancı dil öğrenmeye en uygun yöntemler seçilerek her bireye mutlaka bir yabancı öğretilmelidir. Bu araştırmanın amacı, öğretmen adaylarının yabancı dil öğrenme uygulamalarına yönelik görüşlerini belirleyebilmektir. Araştırmanın çalışma grubunu, 2019-2020 öğretim yılı Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi Eğitim Fakültesine bağlı farklı bölümlerde okuyan öğretmen adayları oluşturmaktadır. Araştırmada genel tarama modeli kullanılmıştır. Araştırmada öğrencilerin görüşlerini belirleyebilmek amacıyla veri toplama aracı olarak Yabancı Dil Öğrenme Uygulamaları Ölçeği kullanılmıştır. Araştırma sonucunda, öğretmen adaylarının yabancı dil öğrenmede yöntem olarak verilen ödevleri yapma, derslerde not alma, iletişim kurmaya ya da konuşmaya çalışma, kelimeleri anlamaya çalışma, seviyeye uygun hikâye kitapları okuma, basit cümleler kurmaya çalışma, film izleme ve müzik dinleme gibi etkinliklerle bir yabancı dilin daha kolay öğrenileceği gibi sonuçlara ulaşılmıştır. Anahtar kelimeler: Yabancı dil öğrenme, Dil uygulamaları, Dil edinme, Dil öğrenme yöntemleri, Dil uygulamaları The Evaluation of Teacher Candidates' Views on Foreign Language Learning Practices Abstract With the introduction of technology, information is rapidly growing and spreading at the same speed. In order to follow these developments in science, science and technology closely and to communicate with people living in different countries, it is inevitable to know at least one of the common foreign languages used in many countries in this century. Therefore, countries should teach at least one foreign language effectively to all students from childhood or from a very young age, and individuals should be able to use these foreign languages or languages effectively. Therefore, one of the most important conditions for learning a foreign language, language learning methods and techniques should be known by each teacher very well and effectively, and the most appropriate methods for learning foreign language should be selected and taught to each individual a foreigner. The aim of this study is to determine the opinions of prospective teachers about foreign language learning practices. The study group of the study consists of prospective teachers studying in different departments of Hatay Mustafa Kemal University Faculty of Education in 2019-2020 academic year. In the research, general screening model was used. In order to determine students' views, Foreign Language Learning Practices Scale was used as a data collection tool. As a result of the research, it was observed that teacher candidates were expected to learn a foreign language through activities such as doing homework given as a method of learning foreign language, taking notes in classes, trying to communicate or speaking, trying to understand words, reading story 244 Dr. Öğr. Üyesi, Mustafa Kemal Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Bölümü 442 books appropriate to the level, trying to make simple sentences, watching movies and listening to music. it is easier to learn and conclusions have been reached. Keywords: Foreign language learning, Language applications, Language acquisition, Language learning methods, Language applications 1. GİRİŞ Gelişen teknolojiler sayesinde artık dünya gittikçe küçülmektedir. Dünyanın bir yerinde üretilen bilgi anında internet sayesinde dünyanın her yerine anında yayılmaktadır. Ancak bu bilgiye ulaşabilmek için veya bu bilgiyi kullanabilmek için dünyada etkili olan, değer verilen veya yaygın olan yabancı dillerden birisini hemen herkesin bilmesi gereklidir. Ayrıca gerek ülkelerini ziyarete gelen turistlerle iletişim kurmak gerekse de yurt dışı gezilerine çıkmak isteyen kişilerde dünyanın hemen her yerinde kullanılan yabancı dillerden en az birisini bilmek zorundadır. Yaşam boyu öğrenme kriterlerine göre de bu yüzyılda her birey en az bir yabancı dil okuryazarı yeterliğine sahip olmalıdır (Sarıgöz, 2016-2019). Bir yabancı dil bilmek o dil ile ilgili sadece birkaç kelime bilmek değildir. Bir yabancı dil bilmek demek derdini anlatacak kadar, okuduğunu anlayacak kadar, derdini yazacak kadar ve dinlediğini anlayacak kadar bilmektir. Buna tüm dünyada kısaca yabancı dil okuryazarı denilmektedir. Bu nedenle her ülke tüm öğrencilerine ve yapabiliyorsa tüm vatandaşlarına en az bir yabancı öğretmeli veya öğretebilmelidir. 2. YÖNTEM 2.1 Problem Cümlesi Eğitim fakültelerinde okuyan öğretmen adaylarının yabancı dil öğrenme uygulamalarına yönelik görüşleri ne düzeydedir? 2.2 Araştırmanın Amacı Bu araştırmanın amacı; Eğitim fakültelerinde okuyan öğretmen adaylarının yabancı dil öğrenme uygulamalarına yönelik görüşlerini cinsiyet ve bölüm türü demografik değişkenlerini de göz önünde bulundurarak belirlemeye çalışmaktır. 2.3 Evren ve Örneklem Bu araştırmanın evrenini, Mustafa Kemal Üniversitesi Eğitim Fakültesine bağlı bölümlerde okuyan tüm öğretmen adayları, örneklemini ise yine Mustafa Kemal Üniversitesi Eğitim Fakültesine bağlı Türkçe Öğretmenliği, Sınıf Öğretmenliği ve Fen Bilgisi Öğretmenliği bölümü 3. sınıfta okuyan toplam 128 öğretmen adayı oluşturmaktadır. 443 2.4 Araştırma Modeli Bu araştırma; Eğitim fakültelerinde okuyan öğretmen adaylarının yabancı dil öğrenme uygulamalarına yönelik görüşlerini cinsiyet ve bölüm türü demografik değişkenlerini de göz önünde bulundurarak belirleyebilmek amacıyla yapılmıştır. Bu amaç doğrultusunda Yeşil (2018) tarafından geliştirilen ve 30 maddeden oluşan ‘Yabancı Dil Öğrenme Uygulamaları Ölçeği’ araştırmada veri toplama aracı olarak kullanılmıştır. Ölçeğin Croanbach Alpha iç güvenirlik kaysayısı 0.88 olarak hesaplanmıştır. Araştırmada ölçek maddelerinden olumsuz olan maddeler ters çevrilerek hesaplanmıştır. Araştırmaya katılan öğretmen adaylarının demografik değişkenlere bağlı olarak ölçek maddelerine verdikleri cevaplar SPSS 20 istatistik paket programı yardımıyla F testi, t- testi ve tek yönlü varyans analizi olan Anova testi kullanılarak hesaplanmıştır. Araştırmada kullanılan ölçek beşli likert türünde ve Çok yüksek(5), Yüksek(4), Orta(3), Düşük(2) ve Çok düşük(1) şeklinde derecelendirilmiştir. Araştırmada kullanılan ölçek maddelerinin seçenek aralıkları ve genel değerlendirmesi ise hesaplanarak aşağıdaki gibi belirlenmiştir (Dönger, Özkartal & Sarıgöz, 2017): Ölçek, Eğitim fakültesinde okuyan öğretmen adaylarına uygulanmış ve bazı demografik değişkenlere bağlı olarak öğretmen adaylarının, yabancı dil öğrenme uygulamalarına yönelik görüşleri belirlenmeye çalışılmıştır. Araştırmada, betimsel tarama yöntemlerinden birisi olan ‘Genel Tarama Modeli’ kullanılmıştır. Genel tarama modeli, çok sayıda elemandan oluşan bir evrende, evren hakkında bir yargıya varmak amacıyla, evrenin tümü ya da ondan alınacak bir grup, örnek veya örneklem üzerinde yapılan tarama düzenlemeleridir (Karasar, 2010: 79). 3. BULGULAR Bu bölümde Eğitim fakültelerinde okuyan öğretmen adaylarının yabancı dil öğrenme uygulamalarına yönelik görüşlerine ve buna bağlı olarak çeşitli yorumlara yer verilmiştir. Araştırmanın amacına yönelik olarak öğretmen adaylarına ‘Yabancı Dil Öğrenme Uygulamaları Ölçeği’ uygulanmış ve öğretmen adaylarının ölçek maddelerine verdikleri yanıtlar tablolaştırılarak yorumlanmıştır. Tablo. 1 Eğitim Fakültesinde okuyan öğretmen adaylarının Yabancı Dil Öğrenme Uygulamaları Ölçeğine verdikleri cevapların cinsiyet değişkenine göre t- testi analiz sonuçları Cinsiyet N x Ss Sd t p 1.Bayan 77 125.987 6.101 126 .547 .585 2.Erkek 51 125.333 7.334 p>0.05 Tablo 1 incelendiğinde Eğitim fakültesinde okuyan öğretmen adaylarının yabancı dil öğrenme uygulamalarına yönelik görüşlerinin cinsiyet değişkenine göre bayan öğrenciler ile erkek öğrenciler arasında, istatistiksel olarak anlamlı düzeyde bir 444 farkının olmadığı (p>.05) belirlenmiştir. Araştırma verilerinden hareketle Eğitim fakültelerinde okuyan bayan öğrenciler ile erkek öğrencilerin yabancı dil öğrenme uygulamalarına yönelik görüşlerinin birbirine denk veya yakın olduğu söylenebilir. Tablo. 2 Eğitim Fakültesinde okuyan öğretmen adaylarının Yabancı Dil Öğrenme Uygulamaları Ölçeğine verdikleri cevapların bölüm türü değişkenine göre Anova testi analiz sonuçları Anlamlı Var. Kar. Kar. Bölüm türü N x Ss Kay. Top. Sd Ort. F p Fark (Tukey) 1)Türkçe Ö. 31 128.81 3.87 G.içi 543.75 2 271.87 6.81 .002 2)Sınıf Ö. 62 123.79 6.90 G.ara 4987.68 125 39.90 1-2 3)Fen B. Ö. 35 126.43 6.93 Top. 5531.43 127 Toplam 128 125.73 6.60 p< 0.05 Tablo 2 incelendiğinde Eğitim fakültesinde okuyan öğretmen adaylarının yabancı dil öğrenme uygulamalarına yönelik görüşlerinin bölüm türü değişkenine göre farklı bölümlerde okuyan öğrenciler arasında istatistiksel olarak anlamlı düzeyde bir farklılığının olduğu (p<.05) belirlenmiştir. Bu farklılığın kaynağını bulabilmek için yapılan Tukey testi sonuçlarında, Türkçe Öğretmenliği ile Sınıf Öğretmenliğinde okuyan öğretmen adayları arasında Türkçe Öğretmenliği lehine istatistiksel olarak anlamlı düzeyde bir farklılığının olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Tablo. 3 Eğitim Fakültesinde okuyan öğretmen adaylarının Yabancı Dil Öğrenme Uygulamaları Ölçeğine verdikleri cevapların aritmetik ortalamaları ile beceri düzeyleri x Beceri Yabancı Dil Öğrenme Uygulamaları Ölçeği Düzeyi 1.Ödevlerimi, öğretmenin açıklamalarına uygun yapmak için gayret gösteririm. 4.17 Y. 2.Gramer kurallarına uygun konuşmaya çalışırım. 4.35 Ç.Y. 3.Hatalarımdan ders çıkarmayı, bir şeyler öğrenmeyi bilirim. 4.31 Ç.Y. 4.Öğretmenin not almamızı istediği bilgileri mutlaka not alırım. 4.31 Ç.Y. 5.Hangi öğrenme yöntemlerinin bana uygun olduğunu iyi bilir, onları uygularım. 3.90 Y. 6.Derslere, sözlük, kitap, defter gibi malzemelerle eksiksiz olarak katılırım. 4.18 Y.. 7.Öğretmenin verdiği ödevleri zamanında yaparım. 4.27 Ç.Y. 8.Başkalarıyla konuşmalar yaparak öğrenmeye çalışırım. 4.34 Ç.Y.. 9.Yanlış yapmaktan korkmadan/çekinmeden konuşmaya çalışırım. 3.98 Y. 10.Öğrendiğim dilde sohbet/konuşma gruplarına katılırım. 4.01 Y. 11.Zamanımı daha çok, öğrendiğim dili iyi bilen insanlarla geçirmeyi tercih ederim 3.99 Y. 12.Dil öğrenirken grupla çalışmayı tercih ederim. 4.03 Y. 13.Ders esnasında öğrendiğim dilde konuşmaya çalışırım. 4.31 Ç.Y. 14.Kitap okurken anlamını bilmediğim kelimeleri sözlükten bulup öğrenirim. 4.45 Ç.Y. 15.Yeni karşılaştığım kelimeleri ve anlamlarını ezberlerim. 4.19 Y. 16.Yabancı dili daha çok kelime ezberi yaparak öğrenmeyi tercih ederim. 4.59 Ç.Y. 17.Seviyeme uygun hikâye kitapları ya da metinler okurum. 4.36 Ç.Y. 18.Bazı kelimelerin anlamını öğrendiğim dildeki açıklamalı sözlüklerden öğrenirim 3.44 Y. 19.Önceden ezberlediğim kelimeleri unutup unutmadığımı ara sıra kontrol ederim. 4.15 Y. 445 20.Öğrendiğim yabancı dilde hikâye ya da basit cümleler yazmaya çalışırım. 4.41 Ç.Y. 21.Öğrendiğim kelimelerle basit cümleler yazmaya çalışırım. 4.16 Y. 22.Kendi dilimdeki hikâye, şarkı vb. öğrendiğim yabancı dile çevirmeye çalışırım. 4.14 Y. 23.Watsapp ya da diğer mesajlaşma gruplarında öğrendiğim dilde yazışırım. 4.20 Y. 24.Konuları öğrenirken tablo ve şekiller oluşturarak öğrenmeye çalışırım. 3.73 Y. 25.Öğrendiğim dilin dil mantığını ve gramer yapısını anlamaya çalışırım. 4.06 Y. 26.Öğrendiğim gramer kuralını başkasına anlatmaya çalışırım. 4.36 Ç.Y. 27.Öğrendiğim dili iyi konuşan arkadaşlarımı ve hocaları telaffuzlarına dikkat 4.41 Ç.Y. ederek dinlerim. 28.Öğrendiğim dilde şarkı sözleri veya şiir ezberlerim. 4.10 Y. 29.Yabancı dili, film izleyerek ya da haber vb. dinleyerek öğrenmeyi tercih ederim. 4.13 Y. 30.Telaffuzumu düzeltmek için radyo, müzik, film dinlemeleri/izlemeleri yaparım. 4.49 Ç.Y. Genel aritmetik ortalama: 4.191 (Oldukça Uyuyor) (Not: Y. Yüksek; Ç.Y. Çok Yüksek) Tablo 3’de Eğitim fakültesinde okuyan öğretmen adaylarının 16. madde ‘Yabancı dili daha çok kelime ezberi yaparak öğrenmeyi tercih ederim.’ ve 30. maddeye ‘Telaffuzumu düzeltmek için radyo, müzik, film dinlemeleri/izlemeleri yaparım.’ ölçeğin geneline göre en yüksek puan verdikleri belirlenmiştir. Maddelere bakıldığında genellikle yabancı dil öğrenmede en fazla tercih edilen öğrenme oldukları söylenebilir. Ayrıca en düşük aritmetik ortalamaya sahip madde ise ‘Konuları öğrenirken tablo ve şekiller oluşturarak öğrenmeye çalışırım.’ maddesidir. Konu ile ilgili olarak öğretmen adayları ile yapılan görüşmelerden yabancı dil öğrenmede en fazla ezber tekniklerinin kullanıldığı sonucuna ulaşılmıştır. 4. SONUÇ VE ÖNERİLER 4.1 Sonuçlar Araştırmada öğretmen adaylarının yabancı dil öğrenme uygulamalarına yönelik görüşlerinin cinsiyet değişkenine göre bayan öğrenciler ile erkek öğrenciler arasında, istatistiksel olarak anlamlı düzeyde bir farkının olmadığı belirlenmiştir. Araştırma verilerinden hareketle Eğitim fakültelerinde okuyan bayan öğrenciler ile erkek öğrencilerin yabancı dil öğrenme uygulamalarına yönelik görüşlerinin birbirine denk veya yakın olduğu söylenebilir. Araştırmada eğitim fakültesinde okuyan öğretmen adaylarının yabancı dil öğrenme uygulamalarına yönelik görüşlerinin bölüm türü değişkenine göre farklı bölümlerde okuyan öğrenciler arasında istatistiksel olarak anlamlı düzeyde bir farklılığının olduğu belirlenmiştir. Yapılan hesaplamalarda Türkçe Öğretmenliği ile Sınıf Öğretmenliğinde okuyan öğretmen adayları arasında Türkçe Öğretmenliği lehine istatistiksel olarak anlamlı düzeyde bir farklılığının olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Araştırmada Eğitim fakültesinde okuyan öğretmen adaylarının ‘Yabancı dili daha çok kelime ezberi yaparak öğrenmeyi tercih ederim.’ ve ‘Telaffuzumu düzeltmek için radyo, müzik, film dinlemeleri/izlemeleri yaparım.’ maddelerinin en yüksek aritmetik ortalamaya sahip maddeler olduğu belirlenmiştir. Maddeler incelendiğine 446 genellikle yabancı dil öğrenmede en fazla tercih edilen öğrenme yöntemleri oldukları söylenebilir. Ayrıca en düşük aritmetik ortalamaya sahip madde ise ‘Konuları öğrenirken tablo ve şekiller oluşturarak öğrenmeye çalışırım.’ maddesidir. Konu ile ilgili olarak öğretmen adayları ile yapılan görüşmelerden araştırmada yabancı dil öğrenmede en fazla ezber tekniklerinin kullanıldığı sonucuna da ulaşılmıştır. 4.2 Öneriler Yapılan araştırmadan elde edilen verilerinden hareketle öğretmen adayları hala kendilerinin geliştirdiği veya kendi fikir ve yöntemlerine göre yabancı dil öğrenmeye çalışmaktadırlar. Oysa yabancı dil öğrenebilmek için modern ve yeni tekniklerden yararlanmak gereklidir. Teknolojinin gelişmesiyle beraber özellikle sosyal medyadan yardım alınmalıdır. Bu nedenle öğretmen adaylarına etkili olarak nasıl yabancı dil öğretilebilir veya öğrenilebilir yabancı dil laboratuvarlarında uygulamalı olarak öğretilmelidir. Dünyada hemen herkesin en az bir yabancı dil bilmesi istenmektedir. Bu yabancı dil ise yabancı bir ülkeye gittiğinizde iletişim kurabileceğiniz yaygın bir yabancı dil olmalıdır. Bu nedenle eğer öğrenmek için bir yabancı dil seçilecekse dünyada yaygın olan dillerden birisi seçilmelidir. Özellikle üniversitelerde öğrenciler en az bir yabancı dil okuryazarı olmak istemektedirler. Bu nedenle üniversitelerde yabancı dil merkezleri kurulmalı ve isteyen öğrencilere ücretsiz olarak yabancı dil eğitimleri verilmelidir. KAYNAKÇA Dönger, A., Özkartal, Z. & Sarıgöz, O. (2017). An examination of anxiety levels of the students towards scientific research. International Refereed Journal of Humanities and Academic Science, 21, 22-36. Karasar, N. (2010). Bilimsel araştırma yöntemi. Ankara: Nobel Yayınevi. Sarıgöz, O. (2016). Anthropological attitudes and views of the teachers towards lifelong learning. The Anthropologist, 24(2), 598-610. Sarıgöz, O. (2019). Lifelong learning and student awareness. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 8(4), 2522-2544. Yeşil, R. (2018). Yabancı dil olarak Türkçeyi öğrenme uygulamaları ölçeğinin geçerlik ve güvenirlik çalışması. Turkish Studies Educatio 447 Öğretmen Adaylarının Yabancı Dil Öğrenme Konusunda Öz Yeterliklerinin Değerlendirilmesi Okan SARIGÖZ245 Özet Günümüzde en az bir yabancı dil bilmek, edinmek, öğrenmek ve öğrenilen bu yabancı dili etkili olarak kullanabilmek hemen her bireyin hayatları ile ilgili öncelikli hedefleri arasındadır. Bu nedenle yabancı dilin önemini ve etkisini bilen her birey yabancı dil öğrenmek veya öğrenebilmek için ya kendi gayretiyle öğrenmeye çalışmakta ya da çeşitli kurslara gitmektedir. Ancak bireyler bir yabancı dili etkili olarak öğrenseler de bazen kendilerini yeterli görmemektedirler. Bu araştırmada bireylerin dil öğrenme konusundaki öz yeterliklerinin düzeyi belirlenmeye çalışılmıştır. Bu araştırmanın amacı, öğretmen adaylarının yabancı dil konusundaki öz yeterliklerini bazı değişkenleri de göz önünde bulundurarak belirleyebilmektir. Araştırmanın çalışma grubunu, 2019-2020 öğretim yılı Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi Eğitim Fakültesine bağlı farklı bölümlerde okuyan öğretmen adayları oluşturmaktadır. Araştırmada genel tarama modeli kullanılmıştır. Araştırmada öğrencilerin görüşlerini belirleyebilmek amacıyla veri toplama aracı olarak İngilizce ile İlgili Öz Yeterlik Ölçeği kullanılmıştır. Araştırma sonucunda, öz yeterlik bakımından öğretmen adaylarının okudukları İngilizce metinleri anlayabildiklerini, İngilizce kelimeleri yazamadıklarında yazabilmek için daha fazla çalıştıkları, yabancı dilde iletişim kurarken düşüncelerini karşı tarafa anlatamadıklarında farklı bir şekilde anlatabileceklerini belirtmişlerdir. Ayrıca öğretmen adayları bir metin okuduklarında metin ile ilgili soruları cevaplamakta sorun yaşadıkları, İngilizce bir metinde verilen duyguları çoğunlukla anlayamadıkları gibi sonuçlara ulaşılmıştır. Anahtar kelimeler: Yabancı dil öğrenme, Dil öz yeterliği, Dil okuryazarı, Dil bilgisi, Dil edinimi Evaluatıon of Teacher Candidates’ Self-Efficiency for Foreign Language Learnıng Abstract Today, at least one of the primary goals is almost every individual's lives. For this reason, every individual who knows the importance and effect of a foreign language. However, although individuals learn a foreign language effectively, they sometimes do not consider themselves sufficient. In this study, the level of self-efficacy of individuals was tried to be determined. The aim of this study is to determine the pre-service teachers' self-efficacy. The study group of the study of different departments of Hatay Mustafa Kemal University Faculty of Education in 2019-2020 academic year. In the research, the general screening model was used. Self-efficacy scale was used as a data collection tool. As a result of the research, in terms of self-efficacy, prospective teachers stated that they could understand the English texts. they could not communicate to the other side while communicating in foreign language. In addition, when the teacher candidates read a text, they had problems in the English language. Keywords: Foreign language learning, Language self-efficacy, Language literate, Grammar, Language acquisition. 245 Dr. Öğr. Üyesi, Mustafa Kemal Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Bölümü 448 1. GİRİŞ Yeterlik, bir alanda bireyin istenilen düzeye gelmiş olmasıdır. Öz yeterlik ise bireyin kendisini istediği düzeyde veya yeterli seviyede görmesidir. Yabancı dil denince akla bireyin kullanmış olduğu ana dilin dışında öğrenmiş olduğu ikinci dil gelmektedir. Birçok bireye göre yabancı dil denildiğinde genellikle ilk akla gelen bireyin konuşma olarak bir dil bilmesi akla gelir. Ancak dil bilmek sadece konuşmakla değil artı yazmakla, okumakla ve dinlemekle olabilir. Konuşmak, zihinde tasarlanan bir konunun karşımızdakilere sözle iletilme işidir (Sever, 2004: 22). Okumak, okuduğumuz bilgileri anlamlandırmak, anlamak ise okuduklarımızı, dinlediklerimizi veya karşımızdakinin söylediklerini kavrayabilmektir. Yabancı dil bilen bir birey tüm bu davranışları yapabilendir. Yaşam boyu öğrenme kriterlerine göre bu yüzyılda her birey en az bir yabancı dil okuryazarı yeterliğine sahip olmalıdır (Sarıgöz, 2016). Şahin (2014)’e göre her öğretmende bulunması gereken ve olmazsa olmaz olan bazı değerler bilgi, anlayış, beceri ve tutumlardır. Bu değerler öğretmenin her alandaki hem bireysel hem de akademik olarak öğrencilerinin başarısını yükseltecektir. Dolayısıyla her öğretmen yabancı dil öğrenmeye karşı pozitif anlayış ve olumlu tutumlar geliştirmeli ve bu anlayış ve tutumları da öğrencilerine etkili olarak yansıtabilmelidir. 2. YÖNTEM 2.1 Problem Cümlesi Eğitim fakültelerinde okuyan öğretmen adaylarının yabancı dil öğrenmeye yönelik öz yeterlikleri ne düzeydedir? 2.2 Araştırmanın Amacı Bu araştırmanın amacı; Eğitim fakültelerinde okuyan öğretmen adaylarının dil öğrenmeye yönelik öz yeterliklerini cinsiyet ve bölüm türü demografik değişkenlerini de göz önünde bulundurarak belirlemeye çalışmaktır. 2.3 Evren ve Örneklem Bu araştırmanın evrenini, Mustafa Kemal Üniversitesi Eğitim Fakültesine bağlı bölümlerde okuyan tüm öğretmen adayları, örneklemini ise yine Mustafa Kemal Üniversitesi Eğitim Fakültesine bağlı Türkçe Öğretmenliği, Sınıf Öğretmenliği ve Fen Bilgisi Öğretmenliği bölümü 3. sınıfta okuyan toplam 143 öğretmen adayı oluşturmaktadır. 2.4 Araştırma Modeli Bu araştırma; Eğitim fakültelerinde okuyan öğretmen adaylarının dil öğrenmeye yönelik öz yeterliklerini cinsiyet ve bölüm türü demografik değişkenlerini de göz önünde bulundurarak belirleyebilmek amacıyla yapılmıştır. Bu amaç doğrultusunda 449 Yanar & Bümen (2012) tarafından geliştirilen 34 maddeden oluşan ‘İngilizce ile İlgili Öz Yeterlik Ölçeği’ araştırmada veri toplama aracı olarak kullanılmıştır. Ölçeğin Croanbach Alpha iç güvenirlik kaysayısı 0.97 olarak hesaplanmıştır. Araştırmada ölçek maddelerinden olumsuz olan maddeler ters çevrilerek hesaplanmıştır. Araştırmaya katılan öğretmen adaylarının demografik değişkenlere bağlı olarak ölçek maddelerine verdikleri cevaplar SPSS 20 istatistik paket programı yardımıyla F testi, t- testi ve tek yönlü varyans analizi olan Anova testi kullanılarak hesaplanmıştır. Araştırmada kullanılan ölçek beşli likert türünde ve Bana tamamen uyuyor(5), Oldukça uyuyor(4), Biraz uyuyor(3), Çok az uyuyor(2) ve Bana hiç uymuyor(1) şeklinde derecelendirilmiştir. Araştırmada kullanılan ölçek maddelerinin seçenek aralıkları ve genel değerlendirmesi ise hesaplanarak aşağıdaki gibi belirlenmiştir (Dönger, Özkartal & Sarıgöz, 2017): EYD - EDD 5  1 SA    0. 8 SS 5 SA: Seçenek Aralığı EYD: En Yüksek Değer EDD: En Düşük Değer SS: Seçenek Sayısı 1.00 - 1.80: Bana hiç uymuyor 1.81 - 2.60: Çok az uyuyor 2.61 - 3.40: Biraz uyuyor 3.41 - 4.20: Oldukça uyuyor 4.21 - 5.00: Bana tamamen uyuyor. Ölçek, Eğitim fakültesinde okuyan öğretmen adaylarına uygulanmış ve bazı demografik değişkenlere bağlı olarak öğretmen adaylarının, dil öğrenmeye yönelik öz yeterlikleri belirlenmeye çalışılmıştır. Araştırmada, betimsel tarama yöntemlerinden birisi olan ‘Genel Tarama Modeli’ kullanılmıştır. Genel tarama modeli, çok sayıda elemandan oluşan bir evrende, evren hakkında bir yargıya varmak amacıyla, evrenin tümü ya da ondan alınacak bir grup, örnek veya örneklem üzerinde yapılan tarama düzenlemeleridir (Karasar, 2010: 79). 5. BULGULAR Bu bölümde Eğitim fakültelerinde okuyan öğretmen adaylarının dil öğrenmeye yönelik öz yeterliklerine ve buna bağlı olarak çeşitli yorumlara yer verilmiştir. Araştırmanın amacına yönelik olarak öğretmen adaylarına ‘İngilizce ile İlgili Öz 450 Yeterlik Ölçeği’ uygulanmış ve öğretmen adaylarının ölçek maddelerine verdikleri yanıtlar tablolaştırılarak yorumlanmıştır. Tablo. 1 Eğitim Fakültesinde okuyan öğretmen adaylarının İngilizce ile İlgili Öz Yeterlik Ölçeğine verdikleri cevapların cinsiyet değişkenine göre t- testi analiz sonuçları Cinsiyet N x Ss Sd t p 1.Bayan 86 142.244 6.68 141 .884 .695 2.Erkek 57 143.123 8.38 p>0.05 Tablo 1 incelendiğinde Eğitim fakültesinde okuyan öğretmen adaylarının İngilizce öğrenmeye yönelik öz yeterliklerinin cinsiyet değişkenine göre bayan öğrenciler ile erkek öğrenciler arasında, istatistiksel olarak anlamlı düzeyde bir farkının olmadığı (p>.05) belirlenmiştir. Araştırma verilerinden hareketle Eğitim fakültelerinde okuyan bayan öğrenciler ile erkek öğrencilerin İngilizce öğrenmeye yönelik öz yeterliklerinin birbirine denk veya yakın olduğu söylenebilir. Tablo. 2 Eğitim Fakültesinde okuyan öğretmen adaylarının İngilizce ile İlgili Öz Yeterlik Ölçeğine verdikleri cevapların bölüm türü değişkenine göre Anova testi analiz sonuçları Anlamlı Var. Kar. Kar. Bölüm türü N x Ss Kay. Top. Sd Ort. F p Fark (Tukey) 1)Türkçe Ö. 37 144.16 5.46 G.içi 579.87 2 289.93 5.66 .004 2)Sınıf Ö. 67 140.46 7.65 G.ara 7174.61 140 51.25 1-2 3)Fen B. Ö. 39 144.77 7.67 Top. 7754.48 142 3-2 Toplam 143 142.59 7.39 p< 0.05 Tablo 2 incelendiğinde Eğitim fakültesinde okuyan öğretmen adaylarının İngilizce öğrenmeye yönelik öz yeterliklerinin bölüm türü değişkenine göre farklı bölümlerde okuyan öğrenciler arasında istatistiksel olarak anlamlı düzeyde bir farklılığının olduğu (p<.05) belirlenmiştir. Bu farklılığın kaynağını bulabilmek için yapılan Tukey testi sonuçlarında, Türkçe Öğretmenliği ile Sınıf Öğretmenliğinde okuyan öğretmen adayları arasında Türkçe Öğretmenliği lehine, Fen Bilgisi Öğretmenliği ile Sınıf Öğretmenliği arasında Fen Bilgisi, öğretmenliğinde okuyan öğretmen adayları lehine istatistiksel olarak anlamlı düzeyde bir farklılığın olduğu sonucuna ulaşılmıştır. 451 Tablo. 3 Eğitim Fakültesinde okuyan öğretmen adaylarının İngilizce ile İlgili Öz Yeterlik Ölçeğine verdikleri cevapların aritmetik ortalamaları ile beceri düzeyleri x Beceri İNGİLİZCE İLE İLGİLİ ÖZYETERLİK İNANCI ÖLÇEĞİ Düzeyi OKUMA 1.İngilizce bir metin okuduğumda anlayabilirim. 4.18 O.U. 2.İngilizce akademik metinler okuduğumda önemli noktaları anlayabilirim. 4.41 B.T.U. 3.Okuduklarımı zihnimde canlandırabilirim. 4.17 O.U. 4.Okuduğum İngilizce metnin temasını ya da ana fikrini bulabilirim. 4.15 O.U. 5.İngilizce bir metinle ilgili soruları cevaplayabilirim. 3.76 O.U. 6.Okuduğum İngilizce bir metinde anlamını bilmediğim sözcükleri tahmin 4.22 B.T.U. edebilirim. 7.İngilizce bir metinde aradığım bilgiyi kolaylıkla bulabilirim. 4.08 O.U. 8.İngilizce sınavlarının okuma bölümlerinde başarılı olacağıma inanıyorum 4.46 B.T.U. YAZMA 9.İyi bir paragraf ya da kompozisyon yazabilirim. 4.41 B.T.U. 10.İngilizce bir paragraf ya da kompozisyon yazarken dilbilgisi kurallarını 4.12 O.U. doğru kullanabilirim. 11.İngilizce bir metin yazarken noktalama işaretlerini doğru kullanabilirim. 4.12 O.U. 12.İngilizce bir metin yazarken düşüncelerimi tam ve açık olarak ifade 4.53 B.T.U. edebilirim. 13.Bir şeyi İngilizce yazamadığımda, pes etmek yerine sorunu çözmek için 4.21 B.T.U. çaba sarf ederim. 14.İngilizce yazarken önemli noktaları vurgulayabilirim. 4.28 B.T.U. 15.İngilizce bir metni kendi cümlelerimle yeniden yazabilirim. 4.01 O.U. 16.Günlük yaşamda kendimi İngilizce yazılı olarak ifade edebilirim(özgeçmiş, 4.39 B.T.U. başvuru formu, şikâyet mektubu vb.) 17.İngilizce herhangi bir şey yazdıktan sonra hatalarımın farkına varabilirim. 4.22 B.T.U. 18.İngilizce yazma ile ilgili verilen etkinlikleri yaparken yardıma ihtiyaç 3.41 O.U. duyarım. DİNLEME 19.İngilizce konuşulanları anlayabilirim. 4.18 O.U. 20.Dinlediğim İngilizce konuşmanın ana fikrini çıkarabilirim. 4.42 B.T.U. 21.Dinlediğim bir cümledeki duygusal vurguları anlayabilirim. 4.18 O.U. 22.İngilizce bir konuşma dinlediğimde bilmediğim sözcüklerin anlamını tahmin 4.15 O.U. edebilirim. 23.İngilizce bir konuşma duyduktan sonra duyduklarımla ilgili soruları 3.75 O.U. cevaplayabilirim. 24.İngilizce televizyon kanallarını/ filmleri izlediğimde dinlediklerimi 4.22 B.T.U. anlayabilirim. 25.Bir konuşma dinlediğimde resmi dil ile günlük konuşma dilini ayırt 4.09 O.U. edebilirim. 26.İngilizce bir okuma parçasını dinlerken duyduklarımı doğru olarak 4.48 B.T.U. yazabilirim. 27.İki kişi arasında geçen kısa bir İngilizce konuşmayı anlayabilirim. 4.42 B.T.U. 28.İngilizce sınavlarının dinleme bölümlerinde başarılı olacağıma inanıyorum. 4.41 B.T.U. KONUŞMA 29.Günlük yaşamda gerekli ihtiyaçlarımı İngilizceyi kullanarak 4.12 O.U. karşılayabilirim. (Yurt dışında olduğunuzu düşünün, yer-yön bulma, alış-veriş vb.) 452 30.Bir mülakatta kendimi İngilizce olarak ifade edebilirim. (Üniversiteye giriş, 4.53 B.T.U. iş başvurusu vb.) 31.Amaca ve duruma göre resmi ya da resmi olmayan bir şekilde İngilizce 4.20 O.U. konuşabilirim. 32.İngilizce sorulan sorulara cevap verebilirim. 4.28 B.T.U. 33.Karşımdaki beni anlamadığında düşüncelerimi başka şekilde ifade 4.01 O.U. edebilirim. 34.Anadili İngilizce olan bir kişinin anlayabileceği şekilde İngilizce 4.39 B.T.U. konuşabilirim. Genel aritmetik ortalama: 4.194 (Oldukça Uyuyor) (Not: O.U. Oldukça Uyuyor; B.T.U. Bana Tamamen Uyuyor) Tablo 3’de Eğitim fakültesinde okuyan öğretmen adaylarının 5. madde ‘İngilizce bir metinle ilgili soruları cevaplayabilirim.’ ve 23. maddeye ‘İngilizce bir konuşma duyduktan sonra duyduklarımla ilgili soruları cevaplayabilirim.’ ölçeğin geneline göre düşük puan verdikleri belirlenmiştir. Konu ile ilgili olarak öğretmen adayları ile yapılan görüşmelerden bunun sebebinin İngilizce metinleri veya konuşmaları anlayamadıkları bu nedenle de sorulan soruları cevaplayamadıkları sonucuna ulaşılmıştır. 6. SONUÇ VE ÖNERİLER 4.1 Sonuçlar Eğitim fakültesinde okuyan öğretmen adaylarının İngilizce öğrenmeye yönelik öz yeterliklerinin cinsiyet değişkenine göre bayan öğrenciler ile erkek öğrenciler arasında, istatistiksel olarak anlamlı düzeyde bir farkının olmadığı belirlenmiştir. Araştırma verilerinden hareketle Eğitim fakültelerinde okuyan bayan öğrenciler ile erkek öğrencilerin İngilizce öğrenmeye yönelik öz yeterliklerinin birbirine denk veya yakın olduğu söylenebilir. Eğitim fakültesinde okuyan öğretmen adaylarının İngilizce öğrenmeye yönelik öz yeterliklerinin bölüm türü değişkenine göre farklı bölümlerde okuyan öğrenciler arasında istatistiksel olarak anlamlı düzeyde bir farklılığının olduğu belirlenmiştir. Türkçe Öğretmenliği ile Sınıf Öğretmenliğinde okuyan öğretmen adayları arasında Türkçe Öğretmenliği lehine, Fen Bilgisi Öğretmenliği ile Sınıf Öğretmenliği arasında Fen Bilgisi, öğretmenliğinde okuyan öğretmen adayları lehine istatistiksel olarak anlamlı düzeyde bir farklılığın olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Dolayısıyla Türkçe Öğretmenliği ve Fen Bilgisi Öğretmenliği bölümlerinde okuyan öğretmen adaylarının İngilizce öğrenmeye yönelik öz yeterliklerinin daha yüksek olduğu söylenebilir. Yine Eğitim fakültesinde okuyan öğretmen adaylarının ‘İngilizce bir metinle ilgili soruları cevaplayabilirim.’ ve ‘İngilizce bir konuşma duyduktan sonra duyduklarımla ilgili soruları cevaplayabilirim.’ maddelerine ölçeğin geneline göre düşük puan verdikleri belirlenmiştir. Konu ile ilgili olarak öğretmen adayları ile yapılan 453 görüşmelerden bunun sebebinin İngilizce metinleri veya konuşmaları anlayamadıkları bu nedenle de sorulan soruları cevaplayamadıkları sonucuna ulaşılmıştır. 4.2 Öneriler Öğretmen adayları yabancı dil ile ilgili öz yeterlik bakımından kendilerini yeterli düzeyde görmektedirler. Ancak yabancı dil ile ilgili olarak farkındalıkları beklenenin altındadır. Bu nedenle öğretmen adaylarının yabancı dil öğrenmeye yönelik yeterlikleri öğretmen adaylarında farkındalık yaratarak geliştirilmelidir. Yabancı dil öğrenme veya öğretme yöntemleri her geçen gün değişmektedir. Bu nedenle öğretmen adaylarına en modern yöntemlerle yabancı dil öğretilmelidir. Öğretmen adaylarına derslerde yabancı dil öğrenmenin ve öğretmenin önemi iyice anlatılmalı, yurt dışında yapılan araştırmaların yakından takip edilmesi ve eğitim öğretim ile ilgili tüm yeniliklerin kısa bir zamanda öğrenilebilmesi ve takip edilebilmesi için her öğretmenin en az bir yabancı dil bilmesi gerektiği öğretmen adaylarına etkili bir şekilde kavratılmalıdır. KAYNAKÇA Dönger, A., Özkartal, Z. & Sarıgöz, O. (2017). An Examination of Anxiety Levels of the Students Towards Scientific Research. International Refereed Journal of Humanities and Academic Science, 21, 22-36. Karasar, N. (2010). Bilimsel araştırma yöntemi. Ankara: Nobel Yayınevi. Sarıgöz, O. (2016). Anthropological attitudes and views of the teachers towards lifelong learning. The Anthropologist, 24(2), 598-610. Sever, S. (2004). Türkçe öğretimi ve tam öğrenme. Ankara: Anı Yayıncılık. Şahin, A. E. (2010). Professional status of elementary teaching in Turkey: A Delphi study. Teachers and Teaching: Theory and Practice, 16(4), 437-459. Yanar, H. B. & Bümen, N. T. (2012). İngilizce ile ilgili özyeterlik inancı ölçeğinin geliştirilmesi. Kastamonu Eğitim Dergisi, 20(1), 97-110. 454 Türkçe ve Arapçanın Temel Dil Özelliklerinin Araplara Türkçe Öğretiminde Etkisi Orhan OĞUZ1 Özet Suriye’de 2011 yılında başlayan sivil halka yönelik operasyonlar neticesinde çok sayıda Suriye vatandaşı Türkiye’ye sığınmak zorunda kalmıştır. Bunlardan kimi çadır kentlerde yerleştirilmiştir. Çadır kentlerde yaşayanlar kendi vatandaşları ile birlikte oldukları için Türkçe öğrenmeye ihtiyaç duymamaktadırlar. Fakat gelenlerin büyük bir çoğunluğu Türkiyenin her vilayetine yayılmıştır. Ayrıca sadece Suriye’den değil, Mısır, Irak, Filistin gibi birçok Arap ülkesinden de Türkiye’ye insanlar gelmiştir. Bunlar Türkiye’ye yerleşmiş bazıları iş hayatına atılmış bazıları da Türkiye’de eğitimine devam etmektedir. Her üniversitenin bu konuda yabancı kontenjanı bulunmaktadır. Türkiye’ye sığınan bu insanların Türkçe öğrenme ihtiyacı doğmuştur. Buna göre birçok kurslar açılmakta kitaplar telif edilmektedir. Dil öğretiminde anadil ve hedef dilin özelliklerini bilmek çok önem arz etmektedir. Türkçe öğrenen bu kişiler sık sık Türkçe ile Arapça arasında kıyaslama yapmakta ve iki dilin arasındaki farkları anlamaya çalışmaktadırlar. Türkçe eklemeli dil grubuna girerken Arapça çekimli dil grubundadır. Bu açıdan Türkçe ile Arapça arasında hem söz dizimi hem de kurallar açısından birçok fark bulunmaktadır. Bu farkların ortaya konması Türkçe öğrenmek isteyenlerin Türkçenin mantığını kavramalarına yardımcı olacaktır. Bu çalışmada Arapça ile Türkçe arasındaki farklar ve ortak noktalar şu temel esaslara göre incelenecektir. Cümle kuruluşu arasındaki farklar. Arapça ve Türkçe cümlelerde kelimelerin sıralanışı. Tamlamalar arasındaki farklar. İsim ve sıfat tamlaması. Türkçe ile Arapça arasında ortak noktalar. Türkçede ismin halleri Arapçada harfi cerler. Anahtar kelimeler: Türkçe, Arapça, Türkçe Öğretimi, Dil Özellikleri Giriş 2011 yılında Suriye’de sivil halka yapılan baskılar nedeniyle çok sayıda Suriyeli Türkiye’ye sığınmak durumunda kalmıştır. Sınır şehirleri başta olmak üzere bütün Türkiye’ye dağılmış ve yerleşmişlerdir. Tablo 1 Tablo 1. Türkiye’ye geliş zamanı ve Türkiye’deki konumu n % Türkiye’ye geliş 2011 yılı öncesi 11 2,3 zamanı 2011 yılı 40 8,4 2012 yılı 68 14,3 2013 yılı sonrası 357 75,0 Türkiye’deki Geçici koruma altındaki sığınmacı 176 37,0 konum Oturma iznine sahip olan 24 5,0 Vatandaş 20 4,0 Mülteci 256 54,0 Tablo 1 de istatistiklerin gösterildi bir araştırmaya göre Suriyelilerin Türkiye’ye geliş zamanı değerlendirilirmiş buna göre %2 si 2001 yılı öncesinde, %8 i 2001 yılında, 1 Dr. Öğr. Üyesi, Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Mütercim Tercümanlık Arapça Anabilim Dalı. 455 %14,3 ü 2012 yılında, %75 i ise 2013 yılı ve sonrasında Türkiye’ye geldiklerini ifade etmişlerdir (Çiftçi 2019, 164). Başlangıçta iç karışıklığın kısa sürede düzeleceğini ve Suriye’ye döneceklerini düşünmüşler ama yıllar geçtikçe Türkiye’de kendilerine bir düzen kurmuşlardır. Fakat aradan geçen yıllara rağmen Türkiye’ye aidiyet bakımından hala problemler olduğu yapılan araştırmalardan anlaşılmaktadır. Tablo 2 Tablo 2. Türkiye’deki aidiyet duygusu ve aidiyet yönü N Ort – S.S. Alt –Üst Sınır Aidiyet Duygusu 476 4,0 – 1,1 1-5 n % Sosyal Yaşam Evet 191 40,0 Hayır 285 60,0 Dini Yakınlık Evet 300 63,0 Hayır 176 37,0 Dil Benzerliği Evet 61 13,0 Hayır 415 87,0 Kültürel Evet 63 13,0 Benzerlik Hayır 413 87,0 Akrabalar Evet 137 29,0 Hayır 339 71,0 Coğrafi Evet 116 24,0 Benzerlik Hayır 360 76,0 Tablo 2 de sonuçları verilen bir araştırmada Suriyelilerin ortalama aidiyet duygusu değerlendirilmiş, verilen cevaplardan genel olarak kendilerini Türkiye’ye ait hissettikleri (4,0±1,1) sonucu çıkmıştır. Aidiyet yönleri değerlendirildiğinde ise şu sonuçlara ulaşılmıştır: Kişilerin %63’ü dini yakınlık yönünden kendilerini ait hissettiklerini, ama %60’ı sosyal yaşam, %87’si dil benzerliğinin olmaması, %87’si kültürel benzerlik farklılığı, %71’i akrabalar, %76’sı coğrafi benzerlik yönünden kendilerini ait hissetmediklerini belirtmişlerdir. İnsan sosyal bir varlıktır. Sosyal oluşunu gösteren en önemli özellik de dildir. Kişi yaşadığı toplumun dilini konuştuğu oranda o toplumu benimsemektedir. Dilin önemi Kur’an-ı Kerim’de de dile getirilmiş, insanın yaratılışından sonra üzerinde durulan ilk konu meleklerle konuşması olmuştur. Bu durum Bakara Suresi 31. Ayette şöyle anlatılmaktadır. 456 ِّ ‫ال اَنْبِّ ُ۫ يؤين ِّابَ َْسَٓ ِّاء َٰٓه َؤًََٓل ِّء اِّ ْن ُكْن تم ص‬ ِّ َِّٓ ﴾٣١﴿ ‫ني‬‫ق‬‫ي‬ ‫اد‬ َ َ ُْ ُ َ ُ َ ‫ض ُه ْم َعلَى الْ َم ٰلئ َكة فَ َق‬ َ ‫َو َعلَّ َم اٰ َد َم ْاًلَ َْسََٓاءَ ُكلَّ َها ُمثَّ َعَر‬ “Allah Adem'e bütün varlıkların isimlerini öğretti. Sonra onları meleklere göstererek, Eğer doğru söyleyenler iseniz, haydi bana bunların isimlerini bildirin dedi.” İletişim insanlar arasındaki etkileşimin esasıdır. İletişimin olmadığı bir sosyal etkileşim neredeyse imkansızdır (Hogg, ve diğerleri 2006, 616). Etkileşim yüz ifadeleri, beden hareketleri vb. ile de yapılır. Fakat en önemlisi dildir. Dil, toplumların kültürünü ve dünyaya bakış açısını yansıtan önemli bir araçtır. Dolayısıyla bir toplumun dilini tanımak için o dili konuşan insanların benzeyen ve ayrışan yönlerini bilmek gerekir. Zira dildeki benzerlik ve farklılıklar kültürle de doğru orantılıdır (Cengiz 2019, 104). Araştırmamızın bu bölümünde Türkçe ile Arapça arasındaki farklar incelenecektir. Bu farkların Araplara Türkçe öğretiminde avantajlı ve dezavantajlı yönleri irdelenecek, dezavantajlı yönleri için çözüm önerileri getirilecektir. Çünkü Araplara Türkçe öğretiminde başarıya götürecek yöntem Türkçenin Arapça ile farklı özelliklerini dikkate alarak planlanan bir yöntem olmalıdır. Anadilin yani Arapçanın mantık örgüsü, dilbilgisi ve kavramların yeniden Türkçeye göre şekillenmesi için her iki dilde uyuşan konular eşleştirilmeli, çelişen konular da karşıtlık prensibine uyumlu olarak öğretilmelidir. Türkçe ve Arapçada benzeyen ve benzemeyen yönleri olan kurallar açık bir şekilde ortaya konmalıdır (Doğan 2007, 236). Her iki dilin benzeyen yönleri ortaya konulduğunda ise dilbilgisi ön plana çıkmaktadır. Fakat dilbilgisine dayalı bir dil öğretimi günümüzde çok eleştirilen bir yöntemdir. Artık yabancı dil öğretimi denildiğinde dilbilgisine dayalı yöntemlerden çok dilin kültürel yönüne ağırlık verilmektedir (İşcan 2011, 4). İnsanlar ikinci bir dil öğrenmeye ihtiyaç duyarken, bu ihtiyacın ikinci dilin kültürünün öğrenmesinin faydaları gözetilmektedir (İşcan 2011, 6). Fakat bu, dilbilgisini tamamen devre dışı bırakmak anlamına gelmemelidir. Dilbilgisine dayalı öğretim sisteminde bütün dilbilgisi kuralları en ince ayrıntılarına kadar verilmektedir. Bu yöntemde metot olarak tümevarım kullanılır. Dilbilgisi kalıplarının öğretilmesine öncelik verilir. Kişi bu kalıpları öğrendikçe daha karmaşık gramer yapıları geniş açıklamalarıyla öğretilir. Bu yöntemin hedefi dilin kurallarını öğretmek ve bu kurallarla doğru çeviri yapabilme becerisi kazandırmaktır (Memiş ve Erdem 2013, 300). Bir dilde birçok dilbilgisi kuralları vardır. Fakat bu kuralların içerisinde bazıları çok kullanılmaktadır. Aslında insanlar kendi aralarında bu çok kullanılan kurallarla anlaşmakta, okuduklarını bu çok kullanılan kurallarla anlamaktadırlar. Bunun da sonucu asgari düzeyde dilbilgisi kuralları, yani temel dilbilgisi kuralları verilmelidir. Araplara 457 Türkçe öğretiminde de her iki dil arasındaki temel kuralların farklı ve ortak noktaları Türkçe öğretiminde kolaylıklar sağlayacaktır. Türkçe İle Arapça Arasındaki Farklar ve Ortak Noktalar. Cümle Kuruluşu Arasındaki Farklar. Muharrem Ergin cümleyi şöyle tarif etmektedir: “Cümle, bir fikri, bir düşünceyi, bir hareketi, bir duyguyu, bir hadiseyi tam olarak bir hüküm halinde ifade eden kelime grubudur (Ergin 2009, 398).” Arapçada ise cümlenin tarifi şöyledir: “Kelam, tam cümledir. Eğer cümle tam bir anlam ifade etmezse kelam olarak isimlendirilemez.” (el- Galâyinî 2009, 12) Kelime, belirtme ifade ederken cümle hüküm ifade etmektedir. Cümlenin olabilmesi için de asgari şart çekimli bir fiilin olmasıdır. Çünkü fiil tek başına bünyesinde hem yapılan işi hem de işi yapanı barındırmaktadır. Örnek olarak geliyorum fiili, hem gelmek eylemini hem de birinci tekil şahıs (ben) zamirini içermektedir (Ergin 2009, 398). Türkçede iki tür cümle bulunmaktadır. İsim cümlesi ve fiil cümlesi. Fiil cümlesi: Bu cümle türünde fiil unsuru müstakil bir fiildir. Ben bugün çarşıda güzel bir kumaş gördüm cümlesinde gördüm fiili kök olarak görmek fiilinin zamire göre çekilmiş halidir (Ergin 2009, 401). Bu cümlenin dizilimi Ben Bugün Çarşıda Güzel bir kumaş Gördüm. Özne Zaman zarfı Yer zarfı Nesne Yüklem İsim Cümlesi: Bu cümle türünde fiil unsuru isim fiili ile bir isim unsurundan oluşmaktadır (Ergin 2009, 403). Yani yüklem doğrudan kök olarak bir fiilden gelmemektedir. 458 Babam bugün çok yorgundur. Cümlesinde yüklem olan yorgundur fiilden isim haline getirilmiş olan yorgun kelimesidir. Bu tür cümlenin de dizilimi Babam Bugün Çok yorgundur. Özne Zaman zarfı Yüklem. Türkçede hem isim hem de fiil cümlesinin dizilimi aynıdır. Önce özne gelir. En sonda ise yüklem yer alır. Özne ve yüklem arasına diğer ögeler girer. Her iki cümle türünde de ögelere verilen isimler aynıdır. Arapçada da cümle isim cümlesi ve fiil cümlesi olarak ikiye ayrılmaktadır. Fiil cümlesi şöyle tarif edilmektedir: “Fiil ve failden oluşan her cümle fiil cümlesidir (el-Cazim ve Emin tsz, 1/49).” Başka bir ifade ile fiille başlayan cümle fiil cümlesidir. Burada dikkat edilmesi gereken husus fiilin, zaman içerisinde bir iş oluş bir oluş bildirmesi gerektiğidir (Sarmış 2011, 46). Fiil cümlesinin temel ögeleri fiil ve faildir. Türkçe cümle kuruluşunda verdiğimiz örneği buraya uyguladığımızda şöyle tercüme edebiliriz. Ben bugün çarşıda güzel bir kumaş gördüm. .‫رأيت اليوم قماشا جميال في السوق‬ Cümlenin dizilişi Fiil + fail+ mefulün bih ve diğer ögeler şeklindedir. Buradaki kavramlar fiil, Türkçedeki yükleme, fail Türkçedeki özneye, mefulün bih de Türkçedeki nesneye karşılık gelmektedir. Arapçada isim cümlesi de şöyle tarif edilmektedir: “Mübteda ve haberden oluşan cümleye fiil cümlesi denir (el-Cazim ve Emin tsz, 1/51).” Mübteda isimle 459 başlayan cümlelerin birinci ögesine denilmektedir. Haber de ikinci ögesidir (Çöğenli 2009, 145). Mübtedaya anlatılan konu, habere de sonuç diyebiliriz. İsim cümlesinin Arapça dizilimi ise mübteda + haber olarak gerçekleşmektedir. Türkçe isim cümlesinde verilen cümle Arapçaya şöyle tercüme edilir. Babam bugün çok yorgundur. .‫أبي متعب جدا اليوم‬ Böylece Türkçe ile Arapça arasında cümle kuruluşunda farklar oluşmaktadır. Bu farklar: a) Türkçede hem isim cümlesinde hem de fiil cümlesinde cümle dizilimi aynıdır. Arapçada ise her iki cümle yapısına göre dizilimde farklılık oluşmaktadır. b) Türkçede hem isim cümlesinde hem de fiil cümlesinde özne ve yüklem aynı şekilde isimlendirilmektedir. Arapçada ise Türkçedeki özne ve yükleme karşılık gelen ögeler, isim cümlesinde mübteda ve haber iken fiil cümlesinde fiil ve faildir. c) Türkçede yüklem her zaman sondadır. Fakat Arapçada fiil cümlesinde başta gelmektedir. İsim cümlesinde de yükleme karşılık gelen haber mübtedadan hemen sonra geldiği gibi cümlenin ortasında veya sonunda da gelebilir. Bu zikredilen farklar Arap öğrencinin Türkçe öğrenirken cümle kurmasında zorlanmasına sebep olmaktadır. Çünkü her dil öğrenen ilk zamanlarda kendi dili ile düşünüp, öğreneceği dile düşüncesini tercüme etmektedir. Böylelikle bir Arap, Arapça cümle yapısına göre düşünüp Türkçe cümle kurmaya çalışacaktır ki bu da çok önemli ve aşılması gereken bir zorluktur. Bu zorluğu aşabilmek için önerimiz Arap öğrencilere, Arapça cümleleri devrik ve Türkçe cümle yapısına uygun olarak verip Türkçe cümle yapısına alıştırmaktır. Çünkü kişi kendi dili ile devrik cümle kursa bile cümlede anlatılmak istenen konuyu anlayacaktır. Böylece öğreneceği dilin cümle dizilimini daha hızlı öğrenme imkanı bulabilecektir. 460 Zaten dillerde cümleler kurallı ve devrik olmak üzere iki kısımdır. Hatta kişi kendi dilinde kurallı cümleden daha fazla devrik cümle kullanmaktadır. Örnek olarak Ben bugün çarşıda güzel bir kumaş gördüm cümlesi kurallı bir cümledir. Bu cümlenin Arapça olarak kurallı şekli de ‫ رأيت اليوم قماشا جميال في السوق‬Bu cümleyi Türkçe cümle dizilimine uyarladığımızda ‫ أنا اليوم في السوق قماشا جميال رأيت‬olarak yazabiliriz. Bir Arap bu cümleyi okuduğunda cümlede anlatılmak isteneni anlayacaktır. Cümle de tıpkı Türkçedeki gibi özne (işi yapan) ile başlayıp yüklem (yapılan iş) ile bitecektir. İsim ve Sıfat Tamlamaları Arasındaki Farklar Sıfat Tamlaması: Sıfat vasıf ve belirleme ismidir. Nesnelerin çeşitli vasıfları ve belirtileri vardır. Sıfatlar bu vasıfların ve belirtilerin isimleridir (Ergin 2009, 244). Arapçada sıfat tamlaması şöyle tarif edilmiştir: "Bir ismin kendisinden sonra gelen lafızla nitelik ve hususiyet (özellik) kazanmasıdır (Çörtü 2012, 388).” İsim ve sıfat olmak üzere sıfat tamlamasının iki unsuru vardır. Türkçede sıfat önce gelirken isim sonra gelmektedir. Büyük ev tamlamasında büyük sıfat, ev isim dir. Arapçada ise durum tam tersidir. Önce isim sonra sıfat gelmektedir. Büyük ev tamlamasının Arapça tercümesi ‫ البيت الكبير‬dir. İsim Tamlaması: Bir ismin anlamının iyelik sistemi içinde başka bir isimle tamamlamasına denir. Bir nesnenin bir başka nesnenin parçası olması, bir nesnenin başka bir nesneye ait olması veya bir nesnenin başka bir nesne ile tamamlanması isim tamlaması ile ifade edilmektedir. (Ergin 2009, 381). Arapçada ise, isim tamlamasına izafet ‫اضافة‬ denilmektedir. İzafet ile kelimenin anlamına açıklık kazandırma ve manasını tamlama işi yapılmaktadır (Çörtü 2012, 368). Türkçede tamlayan önce tamlanan sonra gelmektedir. Öğretmenin kalemi tamlamasında öğretmenin kelimesi tamlayan, kalemi kelimesi tamlanandır. 461 Aynı tamlama Arapçada Türkçedeki dizilişin tam zıddı olarak ‫قلم المدرس‬ şeklindedir. Birinci kelime muzaf ‫ مضاف‬yani tamlayan, ikinci kelime muzaf ileyh ‫مضاف‬ ‫ إليه‬yani tamlanandır. Türkçede tamlayan yani öğretmen başta gelirken, Arapçada ‫ قلم‬kelimesi yani muzaf (tamlanan) önce gelmektedir. Bu tamlama da tıpkı sıfat tamlaması gibi Türkçe dizilişin tersidir. Hem sıfat hem isim tamlamasında kelime dizilişlerinin farklı olması Türkçe öğrenen Arapların zorlanmasına sebep olacaktır. Bu problemin aşılması için önerimiz, tamlanan tamlayan ifadelerine girilmeden, Türkçede konunun her zaman sonra geldiğinin vurgulanmasıdır. Öğretmenin kaleminde konu kalemdir. Büyük ev tamlamasında konu evdir. Türkçede her iki tamlamada da konu daha sonra gelmektedir. Türkçe İle Arapça Arasında Ortak Noktalar. Türkçede İsmin Halleri Arapçada Harfi Cerler. Bir dilin, iletişime geçtiği diğer dillerden etkilenmesi son derece doğal bir durumdur. Pek çok dilde olduğu gibi Türkçe de başta Arapça olmak üzere dağarcığına başka dillerden kelimeler eklemiş, ayrıca kendi söz varlığı içerisinde bulunan bazı kelimeleri de Arapça gibi diğer dünya dillerine vermiştir. Bu nedenle Arapça ile Türkçe arasında söz varlığı açısından pek çok ortak noktadan söz edilebilmektedir (Cengiz 2018, 711). Araştırmamızın bu bölümünde Türkçe ile Arapça arasındaki ortak nokta sayılabilecek bir husus incelenecektir. Ortak sayılabilecek diyoruz çünkü Türkçedeki ismin halleri ile Arapçadaki harfi cerler % 100 birbiri ile uyuşmamaktadır. İsmin Halleri: Türkçede isim, cümle içindeki görevine ve fiille olan ilgilerine göre ya yalın halindedir. Ya da -i, -e, -de, -den çekim eklerinden birini alır. İsmin içinde olduğu bu beş durumdan her birine ismin hali denir (Ediskun 1999, 110). Türkçedeki ismin hallerini karşılayabilecek konu Arapçada harfi cerlerdir. Harfi cerin tanımı şöyledir: Kendi başlarına anlamı olmayan bir isimle kullanıldığı zaman anlam kazanan ve isme irab bakımından etki eden harflerdir. Arapçada yirmi harfi cer vardır. 462 a) Yalın hal: İsmin normal durumudur. Bir isim çoğul veya iyelik eklerinden birini almış olsa da yine yalın durumdadır (Ediskun 1999, 110). Örnek: Bu ev çok güzeldir cümlesindeki ev yalın hale örnektir. Aynı cümle Arapçada ‫ هذا البيت جميل جدا‬şeklinde ifade edilir. Bu cümlede de ‫( البيت‬ev) herhangi bir harfi cer almamıştır. b) İsmin -i hali: İsme bir belirlilik kazandırır. Belirtme hali de denmektedir. İsmi bir fiile bağlar ve ismin o fiilin etkisi altında olduğunu gösterir. Kağıdı yırttım cümlesinde kağıdı kelimesindeki ı ismin -i haline örnektir. Aynı cümle Arapçaya çevrildiğinde ‫ مزقت الورقة‬olur. ‫ الورقة‬kelimesine harfi cer gelmemiştir. Arapça ile Türkçe arasında ortak nokta olabilecek harfi cer konusunun tamamen Türkçeye uymaması burada kendini göstermektedir. c) İsmin -e hali. İsim bu halin ekini alarak fiile doğru yöneldiği, yaklaştığı belirtilmiş olur. Örnek olarak Eve gidiyor cümlesinde ev kelimesine eklenmiş olan -e eki, ev kelimesini fiile bağlamış ve gitmek işinin eve yönelmiş olduğunu belirtmiştir (Ediskun 1999, 111). Aynı cümle Arapçaya ‫ يذهب إلى البيت‬olarak çevrilir. Arapçadaki ‫إلى‬ harfi cerini Türkçedeki -e hali karşılamıştır. Fakat sınıfa girdim cümlesindeki sınıf kelimesine eklenen -a ekinin aynı cümlenin Arapçaya çevirisinde yoktur. ‫دخلت الصف‬ Hatta bu fiil Türkçede -de anlamına gelen ‫ في‬harfi ceri ile de kullanılmaktadır. ‫دخلت في‬ ‫الصف‬. Arapça öğrenen bir kişi bu kapsama giren harfi ceri fiillerin kullanımına göre öğrendiği halde, Türkçe öğrenen bir kişi için ismin –e hali oldukça net ve belirgin bir konudur. d) İsmin -de hali: Bu hal ismi fiile bağlayan ve genellikle fiilin kendi içinde, üstünde ve üzerinde oluştuğunu belirtmek üzerek kullanılır (Ediskun 1999, 112). İsmin bu haline durum hali de denilmektedir. İsmin -de hali Arapçada ‫ في‬harfi ceri ile karşılığını bulmaktadır. -de, içinde ve hakkında anlamına gelen bu harfi cer ismin önüne gelerek durum bildirmektedir. 463 Örnek olarak kulübede yaşıyorlar cümlesinde kulübe kelimesine eklenmiş olan - de eki, kulübe ismini fiile bağlamakta ve yapma işinin kulübede gerçekleştiğini göstermektedir. Aynı cümle Arapçaya ‫ يعيشون في الكوخ‬olarak çevrilir. Önceki örneklerde harfi cersiz olarak da kullanılan durum, ‫ في‬harfi ceri için geçerli değildir. Bu özelliği ile ismin -de hali ile Arapçadaki ‫ في‬harfi ceri tamamen birbirine uyum sağlamaktadır. e) İsmin -den Hali: İsmin fiile bağlandığı ve genellikle fiilin isimden uzaklaştığını, ayrıldığını belirtmek üzere kullanılmaktadır (Ediskun 1999, 112). İsmin - den hali ayrılma durumu olarak da adlandırılmaktadır. Türkçede ismin bu hali Arapçada -den anlamına gelen ‫ من‬harfi ceri ile uyuşmaktadır. Örnek olarak sinemadan geliyor cümlesinde, sinema ismine eklenmiş olan -den eki gelme eyleminin sinemadan başladığını bildirmektedir (Ediskun 1999, 112). Aynı cümleyi Arapçaya çevirirken ‫ من‬harfi ceri kullanılarak şöyle tercüme edilmektedir ‫يأتي‬ ‫من سينما‬ Türkçede ismin halleri her ne kadar Arapçada harfi cerlere benzese de Türkçe öğrenen Araplar için zorluk oluşturabilmektedir. Çünkü yukarda da belirtildiği gibi iki farklı dildeki konu tamamen birbiri ile örtüşmemektedir. Özellikle Arapçada bazı durumlarda harfi cer kullanılmaması bu zorluğun temel sebebidir. Bu zorluğu aşmak için öncelikle iki dilin farklı özellikleri olduğunun vurgulanması gerekmektedir. İkinci olarak -e hali, -den hali gibi ifadeler öğrenme zorluğu oluşturacaktır. Ama yalın hal, yönelme hali, bulunma hali, ayrılma hali, belirtme hali ifadeleri zihinlere daha kolay girecek ifadelerdir. Araplara ismin halleri öğretilirken bu kavramlar kolaylık sağlayacaktır. Sonuç Dil öğretiminde dilbilgisi çeviri yöntemi günümüz ihtiyaçlarına cevap vermemektedir. Ancak bu dilbilgisinin tamamen göz ardı edilmesi anlamına gelmemelidir. Dilbilgisi çeviri yöntemi bütün dilbilgisi kurallarının ayrıntılarına 464 varıncaya kadar öğretilmesi sistemine dayanırken temel dilbilgisi kurallarının öğretilmesi dilde çok kullanılan dilbilgisi kurallarının ayrıntıya girmeden verilmesi esasına dayanmaktadır. Bu esasa göre Türkçe öğrenen Arapların da Türkçenin yapısını zihinlerinde oturtabilmeleri için Türkçe temel dilbilgisi kurallarına ihtiyaçları vardır. Bu da iki dildeki temel dil özelliklerinin incelenmesini gerektirmektedir. Araştırmamızda iki dildeki temel özellikler birbiri ile uyuşan ve uyuşmayan, Türkçede olmayıp Arapçada olan özellikler bakımından incelenmiştir. Türkçe ve Arapça dilbilgisindeki farklılıklar Arapların Türkçe öğrenme süreçlerinde sıkıntı çekmelerine sebep olabilecektir. Bunun için önerilerimiz a) Türkçe cümle dizilimini öğretmek için Arapça cümleler, Türkçe cümle dizilimine uygun olarak devrik yazılabilir. Bu metot Araplara Türkçe cümlelerin yapısını öğretmede yardımcı olacaktır. b) Türkçe ve Arapça tamlamaların dizilimi birbirinden farklıdır. Bunu anlatılmak istenen konu nedir? Sorusunun cevabı verilerek öğretilebilir. Çünkü Arapçada konu her zaman önce, Türkçede ise sonra gelmektedir. c) Türkçe ile Arapça birbirine benzeyen bazı dilbilgisi kuralları tamamen örtüşmemektedir. Bu konuda her iki dilin temel özelliklerinin Türkçe öğrenen kişiye kavratılması gerekmektedir. Kaynaklar Cengiz, Emin. «Siirt Arapça Diyalektinin Konuşulduğu Bölgelerdeki Dilsel Farklılıklar.» ISPEC Uluslararası Sosyal ve Beşeribilimler Kongresi. Siirt: ISPEC Yayınevi, 2019. 102-112. Cengiz, Emin. «Türkçenin Siirt Arapçasına Etkisi.» Dil Bilimleri Klasik Sorunlar- Güncel Tartışmalar içinde, 709-726. Ankara: Mardin Artuklu Üniversitesi Yayınları, 2018. Çiftçi, Hasan. «Suriyeli Sığınmacıların Türkiye Cumhuriyeti Devleti’ne Aidiyetleri Bakımından Adaptasyon ve İletişim Sürecinde Karşılaştıkları Sorunlar.» Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2019: 153-176. Çöğenli, Sadi. Kur'an ve Hadis Örnekli Arapça Dilbilgisi Nahiv. İstanbul, 2009. Çörtü, Mustafa Meral. Arapça Dilbilgisi Sarf Nahiv Edatlar. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2012. Doğan, Candemir. «Arap Öğrencilere Türkçe Sesbilgisi Öğretimi.» Marife, 2007: 233- 249. 465 Ediskun, Haydar. Türk Dilbilgisi Sesbilgisi-Biçimbilgisi-Cümlebilgisi. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1999. el-Cazim, Ali, ve Mustafa Emin. en-Nahvu'l-Vadıh fi Kavaidi'l-Luğati'l-Arabiyye. ed- Daru'l-Mısriyye ve's-Suudiyye li't-Tıbai ve'n-Neşr ve't-Tevzi, tsz. el-Galâyinî, Mustafa. Camiu'd-Durusi'l-Arabiyye. Lübnan: Daru'l-Kutubi'l-İlmiyye, 2009. Ergin, Muharrem. Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak Basım Yayım Dağıtım, 2009. Hogg, Michael A., Graham M. Vaughan, İbrahim Çeviren: Yıldız, ve Aydın Gelmez. Sosyal Psikoloji. Ankara: Ütopya Yayınları, 2006. İşcan, Adem. «Yabancı Dil Öğretimi ve Yabancı Dil Olarak Türkçe Öğretiminin Tarihçesi.» Yabancı Dil Olarak Türkçe Öğretimi içinde. Ankara: Pagem Yayınları, 2011. Memiş, Muhammet Raşit, ve Mehmet Dursun Erdem. «Yabancı Dil Öğretiminde Kullanılan Yöntemler Kullanım Özellikleri ve Eleştiriler.» Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 2013: 297-318. Sarmış, İbrahim. Metin ve Alıştırmalarla Uygulamalı Arapça Dil Bilgisi. Konya: Esra Basım Yayın Organizasyon, 2011. 466 Tiyatro Metni Çevirisinde Eşdeğerlik ve Örtüşüm Kavramları Üzerine Bir İnceleme: Phèdre Örneği Serhan DİNDAR1 Özet Çeviri etkinliğinin ortaya çıkışından bu yana, dolaylı bir şekilde ya da doğrudan sözü edilen “eşdeğerlik” (l’équivalence) ve “örtüşüm” (la correspondance) kavramları, çeviribilim alanının temel kavramlarından olmakla birlikte alanda önemli bir yere sahiptirler. Bu iki kavram ile ilgili çeviribilim alanında birçok kuramcı çeşitli görüşler öne sürmüşlerdir. Her ne kadar farklı tanımlamalar ve görüşler olsa da eşdeğerlik ve örtüşüm kavramları, kendi içlerinde genel ve ortak bir çerçevede tanımlanıp kabul görmüşlerdir. Ortak görüş, örtüşüm kavramının daha çok dilsel sınırlamalarda kaldığı, dillerarası çeviride kaynak metinde çevirisi yapılan ifadenin hiçbir yorumlama yapmadan, bağlam, kültür, söylenmek istenen anlam gibi metin dışı edimsel faktörler göz ardı edilerek direkt sözlüksel karşılığının erek metne yerleştirilmesidir. Bu bağlamda, örtüşüm kavramı kaynak odaklı bir yaklaşım olarak da düşünülmektedir. Eşdeğerlik ise, örtüşüm kavramının aksine, kaynak metindeki ifadelerin, erek dil ve bağlam, kültür, metnin genel durumu gibi diğer dildışı faktörler göz önünde bulundurularak kaynak metin ve kültürdeki anlamını veya vermek istediği mesajı (söylenmek isteneni) aynı etkiyle erek metin ve kültürde sağlayabilmektir. Eşdeğerlik kavramı bu açıdan erek odaklı kutupta yer almaktadır. Bu durumda örtüşüm kavramının mikro düzeyde kaldığı, eşdeğerliğin ise daha makro düzeyde ele alındığı söylenebilir. Çeviribilim açısından, birçok metin türü çevirisinde olduğu gibi, bu iki kavram yazınsal metin çevirisinde de sıkça karşımıza çıkmaktadır. Çalışmanın amacı, çeviribilim alanında öne çıkan bazı kuramsal söylemler ışığında, yazınsal metin türlerinden biri olan tiyatro metni çevirisinde örtüşüm ve eşdeğerlik kavramlarını incelemektir. Bunun için, klasik Fransız edebiyatında yazmış olduğu trajedileriyle önemli bir yeri olan Jean Racine’in Phèdre adlı eserinin Türkçe çevirisinden seçilen örnekler üzerinde inceleme yapılarak iki kavramın tiyatro metni çevirisinde nasıl işlediği gösterilmeye çalışılacaktır. Anahtar sözcükler: Çeviribilim, dillerarası çeviri, eşdeğerlik, örtüşüm, tiyatro metni çevirisi. A Study on The Concepts of Equivalence and Correspondence in Drama Translation: Example of Phèdre Abstract In the field of translation studies, the concepts of “equivalence” (fr. l’équivalence) and “correspondence” (fr. la correspondance) are the basic concepts, mentioned directly or indirectly. Many theorists have argued various opinions related to these two concepts. Despite the varying and/or opposing definitions and opinions, the concepts of equivalence and correspondence are accepted within a general and common frame. The common view is that the concept of correspondence remains mostly in the limits of linguistics, and that in the interlingual translation, the interpretation of an expression in the source text is placed directly in the target text by ignoring the extralinguistic and pragmatic factors such as context, culture and sense. In this context, the concept of correspondence is also considered as a source-oriented approach. On the other hand, contrary to correspondence, equivalence might convey the general sense of the source text and culture along with the (intended) message, with the same effect, in the target text 1 Dr. Öğr. Üyesi, Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Mütercim-Tercümanlık Bölümü, Fransızca Mütercim-Tercümanlık ABD. 467 by considering other extralinguistic factors such as target language, context, culture, and general theme of the target text. So, the concept of equivalence is in the target-oriented pole. Thus, we can say that the concept of correspondence processes a fortiori at the micro level and equivalence at a macro level. In terms of the translation studies, these two concepts are frequently encountered in the translation of literary texts as well as in many other types of texts. The aim of this study is to examine the concepts of equivalence and correspondence in drama translation, which is one of the literary text types, in the light of some important theoretical discourses in the field of translation studies. Therefore, we will try to show how these two concepts process in drama translation by analysing the examples of the Turkish translation of Phèdre of Jean Racine who is an important name with his tragedies in classical French literature. Keywords: Translation studies, interlingual translation, equivalence, correspondence, drama translation. Giriş Yüzyıllardır varlığını sürdüren çeviri eylemi ile ilgili, özellikle de bilimsel bir alan olarak yoluna devam etmeye başladıktan sonra, birçok kuramsal söylem, sınıflandırma ve tanımlamalar ortaya çıkmıştır. Bu söylemlerle birlikte ortaya çıkan alan terminolojisi, ilk başlarda çeşitli tartışmaları beraberinde getirse de sonradan yerini daha net, tutarlı ve oturaklı kavramlara ve bu kavramların tanımlamalarına bırakmıştır. Çeviribilim alanında geçmişten bu yana kullanılan sayısız kavram bulunmaktadır. Bu kavramların bazıları çok eskiye dayanmakta, bazıları ise zamanla yeni kuramsal söylem ve sınıflandırmalarla ortaya çıkmıştır. Alanda çalışan birçok kuramcı da bu kavramların içini farklı açılardan doldurarak zaman içerisinde herkesin kabul gördüğü ve çalışmalarında kullandığı kavramlar haline getirmiştir. Çeviribilim çalışmalarında geçmişte ve günümüzde sıkça karşımıza çıkan kavramlardan biri “örtüşüm” (fr. la correspondance), diğeri ise “eşdeğerlik” (fr. l’équivalence) tir. Alanda çalışmalar yapan kuramcılar, bu iki kavram ve tanımlamalarıyla ilgili çeşitli söylemlerde bulunmuşlardır. Zaman içerisinde netleşen ve tam olarak çerçeveleri çizilerek içleri doldurulan bu iki kavramın çeşitli kuramcılar tarafından yapılan tanımlamalarına değinilecektir. Daha sonra örtüşüm ve eşdeğerlik kavramları, dillerarası çeviri bağlamında, yazınsal metin çevirilerinde uygulama açısından sıkça karşımıza çıktığından, yazınsal bir metin türü olan tiyatro metni çevirisinde incelenecektir. Böylece bu iki kavramın farklı bir yazınsal türün çevirisinde nasıl işleyiş gösterdiğini ve hangi kavramın daha iyi sonuçlar verdiğini göstermek hedeflenmektedir. 468 1. Örtüşüm ve Eşdeğerlik Kavramları Daha önce de belirttiğimiz gibi örtüşüm ve eşdeğerlik kavramları çeviribilim çalışmalarında önemli bir yer tutmaktadır. Bu iki kavramın içeriği her ne kadar daha eskilere dayansa da tam adlarıyla anılmaya ve net olarak tanımlanmaya başlamaları çeviribilim alanının başlangıcıyla birlikte olmuştur. Dillerarası çeviri sürecinde işleyiş gösteren örtüşüm ve eşdeğerlik kavramları sadece kavram düzeyinde kalmayıp çevirmenin çeviri yaklaşımına da etki etmektedirler. İlk olarak örtüşüm kavramını ele alacak olursak, çeviribilim alanında örtüşüm kavramı üzerine çok çeşitli söylemler bulunmamaktadır. Örtüşüm kavramına değinen sayılı kuramcılardan biri Eugene Nida’dır. Aslında bir dilbilimci olan fakat çeviri ile ilgili önemli görüşleri olan Amerikalı kuramcı, örtüşüm kavramını “biçimsel örtüşüm çevirisi” (ing. formal- correspondence translation) olarak ele alır ve bu yaklaşım ile yapılan çeviri metnin hiçbir zaman kaynak metnin gerçek anlamda bir eşdeğeri olamayacağını savunur (Nida, 1977, s. 99-103). Nida, örtüşüm ile ilgili daha genel ifadeler kullansa da genel bir çerçeve oluşturma adına, dönemi içinde bu kavramı ele alması ve tanımlaması bakımından önemlidir. Nida’dan sonra Fransız çeviribilimci Marianne Lederer’in örtüşüm kavramı tanımlamasına değinmek gerekecektir. Çünkü Lederer, bir çeviribilim kuramcısı olarak, diğer kuramcıların aksine örtüşüm kavramını bir kavram ve yaklaşım olarak ön plana çıkaran ve net olarak tanımlayıp ona yer veren teorisyendir. Lederer, örtüşüm kavramını farklı dillerdeki sözcüklerin ve ifadelerin sözlük anlamları arasındaki ilişki olarak tanımlar (Lederer, 1994, s. 213)2. Örtüşüm kavramı, iki farklı dil arasındaki dilsel ilişki olarak tanımlanır. Başka bir deyişle, bir dildeki sözcük ya da ifadelerin varış dilindeki direkt karşılığıdır. Burada birebir bir örtüşüm söz konusudur. Kaynak metindeki ifadeyi direkt karşılayan, sadece dilsel bağlamda anlamını veren erek metne ait karşılıktır. Buradan da anlaşılacağı üzere örtüşüm kavramı çeviri süresince iki metin arasındaki dilsel bağıntıdır. Çevirmen sadece dilsel bir etki altında çeviri yaptığında örtüşüm ağırlıklı bir çeviri işlemi gerçekleştirmiş olur. Bu durumda kaynak metindeki ifadelerin etkisi altında kalan çevirmen kaynak odaklı ve sözcüğü sözcüğüne bir çeviri eylemi gerçekleştirir. Kaynak odaklı kutupta kalan çevirmenin oluşturduğu erek metin, bazı durumlarda kaynak metnin anlam ve etkisini vermede sorunlar veya eksiklikler meydana getirebilir. Sadece dilsel çerçevede kalan örtüşüm kavramı bu 2 Bu çalışma boyunca yabancı kuramcılardan yapılan alıntılar aksi belirtilmediği sürece tarafımdan yapılmıştır. 469 anlamda çeviri süreci için yetersiz kalabilmektedir. Çünkü çeviri işlemi sadece dilsel bir aktarım olmayıp, bağlam, kültür, dünya görüşü ve erek dil-metin durumu gibi birçok dildışı ve edimsel öğenin göz önünde bulundurulması ile yapılan bir işlemdir. Meydana gelen bu yetersizlik durumunda çevirmenin karşısına eşdeğerlik kavramı çıkar. Eşdeğerlik kavramının kökeni matematiğe dayanmaktadır. Eşdeğerlik aslında matematik alanında kullanılan bir kavramdır. Örneğin, matematikte 3 sayısının eşdeğeri 1+1+1 ya da 2+1 olarak (3= 1+1+1 / 3= 2+1) gösterilebilir. Çeviribilim alanında da kullanılmaya başlanan eşdeğerlik, örtüşüm kavramının aksine, alan çalışmalarında ön planda olan ve birçok kuramcı tarafından bir şekilde değinilen, başka bir deyişle farklı açılardan tanımlamaları yapılan bir kavramdır. Bu kavram, örtüşüm kavramına göre daha kapsamlı, sınırları daha geniş ve daha dinamik bir yaklaşımla tanımlanmaktadır. Eşdeğerlik için esas olan, kaynak metindeki ifadelerin söylemek istediği, vermek istediği mesaj ve o ifadelerin kaynak kültürdeki değeridir. Lederer’e göre eşdeğerlik, sözcükler ve dilsel yapılardan bağımsız olarak, kaynak metnin anlamını, söylemsel parçacıklarını ve genel anlamda metnin eşdeğerini karakterize eder (Lederer, 1994, s. 214). Eşdeğerlikte asıl olan, metnin anlamı, etkisi ve değeridir. Bu kavramın amacı, kaynak metnin vermek istediği mesajı, kaynak kültür üzerindeki etkisini ve değerini erek metin aracılığı ile yakın ya da aynı şekilde erek kültür üzerinde uyandırabilmektir. Bu yanıyla eşdeğerlik, erek odaklı bir yaklaşım ile birlikte ilerler. Erek dilde eşdeğerlik arayışı içerisine giren çevirmen, yeni eşdeğerlikleri bulurken kaynak metnin anlam ve mesajına sadık kalır fakat biçimsel ve ifade düzeyinde tamamen erek dil ve kültür odaklı düşünür. Yeni eşdeğerliklerin seçim kararlarında ise, erek kültürün ve kitlenin durumu, ifadelerin içeriksel ve anlamsal olarak yeterlilikleri, kendi birikimi ve metnin bırakacağı etki gibi dinamikleri göz önünde bulundurmak durumunda kalır. Bu durumda çevirmen, kaynak dizge normlarından yola çıkarak erek dizgedeki çeviri anlayışını yakalamaya çalışmaktadır (Yazıcı, 2001, s. 58). Çeviribilim alanında önemli bir başka isim olan İsrailli kuramcı Gideon Toury, eşdeğerlik kavramını “kabul edilebilirlik” ve “yeterlik” normları çerçevesinde ele alır. Toury, eşdeğerlik kavramını kaynak ya da erek odaklı yaklaşım bağlamında değerlendirir (Yazıcı, 2001, s. 58). Toury’e göre eşdeğerlik kavramı “kabul edilebilirlik” yani erek odaklı çeviri yaklaşımı kutbunda, örtüşüm kavramı ise “yeterlik” 470 yani kaynak odaklı kutupta yer almaktadır. Bu bağlamda, örtüşüm, başka bir deyişle “yeterlik” dilsel normlar çerçevesinde ele alınan bir durum olduğundan, erek dilde yeterli ve kaynak metin ifadesini direkt karşılayan bir öğe olma özelliğine sahiptir. Eşdeğerlik ise, örtüşüm kavramından daha geniş bir sınıra sahip olduğu için, erek dil ve kültürde hatta kitlede kaynak metin ifadelerinin birebir veya direkt değil de uygun veya kabul edilebilir karşılıklar olarak ele alınmasıdır. Kabul edilebilirlikten kasıt, kaynak metindeki ifadelerin anlamını, değerini, söylemek istediği veya vermek istediği mesajı ve etkiyi erek dil, kültür ve kitle üzerinde olabildiğince yakın bir şekilde sağlayabilmektir. Bunu sağlayan erek dildeki eşdeğer ifadeler, erek dil şartlarında kabul edilebilir bir özellik taşır. Alman çeviribilimci Hans Josef Vermeer ise eşdeğerlik kavramını tek bir kutup olarak ele alır. Toury’nin aksine, eşdeğerliği sadece “yeterlik” olarak değerlendiren Vermeer, çeviri eylemi erek dizgede başlayıp erek dizgede sona erdiği için, örtüşüm kavramını ya da yeterlik durumunu tamamen yok sayar (Yazıcı, 2001, s. 60). Skopos Kuramı ile çeviride tam bir erek odaklılığı savunan kuramcı, çeviri sürecini tamamen erek normlar çerçevesinde ele alır. Kaynak metnin durumu ne olursa olsun birincil durumdaki kutup erek metin, kültür ve kitledir. Vermmer’e göre çevirmen erek odaklılık uğruna duruma göre kaynak metinde bir takım değişiklikler, eklemeler ve çıkarmalar yapabilme hakkına sahiptir. Kuramcı, kaynak metni bir derece daha fazla yok sayması açısından eleştiriler almıştır. Öte yandan, bu bağlamda da eşdeğerlik kavramının sınırlarını fazlaca genişlettiği söylenebilir. Vermeer düşüncesinde bir ifade ne kadar erek odaklı ise o kadar yeterli ve eşdeğer bir ifadedir. Bir diğer çeviri kuramcısı Anthony Pym, eşdeğerlik kavramını sadece çeviri kavramı bağlamında açıklamanın yeterli olmadığını savunur (Pym, 2010, s. 37). Çeviri bağlamındaki eşdeğerlik kavramı tanımlamalarına katılan Pym, bu kavramı daha geniş ve kültürel bir yelpazede değerlendirir. Çeviri eylemini kültürel bağlamda ele alan Pym, eşdeğerlik kavramına çevirmen bağlamında da yaklaşır. Eşdeğerliği gerçekleştirenin çevirmen olduğunu fakat çevirmenleri de sadece basit birer eşdeğerlik avcıları olarak görmemek gerektiğini belirtir (Pym, 2010, s. 50). Çevirmenler basit bir eşdeğerlik arayışına girmek yerine aslında alıcı kitle için hangi erek ifadelerin eşdeğer olma özelliği gösterebileceğini sorgularlar. Başka bir deyişle, işin daha derinine inerek 471 eşdeğerlik seçiminden önce eşdeğer olabilecek ifadeleri araştırırlar. Çeviri eylemi ise kendi başına bir eşdeğerlik işlemidir çünkü çeviri kültürel bir olgudur (Pym, 2010, s. 48). Başka bir deyişle çeviri, kültürlerin aktarımıdır. Çevirisi yapılacak metinlerin ait oldukları kültürden soyutlanamayacaklarını ve bu bağlamda kültürel aktarımın da gerçekleştiğini savunarak çeviri sürecini tamamen kültürel bir bağlamda ele alan kuramcı, eşdeğerlik kavramını da kültürel bir çerçevede inceler. Hatta kültürel çevirinin eşdeğerlik kavramını aşan bir durum olduğunu ve eşdeğerlik kavramının geri planda kaldığını vurgular (Pym, 2010, s. 49). Pym, bir bakıma eşdeğerlik kavramını eleştirerek onu daha geniş sınırlara taşır. Eşdeğerlik kavramının sadece iki metin arasındaki denklik olmadığını, bunu aşan bir durum olduğunu ve işin içine kültürel öğelerin girdiğini vurgulayarak eşdeğerlik kavramına bu şekilde farklı bir açıdan yaklaşır. Böylece eşdeğerlik kavramı, aynılık, eşitlik ya da benzerlik tanımlamalarından uzaklaşarak çevirmenin yaratıcılığı bağlamında ele alınmaya başlar (Yazıcı, 2005, s.12-13). Çeviriyi genel olarak “aynı şeyi söylemek” olarak tanımlayıp ele alan Umberto Eco da çeviri eyleminin kültürel yönüne değinir (Eco, 2003, s. 7). Kaynak metin ile yaklaşık olarak aynı şeyi söylemek olan çeviri eylemini bu bağlamda eşdeğerlik kavramına da indirgeyebiliriz. Bu bağlamda eşdeğerlik kavramı da kaynak metindeki ifadeler ile hemen hemen aynı şeyi söyleyen karşılıklar olarak tanımlanabilir. Özellikle de kültürel çeviride, kültürel söylemlerin eşdeğerini erek dilde yine kültürel eşdeğerliklerle sağlayan çevirmen aslında kaynak metindeki ifadeler ile yaklaşık olarak aynı şeyi söyleyen yeni eşdeğerler bulur. Böylece her iki kültür arasında bir çeşit “uzlaşma” sağlanır. Eco’ya göre eşdeğerlik kavramı da bu uzlaşmanın içerisinde yer alır (Eco, 2003, s. 18). Erek dildeki yeni eşdeğerliklerle kaynak metin ile aynı şeyi söyleyen bir erek metin oluşturma amacındaki çevirmen, kaynak ve erek kültür arasında eşdeğerlikler aracılığı ile kültürel bir uzlaşma sağlamaktadır. Genel anlamda da erek metin, kaynak metnin bir çeşit kültürel ve uzlaşımsal eşdeğeri olur. Eşdeğerlik ve örtüşüm kavramları ile ilgili çeviri tarihi boyunca pek çok kuramsal söyleme ve tanımlamalara rastlamak mümkündür. Bunun yanı sıra, bazı kuramcıların geçmişte bu iki kavramı, özellikle de eşdeğerlik kavramını, kendi içerisinde sınıflandırdıkları da olmuştur fakat biz çalışmanın sınırları dâhilinde bu tanımlamaların güncel olanlarını ve öne çıkanlarını ele aldık. Daha önce yapılan sınıflandırmalar 472 sonradan tek bir kavram altında bütün özellikler sıralanarak toplandığından biz de özellikle de eşdeğerlik kavramını kendi içinde sınıflandırmak yerine, tıpkı güncel çalışmalarda olduğu gibi, tek bir kavramın genel ve farklı açılardan tanımlamaları ışığında incelemiş olduk. Ele alınan kuramsal söylemlerden de anlaşılacağı üzere, örtüşüm ve eşdeğerlik kavramları çeviribilimin yakın tarihinde bir takım değişimlere uğrayarak ilerlemiştir. Bu bağlamda örtüşüm dile özgü, eşdeğerlik ise metinsel, söylemsel ve kültürel bir durumda konumlanmıştır (Lederer, 2002, s. 11). Örtüşüm her ne kadar dilsel düzeyde kalsa da, eşdeğerliğin zamanla daha genel ve kapsayıcı, makro düzeyde, metinsel ve kültürel öğeleri içine almış olduğu söylenebilir. Bu bağlamda eşdeğerlik, yeniden oluşturma, yeniden ifade etme ve kültürlerarası bir geçişi temsil etmektedir (Bozbeyoğlu, 2003, s. 47). Örtüşüm kavramı, dilsel bağlamda ifadelerin direkt sözlüksel karşılıkları düzeyinde kalırken, eşdeğerlik kavramı daha edimsel, yorumlayıcı, kültürel ve erek metnin bağlamı, durumu, çevirmenin bilişsel birikimi gibi dildışı öğeler düzeyinde işleyiş göstermektedir. Buradan hareketle, örtüşüm kavramının kaynak odaklı, sözcüğü sözcüğüne çeviri yaklaşımına dâhil olduğunu, eşdeğerliğin ise erek odaklı yaklaşıma dâhil olduğunu, kaynak metinin veya ifadelerin söylemek istediği anlama ve vermek istediği mesaja odaklandığını belirtebiliriz. Örtüşüm ve eşdeğerlik kavramları her ne kadar birbirlerinden farklı olsalar da birbirlerine bağlı bir şekilde işleyiş gösterirler. Eşdeğerlik, örtüşüme göre daha ön plana çıkar, kapsayıcı ve makro düzeyde görünür. Fakat eşdeğerliğin çıkış noktası aslında örtüşümdür. Salt dilsel düzeyde bir çeviri yaklaşımı her zaman uygun sonuçlar vermeyebilir fakat çevirmen açısından bakıldığında örtüşüm, eşdeğerliğe giden yolun başlangıcıdır. Çünkü çevirmen her şeyden önce kaynak metin dilsel bir oluşum olduğu için, onu dilsel açıdan okuyup anlamaya çalışır. Daha sonra ifadeler bağlamında kabul edilebilir eşdeğerlikler aramaya koyulur. Çeviride dilsel gerçeği inkâr edemeyiz fakat çeviri işleminin de sadece dilsel bir işlem olmadığı artık kabul gören bir düşüncedir. Bu bağlamda, örtüşümsel değerlerden yola çıkarak eşdeğerliğin oluştuğu söylenebilir. Başka bir deyişle eşdeğerlik örtüşümün bir sonraki seviyesidir. Bazı durumlarda, bir ifadenin erek dilde direkt örtüşümü olduğu halde çevirmen, bağlama göre farklı dinamikleri göz önünde bulundurarak onun daha uygun olan bir eşdeğerini kullanabilir ya da bunun tam tersini de uygulayabilir. Bu durumda bir metnin çevirisini yaparken salt örtüşüm ya da eşdeğer kullanılır demek doğru olmaz. Bir metin içerisinde hatta bir 473 tümcenin içerisinde bulunan ifadelerde hem örtüşüm hem eşdeğerlik sırasıyla kullanılabilir. Bu durum tamamen metnin bağlamına ve çevirmenin amacı doğrultusundaki kararlarına bağlıdır. Çevirmenin amacı, kaynak metnin anlamını ve etkisini erek metinde örtüşümlerden yola çıkarak ulaştığı yeni eşdeğerliklerle verebilmektir. Tüm bu kuramsal bilgiler ışığında, örtüşüm ve eşdeğerlik kavramlarının işleyişi ve yoğunluğu yazınsal bir metin türü olan tiyatro metni çevirisi (Fransızca- Türkçe) örnekleri üzerinde incelenecektir. Örnek metin olarak, 17. yüzyıl klasik Fransız edebiyatının önemli oyun yazarlarından biri olan Jean Racine’nin Phèdre adlı tiyatro oyunu seçilmiştir. 2. Phèdre ve Çevirisi Jean Racine’in 1677 yılında kaleme almış olduğu Phèdre, 1945 yılında Cumhuriyet Dönemi yazar ve çevirmenlerinden biri olan Afif Obay (Phaidra) tarafından Türkçeye çevrilmiştir. Eserin konusundan kısaca bahsedecek olursak: Hippolyte, Atina kralı Thésée ve Amazonlar kraliçesi Antiope’un oğludur. Phèdre ise, kral Thésée’nin ikinci karısıdır. Thésée büyük bir sefere gitmek üzere yola çıkar ve uzun süre geri dönmez. İyice endişelenen Hippolyte babasının peşinden gitmek istemektedir fakat ülkeyi bırakamaz. Öte yandan üvey oğluna o zamana kadar kin besleyen ve onu sevmiyor gibi görünen, her fırsatta krala, oğlunu sürgüne göndermesini isteyen Phèdre aslında üvey oğluna ilk günden beri âşıktır. Kininin altında beslediği bu ilgi ve aşkı içinde yaşar ve kimseye bir şey belli etmez. Oyunun genel kurgusu da bu yasak ve tek taraflı aşk ile beraber yaşanan durumlar üzerine kuruludur. Kadercilik, tutku, aşk, kıskançlık, hata, ıstırap, intihar ve pişmanlık gibi temaların öne çıktığı ve mısra şeklinde kaleme alınan bu tragedyanın çeviri örneklerini inceleyeceğiz. Phèdre: Insensée, où suis-je? Et qu’ai je-dit? Où laissé-je égarer mes voeux et mon esprit? Je l’ai perdu: les Dieux m’en ont ravi l’usage Oenone, la rougeur me couvre le visage : Je te laisse trop voir mes honteuses douleurs; Et mes yeux, malgré moi, se remplissent de pleurs. (Acte I, Scène III, p. 23). Phaidra: Ah çılgın! Nerdeyim? Ne söyledim? Gönlümü, düşüncemi nerelerde eğledim? 474 Aklımı yitirdim ben… Tanrıların işi bu! Oynone, bak utancım nasıl yüzüme vurdu. Yüz karası dertlerim fazla belli oluyor, Ağlamak istemesem de gözlerim doluyor. (Çev. A. Obay, Perde 1, Sahne 3, s. 12). Phèdre’in, üvey oğlu Hippolyte’e aşkını itiraf etmeden önce, nedimesi Oenone’a içini döktüğü bu kısımda dikkati çeken ilk nokta, çevirmenin kaynak metinde Phèdre olan ismi Türkçeye Phaidra olarak çevirmiş olmasıdır. Zaten eserin Türkçe adı da bu şekilde aktarılmıştır. Eserin kökeninin Yunan mitolojisine dayanması ve bu ismin eski Yunancada Phaedra ya da Phaidra olması, çevirmenin direkt Fransızca (Phèdre) örtüşümü yerine Yunancadaki eşdeğerliğini kullanma kararı almasına sebep olmuş olabilir. Aynı şekilde Racine de bu eseri kaleme alırken Yunanca ismin Fransızcadaki karşılığını kullanmıştır. Bir bakıma çevirmen eserin daha eski orijinal adını kullanmıştır diyebiliriz. Bunun yanı sıra çevirmenin kaynak metindeki a-a/ b-b/ c-c şeklinde giden düz uyak (fr. les rimes plates) biçemine dikkat ederek aynı uyak türünü Türkçede de sağladığı görülmektedir. İlk mısrada olan “Insensée, où suis-je? Et qu’ai je-dit?” ifadesi, Türkçeye “Ah çılgın! Nerdeyim? Ne söyledim?” şeklinde sözcüklerin direkt örtüşümleri sözcüğü sözcüğüne kullanılarak aktarılmıştır. Çevirmen bu kısımda, fazladan “Ah!” vurgusunu ekleyerek eserin dramatik bağlamını ve Phèdre’in iç acısını yansıtmaya çalışmıştır. İkinci mısradaki tümcede bulunan “mes voeux” (dileklerimi /arzularımı) ve “mon esprit” (ruhumu) kısımları, “gönlümü” ve “düşüncemi” şeklinde eşdeğerlikler ile karşılanmıştır. Çevirmen burada Phèdre’in gönlünden geçen istekleri anlamında “gönül”, zihninde olan düşünceler anlamında “düşünce” eşdeğerliklerini tercih ettiği söylenebilir. Böylece kaynak metnin söylemek istediği anlamı (fr. le sens) çeviri metinde de sağlayabilmiştir. Ayrıca, yine bu kısımdaki “laisser” (bırakmak) fiilini de “avutmak”/ “oyalamak” anlamına gelen “eğlemek” eşdeğer fiili ile aktarmıştır. Böylece çevirmen hem kaynak metindeki devrik cümle yapısını erek metinde de korumuş hem de düz uyak yapısını sağlamıştır. “Oenone, la rougeur me couvre le visage” ifadesi ise “Oenone, utançtan yüzüm kızarıyor” gibi bir örtüşümsel karşılık yerine, “Oynone, bak utancım nasıl yüzüme vurdu” şeklinde eşdeğer bir ifade ile aktarılmıştır. Çevirmen buradaki “Oenone” özel ismini “Oynone” olarak daha uyarlama bir şekilde Türkçeleştirerek aktarmıştır. 475 Phèdre’in aşkı yüzünden utanması bağlamında, “utanç” sözcüğünü erek ifadeye ekleyen çevirmen, Türkçede yaptığı bir şeyden dolayı utanan biri için kullanılan “utancı yüzüne vurmak” eşdeğer söylemini tercih etmiştir. “Je te laisse trop voir mes honteuses douleurs” ifadesi ise, “utanılası acılarımı sana gösteriyorum” gibi direkt bir ifade yerine, “Yüz karası dertlerim fazla belli oluyor” şeklinde bir eşdeğer söylem ile karşılanmıştır. Çevirmen burada yine, Türk dili ve kültüründe utanılası bir durumu ya da kişiyi nitelemek için kullanılan “yüz karası” ifadesini, Phèdre’in artık bu utanılası aşkının getirdiği kederi saklayamadığı bağlamında da “dertlerim fazla belli oluyor” ifadesini tercih etmiştir. Bu durumda, hem bağlamı yorumlayarak hem de erek kültür söylemi kullanarak erek odaklı bir eşdeğerlik tercih etmiş ve kaynak metindeki anlam ve etkiyi erek metinde bulmuştur. Daha sonraki kısımda yer alan “Et mes yeux, malgré moi, se remplissent de pleurs” tümcesi “Ve gözlerim, bana rağmen yaşla doluyor” gibi direkt bir dilsel karşılık ifadesi ile değil de, “Ağlamak istemesem de gözlerim doluyor” eşdeğer ifadesi ile çevrilmiştir. Burada çevirmen Phèdre’in o an hissettiği duyguyu yakalamak adına kaynak metnin ifadesini başka bir şekilde yorumlamıştır fakat anlamsal olarak bir bozulma olmamıştır. Bu ifade her ne kadar daha az edebi bir ifade gibi görünse de kabul edilebilir durumda bulunmaktadır. Çevirmenin, kaynak ifadede olmasa da, Phèdre’in ağlama isteğine engel olmaya çalıştığını fakat bunu başaramadığı vurgulamak istediği söylenebilir. Böylece Phèdre’in iç mücadelesini erek okuyucu kitlesine daha fazla hissettirmektedir. Phèdre: Ah! Douleur non encore éprouvée ! A quel nouveau tourment je me suis réservée ! (…) La mort est le seul dieu que j’osois implorer. J’attendois le moment où j’allois expirer; (…) Et sous un front serein déguisant mes alarmes, Il falloit bien souvent me priver de mes larmes. (Acte IV, Scène VI, p: 59). Phaidra: Ah Tanrım, ne cehennem azabı! Görecek miydim bir de bu yeni ıstırabı? (…) Niyaza yüz bulduğum tanrı ancak ölümdü. Beklediğim, şu ömrü bitirecek günümdü. 476 (…) Güler yüzler altında gizleyip bin bir derdi, Çok zaman, gözyaşımdan mahrum olmak gerekti. (Çev. A.Obay, Perde 4, Sahne 4, s. 66). Phèdre’in, üvey oğlu Hippolyte’in başka biri ile birlikte olduğunu ve onu sevdiğini öğrendiği bu parçada aşk, tutku ve kıskançlık içinde kendisiyle yüzleşir. Kendisi içten içe aşkını büyük acılarla yaşarken olup biten bu diğer aşk hikâyesinden haber olmadığı için kendisine ve nedimesine öfkelenir. Yaşadığı onca ıstırabın boşa olduğunu düşünür. Bu kısım, oldukça uzun olduğu için iyi çeviri örnekleri teşkil eden kısımlar alınarak kısaltılmıştır. Haykırış ile başlayan “Ah! Douleur non encore éprouvée !” (Ah! Şimdiye kadar hiç yaşanmamış bir acı) ifadesi Phèdre’in karşılıksız aşkı karşısında şimdiye kadar hiç yaşamamış olduğu acıyı dile getirmektedir. Bu kısım Türkçeye “Ah Tanrım, ne cehennem azabı!” şeklinde aktarılmıştır. Haykırış bağlamını göz önünde bulunduran çevirmen, tek bir ünlem tümcesi oluşturarak ifadeye fazladan “Tanrım” sözcüğünü eklemiştir. Phèdre’in yaşadığı acıyı daha da vurgulu bir şekilde vermek adına, Türkçede büyük acı ve ıstırapları nitelemek için kullanılan, “cehennem azabı” eşdeğerliğini tercih etmiştir. “A quel nouveau tourment je me suis réservée!” kısmı “nasıl bir yeni acı için bekliyormuşum” gibi örtüşümsel bir direkt karşılık yerine, “Görecek miydim bir de bu yeni ıstırabı?” şeklinde bir eşdeğer ifade ile aktarılmıştır. Çevirmen, “bu yeni ıstırap” ile direkt bir örtüşümü tercih etse de “görecek miydim” kısmını eşdeğerlik düzeyinde tutmuştur çünkü kaynak metinde direkt böyle bir ifade yoktur. Burada şimdiye kadar yaşanmamış, farkında olmadan beklenen bir acıdan bahsedilmek istendiği için metnin söylemek istediği anlam Türkçede kullanılan “görecek miydim” eşdeğeri ile sağlanmıştır. Ayrıca, bu kısımda çevirmenin ünlem cümlesini soru cümlesine dönüştürdüğü görülmektedir. Türkçede sıkça kullanılan bu soru cümlesi gibi görünen ifade aslında yine anlamsal açıdan bir yakarış belirten ünlem cümlesidir. Bu eşdeğerlik ile çevirmen edebi söylemi koruyarak devrik cümle yapısı ile Phèdre’in duygularına vurgu yapmıştır diyebiliriz. “La mort est le seul dieu que j’osois implorer” kısmı ise, Hippolyte’in bunca zaman başka bir aşk yaşarken Phèdre’in kendi içinde yaşadıklarını ve acısını ifade eder. Onlar aşk yaşarken Phèdre hissettiği bu aşkın utancı ile ölümden medet ummuştur ve yaşadığı 477 acıdan dolayı ölümü adeta onu kurtaran bir tanrı gibi görüp ölmek için yakarmıştır. Söz konusu durum geçmişte yaşandığı için çevirmen, kaynak metindeki “est” (être / olmak) fiilini tümcenin devamında gelen ve “que” ilgi zamiri ile bağlanan “oser” (cesaret etmek) fiilinin şimdiki zamanın hikâyesi (l’imparfait = osois [eski Fransızcadaki çekimi) / osais [modern Fransızcadaki çekimi]) ile çekilmesinden dolayı “ölümdü” şeklinde bağlamsal açıdan ele alıp geçmiş zamanı erek metinde bu fiile de yüklemiştir. Bu kısım, “Yakarmaya cesaret ettiğim tek tanrı ölümdü” gibi bir karşılık yerine, “Niyaza yüz bulduğum tanrı ancak ölümdü” şeklinde aktarılmıştır. “Niyaza yüz bulmak” ifadesi, “oser implorer” (yalvarmaya cesaret etmek) kısmına karşılık kullanılmıştır. “Niyaz”, Farsça kökenli olup “yalvarma/ yakarma” anlamına gelmektedir3. Arapça ve Farsça kökenli kelimelerin sıkça kullanıldığı Cumhuriyet Dönemi’nde yapılan bu çeviride, çevirmenin “yalvarmak/ yakarmak” sözcükleri yerine tercihini böyle bir eşdeğerlikten yana kullanması gayet normal bir durum olarak görülebilir. Yine “yüz bulmak” ifadesi burada “niyaz” kelimesini tamamlamak için “medet ummak/ cesaret etmek” gibi bir anlamda kullanılan eşdeğerliktir. “Ölüm” (la mort) ve “tanrı” (le dieu) sözcükleri için çevirmen direkt örtüşümler kullansa da “le seul” (yalnız/tek) kısmı için Türkçede “yalnız/ tek” anlamına gelen “ancak” eşdeğerini tercih etmiştir. Fakat kaynak metinde “le seul” ifadesi “tanrı” üzerindeyken (le seul dieu) erek metinde “ancak ölümdü” ifadesi ile “ölüm” üzerine yüklenmiştir. Bu kısımda çevirmen, bir çeşit deyiş kaydırması yapmıştır. “Niyaza yüz bulduğum tek tanrı ölümdü” gibi “le seul” için örtüşüm kullanıp tanrıyı vurgulamış olsaydı hem kaydırma yapmamış olurdu hem de Phèdre’in ölümü bir çare, bir tanrı gibi gördüğünü kaynak metindeki gibi vurgulamış olurdu. Bu durumda eşdeğerliklerin çoğu zaman avantajlı olsa da, yerinde kullanılmadıklarında bu tarz sorunların ortaya çıkarabileceklerini de söyleyebiliriz. Böylece, bu gibi durumlarda ifadelerin örtüşümlerini korumak da yerinde bir karar olabilmektedir. Son parçada bulunan “Et sous un front serein déguisant mes alarmes,” (Ve huzurlu görünen bir yüzün altında gizleyip dertleri) kısmı, Türkçeye “Güler yüzler altında gizleyip bin bir derdi,” şeklinde aktarılmıştır. İlk dikkati çeken durum, kaynak metinde tekil kullanılan “un front serein” (huzurlu /gülen bir yüz) ifadesinin çevirmen tarafından erek metine çoğul olarak “güler yüzler” şeklinde aktarılmasıdır. Bunun sebebini, 3 TDK Elektronik Sözlük: http://sozluk.gov.tr/. 478 çevirmenin kaynak metindeki yazınsal söylemi, yine yoğun bir şekilde erek metinde de hissettirmek istemesi olarak gösterebiliriz çünkü yazarın “güler yüz” ifadesindeki kasıt Phèdre’in kendi yüzüdür. Onun dışarıya karşı zoraki çizdiği bir imajdır bu. “Huzurlu” anlamına gelen “serein” sıfatını “güler yüz” eşdeğeri ile aktaran çevirmenin yerinde bir eşdeğerlik seçimi yaptığı söylenebilir çünkü Türkçede “huzurlu yüz” ifadesi anlamsal olarak pek oturmamaktadır. “Huzur” sözcüğü daha çok içsel ve ruhsal bir memnuniyeti ifade ettiği için fiziksel özellikler ile pek kullanılmamaktadır. İç huzur yüze yansıyabilir fakat direkt huzurlu bir yüzden bahsetmek pek olası değildir. Çevirmen aynı şekilde “mes alarmes” (korkularım) ifadesini ise daha Türkçe bir eşdeğerlik olan “bin bir derdi” şeklinde aktarmıştır. Bu kararı yine o dönemin söylemine uygun ve kabul edilebilir olarak yorumlayabiliriz. “Mes” (çoğul benim) iyelik sıfatını nötr bir duruma getirerek daha genel bir ifade kullanan çevirmen her ne kadar iyelik sıfatını kaldırsa da bağlamdan ve konuşan kişinin Phèdre olmasından ötürü, bu dertlerin sahibinin o olduğunu anlayabiliyoruz. “Il falloit bien souvent me priver de mes larmes.” ifadesi ise, “Çok zaman, gözyaşımdan mahrum olmak gerekti.” şeklinde daha çok örtüşüm bir ifade ile aktarılmıştır. Çevirmen, kaynak metinde çoğul olan “mes larmes” (gözyaşlarım) ifadesini “gözyaşım” olarak tekil bir ifadeye dönüştürmek dışında fazla değişime ve yorumlamaya gitmeden bir aktarım gerçekleştirmiştir. Bir önceki mısrada tekil olan bir ifadeyi çoğullaştıran çevirmen (un front serein), bu mısrada tam tersini yapmıştır. Bunu sebebi olarak, metnin bağlamsal açıdan genel söylem durumu ve çevirmenin öznel seçimi ya da yaklaşımı gösterilebilir. “Gözyaşlarımdan çoğu zaman mahrum olmam gerekti” gibi sözcüğü sözcüğüne bir aktarım yerine yine dilsel olarak sözcüklerin anlamını direkt alan ve sadece tümce içinde ufak tefek yer ve tekil- çoğul değişiklikleri yaparak (souvent = çok zaman) aktaran çevirmen örtüşüm durumuna daha yakın durmaktadır. Bu şekilde de kaynak metnin amacını gerçekleştirdiği söylenebilir. Oenone : (…) La Reine touche presque à son terme fatal. (…) Elle meurt dans mes bras d’un mal qu’elle me cache. (…) Elle vient. (Acte I, Scène II, p. 19). 479 Oynone : (…) Kraliçe eriyor mukadder âkıbete! (…) Kollarımda ölüyor, bilmiyorum derdi ne. (…) İşte geliyor. (Çev. A. Obay, Perde I, Sahne 2, s. 10). Phèdre’in nedimesi Oenone’nun Hippolyte’e onun içinde bulunduğu çaresiz durumu anlattığı bu sahnede henüz Phèdre’in aşkından kimsenin haberi yoktur. Kendi içinde yaşadığı tek taraflı aşkının acısını çekmektedir. “La Reine touche presque à son terme fatal” birebir aktarılırsa “Kraliçe alın yazısının sonuna dokunuyor (yaklaşıyor)” gibi anlamlı olmayan bir tümce ortaya çıkıyor. Çevirmen bu tümceyi “Kraliçe eriyor mukadder âkıbete!” karşılığı ile bir ünlem cümlesine dönüştürerek çevirmiştir. Bağlamsal açıdan Oenone’un hanımı için yakarışını yansıtan bu kısımdan yola çıkarak düz cümleyi ünlem işareti ile süsleyen çevirmen burada kişisel bir tercih yapmış olabilir. Yine de bağlamı göz önünde bulundurarak böyle bir dönüştürüm yaptığı söylenebilir. Öte yandan, metnin genel yapısına uygun olarak ve izlediği biçemsel yol olan devrik cümle kurma durumuna çevirmenimiz devam etmiştir. Böylece kaynak metindeki şiirselliği erek metinde de korumuştur. “Toucher à” fiili “bir şeye dokunmak / değmek/ ilişmek” anlamına gelse de Türkçe de uygun olmayacağından “yaklaşmak” olarak da aktarılabilir fakat çevirmen burada daha edebi bir sözcük olan “ermek” fiilini eşdeğer olarak tercih etmiştir. “Erişmek/ kavuşmak” anlamına gelen bu fiil ile hem şiirselliği korumuş hem de aynı anlamı vererek etkiyi erek kitlede uyandırmayı hedeflemiştir. “À son terme fatal” (alın yazısının sonuna) kısmını ise “mukadder âkıbete” şeklinde bir örtüşüm ifade ile aktarmıştır. Arapça kökenli olan “mukadder” kelimesi “yazgı / alın yazısı”, “âkıbet” ise “son” (alın yazısının sonuna) anlamına gelmektedir4. Eskimiş olan bu ifadeler daha önce de belirttiğimiz gibi çevirinin yapıldığı dönemde kullanılan ifadeler olduğundan, çevirmenin yaşadığı dönemin dil kullanımı etkisiyle bu örtüşüm ifadeleri kullandığı söylenebilir. İfadelerin her ne kadar eski dilde 4 TDK Elektronik Sözlük: http://sozluk.gov.tr/. 480 de olsa birebir örtüşen karşılıklarını kullanan çevirmenin, aynı anlamı verip devrik yapı kurarak yazınsal etkiyi de uyandırdığı söylenebilir. “Elle meurt dans mes bras d’un mal qu’elle me cache.” kısmı erek metinde “Kollarımda ölüyor, bilmiyorum derdi ne.” şeklinde bir ifade ile karşımıza çıkmaktadır. Öncelikle tek bir tümceyi virgül işareti ile ikiye bölen çevirmenin, tümceyi şiirsellik açısından daha vurgulu bir hale getirmek için bunu yaptığı söylenebilir. Öbür türlü bu tümce, “benden sakladığı bir acı yüzünden kollarımda ölüyor” gibi daha düz bir ifade ile de aktarılabilirdi. İlk kısmı direkt örtüşüm bir ifade ile (elle meurt dans mes bras = kollarımda ölüyor) aktaran çevirmen, ikinci kısmı “benden sakladığı bir acı yüzünden” (d’un mal qu’elle me cache) gibi direkt bir örtüşüm ifade yerine “bilmiyorum derdi ne” gibi eşdeğer bir ifade ile aktarmıştır. Kaynak ifadede direkt böyle bir tümce olmamasına rağmen çevirmen, “saklı olan şeyi bilmemek” mantığından hareketle bu tümceyi “bilmiyorum derdi ne” şeklinde yorumlamıştır. Bu eşdeğer ifade ile anlamı koruyup yine devrik bir stil ile etkiyi sağlamaya çalışmıştır. Son kısımdaki “elle vient” kısa tümcesini ise örtüşümsel bir karşılık olarak “işte geliyor” şeklinde aktaran çevirmen burada sadece “geliyor” ya da “o geliyor” gibi bir ifade zayıf kalacağından vurgu yapmak adına tümce başına “işte” gösterme sıfatını eklemiştir. Fransızcadaki vurgusal etkiyi erek dilde de bu şekilde sağlamayı hedeflediği söylenebilir. Phèdre: Grâces au ciel, mes mains ne sont point criminelles. Plût aux Dieux que mon coeur fût innocent comme elles! (Acte I, Scène III, p. 24). Phaidra: Çok şükür Tanrılara, iki elim tertemiz! Yüreğim de olaydı onlar gibi lekesiz! (Çev. A. Obay, Perde 1, Sahne 3, s. 14). Son örneğimizde, Phèdre, Tanrılara şükretmektedir. Fakat yüreğini suçlu, günahkâr ve lekeli görmektedir. Phèdre’in bu monoluğundaki ilk tümce, “Grâces au ciel, mes mains ne sont point criminelles.” (Tanrıya şükür ki ellerim hiç suçlu değiller), “Çok şükür Tanrılara, iki elim tertemiz” şeklinde aktarılmıştır. Eski Fransızcada ve edebiyat dilinde çoğul olarak kullanılan “grâce à” (grâces à) sözcüğü “şükretmek / sayesinde 481 olmak” anlamlarına gelmektedir5. Çevirmenin burada “Tanrıya” (au ciel) demek yerine “Tanrılara” şeklinde çoğul bir ifade kullanmasının sebebi olarak daha önce de belirttiğimiz gibi eserin Yunan mitolojisine dayanmasını ve mitolojide birden fazla tanrı bulunmasını gösterebiliriz. Diğer kısmı ise çevirmen farklı bir yöntem ile yorumlamıştır. “Ellerim suçlu değiller” gibi zayıf bir direkt ifade yerine çevirmen, daha vurgulu olan ve “tertemiz” pekiştirme sıfatı ile “iki elim tertemiz!” ifadesini kullanmıştır. Kaynak metindeki ifade ile zıt bir ilişki kurarak tersi bir şekilde yorumlayan ve ona göre bir eşdeğerlik seçen çevirmen, cümle sonuna koyduğu ünlem işareti ile kaynak metindeki düz cümleyi bir ünlem cümlesine dönüştürmüştür. Buradan da, Tanrılara haykıran Phèdre bağlamında, çevirmenimizin erek metinde daha vurgulu bir eşdeğerlik kullanma amacında olduğunu söyleyebiliriz. İkinci mısradaki “Plût aux Dieux que mon coeur fût innocent comme elles!” ifadesi, dilek/istek kipiyle (fr. le subjonctif) oluşturulmuştur. “Tanrılardan dilerim ki kalbim de onlar gibi masum olsaydı” gibi direkt bir ifade yerine çevirmen, “Yüreğim de olaydı onlar gibi lekesiz!” eşdeğer ifadesi ile aktarmıştır. Genel anlamda, bütünlük ve biçemsel açıdan, devrik cümle kurma geleneğini sürdüren çevirmen, burada “Plût aux Dieux” kısmını kullanmayarak ağırlığı ve anlamı dilek kipinde çekilen “être” (fût) fiiline yüklemiştir. Türkçeye “olaydı” şeklinde aktarılan bu dilek ve istek durumu, “olsaydı” yerine daha avam ya da halk ağzı söylemine (le discours vulgaire) uygun şekilde aktarılmıştır. Çevirmenin böyle bir kararlar alması, metnin şiirselliğini ve ritmini bozmak istememesine bağlanabilir. Öte yandan, “mon coeur” sözcüğü için “kalp” örtüşümünü değil de “yürek” eşdeğerini seçmesi yine şiirsel söylemin getirdiği bir durumdur. Böylece Phèdre’in dileği erek metinde daha duygulu ve içten bir hal almıştır. “Comme elles!” kısmı için direkt bir örtüşümü (onlar gibi) tercih eden çevirmen, “innocent” (masum) sıfatı için “masum” örtüşümü yerine “lekesiz” eşdeğerliğini kullanmıştır. İlk mısrada, “tertemiz” sıfatını kullandığı için anlamsal olarak oradan yola çıkan çevirmen tekrara da düşmemek adına “tertemiz” sıfatını ikinci bir defa kullanmamıştır. Uyak durumu açısından aynı değeri yakalayan “lekesiz” sıfatını tercih etmiştir. Böylece erek metinde, hem masumiyet ve suçsuzluk anlamını verebilmiş hem de biçemsel açıdan uyumu da sağlayabilmiştir. 5 CNRTL Elektronik Sözlük: https://www.cnrtl.fr/definition/graces. 482 Sonuç Örtüşüm ve eşdeğerlik kavramları çeviribilim tarihinde birçok kuramcı tarafından tanımlanan ve yararlanılan iki temel kavramdır. Özellikle de eşdeğerlik kavramı bazı kuramcılar açısından kendi içerisinde özelliklerine göre sınıflara ayrılsa da biz çalışma sınırları içerisinde eşdeğerliğin bütün özelliklerini tek bir kavram içerisinde ele aldık. Çünkü güncel çeviribilim çalışmalarında da kuramcılar artık bu kavramı kendi içerisinde ayırmaktan çok bütün özelliklerini birleştirerek tek bir kavram olarak tanımlamaktadırlar. Biz de, çalışmanın sınırları açısından, sadece öne çıkan genel ve daha güncel örtüşüm ve eşdeğerlik tanımlamalarını ele aldık. Bu bilgiler ışığında, kuramcıların eşdeğerlik kavramı üzerine daha çok konuştuklarını söyleyebiliriz. Bunun sebebi olarak da örtüşüm kavramının daha sınırlı ve dil düzeyinde kalması, zaman içinde çeviri eyleminin sınırlarını genişletmesiyle koşut olarak zaten geniş olan eşdeğerlik kavramını ile çeviri sürecinin daha iyi bir şekilde iç içe geçmesi gösterilebilir. Bu durumda geri planda kalan örtüşüm kavramını da yok saymak doğru olmaz. Her ne kadar birbirinden ayrı ve zıt iki kavram gibi görünseler de örtüşüm ve eşdeğerlik kavramları birbirlerini tamamlayan iki kavram olmuşlardır. Bu fikre, bazı kuramcıların söylemlerinde de rastlamak mümkündür. Çevirinin gelişmesine koşut ön plana çıkan eşdeğerlik kavramı aslında örtüşüm kavramının ileri aşamasıdır. Başka bir deyişle, eşdeğerlik örtüşümden yola çıkarak ilerler. Çünkü dilsel düzeyde kalan örtüşüm olmadan eşdeğerliğe varmak pek mümkün olmamaktadır. Eşdeğerlik kavramı, kültür, söylem, bağlam, erek kitledeki durumlar gibi dildışı öğeleri içerse de temelde dil olmadan bu etmenlere varamayız. Bütün bu durumlar için çıkış noktası olan dil, bize örtüşüm kavramını sunar. Kısaca, örtüşüm söyleneni, eşdeğerlik ise söylenmek isteneni karşılamaktadır. Çevirmen açısından baktığımızda, bir metni çevirme işine girişen çevirmen, öncelikle dilsel açıdan o metni okuyup anlamakla yükümlüdür. Bu aşamada da örtüşümlerden faydalanır. Öte yandan, erek dile geçişte de bir ifadenin alternatif eşdeğerliklerine varmadan önce çevirmen direkt örtüşümlere de göz atmak durumundadır. Hatta bazı durumlarda erek dilde örtüşüm de kullanabilir. Bu bağlamda 483 örtüşüm kavramına kuramsal aşamada olduğu gibi uygulama aşamasında da rastlamak mümkündür. Somut olarak da varlığını inkâr edemeyeceğimiz örtüşüm kavramı, bir metin içerisinde eşdeğerlikte olduğu gibi sıkça karşımıza çıkabilir. Hatta eşdeğerlik ile aynı tümcede bile yer alabilir. Bu durum tamamen makro düzeyde metnin ve metin dışı etmenlerin, mikro düzeyde tümcelerin, söylemlerin ve sözcüklerin durumuna bağlıdır. Ayrıca çevirmenin kararları ve seçimleri de bu durumu etkilemektedir. Phèdre eserinin çevirisi açısından bir genel değerlendirme yapacak olursak, 17. yüzyılın klasik türde önemli trajedilerinden biri olan bu eserin çevirisini yapan Afif Obay’ın daha çok erek odaklı bir yaklaşım sergilediğini söyleyebiliriz. Yazınsal bir tür olan ve sahnelenmek için kaleme alınan tiyatro eserlerinde duygular yoğun ve daha vurgulu bir şekilde yaşanmaktadır. Çevirmenin de bu duyguları olduğu gibi aynı etkiyle erek okuyucu ve izleyici üzerinde uyandırması gerekmektedir. Çevirmenimizin de çeviri süreci boyunca buna dikkat ettiği söylenebilir. Ayrıca, mısra şeklinde yazılan bu eserde yazarın biçemi ve kafiye yapısı da dikkat çekmektedir. Obay’ın çevirisinde de olabildiğince bu biçemi yansıtmayı başardığı belirtilebilir. Çevirmen özellikle de yazarın uyak yapısına ve devrik kullanımlarına sadık kalarak Türkçede olması gerektiği gibi eşdeğerlikler sağlamıştır. Daha önce de belirttiğimiz gibi, erek odaklı bir yaklaşım sergileyen çevirmen daha çok eşdeğer ifadeler kullanmayı seçmiş olsa da yeri geldiğinde direkt örtüşüm ifadeler kullanmaktan çekinmemiştir. Hatta bazı durumlarda, erek dilde, gerekli bir şekilde ve daha iyi sonuçlar veren örtüşüm ifadeler kullanmıştır. Bu durumda, örtüşüm ve eşdeğerlik kavramlarını somut bir şekilde bu çeviride gördüğümüzü söyleyebiliriz. Öte yandan, Cumhuriyet dönemi yazar-çevirmeni olan Obay’ın yazarlık ve şairlik yönünün ve yaptığı sayısız çeviri tecrübesinin de bu çeviride etkili olduğunun altını çizmek gerekir. Çevirmenin, bazı yerlerde direkt örtüşüm ifadeler yerine Arapça ve Farsça kökenli olan kendi döneminin söylemlerini de sıkça kullanmış olması, onun tam anlamıyla bir dönem çevirmeni olduğunun, ayrıca yazarlık-şairlik durumundan ötürü de kendi diline oldukça hâkim olduğunun bir göstergesidir. Böylece, anlam ve etki açısından kaynak odaklı, biçimsel açıdan erek odaklı bir çeviri yaparak, başka bir deyişle eseri kendi dilinde yeniden yazarak, kaynak metnin yazınsal değerini korumuş, vermek istediği anlamı, duyguyu ve etkiyi erek kitle üzerinde sağlayabilmiştir. 484 Kaynakça Bozbeyoğlu, S. (2003). Manuel de traductologie. Ankara: Kebikeç Yayınları. Ece, A. (2010). Edebiyat Çevirisinin ve Çevirmenin İzinde. İstanbul: Sel Yayıncılık. Eco, U. (2003). Dire presque la même chose, expériences de traduction. Paris: Grasset. Erlat, J. (2009). Esquisse d’une Histoire de la Littérature Française des origines au XVIIIe siècle. Ankara: BilgeSu Yayıncılık. Lederer, M. (1994). La traduction aujourd’hui, le modèle interprétatif. Paris: Hachette. Lederer, M. (2002). Correspondances et équivalences- Faits de langue et de discours en traduction. s. 17-34. Erişim adresi: https://www.researchgate.net/publication/304059198_Correspondances_et_equivalence s. Nida, E. (1977). The Nature of Dynamic Equivalence. Babel, 23, 3, 99-103, elektronik belge: https://www.jbe-platform.com/content/journals/10.1075/babel.23.3.01nid Pym, A. (2010). Translation and Text Transfer, An Essay on the Principles of Intercultural Communication. New York: Intercultural Studies Group. Racine, J. (1935). Phèdre. Paris: Hachette. Racine, J. (1945). Phèdre. (Çev. Afif Obay) İstanbul: Millî Eğitim Basımevi. Yazıcı, M. (2001). Çeviribilime Giriş. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları. Yazıcı, M. (2005). Çeviribilimin Temel Kavram ve Kuramları. İstanbul: Multilingual. 485 Teaching Vocabulary Items with Kahoot! in a State High School Sevim EMECEN1 Mehmet DEMİREZEN2 Abstract The aim of this research was to demonstrate the teaching of vocabulary items with Kahoot! in a State High School in Ankara, Turkey. In noted that vocabulary instruction is essential for all levels of students, as it increases comprehension on the teaching and learning four language skills of students, particularly the ones who are struggling. Students, who have difficulty inferring the meaning of unknown words, have limited vocabularies are in need of intensive vocabulary instruction. One of the recent techniques of teaching vocabulary items is Kahoot!, which is a game-based learning platform that allows students to submit their correct answers anonymously through the use of a computer, tablet, or smart phone. In this respect, the main objective of this study is to investigate the impact of Kahoot! on vocabulary retention of on a state high school students. To conduct this study, two groups were formed by convenient sampling method from one of the state Vocational High Schools in Ankara. The groups were randomly separated through to the control group and the experimental group. The experimental group involved 15 participants and the control group involved 17 participants, whose age range was between 15 and 16. Twenty words were selected from their course book published by the Ministry Turkish Education (MONE). The same instruction was used to teach the target words for both of the groups. However, the experimental group practiced the target words with the help of Kahoot while the control group received the practice through conventional pen and paper work. Thus, this research is conducted by means of a pre-test and a post-test design. Both of the tests were administared to an experimental group and control group, who were the 9 th grade students at a state high schoool. After the post-test, findings demonstrated that both of the pre-test and post-tests were effective on the learners’ vocabulary learning. However, it was discovered that the experimental group benefitted much better than the control group. After the post-test, a satisfaction survey was implemented to get some ideas about the learners’ views about Kahoot! According to survey results, it was concluded that participants had positive motivation about implementation of Kahoot! in English lessons and the other lessons. Key words: Kahoot!, vocabulary retention, learning disability, long term memory Introduction The main objective of this research is to determine the impacts of Kahoot! and traditional activities on vocabulary retention of EFL learners. This study aims to investigate whether Kahoot! has any positive or negative effect on the learners’ vocabulary retention. Learning a second or foreign language is an indispensible necessity for our age because of globalization and consistently Advancing Communication Technologies (henceforth, ICTs). In consequence of the developments in ICT, lots of changes have emerged in education as well. It is certain that vocabulary is the most crucial part of language learning. According to Folse (2004, p.1), “Learning a language requires learning several features about that language, comprising its 1 Ankara Pursaklar Sirkeli Secondary School 2 Prof. Dr., Ufuk University 486 pronunciation, writing system, syntax, culture, and spelling, but the most fundamental feature is vocabulary.” Teachers try to find new ways to teach vocabulary in an efficient way. There are novel techniques and methods to teach vocabulary with the help of technological advancements. Vocabulary is crucial in foreign language teaching since in the absence of adequate vocabulary knowledge, learners cannot make out the other people’s speech and cannot verbalize their notions. It is essential for comprehension, fluency and success. As Wilkins states (1972, p.111), “while without grammar very little can be conveyed, without vocabulary nothing can be conveyed.” Schmitt (2010, p.4) states, while travelling pupils keep dictionaries, not grammar books. Having sufficient vocabulary is crucial to understand and convey meaning. With the help of sufficient vocabulary, communication with others is easier. Since the vocabulary is incremental, in other words changing and progressive, English vocabulary is arduous. According to Thornbury, (2002, p.1) “the coining of new words never stops nor does the acquisition of words.” According to Yudintseva (2015, p.102) Vocabulary learning lasts during lifetime; so, mastering the word knowledge is gradual, at random and at different rates. It doesn’t resemble to grammar since vocabulary is incessantly added new lexical items and it is not the system of rules to memorize. Lam (2014, p. 91) claims that knowing and memorizing vocabulary of a foreign language is a must if you want to learn that target language, and repetition is essential to assist retaining new knowledge. Vocabulary learning is vital for the language learners since it assists them to develop their language proficiency. However, teaching vocabulary has been disputed by the foreign language teachers for a long time. Conventional vocabulary teaching methods have been asserted to be less effective to retain new vocabulary. According to Nguyen and Khuat (2003), conventional teaching methods are not attractive for the language learners. Traditional exercises are tiring and boring, so learners tend to play games. Exercises such as fill in the blanks, matching and multiple choice exercises are proven to be highly beneficial in this respect. But since technology is developing day by day, it naturally gets to be integrated into lessons, which began to attract both learners and teachers. The teachers should follow the advancements in technology “since learners are technologically savvy today” (Nahmod, 2017, p.2). So, “benefiting from digital games 487 and adapting the lessons and materials according to learners’ interests can be a good way to meet the needs of the learners” (Ünal, 2018, p.2). Benefiting from digital games in education has many advantages such as being entertaining, interactive, purposeful, competitive and meaningful. In our times, technologic tools are being consistently utilized as a part of teaching in view of fostering students’ engagement and motivation (Licorish, George, Owen & Daniel, 2017). According to Prensky (2005, p.1), “Of all the possible uses for mobile phones, the use that will have the greatest effect on the world in the long run, is benefiting from mobile phones for worldwide teaching and learning.” Kahoot! It has been around since 2013 and was launched in private beta at SXSWedu. In September 2013, the beta was opened to public, and ever since it has gained a widespread acceptance in the world. It is free online quizzing website in which teachers can prepare their own activities. Benefiting from this online tool in the classroom is highly motivating. Looking for new techniques and methods to retain and consolidate vocabulary has been a major topic in Teaching English as a Foreign Language (TEFL). Review of literature Human beings have always been interested in games for centuries. Games have become an aspect of human life since ancient times, and Kahoot! is one of them since 2013. Using games in teaching increases learner’s motivation since they draw the learners’ interest and attention. Games in teaching and learning foreign languages help learners’ learning while they are participating and entertaining. Learners can easily give up in traditional teaching environment if they fail but they behave in a different way while playing. The games support perseverance, intelligence and practice since the learners are highly desired to succeed. Consequently teachers frequently utilize games due to their benefits especially in Computer Assisted Language Learning (CALL). As a case of digital game-based learning and mobile- assisted language learning (MALL) gamification is benefiting from game features, especially video game elements, into non-game context for the purpose of increasing motivation and engagement in learning (Alsawaier, 2017, p.1). Various definitions can be made as follows: Gamification is utilizing game-based mechanics, aesthetics, and game-thinking to engage people, motivate action, increase learning, and solve problems (Kapp, Blair, Mesch, 2014). Gamification is a connection of game elements in activities that are not 488 games. Gamification of learning is a way to utilize game dynamics and game mechanics in education. Gamification is particularly influential when it is used to encourage learners to progress through content, motivate action, influence behavior, and drive innovation (Kapp, Blair, & Mesch, 2014). Using gamification in education which attracts, retains and engages digitally savy students is demanding, engaging and technologically rich. Most of the second language (L2) learners are member of a generation that Prensky (2001) define as digital natives. These learners process the knowledge in a different way and the traditional education does not fit their needs and interests. Moreover learners are conscious of the benefits of the internet. Benefiting from game design elements fosters motivation and engagement to increase learning. Integrating gamification into learning is one of the techniques which is used to motivate learners. According to Medina and Hurtado (2017, p .443), Kahoot! is an online global educational brand that benefits from a free student response platform. It is an evolution of the previous clicker technology, but it is free and easy to learn and utilize. There has been a shift from student response systems (SRS) such as “clickers” and “zappers” to Kahoot!, which is the most contemporary and innovated version game-based student response systems (GSRS) (Wang, 2015, p. 2). Kahoot! is a web-based platform that enables learners to create and play interactive, multiple-choice types games (Zucker, Fisch, 2019). Exclusively, game-based student response systems have been thought to reinforce students’ engagement, increase classroom dynamics and foster overall students’ learning experience in forms of educational games. Plump and LaRosa (2017) used Kahoot! with both undergraduate and graduate students in two different business courses. At the end of the courses, they collected student feedback to measure student interest. Student feedback on Kahoot! was gathered using a questionnaire with a 7-point Likert-type scale. The questionnaire consisted of five questions. Questions 1 through 4 were the Likert type scale. Question 5 was an open-ended question. The findings showed that utilizing Kahoot! increased the motivation and participation of students. Moreover, it had a positive effect on learning environment. 489 Nahmod (2017) carried out a study with 36 general education and 14 special education students. She evaluated the effects of Gamification and the conventional vocabulary learning. Two classes were taught in the same way. Vocabulary quizzes were implemented weekly over twelve weeks. Kahoot! was conducted as a competitive game to practice the vocabulary, alternating with a traditional review worksheet. At the end of the study, it was seen that there was no significant increase in scores when Kahoot! was used. However, it was determined that students enjoyed gamification from their verbal feedback and their request to play Kahoot!. Pede (2017) made a research to investigate the effectiveness of the online game Kahoot! on the science vocabulary acquisition by using students with learning disabilities in a middle school. Kahoot! was used twice a week. This study was implemented over a six week period. Vocabulary learning of students assessed weekly. The results of the study showed that learners’ scores increased. The participants involved in the study were surveyed to assess their satisfaction with playing Kahoot!. All of the participants agreed that they found Kahoot! easy to use and stated that they enjoyed using Kahoot! in class. Medina and Hurtado (2017) held an experiment with 105 undergraduate students to determine the effects of Kahoot! on vocabulary learning. A pre-test and a post-test were implemented to evaluate the changes between the experimental and control group. Also, in order to learn how much they liked the use of the platform Kahoot!, a Likert survey was implemented to the students at the end of the research. Moreover, the experimental group students were asked to write a weekly self-assessment diary and to note down their learning reflections on the course. The findings of the study showed that the experimental group students who used Kahoot! got higher scores than the control group. According to the results of the student satisfaction survey, the students enjoyed the Kahoot! and found it easy to use. Demirezen (2018) made a research on using vebal games in an article called The Farm Animals in which he stated that “in this respect, multimodel approach seems to be a very suitable procedure to utilize” pertaining to gamification (p.133). Similarly, Karabıyık (2018) in an article titled Designing a Sample Lesson Plan on the Topic of Family for 490 Primary School Students indicated that in terms of gamification “ educational games are fun for learners of all ages”(p. 156). Apparently, it seems that a game-based technique called Kahoot! has became a foreign language learning device. Today, the Kahoot! movement spans far beyond language teaching and learning classrooms: it is played in business education sessions, at sporting and cultural incidents, or in any other social and learning context, giving the Kahoot!’ers the ability to exercise and monitor autonomy, mastery, and purpose in foreign languages. METHODOLOGY The purpose of the current research was to investigate the impacts of Kahoot! on vocabulary retention of the MONE students, who were going on their foreign language education as the 9th grade students. Two research questions formed to explore the vocabulary retention of MONE students. 1. Will the use of Kahoot! impact the vocabulary retention of participants? 2. What are the views of 9th grade students in Kahoot! activities? 3.2. Research Design In this research, quantitative research method design was used to collect the data. A pre-test/post-test control group and quasi-experimental design was adopted to collect quantitative data for the study. According to Muijs (2004, p.4), quantitative research design is not subjectivist on the contrary it is realist. The research was done in a tightly controlled setting in which the independent variables were used to find the impact on the dependent variable. This utilization is generally called, as treatment. Kahoot! is our independent variable and the vocabulary retention of the learners is dependent variable. Two different treatments were conducted, and their impacts on vocabulary retention were investigated by the help of pre-, and post-test all of which collected the quantitative data for the research. Kahoot! which is an online game-based platform, was used to exercise the new words for the experimental group while the control group utilized conventional vocabulary activities which are multiple choice type of exercises to enhance the learning of new vocabulary. The same instruction techniques were used to instruct both of the groups. These instruction techniques were illustration, miming, using synonyms, antonyms, and definitions of vocabulary items. Also, different techniques were used to 491 reinforce the learnings. And a five-point Likert-type survey was adapted from the other studies and conducted to the experimental group to collect their views about Kahoot! 3.3. Setting and Participants The participants of this research were chosen through voluntary purposeful sampling which lead the researchers to access the results easily. In other words, the researcher benefited from available students in her classrooms. This method is said to be “quick and inexpensive” (Berg, 2001, p.32). The participants of this study were 32 ninth class students at a state high school in Ankara. Turkish was their mother-tongue, and their level was A1. They were high school students, and they had five hours of English every week. The instructors of the groups was the researchers of this study, and both of the groups had the same instructors, and the other member of the research also helped to conduct the teaching process. There were 15 students in the experimental group, and 17 students in the control group. Consequently, the results of the 32 students were analyzed and discussed. The learners were number coded as St1, St2, and St3 etc. The learners’ aptitude and motivation were almost similar to each other since they entered their school in accordance with the result of high school entrance exam results. 3.4. Data Collection Procedure This research used a quasi-experimental research design to gather the quantitative data. When the variables and the factors are controlled in a strict way, it is seen that “15 participants in each group are possible for comparative and experimental procedures” (Dörnyei, 2007, p. 99). The researchers determined twenty target words to teach from the students’ coursebooks’ last three units since the researchers assumed that the participant students didn’t have the knowledge of that words. Then they developed a multiple choice test by using these words in a pre-test. The pre- test was applied to 32 participants. There were 15 students in the experimental and 17 participants in the control group. After the pre-test, researchers determined whether the participants had the knowledge of target words or not. Then the chosen words were taught both to experimental and control groups by using different tec. Techniques. Two weeks after the instruction, the same pre-test was implemented as a post-test to the experimental group control group. At the end of the research, a five-point Likert-type survey which comprised twelve of statements was performed by the experimental group. The survey was adapted from 492 another master thesis, prepared by Hamide Nur Ünal whose title of the master thesis is “Comparison between Kahoot! and a traditional exercise in terms of vocabulary retention in EFL learners” with recorded code of 528655. The data collection procedure is designed as follows in table 1 and following tables: Table 1. Data collection procedure Implementing Student Treatment The pre-test Post-test Survey 1 week after Two weeks after Right after the The pre-test the treatment post test 3.5. Data Collection Instruments In this research, quantitative data was gathered by means of a set of pre- and post-test and a survey. The student survey was composed of twelve items to which the participant students gave an answer by assigning numbers from 1 to 5. 3.6. Pre-test It was crucial to implement a pre-test since the results of the post-test, cannot be asserted as new learning if the pre-existing knowledge is not determined. The necessity of the pretest is clear, because if pre-existing knowledge is not determined at the beginning, it is impossible to decide whether post-test knowledge is new acquisition, or “simply knowledge that was in place before the research” (Schmitt, 2010, p.179). “The pre-tests have also vital value in determining any difference between the groups because it is necessary to determine whether the groups which are going to be compared are actually similar before the treatment” (Schmitt, 2010, p.179). 20 target words were selected from the learners’ course books’ in the last three units. The chosen words are stingy, attractive, healthy, mountain, crowded, gym, lend, shoe- shop, shopping mall, history, optimist, exhausted, celebrate, helpful, wear, delicious, take up, drought, unusual, and science fiction. The pre-test consisted of 20 items with four options. The results of the pre-test were presented in the tables 3 and 4. Table 2. The results of the pre-test (Experimental Group) Pre-Test Potential Number of Number of Item Target Words Correct Wrong Number Answers Answers 493 1 stingy 9 6 2 attractive 9 6 3 healthy 8 7 4 mountain 11 4 5 crowded 8 7 6 gym 9 6 7 lend 4 11 8 shoe-shop 9 6 9 shopping mall 10 5 10 history 9 6 11 optimist 6 9 12 exhausted 2 13 13 celebrate 5 10 14 helpful 8 7 15 wear 7 8 16 delicious 5 10 17 Take up 4 11 18 Drought 5 10 19 Unusual 6 9 20 Science fiction 10 5 Table 3. The success percentages of the pre-test (Experimental Group) Pre-Test Potential Percentage of success Item Target Words Number 1 stingy % 60 2 attractive % 60 3 healthy % 53.33 4 mountain % 73.33 5 crowded % 53.33 6 gym % 60 7 lend % 26.66 8 shoe-shop % 60 9 shopping mall % 66.60 10 history % 60 11 optimist % 40 12 exhausted % 13.33 13 celebrate % 33.33 14 helpful % 53.33 15 wear % 46.66 16 delicious % 33.33 17 take up % 26.66 18 drought % 33.33 19 unusual % 40 20 science fiction % 66.60 The general success percentage of the pre-test (Experimental Group) is % 47.99. Table 4. The results of the pre-test (Control Group) Pre-Test Potential Number of Number of Item Target Words Correct Wrong 494 Number Answers Answers 1 stingy 9 8 2 attractive 10 7 3 healthy 6 11 4 mountain 14 3 5 crowded 10 7 6 gym 8 9 7 lend 2 15 8 shoe-shop 8 9 9 shopping mall 11 6 10 history 7 10 11 optimist 4 13 12 exhausted 4 13 13 celebrate 4 13 14 helpful 5 12 15 wear 4 13 16 delicious 4 13 17 take up 6 11 18 drought 3 14 19 unusual 3 14 20 science fiction 9 8 Table 5. The success percentages of the pre-test (Control Group) Pre-Test Potential Percentage of success Item Target Words Number 1 Stingy % 52.94 2 Attractive % 58.82 3 Healthy % 35.29 4 Mountain % 82.35 5 Crowded % 58.82 6 Gym % 47.05 7 Lend % 11.76 8 Shoe-shop % 47.05 9 Shopping mall % 64.70 10 History % 41.17 11 Optimist % 23.52 12 Exhausted % 23.52 13 Celebrate % 23.52 14 Helpful % 29.41 15 wear % 23.52 16 delicious % 23.52 17 take up % 35.29 18 drought % 17.64 19 unusual % 17.64 20 science fiction % 52.94 The general success percentage of the pre-test (Control group) is % 38.52. 495 After the pre-test was analyzed via an independent-samples t-test, it was recognized that there was a statistical difference between the groups. One week after the pre-test, the learners took the instruction. They received the same instruction. The given instruction techniques were illustration, miming, using synonyms, antonyms and definition. However, Kahoot! was used by the experimental group to practice the target words (see Appendix 2) while the control group did the same exercise which had the same questions as the experimental group by using conventional pen and paper method (see Appendix 3). The teaching of new vocabulary words lasted for two class hours and the exercises lasted one class hour. Table 6. The comparison of pretest Post-test Potential Pre-test percentages Pre-test percentages Item Target Words of Experimental of control group Number group 1 stingy % 60 % 52.94 2 attractive % 60 % 58.82 3 healthy % 53.33 % 35.29 4 mountain % 73.33 % 82.35 5 crowded % 53.33 % 58.82 6 gym % 60 % 47.05 7 lend % 26.66 % 11.76 8 shoe-shop % 60 % 47.05 9 shopping mall % 66.60 % 64.70 10 history % 60 % 41.17 11 optimist % 40 % 23.52 12 exhausted % 13.33 % 23.52 13 celebrate % 33.33 % 23.52 14 helpful % 53.33 % 29.41 15 wear % 46.66 % 23.52 16 delicious % 33.33 % 23.52 17 take up % 26.66 % 35.29 496 18 drought % 33.33 % 17.64 19 unusual % 40 % 17.64 20 science fiction % 66.60 % 52.94 • The difference is between the two groups for the pre-test is % 9.46. 3.7. Post-test Two weeks after the instruction and the practice, the pre-test was implemented as a post-test to assess the retention of the learners (see Appendix 4). It was the same for the experimental and control group. The post-test contained the same 20 questions of the pre-test. Table 7. The results of the post-test (Experimental group) Post-test Potential Number of Number of Item Target Words Correct Wrong Number Answers Answers 1 stingy 13 2 2 attractive 13 2 3 healthy 12 3 4 mountain 14 1 5 crowded 12 3 6 gym 15 0 7 lend 12 3 8 shoe-shop 14 1 9 shopping mall 14 1 10 history 14 1 11 optimist 14 1 12 exhausted 11 4 13 celebrate 12 3 14 helpful 14 1 15 wear 12 3 16 delicious 13 2 17 take up 11 4 18 drought 11 4 19 unusual 12 3 20 science fiction 15 0 Table 8. The success percentages of the post-test (Experimental group) Post-Test Potential Percentage of success Item Target Words Number 1 stingy % 86.66 497 2 attractive % 86.66 3 healthy % 80 4 mountain % 93.33 5 crowded % 80 6 gym % 100 7 lend % 80 8 shoe-shop % 93.33 9 shopping mall % 93.33 10 history % 93.33 11 optimist % 93.33 12 exhausted % 73.33 13 celebrate % 80 14 helpful % 93.33 15 wear % 80 16 delicious % 86.66 17 take up % 73.33 18 drought % 73.33 19 unusual % 80 20 science fiction % 100 The general success percentage of the post-test (Experimental group) is % 85.99 Table 9. The results of the post-test (Control group) Post-test Potential Number of Number of Item Target Words Correct Wrong Number Answers Answers 1 stingy 14 3 2 attractive 15 2 3 healthy 12 5 4 mountain 16 1 5 crowded 14 3 6 gym 14 3 7 lend 8 9 8 shoe-shop 13 4 9 shopping mall 12 5 10 history 12 5 11 optimist 9 8 12 exhausted 10 7 13 celebrate 9 8 14 helpful 11 6 15 wear 11 6 16 delicious 9 8 17 take up 11 6 18 drought 10 7 19 unusual 8 9 20 science fiction 14 3 Table 10. The success percentages of the post-test (Control group) Pre- Potential Percentage of success Test Target Words Item Number 498 1 stingy % 82.35 2 attractive % 88.25 3 healthy % 70.58 4 mountain % 94.11 5 crowded % 82.35 6 gym % 82.35 7 lend % 47.05 8 shoe-shop % 76.47 9 shopping mall % 70.58 10 history % 70.58 11 optimist % 52.94 12 exhausted % 58.82 13 celebrate % 52.94 14 helpful % 64.70 15 wear % 64.70 16 delicious % 52.94 17 take up % 64.70 18 drought % 58.82 19 unusual % 47.05 20 science fiction % 82.35 The general success percentage of the post-test (Control group) is % 68.23 Table 11. The comparison of post test Post-test Potential Post-test Post-test Item Target Words percentages of percentages of Number Experimental group control group 1 stingy % 86.66 % 82.35 2 attractive % 86.66 % 88.25 3 healthy % 80 % 70.58 4 mountain % 93.33 % 94.11 5 crowded % 80 % 82.35 6 gym % 100 % 82.35 7 lend % 80 % 47.05 8 shoe-shop % 93.33 % 76.47 9 shopping mall % 93.33 % 70.58 10 history % 93.33 % 70.58 11 optimist % 93.33 % 52.94 499 12 exhausted % 73.33 % 58.82 13 celebrate % 80 % 52.94 14 helpful % 93.33 % 64.70 15 wear % 80 % 64.70 16 delicious % 86.66 % 52.94 17 take up % 73.33 % 64.70 18 drought % 73.33 % 58.82 19 unusual % 80 % 47.05 20 science fiction % 100 % 82.35 The difference between the two groups for the post-test is % 17,76. 3.8. Survey After the post-test, a survey was conducted to get some further information about the learners’ views about Kahoot!. The survey was composed of 12 statements. It was a Likert-type survey. ‘1’ means strongly disagree, ‘2’ means disagree, ‘3’ means undecided, ‘4’ means agree and ‘5’ means strongly agree. The survey was taken from another master thesis which was prepared by Hamide Nur Ünal. 3.9. Data Analysis After the pre-test was implemented to the experimental and control group, the findings of the pre-test for the groups were investigated, and the results were compared to each other to learn whether the experimental and control group were similar to each other in terms of the scores of the pre-test. It was seen that there was a meaningful difference between the groups in terms of the mean scores of the pre-test. First, a Shapiro-Wilk test was applied to determine whether the data were distributed normally, which was essential to conduct a t-test. The data were not normally distributed for control group according to the Shapiro-Wilk test. Therefore, Mann Whitney U test was carried out to look at the groups’ pre-test mean scores’ significance levels. It was found out that the difference between the experimental and control groups’ pre-test scores’ means were significant. Therefore, before begining to experiment, it was known that there was a difference between the groups in terms of the pre-test achievement levels. 500 Then, the findings of the pre-test and post-test, were analyzed by using independent- samples t-test. The findings gathered from the student survey were examined by means of SPSS 20 software. The results were submitted through tables and discussed elaborately. DATA ANALYSIS AND FINDINGS In this part of the research, The findings made available from the pre- and post-test were submitted to SPSS. Also, the comparisons between the groups are presented by using statistical analyses. The impacts of Kahoot! and conventional activities are evaluated. The results gained from the surveys are demonstrated. 4. Results This study aimed to find answers to these questions: 1. Will the use of Kahoot! impact the vocabulary retention of students? 2. What are the views of ninth grade students in Kahoot! activities? To find answers to these research questions, two different treatments were conducted to the experimental and control group. The experimental group practiced new words by benefitting from Kahoot! and the control group practiced new words by using multiple choice exercises. The views of 15 learners were gathered to come to more effective conclusion about using Kahoot! in vocabulary learning. 4.1. Pre-test To come up with an answer to the first research question, as it was said, a set of pre- and post-test were applied to the experimental and control group. Firstly, the pre-test was implemented to learn whether the groups had initial differences or not in terms of vocabulary knowledge. The scores of the experimental and control groups were analyzed. Means and standard deviations related with the scores of the experimental and control group are given in table 12. Table 12. Descriptive statistics of the groups (Pre-Test) Group Statistics Group N Mean Std. Deviation Std. Error Mean Pre_Test Experimental 15 48,0000 7,02038 1,81265 Control 17 38,2353 7,05806 1,71183 Means and standard deviations related with the scores of the experimental and control group 501 As it can be seen from the table 12, while the mean score of the experimental group is 48, the mean score of the control group is 38.2353. According to this statistics, it can be seen that there is a meaningful difference between the mean scores of the experimental and control group. In order to determine whether the difference is significant or not, test of normality (Shapiro- Wilk) was conducted and it has been found that the data is not normally distributed so Mann Whitney U test was conducted. Table 13. Shapiro-Wilk Test for the Pre-Test Tests of Normality Group Kolmogorov-Smirnova Shapiro-Wilk Statistic df Sig. Statistic df Sig. Experimental ,265 15 ,006 ,904 15 ,111 Pre_Test Control ,265 17 ,003 ,877 17 ,029 a. Lilliefors Significance Correction The significant difference value is lower than 0.05 which means that the data is not normally distributed and there is a significant difference between the groups. Table 14. Independent Samples Mann Whitney U Test Test Statisticsa Pre_Test Mann-Whitney U 41,000 Wilcoxon W 194,000 Z -3,337 Asymp. Sig. (2-tailed) ,001 Exact Sig. [2*(1-tailed Sig.)] ,001b a. Grouping Variable: Group b. Not corrected for ties. It can be claimed that the difference between the pre-test mean scores of the groups is significant (sig<a=0.05). According to this table, it can be asserted that the achievement levels of the experiment and control group are not similar. In other words, both of the groups have level differences for the new vocabulary which is going to be instructed. 4.2. Post-test The post-test was implemented to the groups to determine the effects of the treatments. The findings of the post-test demonstrated that both of the treatments were effective as both of the groups increased their scores. Table 15 shows the mean scores of the experimental and control group in immediate post-test. 502 Table 15. Descriptive Statistics of Post-Test Group Statistics Group N Mean Std. Deviation Std. Error Mean Post_Test Experimental 15 87,6667 4,95215 1,27864 Control 17 68,5294 11,42430 2,77080 As it can be seen from the table 10 above the mean score of the experimental group is 87.6667 while the mean score of the control group is 68.5294. The mean score of the experimental group increased by almost 40 points but the score of the control group increased 30 points. In other words, the experimental group increased their scores more than control group. By looking at these results, it can be deduced that Kahoot! is more effective than the traditional method. Then the mean difference of the groups' post test scores which is 19.1373 is tested to determine whether there is a significant value between them. And it is observed that the data is distributed normal. Table 16. Tests of Normality Group Kolmogorov-Smirnova Shapiro-Wilk Statistic df Sig. Statistic Df Sig. Experimental ,238 15 ,022 ,887 15 ,061 Post_Test Control ,151 17 ,200* ,977 17 ,925 *. This is a lower bound of the true significance. a. Lilliefors Significance Correction Table 18. Independent Samples T-Test Levene's Test for Equality of Variances t-test for Equality of Means 95% Confidence Sig. Interval of the (2- Mean Std. Error Difference F Sig. t df tailed) Difference Difference Lower Upper Post_Test Equal variances 7,190 ,012 6,001 30 ,000 19,13725 3,18924 12,62395 25,65056 assumed Equal variances 6,271 22,380 ,000 19,13725 3,05160 12,81485 25,45966 not assumed Sig<α=0,05 503 Thus, an independent samples T-test was conducted. By looking at the results of the independent-samples t-test above it can be concluded that the mean between the groups which is 19.1373, indicates a significant value. (t(22,380)=6,271; sig<a=0,05). The results obtained demonstrates that the treatments used in both of the groups resulted in achievement; however Kahoot! which was performed in the experimental group came out with more effective results. 4.2.1. The Analysis of Experimental Group's Pre-test and Post-test Scores The experimental group learners' mean and standard deviation values concerning pre-test and post-test scores were evaluated. Independent samples t-test was administrated to determine whether there is a statistically significant difference between the scores, the learners gained. Table 18. Paired Samples Test Paired Differences 95% Confidence Interval of the Std. Std. Error Difference Sig. (2- Mean Deviation Mean Lower Upper T df tailed) Experimental Pre_Test - - - Post_Test 39,6666 8,33809 2,15289 44,284 -35,04918 -18,425 14 ,000 7 15 Sig<α=0,05 According to the table above, the mean difference is -39,66667 between the pre-test and post-test scores of the experimental group. And it can be asserted that there is a significant rise between the pre-test and post-test mean scores of the experimental group (t(14)= -18,425; sig<α=0,05). As a conclusion, it can be said that Kahoot! which was implemented in the experimental group gave effective results. 4.2.2.The Analysis of Control Group's Pre-test and Post-test Scores The control group learners' mean and standard deviation values concerning pre- and post-test scores were evaluated. Dependent Samples Wilcoxon Test was conducted in order to determine whether there is a satistically significant value concerning the scores of the learners gained in the pre- and post-test. Table 19. Dependent Samples Wilcoxon Test -Test Statisticsa Post_Test - Pre_Test Z -4,957b Asymp. Sig. (2-tailed) ,000 504 a. Wilcoxon Signed Ranks Test b. Based on negative ranks. By looking at the results of the Dependent Samples Wilcoxon Test, it can be deduced that there is a significant rise between the pre- and immediate post-test mean scores of the control group (sig<α=0,05). 4.2.3. The Analysis of Experimental and Control Group's Scores Concerning Pre- and Post-test Table 20. Group Statistics Group N Mean Std. Deviation Std. Error Mean Experimental 15 48,0000 7,02038 1,81265 Pre_Test Control 17 38,2353 7,05806 1,71183 Experimental 15 87,6667 4,95215 1,27864 Post_Test Control 17 68,5294 11,42430 2,77080 The deductions can be made from the table above the mean and standard deviation values of experimental and control group scores in pre- and pos-test. According to the table 20, the experimental group increased their scores from 48 to 87, 6667 while the pre-test score was 38.2353, it was 68,5294 in the control group. It can be deduced that there is an increase in achievements of both experimental and control group. Table 21. The Analysis of the Target Word Mastery of the Learners (Experimental Group) Target Words Stingy Attractive Healthy Mountain Crowded Test Pre-Test Post-Test Pre-Test Post-Test Pre-Test Post-Test Pre-Test Post-Test Pre-test Post-Test St. 1 + + + + + + + + + + 2 - + + + + + + + - - 3 + + + + - + + + + + 4 - + + + - + + + + + 5 + + - + + + + + + + 6 + + + + - + + + - - 7 - + + + + - + + + + 8 + + - + + - - + + + 9 + + - + + + - - + + 10 - + + + - + + + + + 11 - + + + - + + + + + 12 - - + + + + + + - + 13 + + - - - + + + - - 505 14 + - - - + - - + - + 15 + + - + - - + + - + Total 9 13 9 12 8 11 12 14 9 12 Table 22. Target Word Mastery of the Learners (Experimental Group) Target Words Gym Lend Shoe shop Shopping mall History Test Pre-Test Post-Test Pre-Test Post-Test Pre-Test Post-Test Pre-Test Post-Test Pre-test Post-Test St. 1 - + - + + + + + - - 2 + + - - + + - - + + 3 - + - - + + - + + + 4 + + - + - - + + + + 5 - + - - + + - + - - 6 + + - + - + + + - + 7 - + - + + + + + - + 8 + + - + - + - + + + 9 + + - + + + + + + + 10 - + + + - + + + - + 11 - + + + + + + + - + 12 + + + + - + - + + + 13 + + - + + + + + + + 14 + + - + + + + + - + 15 + + + + - + + + + + 9 15 4 12 9 14 10 14 8 13 Table 23. Target Word Mastery of the Learners (Experimental Group) Target Words Optimist Exhausted Celebrate Helpful Wear Pre-Test Post-Test Pre-Test Post-Test Pre-Test Post-Test PreTest PostTest Pre-Test Post-Test Test St. 1 - + - + - - + + - - 2 - + - + + + - + + + 3 + + - + + + - - + + 4 - + - + + + - + + - 5 + + - + - + + + - + 6 + + - + + + - + - + 7 - + - + + + - + + + 8 - + + + - + - + + + 9 - + - - - + + + - + 10 - + - - - + + + + + 11 - - - - - + + + + + 12 + + - - - + - + - + 506 13 + + - + - + + + - + 14 + + - + - + + + - + 15 - + + + - + + + - + Total 6 14 11 11 5 14 8 14 7 13 Table 24. Target Word Mastery of the Learners (Experimental Group) Target Words Delicious Take up Drought Unusual Science fiction Test Pre-Test Post-Test Pre-Test Post-Test Pre-Test Post-Test PreTest PostTest Pre-Test Post-Test St. 1 + + + + + + - + + + 2 + + + + - - + + + + 3 - - - + + + - + + + 4 - + - + - - + + - + 5 - - - + - + + + + + 6 - + - + + + - + + + 7 - + - + + + - + + + 8 - + + + - + - + + + 9 + + + + + + - + - + 10 + + - - - + + + - + 11 + + - - - + + + - + 12 - + - - - + + + + + 13 - + - + - + - - + + 14 - + - + - + - - - + 15 - + - + - + - - + + Total 5 13 4 12 5 13 6 12 10 15 Table 25. Target Word Mastery of the Learners (Control Group) Target Words Stingy Attractive Healthy Mountain Crowded Test Pre-Test Post-Test Pre-Test Post-Test Pre-Test Post-Test PreTest PostTest Pre-Test Post-Test St. 1 + + - + + + + + - + 2 - - + + + + + + + + 3 + + - + + + + + - - 4 + + + + - + + + - - 5 + + - + + + - + - - 6 - - + + + + - + - + 7 - - + + + + - - + + 8 + + - + - - + + + + 9 + + - + - - + + + + 10 + + + + - + + + - + 11 - + + + - - + + - + 12 - + + + - - + + + + 507 13 - + + + - + + + + + 14 - + + + - - + + + + 15 + + - - - + + + + + 16 - + + + - + + + + + 17 + + - - - + + + + + Total 9 12 10 13 6 10 12 14 8 12 Table 26. Target Word Mastery of the Learners (Control Group) Target Words gym lend shoe shop shopping mall history Test Pre-Test Post-Test Pre-Test Post-Test Pre-Test Post-Test PreTest PostTest Pre-Test Post-Test St. 1 - - - - + + + + - + 2 - - - - + + + + - + 3 - - - - - + + + - + 4 + + - - - + + + + + 5 - + - - + + + + - - 6 + + - - - + + + - - 7 - + - - + + - - - - 8 + + - - - + - - - - 9 - + + + - + + + + + 10 + + - + + + + - + + 11 - + + + - - - - + + 12 + + - + + + - - - - 13 - + - + + + - + + + 14 + + - - + + + + - + 15 - + - + - - + + + + 16 + + - + - - + + - + 17 + + - + - - - + + + Total 8 14 2 8 8 14 11 11 12 12 7 12 Table 27. Target Word Mastery of the Learners (Control Group) Target Words optimist exhausted celebrate helpful wear Test Pre-Test Post-Test Pre-Test Post-Test Pre-Test Post-Test PreTest PostTest Pre-Test Post-Test St. 1 + + - + - + + + - + 2 + + - + - + - + - + 3 - - - + + + - - - + 4 - - + + - + - + - - 5 - - - + - + - - - - 6 - - + - - + + + - - 7 - - - - + + - + - - 8 - + - + + + + + - + 9 - - + + - - - + - + 10 + + - + - - - + + + 11 - - + + - - - - + + 508 12 - + - - - - + + - - 13 - - - - - + - + - - 14 - + - + + + + + - + 15 - + - - - - - - - + 16 + + - - - - - - + + 17 - + - - - - - - + + Total 4 9 7 4 10 4 10 5 11 4 11 Table 28. Target Word Mastery of the Learners (Control Group) Target Words delicious take up drought unusual science fiction Test Pre-Test Post-Test Pre-Test Post-Test Pre-Test Post-Test PreTest PostTest Pre-Test Post-Test St. 1 + + - + + + - + - + 2 + + - + - + - + - + 3 - + - + - + - + + + 4 - - - - - + - + + + 5 - - + + + + - - + + 6 - + + + - - - + - + 7 - - + + - - + + - - 8 - + - + - - - - + + 9 - - - - - - - - - + 10 - + - + - - - - + + 11 - + + + - + - - - + 12 + + - - - + - - + + 13 - - + + + + - - - + 14 + + - - - - + + + + 15 - - + + - + - - - - 16 - - - - - - + + + + 17 - - - - - + - - - - Total 13 9 6 12 3 10 3 8 8 14 Table 29.1. The Analysis of the Learner Performance (C: Correct, W: Wrong) Words Tests Experimental Group Control Group C W C W Pre- 9 6 9 8 stingy Post- 13 2 14 3 Pre- 9 6 10 7 attractive Post- 13 2 15 2 Pre- 8 7 6 11 healthy Post- 12 3 12 5 Pre- 11 4 14 3 mountain Post- 14 1 16 1 Pre- 8 7 10 7 crowded Post- 12 3 14 3 509 Pre- 9 6 8 9 gym Post- 15 0 14 3 Pre- 4 11 2 15 lend Post- 12 3 8 9 Pre- 9 6 8 9 shoe-shop Post- 14 1 13 4 Pre- 10 5 11 6 shoppingmall Post- 14 1 12 5 Pre- 9 6 7 10 history Post- 14 1 12 5 Table 30.2. The summary of the learner performance (C: Correct, W: Wrong) Words Tests Experimental Group Control Group C W C W Pre- 6 9 4 13 optimist Post- 14 1 9 8 Pre- 2 13 4 13 exhausted Post- 11 4 10 7 Pre- 5 10 4 13 celebrate Post- 12 3 9 8 Pre- 8 7 5 12 helpful Post- 14 1 11 6 Pre- 7 8 4 13 wear Post- 12 3 11 6 Pre- 5 10 4 13 delicious Post- 13 2 9 8 Pre- 4 11 6 11 take up Post- 11 4 11 6 Pre- 5 10 3 14 drought Post- 11 4 10 7 Pre- 6 9 3 14 unusual Post- 12 3 8 9 Pre- 10 5 9 8 science fiction Post- 15 0 14 3 The table given above illustrates how well the learners acquired the target words. As it can be seen from the table, most of the learners who couldn’t give the right answer in the pre-test, gave the correct answer in the post-test. This means that Kahoot! and traditional practise had a positive effect on the retention of the words. On the other 510 hand, it can be seen that experimental group increased their scores more than control group. This means that Kahoot! is more successful than traditional practice in terms of retention. By looking at the tables, one can say that the highest score belongs to the word mountain. 30 learners got the correct answer in the retention test. The most apparent difference between the groups is the score of the word lend. The number of the learners who learned in the experimental group is 12, while the number of the learners who learned in the control group is 5. The scores of the words attractive and mountain are near to each other. Other than that, vocabulary gain of the experimental group is higher than the control group. However, these results include the learners who knew the words all along. If they are excluded from the vocabulary gains in another table, it will be revealed more clearly. Table 31.1. The Actual Vocabulary Gain of the Groups Experimental Group Control Group Words Post-test Post-test stingy 5 5 attractive 4 5 healthy 6 6 mountain 2 2 crowded 3 4 gym 6 6 lend 8 6 shoe shop 5 5 shopping mall 4 2 history 5 5 Total 48 46 Table 32.2. The Actual Vocabulary Gain of the Groups Experimental Group Control Group Words Post-test Post-test optimist 8 5 exhausted 9 7 celebrate 9 6 helpful 6 6 wear 7 7 delicious 8 5 take up 8 5 drought 8 7 unusual 6 5 science fiction 5 6 Total 74 59 Table 33.3. Total number of two tables Experimental Group Control Group Post-test Post-test 122 105 511 When the learners who already knew the target words in the pre-test were taken out from the post-test, the findings became more apparent. These tables demonstrate the capability of Kahoot! exercises. In the same way, the results of the conventional method are as successful as Kahoot! shows. Our first research question can be answered with the help of these results. Will the use of Kahoot! impact the vocabulary retention of students? The answer is yes. According to these results, it can be said that both methods are effective. However, Kahoot! is more effective than the conventional method. According to the results of statistics, the experimental group increased their scores more than control group. Moreover, actual vocabulary gain of the experimental group is more than control group. It can be concluded that Kahoot! is an effective technique to reinforce the retention of words. According to Madsen (1983, p.17) “multiple choice tests assess passive vocabulary since learners have to recognize target words but not necessarily produce them.” Therefore, making generalizations about learning a word based only multiple choice tests is not recommended. The findings of this research shouldn’t be acknowledged as vocabulary acquisition since it only concerns about receptive vocabulary knowledge. Also, in order to give an answer to the second question of this research, a student satisfaction survey was conducted right after the treatment. The survey includes 12 statements. 15 learners who are in the experimental group participated in the survey. The learners scored their opinions by giving points from 1 to 5 (1=strongly disagree, 2=disagree, 3=undecided, 4=agree, 5=strongly agree). Translated Turkish version of the survey was delivered to the participants in order to avoid any misunderstanding. SPSS was used in order to analyze their responses. The mean scores and standard deviation of the statements determined. The results of the survey were demonstrated in the table 36. Our second research question can be answered according to the survey results. What are the views of ninth grade students in Kahoot! activities? It can be deduced that Kahoot! is easy to use since % 66.66 of students strongly agree. % 60 of students strongly agree that Kahoot! prevents distraction. % 86.66 of students strongly agree that using Kahoot was entertaining. % 80 of students are in the opinion that using Kahoot helped them 512 learn new vocabulary. % 60 of students would rather use technology to learn new words than paper and pencil. % 60 of students would like to use Kahoot! in other lessons. % 60 of students strongly agree that they felt prepared for tests after using Kahoot!. % 60 of students look forward to using Kahoot!. % 60 of students would like to tell other students about Kahoot!. % 53.33 of students strongly agree that Kahoot! increased their motivation. % 80 of students strongly agree that Kahoot! helped them remember the new words. % 53.33 of students strongly agree that Kahoot! should be used to practice the new words in the lessons. Table 34. Results of the Student Survey N Mean SD Percentage 1. I found Kahoot! easy to use. 15 4.67 0.617 % 93.4 2. Using Kahoot! helped me finish the task without 15 4.60 0.507 % 92 getting distracted. 3. Using Kahoot! was fun. 15 4.87 0.352 % 97.4 4. Using Kahoot! helped me learn new vocabulary. 15 4.80 0.414 % 96 5. I would rather use technology to learn new words 15 4.60 0.632 % 92 than paper and pencil. 6. I would like to use Kahoot! in other classses to 15 4.53 0.640 % 90.6 help me learn. 7. I felt prepared for tests after using Kahoot!. 15 4.47 0.743 % 89.4 8. I look forward to using Kahoot!. 15 4.47 0.743 % 89.4 9. I would like to tell other students about Kahoot!. 15 4.33 0.724 % 86.6 10.Kahoot! increased my motivation. 15 4.27 0.799 % 85.4 11.Kahoot! helped me remember the new words. 15 4.80 0.414 % 86 12.Kahoot! should be used to practice the new 15 4.40 0.737 % 88 words in the lessons. It can be concluded that the learners think that using Kahoot! is easy by looking at the survey’s mean score of the first item (4.66). According to the mean score of the second item (4.60), it can be considered that Kahoot! prevents distraction. It can be deduced that the learners enjoyed playing with Kahoot! by looking at the mean score of the third item (M=4.86). The learners also stated that they acquired vocabulary by playing Kahoot!. The mean score of the fourth statement confirms this (4.80). It can be claimed that learners prefer using technology to traditional techniques by looking at the mean score of the fifth item (4.60). It can be inferred according to the result of the sixth item that learners would like to benefit from Kahoot! in other classes (M=4.53). It can be deduced that benefiting from Kahoot! increased learners’ readiness for tests according to the mean score of the seventh item (4.46). It can be drawn a conclusion by looking at the mean score of the eighth statement that learners have fancy for using 513 Kahoot! (4.46). We can make a conclusion by looking at the mean score of the ninth item that learners want to tell about Kahoot! to their friends (4.33). It can be concluded that Kahoot! increased learners’ motivation by looking at the mean score of the tenth statement (4.60). The learners claimed that they remembered the words better when they benefited from Kahoot! in the eleventh item (4.80). The mean score of final the statement demonstrates that the learners want to benefit from Kahoot! to reinforce the retention of the words (4.40). CONCLUSION In this research, the impacts of Kahoot! and traditional activities on vocabulary retention of EFL learners and EFL learners’ views about Kahoot! have been investigated. The implementation of the Kahoot! seems to be a highly useful application to promote the vocabulary learning and retention of high school students. According to this statistics, it can be seen that there is a difference between the mean scores of the experimental and control group in the pre-test. The difference between the pre-test percentages of experimental and control group is % 9.46. Table 35. The comparison of pretest Potential Pre-test percentages of Pre-test percentages of Item Target Words Experimental group control group Number 1 stingy % 60 % 52.94 2 attractive % 60 % 58.82 3 healthy % 53.33 % 35.29 4 mountain % 73.33 % 82.35 5 crowded % 53.33 % 58.82 6 gym % 60 % 47.05 7 lend % 26.66 % 11.76 8 shoe-shop % 60 % 47.05 9 shopping mall % 66.60 % 64.70 10 history % 60 % 41.17 11 optimist % 40 % 23.52 12 exhausted % 13.33 % 23.52 13 celebrate % 33.33 % 23.52 14 helpful % 53.33 % 29.41 15 wear % 46.66 % 23.52 16 delicious % 33.33 % 23.52 17 take up % 26.66 % 35.29 18 drought % 33.33 % 17.64 514 19 unusual % 40 % 17.64 20 science fiction % 66.60 % 52.94 Table 36. The comparison of post test Potential Post-test percentages of Post-test percentages of Item Target Words Experimental group control group Number 1 stingy % 86.66 % 82.35 2 sttractive % 86.66 % 88.25 3 healthy % 80 % 70.58 4 mountain % 93.33 % 94.11 5 crowded % 80 % 82.35 6 gym % 100 % 82.35 7 lend % 80 % 47.05 8 shoe-shop % 93.33 % 76.47 9 shopping mall % 93.33 % 70.58 10 history % 93.33 % 70.58 11 optimist % 93.33 % 52.94 12 exhausted % 73.33 % 58.82 13 celebrate % 80 % 52.94 14 helpful % 93.33 % 64.70 15 wear % 80 % 64.70 16 delicious % 86.66 % 52.94 17 take up % 73.33 % 64.70 18 drought % 73.33 % 58.82 19 unusual % 80 % 47.05 20 science fiction % 100 % 82.35 The difference between experimental and control group for the post-test is % 17,76. According to the results, it can be observed that the difference between the groups increased after benefiting from Kahoot!. Therefore it can be deduced that Kahoot is a higly effective tool to increase vocabulary retention. Table 37. Results of the Student Survey N Percentages 1. I found Kahoot! easy to use. 15 % 66.66- Strongly agree- 5 % 33.33- Agree-4 2. Using Kahoot! helped me finish the task without 15 % 60- Strongly agree-5 getting distracted. % 40- Agree-4 3. Using Kahoot! was fun. 15 % 86.66- Strongly agree- 5 % 13.33- Agree-4 4. Using Kahoot! helped me learn new vocabulary. 15 % 80- Strongly agree-5 % 20- Agree-4 5. I would rather use technology to learn new words than 15 % 60- Strongly agree- 5 paper and pencil. % 40- Agree-4 515 6. I would like to use Kahoot! in other classses to help 15 % 60- Strongly agree- 5 me learn. % 33.33- Agree-4 % 6.66- Undecided-3 7. I felt prepared for tests after using Kahoot!. 15 % 60- Strongly agree-5 % 26.66- Agree-4 % 13.33- Undecided-3 8. I look forward to using Kahoot!. 15 % 60- Strongly agree-5 % 26.66- Agree-4 % 13.33- Undecided-3 9. I would like to tell other students about Kahoot!. 15 % 60- Strongly agree-5 % 13.33- Agree-4 % 26.66- Undecided-3 10.Kahoot! increased my motivation. 15 % 53.33- Strongly agree- 5 % 26.66- Agree-4 % 20- Undecided- 3 11.Kahoot! helped me remember the new words. 15 % 80- Strongly agree-5 % 20- Agree- 4 12.Kahoot! should be used to practice the new words in the 15 % 53.33- Strongly agree-5 lessons. % 33.33- Agree- 4 % 13.33- Undecided-3 Table 38. Success level scores for survey: Numerical Letter grade 100-point system (%) Description 5 A (85-100) Excellent 4 B (70-84) Good 3 C (55-69) Fair 2 D (45-54) Satisfactory 1 E (25-44) Unsatisfactory 0 F ( 0-24) Poor (Retrieved from Education system Turkey, 2010, p.12) It can be deduced from the table that general success mean of percentage of the survey is 90.51. According to the MONA grading system, the point is between 90 and 100 which means successful. Consequently, it can be claimed that participant students’ views about Kahoot! are highly positive. REFERENCES Alsawaier, R. (2017). The Effect of Gamification on Motivation and Engagement. International Journal of Information and Learning Technology, DOI: 10.1108/IJILT- 02-2017-0009 516 Berg, B. L. (2001). Qualitative research methods fort he social sciences. Boston: Pearson Education. Demirezen, M. (2018). The Animal Farm. In Öğretmenlik Planlaması ve Uygulamaları, ed. by H. Coşkun, F. Güzel, and M. Yıldırım, Dağyeli Ferlağ, 132-161. Folse, K. S. (2004). Myths about teaching and learning second language vocabulary: What recent research says. TESL Reporter, 37(2), 1-13. Kapp, K. M., Blair, L., & Mesch, R. (2014). The gamification of learning and instruction fieldbook: Ideas into practice. San Francisco: Wiley. Karabıyık, C. (2018). Designing a Sample Lesson Plan on the Topic of Family for Primary School Students. In Öğretmenlik Planlaması ve Uygulamaları, ed. by H. Coşkun, F. Güzel, and M. Yıldırım, Dağyeli Ferlağ, 150-170. Lam, S. L. (2014). Use of gamification in vocabulary learning: A case study in Macau. Proceedings of 4th CELC Symposium, 90-97. Retrieved from http://www.nus.edu.sg/celc/research/books/4th%20Symposium%20proceedings/13).%2 0Sze%20Lui.pdf Licorish, S. A., Owen, E. H., Daniel, B., & George, J. L. (2018). Students’ perception of Kahoot!’s influence on teaching and learning. Research and Practice in Technology Enhanced Learning. 13(9). 2-23. https://doi.org/10.1186/s41039-018-0078-8 Medina, G. E., & Hurtado, C. R. (2017). Kahoot! a digital tool for learning vocabulary in a language classroom. Revista Publicando, 4 (12), 441-449. Retrieved from https://revistapublicando.org /revista/index.php/crv/ Madsen, H. S. (1983). Techniques in testing. New York, NY: Oxford University Press. Muijs, D. (2004). Doing quantitative research in education with SPSS. London: SAGE. Nahmod, D. M. (2017). Vocabulary gamification vs traditional learning instruction in an inclusive high school classroom. (Master’s Thesis). Retrieved from https://rdw.rowan.edu/etd/2467------17. 02. 2019 Pede, J. (2017). The effects of online game Kahoot! on science vocabulary acquisition. (Master’s Thesis). Retrieved from https://rdw.rowan.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3407&context=etd Prensky, M. (2005). Computer games and learning: Digital game-based learning. Handbook of Computer Game Studies, 18, 97-122. Retrieved from https://www.academia.edu/1113207/Computer_games_and_learning_Digital_game- based_learning?auto=download Schmitt, N. (2010). Researching vocabulary: A vocabulary research manual. New York: Palgrave Macmillan. 517 Nguyen, T. T., & Khuat, T. T. N. (2003). Learning vocabulary through games: The effectiveness of learning vocabulary through games. Asian EFL Journal, 5 (4). Retrieved from http://asian-efl-journal.com/dec_03_vn.pdf Plump, C. M., & LaRosa, J. (2017). Using Kahoot! in the classroom to create engagement and active learning: A game-based technology solution for eLearning novices. Management Teaching Review, 2(2), 151-158. Retrievedfromhttp://scihub.ren/https://doi.org/10.1177/2379298116689783 Thornbury, S. (2002). How to teach vocabulary. Malaysia: Pearson Education Limited. Ünal, H. N. (2018). Comparison between Kahoot and conventional activities in terms of vocabulary retention in EFL learners. (Unpublished Master’s Thesis, Gazi University). Wang, A. I. (2015). The wear out effect of game based student ersponse system. Computers & Education, 82. 217-227. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2014.11.004 Wilkins, D. A. (1972). Linguistics in language teaching. London: Edward Arnold. Yudintseva, A. (2015). Game-enhanced second language vocabulary acquisition strategies: A systematic review. Open Journal of Social Sciences Zucker, L., & Fisch, A. A. (2019). Play and Learning with KAHOOT!: Enhancing Collaborationand Engagement in Grades 9-16 through Digital Games. Journal of Language and Literacy Education, 15(1). 518 Ökolinguistische Phänomene in der Wochenmarktsprache Tahir BALCI1 Munise Aksöz 2 ÖZET Çokdillilik, etnik ve kültürel çeşitliliğin beslediği toplumsal bir olgudur. Keza bu çeşitliliği ortaya çıkaran bilimsel, toplumsal ve siyasal olaylar vardır. Semt pazarları birbirinden çok farklı insanların bir araya geldiği, dolayısıyla farklı kültür ve dillerin buluştuğu yerlerdir. Burada kullanılan pazar dili ölçünlü dilden oldukça farklı bir jargondur ve dinamik oluşuyla dikkat çeker. Normalde Türkiye’deki pazarcılar ürünlerini bağırarak, ürünün niteliğine yer adıyla ve pekiştirici başka sözcüklerle vurgu yaparak pazarlarlar. Karşılaştırmalı olan bu çalışmamızda ele aldığımız Berlin’in bazı semtlerindeki pazarcılar gennellikle Türk kökenli olmaları nedeniyle dil ve kültürlerini buraya taşıdıkları; müşteri kitlesinin de daha ziyade çokdilli olması sonucunda yanlış aktarım, karma dil ve kod kaydırma (Interferenz, Pidgin, Codeswiching) gibi dilsel olguların çok yaygın olduğu bir gerçektir. Çevredilbilimin temel kavramları kültürel, biyolojik ve doğal çeşitliliktir; çeşitliliğin korunabilmesi ve geliştirilebilmesi için büyük, güçlü, ezici ve sıradan olana karşı küçük, zayıf, mağdur ve farklı olanı savunur. Bu çalışmamızın odak noktasını oluşturan pazar dili çevredilbilim açısından çok ilginç bir grup dilidir. Zira pazarcılar müşterileri manipüle ederek ürünlerini satabilmek için gerçek ya da gerçeğe aykırı olarak çevredilbilimin konu alanına giren birçok çevre, sağlık, kültür, doğa ve biyoloji kavramını kullanmaktadır. İşte bu çalışma ile, Adana ve Berlin’de yapılan kayıtlardan eld edilen verilerin çözümlenmesi sonucu çevredilbilimsel unsurlar saptanmaktadır. Anahtar sözcükler: Çokdillilik, toplumdilbilim, pazar dili, çevredilbilim, çeşitlilik 1. EINFÜHRUNG Multilingualismus bzw. Interkulturalität sind internationale Phänomene, die durch ethnische und kulturelle Vielfalt genährt werden, welche wiederum von wirtschaftlichen, wissenschaftlichen, technischen und international-politischen Bewegungen (Kriegen usw.) vorwärtsgetrieben werden. Sowohl Deutschland als auch die Türkei sind Länder, die von den Folgeerscheinungen dieser Bewegungen stark beeinflusst werden. Diese Vielfalt zeigt sich überall, wo Menschen mit verschiedener nationaler, ethnischer oder kultureller Zugehörigkeit aus irgendeinem Anlass in Kontakt treten. Die Wochenmärkte sind die wichtigsten Anlässe für kulturelle und sprachliche Begegnungen. Der Normalfall in der türkischen Wochenmarktsprache ist es, dass die VerkäuferInnen die Produkte ausschreiend verkaufen und dies der türkischen Sprache eine hohe Dynamik und Kreativität beimisst. Die auf großen Obst- und Gemüsewochenmärkten Berlin (Wedding, Kreuzberg) tätigen VerkäuferInnen mit türkischem Migrationshintergrund bringen ihre Kultur und Sprache mit sich und setzen diese Phänomene bei ihrer Arbeit ein, so dass Codeswichings und Pidginisierungen zu Kennzeichen ihres Sprachgebrauchs geworden sind. Wir haben auch festgestellt, dass VerkäuferInnen bei jeder Gelegenheit versuchen, die KäuferInnen durch Ausschreien, Anreden, Lieder, Mimik und Gestik herzulocken und zu manipulieren. Zwecks 1 Prof. Dr. Çukurova Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Alman Dili Eğitimi. 2 Prof. Dr. Çukurova Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Alman Dili Eğitimi. 519 Manipulation werden hauptsächlich stilistische Figuren, religiöse Ausdrücke und Toponyme verwendet. 1.1. Ziel der Arbeit Uns geht es in dieser Arbeit um die Darlegung ökolinguistischer Erscheinungen des Sprachgebrauchs, die in der Wochenmarktsprache in Adana und in Berlin festgestellt worden sind. Das Thema ist daher relevant, dass es nur wenige türkische Aufsätze darüber gibt und kaum deutsche Arbeiten bzw. Begrifflichkeiten über den Soziolekt Wochenmarkt-Sprache und Wochenmarktkaufleute-Sprache existieren. Wir gehen von der Hypothese aus, dass die Wochenmarkt-Sprache manipulativ und die Wochenmarktkaufleute zugleich Manipulanten sind, die durch Sprachspiele mehr oder weniger die KäuferInnen täuschen. Das tun sie vor allem durch ihre Wortwahl, die von Eigenschaftswörtern (Adjektiven) und Örtlichkeitsnamen durchdrungen ist, welche durch ihren umwelt- und gesundheitsfreundlichen Klang bei KäuferInnen einen verlockenden positiven Sinn und somit eine höhere Kauflust erwecken. Die Abgrenzung der Ökolinguistik ist eine schwere Sache. Alles, was mit der Wechselwirkung von Sprache-Mensch-Tier-Natur zu tun hat, gehört in ihren Interessenbereich. Daher möchten wir diese Arbeit mit Adjektiven und Örtlichkeitsnamen begrenzen, die die VerkäuferInnen zwecks Versicherung öfters wiederholt und nachdrücklich verwenden. 1.2.Datenerhebung Die Daten wurden auf den Wochenmärkten in Adana (Barajyolu, Yavuzlar, Beyazevler, K. Evren) von April bis Mai 2019 und in Berlin (Wedding, Kreuzberg, Steglitz, Spandau) von Juni bis Juli 2019 erhoben. Wir verfügen zwar über eine große Datenmenge, verwenden aber nur diejenigen Aufzeichnungen, die unserem Zweck dienen. 1.3.Untersuchungsverfahren Gespräche bzw. Dialoge wurden per Handy verdeckt aufgezeichnet. Außer Ton- und Videoaufnahmen wurde das ganze Sprachmaterial, das hinsichtlich der Arbeit relevant ist, schriftlich dokumentiert. Das ökologisch klingende Sprachmaterial wird dann pragmatisch und semantisch analysiert. 2. ZUR ÖKOLOGIE UND LINGUISTIK Das digitale Wörterbuch der deutschen Sprache (DWDS) definiert die Ökologie als „Wissenschaft von den Beziehungen der Systeme von Organismen zu ihrer Umwelt“. 3 Gleichfalls sieht der Doyen der Ökolinguistik, Alwin Fill, die Aufgabe der Ökologie darin, sich der „Wechselwirkungen zwischen den Organismen und zwischen Organismen und Umwelt“ (Fill 1993: 1) zu befleißigen und zu einer Umweltbewegung 3 https://www.dwds.de/wb/%C3%96kologie (Zugriff am 24.09.2019). 520 beizutragen, die „einer allzugroßen Veränderung und Ausbeutung der 'Natur' durch den Menschen entgegenwirken will“ (ebd.). Die Ökolinguistik ist ein Zweig der Angewandten Linguistik, die die Nutzung linguistischer Erkenntnisse auf anderen Wissenschaftsbereichen erstrebt. Wenn man demzufolge die Sprache auf die Ökologie anwendet, so will man der vergleichsweise jungen und noch wenig etablierten Disziplin Ökolinguistik bei der Entwicklung und Lösung ökologischer Probleme bestimmte Aufgaben zusprechen, vor allem diejenige, die Sprache bzw. die sprachlichen Daten in den Dienst des Menschen und der Natur zu stellen. Dabei werden aber auch Methoden, Prinzipien und Begrifflichkeiten der Ökologie und auch der Soziologie metaphorisch auf Sprachen angewendet, sodass eine anthropozentrische Position genommen wird, die jede Art der Diskriminierung bzw. Benachteiligung durch Sprache (z. B. durch Sprach-/Kulturpolitik, Sexismus, Nationalismus, Ethnozentrismus) in den Fokus stellt und bekämpft (vgl. hierzu auch Bußmann 2008: 490). Jeder Missbrauch der Sprache als natürliches und soziales Phänomen wird abgelehnt; der schriftliche und mündliche Sprachgebrauch richtet sich nach ethischen Werten und nach der Nützlichkeit für Mensch und Umwelt. In dieser Hinsicht ist die Ökolinguistik dem Umweltaktivismus ähnlich. Die Ökolinguistik beurteilt die Beziehung zwischen Sprache, Mensch und Umwelt samt allen Lebewesen von verschiedenen Gesichtspunkten aus. Somit ist die Ökolinguistik interdisziplinär und kann viele angewandte linguistische Zweige (Soziolinguistik, feministische Linguistik, Kontaktlinguistik, Ethnolinguistik, Politolinguistik) erfassen. Dementsprechend können viele Arbeiten gleichzeitig als soziolinguistisch, ethnolinguistisch oder auch ökolinguistisch klassifiziert werden. Man vergleiche z. B. die Arbeit von Boz u. a. (2013), die den Sprachverzicht und Sprachtod im ökolinguistischen Sinne thematisieren. Der Begriff Ökolinguistik ist laut Piškorec (2013: 18) zum ersten Mal 1985 von Claude Hagège in seinem Buch L'homme de paroles (Der dialogische Mensch) verwendet worden, der ihr die folgende Aufgabe zuschrieb: Eine zukünftige Ökolinguistik müsste untersuchen, wie die „natürlichen“, in die jeweilige Kultur integrierten Anhaltspunkte in die Sprache integriert werden: Himmelsrichtungen, geographische Besonderheiten, menschliche Behausungen, Elemente des Kosmos (Hagège 1987: 256; zit. nach Piškorec (2013: 18). Wie oben angedeutet, ist es nicht einfach, den Bereich der Ökolinguistik abzugrenzen. A. Fill selbst weist darauf hin, dass es schwierig ist, die Ökolinguistik genau zu definieren, und sagt: „Ökolinguistik ist jener Zweig der Sprachwissenschaft, der den Aspekt der Wechselwirkung berücksichtigt, sei es zwischen einzelnen Sprachen, zwischen Sprechern und Sprechergruppen oder zwischen Sprache und Welt, und der im Interesse einer Vielfalt der Erscheinungen und Beziehungen für die Bewahrung des Kleinen eintrit.“ (Fill 1993: 4). 521 Kurzgefasst verstehen wir unter Ökolinguistik in Anlehnung an Fill (1996: 3) diejenige Linguistik, die auf kultureller und biologischer Vielfalt basiert. Diese Sichtweise setzt voraus, dass das Kleine / Schwache / Benachteiligte / Andere gegenüber dem Großen / Starken / Privilegierten den Vorzug hat und dementsprechend unterstützt werden muss. In diesem Sinne gilt die Entstellung des Sinnes, die Entleerung der Bedeutung der Wörter und jeder Missbrauch der Sprache und der Natur (z. B. durch Rassismus, Jura, Politik, Wissenschaft) die Zielscheibe der Ökolinguistik (vgl. hierzu Balcı & Akbulut 1997; Balcı 2006). 3. TOPONYME (ÖRTLICHKEITSNAMEN) UND ADJEKTIVE ALS ÖKOLINGUISTISCHE BEGRIFFE 3.1. Daten aus den Wochenmärkten in Berlin Die folgenden Daten sind ein Teil unseres Corpus, das vom Juni bis Ende Juli 2019 in Berlin erstellt wurde: (1) Jawooohl, şeker bunlar! Abla drei Stück zwei. Şeker bunlar. (2) Abla şeker, anam gibi tatlıdır, haydi bitte schön! Garanti veriyorum vallahi, şaka yapmıyorum. (3) Du bist wie meine Schwiegermutter abla! (Reaktion der Käuferin). Yani süß! Wenn nicht schmecken, dann bringen zurück! (4) Wassermelone Angebot, Wassermelone garanti! Eveeet, garanticiler buraya! (5) Haydi gratis gratis, Schütük Melone drei Eurooo… Üç lira üç lira üç lira, taze taze taze, jede drei Euro, Schütück drei Euro, drei!!! (6) Kilo ein Euro! Haydeee, kabak bedava, bitte schön, Zuccini ein Eurooo! (7) Şu güzelliğe bak! Sürpriz! Haydi haydi, Überraschung! Bitte schön, bitte schön! I love you! Überraschung Überraschung! (8) Lecker lecker lecker! Hönig, karpuz! (9) Lecker lecker lecker, geçen verdim parmaklarını yediler! (10) Lecker Olivin, lecker Olivin! (11) Badem, Minigurke, Kilo zwei! (12) Jalapeno Scharf Acı (13) Yerli mahsul, hallo, bitte schööön! (14) Maşallah, maşallah, maşallaaah! Drei Schale zwei Euro! Germany schön, ich bin schön, du bist schön! (15) Drei Schale zwei Euro. Made Germany. Deutschland gut, Deutschland guuut! (16) Perle Tomaten, beste Tomaten, çok güzel tadı var! Germany schön, Berlin güzel! (17) Haydi Kirschen Aksaray Aksaray Aksaraaay! (18) Aybastı kiraz, Aybastı kiraz… (19) Kayısı Malatya, Aprikose Malatyaaa! (20) Aubergine aus Türkei, Aubergine aus Türkei… (Eine Aubergine vorzeigend) Şu güzelliğe bak, kommt aus Türkei! Hadi gözün aydın, kommt aus Türkei, bitte schön, eeey maşallaaah! (21) Patlıcan Türkiye’den, Aubergine aus Türkei… 522 (22) Kirschen kommt aus Türkei, hay maşallah hay maşallah! Zur Beteuerung der Qualität ihrer Produkte wenden sich die Marktkaufleute auf den Märkten in Berlin an viele sprachliche Strategien, Figuren bzw. Sprachspiele. Eines der auffallendsten Merkmale ihrer Sprachverwendung ist die einsprachige oder auch zweisprachige Wiederholung von Wörtern, Wortgruppen oder ganzen Sätzen mit besonderer Prosodie: Lecker lecker lecker! Hönig, karpuz! / Aubergine aus Türkei, Aubergine aus Türkei… Şu güzelliğe bak, kommt aus Türkei! Hadi gözün aydın, kommt aus Türkei, bitte schön, eeey maşallaaah! Am auffallendesten ist wohl der Gebrauch von Adjektiven als metaphorischen und / oder vergleichenden Ausdrücken. Dadurch wird die Aussagekraft der sprachlichen Handlung gesteigert und das Unglaubwürdige oder Unmögliche als glaubwürdig und möglich dargestellt. Obwohl die KäuferInnen dieser Übertreibungen bewusst sind, fühlen sie sich dadurch angezogen. In Jawooohl, şeker bunlar! behauptet der Verkäufer, dass sein Obst Zucker bzw. zuckersüß ist. In Abla şeker, anam gibi tatlıdır vergleicht er die Süße seines Obstes mit der Süße seiner eigenen Mutter. Außerdem gibt er Garantie dafür, schwört es auf Gottesnamen und beteuert, dass er keinen Spaß macht! Obwohl beide Seiten wissen, dass es unmöglich ist, das verkaufte / gekaufte Produkt nach einer Woche zurückzubringen, sagt der Verkäufer der Käuferin zur Überzeugung: - Wenn nicht schmecken, dann bringen zurück! In Lecker lecker lecker, geçen verdim parmaklarını yediler verwendet der Verkäufer eine idiomatische Redewendung und will die KäuferInnen durch die Verbindung des Realen mit dem Irrealen seine Überzeugungskraft erhöhen. Die Beteiligten sind sich sehr oft der Irrealität solcher Sprachspiele bewusst, geben sich trotzdem damit zufrieden, weil das alles als Charakteristikum der Wochenmarktsprache gilt. Markant sind auch nicht ernst gemeinte Oxymora wie Haydi gratis gratis, Schütük Melone drei Eurooo / kabak bedava, bitte schön, Zuccini ein Eurooo, in denen sich widersprechende Begriffe in einem Kontext zusammengestellt werden: Einerseits ruft der Verkäufer aus, dass die Melonen gratis sind, andererseits sagt er, dass ein Stück Melone drei Euro kostet. Auf den Wochenmärkten in Berlin kommen sowohl türkische als auch deutsche Toponyme (Örtlichkeitsnamen, Lokalnamen)4 vor. Die deutschen Toponyme (vgl. Made Germany. Deutschland gut, Deutschland guuut! / Perle Tomaten, beste Tomaten, çok güzel tadı var! Germany schön, Berlin güzel!) weisen deutlich auf die Qualität hin, wobei die türkischen neben der Qualität einen erkennbaren Zusammenhang mit dem ethnischen bzw. soziokulturellen Bereich haben und Heimatsgefühle erwecken. Sie dienen sozusagen als Erbauungsbegriffe, durch die die KäuferInnen sich besinnlich, andächtig und gestimmt innerlich erheben lassen. 4 Nicht aber die Ländernamen auf den Preisschildern, die das Herkunftsland des Produktes bezeichnen. 523 Die Wochenmarktsprache in Berlin ist mit vielen Interferenzen behaftet, deren Analyse den Rahmen dieser Arbeit sprengen würde. In dieser Arbeit sehen wir außerdem von Codeswichings und von unzähligen bewussten oder unbewussten Pidginisierungen ab, durch die die (Ver-)KäuferInnen ihre soziale Identität hervorheben wollen. 3.2.Daten aus den Wochenmärkten in Adana Die folgenden Daten sind ein Teil unseres Corpus, das vom April bis Ende Mai 2019 in Adana erstellt wurde: (1) Acı Antep / Acı Antep biberi / tatlı dolmalık (2) Acı Arnavut süs biberi (3) Adana malı yerli patlıcan (4) Gerçek Bursa domatesi (5) Bursa bal armut (6) Bursa ekmek ayvası (7) Gerçek yerli domatesi (8) Kadirli kırmızı turp (9) Kadirli peynir turp (10) Organik Anamur muz (11) Çok özel yerli muz Anamur (12) Anamur burda kokulu burda! (13) Hatay’dan künefe gelmiiiiş … abla gel hurma gel! (14) Hatay çikolatalı siyah bal hurma (15) Hatay biberi üç lira! (16) Maraş tarla turşuluk acur (17) Maraş kırmızı pul biberlik (18) İnce kabuk <maraş> kg 25 (19) Niğde Ulukışla yerli lahana (20) Niğde elması sert sulu tatlı (21) Niğde bal armut (22) Yayla Niğde Çamardı balı (malı) yeni mahsülü (23) Amasya sert sulu tatlı elma (24) Osmaniye şeker fıstık önce tadı yerli üretim (25) Hakiki Kastamonu Taşköprü (26) Ankara bu Ankara Ankaraaa! Sulu domateees! (27) Ceyhan Eseli 1. numara tatlı nar (28) Malatya bal armut (29) Misis yerli salatalık (30) Öz Silifke çilek tarla reçellik çilek (31) Çekirdeksiz Dörtyol Kuzuculu ince kabuk şeker mandalina (32) Önce tadi Dörtyol Kuzuculu çekirdeksiz bal mandalin (33) ÇEKİRDEKSİZ DÖRT YOL MANDALİN (34) Temel Reis Salbaş yerli kuzu ıspanak (35) Alın Salbaş’ın alın! Taze karpuz burada… (36) Yeşilevler bağ malı Waşinton portakal 524 (37) Kozan Bucak bal Waşinton (38) Kozan Bucak king mandalina önce tadı (39) Karadeniz yerli c vitaminli kivi (40) Yayla çileği (41) Yayla malı yerli içli barbunya (42) Yayla lezzetli köy kabağı (43) Yayla malı ekmek ayvası (44) Bu yayla inciri… Her zaman aldığından farklı abi yemin ederim! (45) Bahçe biberi tatlı (46) Gerçek yerli domatesi (47) Organik ürünler ansiz bekmezi (48) Taze yerli sakız bakla (49) Yerli kemer patlıcan (50) Şeker havuç (51) Tatlı şeker soğan (52) Tatlı kıl biber (53) Lezzetli kokulu salkım domates (54) Gerçek kaliteli domates lezzetli süper (55) Deve dişi nar (56) Deve dişi tatlı nar (57) İri dişli tatlı nar (58) Karaciğer dostu turp! (59) Organik salkım doğal çeri (60) Hakiki acı Şili biber (61) Hakiki ayşe kadın fasülye (62) Arılı organik domates (63) Arılı lezzetli salkım domates (64) Kan yapıcı şifalı greyfurt (65) Günlük köy yumurtası (66) Gel vatandaş gel domatesin kralı burda! (67) Güzellik merkezi burası hadi gel vatandaş (Tomaten) (68) Alın sarı patates bir liraya!! (69) Şireli üzüüüm! (70) Şeftali yarma ablaaa! (71) Bal kavun baaal! (72) Sert sulu fuji elma Auf den Wochenmärkten in Adana ist die Vorkommenshäufigkeit der Adjektive und der Örtlichkeitsnamen viel größer als in Berlin. Es gibt fast kein Preisschild und keinen Ausruf feilgebotener Produkte, der kein Toponym und kein(e) Adjektiv(e) enthält. Das hat damit zu tun, das bestimmte Orte für ihre Produkte berühmt sind. Das Toponym bezeichnet also nicht nur die Herkunft des Produktes, die eventuell gar nicht stimmt, sondern eher die Qualität, die die KäuferInnen mit dem jeweiligen Ort zu verbinden 525 pflegen. Ein Verkäufer verkaufte z. B. Kakis (hurma), indem er so ausrief: Hatay’dan künefe gelmiiiiş… / Hatay çikolatalı siyah bal hurma. Uns war aber nach eigener Erfahrung ganz klar, dass die Kakis nicht aus Hatay kommen. Das tun die VerkäuferInnen, um das Vertrauen der KäuferInnen zu gewinnen und sich als verlässlich anzugeben. Toponyme gelten also als Sicherung der Qualität. Manchmal werden mehrere Toponyme nebeneinander benutzt, um die Überzeugungskraft zu erhöhen: Niğde Ulukışla yerli lahana / Hakiki Kastamonu Taşköprü / Dörtyol Kuzuculu çekirdeksiz bal mandalin. Interessant ist, dass die VerkäuferInnen trotz des Toponyms die Aussagekraft durch andere Wörter wirksamer machen wollen: Öz Silifke çilek tarla reçellik çilek / Hakiki Kastamonu Taşköprü / Gerçek Bursa domatesi / Adana malı yerli patlıcan / Çok özel yerli muz Anamur.5 Eine Speise wird zusammen mit dem Obstnamen (auch statt des Obsnamens) metaphorisch gebraucht: Hatay’dan künefe gelmiiiiş … Abla gel hurma gel! / Kadirli peynir turp / Malatya bal armut / Bursa ekmek ayvası. Auch vergleichende Ausdrücke wie deve dişi nar, sakız bakla und kuzu ıspanak kann man in diesem Kontext erwähnen. Sehr oft wird das Obst bzw. Gemüse mit der guten Wirkung auf die Gesundheit assoziiert: Karaciğer dostu turp! / Kan yapıcı şifalı greyfurt / Güzellik merkezi burası hadi gel vatandaş / Karadeniz yerli c vitaminli kivi. Mit Temel Reis (Temel Reis Salbaş yerli kuzu ıspanak) wird scherzhaft auf eine berühmte Figur eines Cartoons hingewiesen, die ihre Kraft dem Spinat verdankt. Unverzichtbar für die türkische Wochenmarktsprache ist die Nebeneinanderstellung mehrerer qualifizierender Wörter, die übertriebenerweise verwendet werden, um die KäuferInnen herzulocken: Das Gemüse wird in Yayla lezzetli köy kabağı mit drei und in Gerçek kaliteli domates lezzetli süper mit vier Wörtern charakterisiert. Eines der wichtigsten Kennzeichen der türkischen Wochenmarktsprache ist die Überfülle von ökologischen Ausdrücken, die einen großen Beitrag zur (Ver- )Kaufbarkeit der Produkte leisten. Dazu gehört vor allem organik (Bio-), das rücksichtlos verwendet wird. Hierher gehören auch yayla, yerli, tarla, köy, kokulu, kuzu, deve dişi, bahçe, bağ, lezzetli, arılı, yeni mahsul usw. 5 Man merke hier die Übertreibung: Anamur, eine ganz besondere einheimische Bananensorte. 526 4. FAZIT Aufgrund ihrer Lebendigkeit und Dynamik ist die Wochenmarksprache6 einer der wichtigsten Jargons türkischen Sprache. Das Markanteste an der Wochenmarksprache ist der besondere Wortschatz, durch den die VerkäuferInnen sich auf die Natur bzw. Natürlichkeit ihrer Produkte berufen, was bei KäuferInnen Vertrauensgefühle erweckt und ihre Kauflust verstärkt. Daher ist die Erforschung dieses Jargons ein Desiderat der Angewandten Linguistik, insbesondere der Ökolinguistik. In dieser Arbeit wurden sprachliche Daten verwendet, die in Adana und Berlin erhoben wurden. Berlin wurde daher einbezogen, weil es sich in der dortigen Wochenmarksprache um VerkäuferInnen mit türkischem Migrationshintergrund handelt, die ihre Sprache und Kultur auf dem Markt reflektieren. Die Wochenmarksprachen in Adana und in Berlin7 weisen viele Gemeinsamkeiten auf, wobei man nur in Bezug auf Wochenmärkten, auf denen VerkäuferInnen mit Migrationshintergrund tätig sind, von einer deutschen Wochenmarktsprache sprechen kann, die sich von der türkischen Wochenmarktsprache vor allem dadurch unterscheidet, dass sie von Codeswichings, Pidginisierungen und Interferenzfehlern ausgprägt ist. Gemeinsam ist die Bevorzugung honorativer, toponymischer und adjektivischer Ausdrücke, die von der Ökolinguistik thematisiert werden. Im Vergleich zur deutschen Wochenmarktsprache ist die Verwendung ökolinguistischer Begriffe in der türkischen Wochenmarktsprache viel häufiger. Es gibt fast keinen Ausdruck ohne ein toponymisches Merkmal, oft mit nebeneinandergestellten Adjektiven verbunden, die zusammen zur Qualitätssicherung dienen sollen. Dadurch glauben die KäuferInnen, etwas Naturhaftes und Gesundes zu kaufen, was sehr oft mit der Realität nicht übereinstimmt. Das heißt, dass die Wochenmarktkaufleute die Wochenmarktsprache sehr oft dafür einsetzen, um die KäuferInnen davon zu überzeugen, dass der Kauf der jeweiligen Ware eine richtige Entscheidung wäre. Das bedeutet zugleich, dass die Wochenmarktkaufleute die Wörter entleeren, indem sie ihre Bedeutung entstellen. Sie verwenden die Sprache zwecks Manipulation und missbrauchen sie, indem sie den guten Willen der KäuferInnen ausbeuten. Die intensive Bekämpfung derartiger Missbräuche bzw. jeder manipulativen Instrumentalisierung der 6 Hinsichtlich ihrer Dynamik, ihrer mehrsprachigen Einflüsse und ihres mehrsprachigen Kontextes weist die Berliner Wochenmarktsprache Gemeinsamkeiten auf mit dem sog. Kiezdeutsch als einer deutschen Sprachvarietät. Kiezdeutsch sei aber keine Mischsprache, so Wiese (2012: 41). “Kiezdeutsch ist ein Sprachgebrauch im Deutschen, der sich unter Jugendlichen in Wohnvierteln wie Berlin-Kreuzberg entwickelt hat, in denen viele mehrsprachige Sprecher/innen leben… Kietdeutsch … tritt überall dört in Deutschland auf, wo Menschen unterschiedlicher Herkunft und mit unterschiedlichen Erst- und/oder Zweisprachigen zusammenleben, das heißt grundsätzlich in multiethnischen Wohngebieten” (Wiese 2012: 12-13). 7 Nur in Bezug auf Wochenmärkten, auf denen VerkäuferInnen mit Migrationshintergrund tätig sind, kann man von einer deutschen Wochenmarktsprache sprechen, die sich von der türkischen Wochenmarktsprache vor allem dadurch unterscheidet, dass sie von Codeswichings, Pidginisierungen und Interferenzfehlern ausgprägt ist. 527 Sprache und ihr Einsatz in den Dienst von Mensch, Tier und Natur ist die Aufgabe der Ökolinguistik. LITERATUR Balcı, T. (2006): Ekodilbilim ya da Çevredilbilim. Cumhuriyet Bilim ve Teknik, 988. sayı, s. 11, 25.02.2006. Balcı, T. & Akbulut, N. (1997) "Küreselleşme ve Dil". Demircan, Ö. Ve Erözden, A. (Yay.): Bildiriler. XV. Dilbilim Kurultayı 24.25.05.2001. İstanbul, s. 177-186. Balcı, U. (2012): Şiir dilinde sapma ve alışılmamış bağdaştırmaların çevirisi. The Journal of Academic Social Science Studies, International Journal of Social Science, 5(2), S. 43-53. (1993): Boz, E.; Günay Aktaş, S.; Doğru F.; İlbaş, S. (2013): Çevredilbilimi Açısından Eskişehir’de Konuşulan Kazan Tatar Türkçesi. Diyalektolog. Winter, Nr. 7. S. 31-38. Bußmann, H. (2008): Lexikon der Sprachwissenschft. Alfred Kröner Verlag. Stuttgart. Doğan, N. (2008): Bir toplumsal katman olarak Samsun pazarcılarının dil edimi üzerine toplumdilbilimsel inceleme. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi The Journal Of International Social Research Volume 1/2. S. 103-113. http://www.sosyalarastirmalar.com/cilt1/cilt1sayi2turkishindex.htm (Erişim tarihi: 26.06.2018). Fiil, A. (1993): Ökolinguistik. Eine Einführung. Tübingen: Narr. Fiil, A. (1996): Ökologie der Linguistik - Linguistik der Ökologie. In: Fiil, A. (1996, Hrsg): Sprachökologie und Ökolinguistik. Tübingen: Stauffenburg. S. 3- 16. Finke, P. (1996): Sprache als missing link zwischen natürlichen und kulturellen Ökosystemen. Überlegungen zur Weiterentwicklung der Sprachökologie. In: Fiil, A. (1996, Hrsg): Sprachökologie und Ökolinguistik. Tübingen: Stauffenburg. S. 27- 48. Makkai, A. (1996): Die Welt als Bewusstsein und Paraphrase. In: Fiil, A. (1996, Hrsg): Sprachökologie und Ökolinguistik. Tübingen: Stauffenburg. S. 77- 91. 528 Öztürk A. O. , Balcı T., Balcı U. (2019): Alamanya Türkülerine Dilbilimsel Bir Bakış: Code Switching. CUDES 20199. Current Debates İn Social Sciences, Lefkoşa / KKTC, 2-4 Mai 2019, S.137-143. Piškorec, V. (2013): Inter- und Ökolinguistik im Vergleich: Ansätze, Traditionen, Schnittstellen. In: Brosch, C. und Fiedler, S.: Plansprachen – ideengeschichtliche Aspekte. Beiträge der 22. Jahrestagung der Gesellschaft für Interlinguistik e.V., 23. – 25. November 2012 in Berlin. S. 9-32. http://www.interlinguistik-gil.de/wb/media/beihefte/20/beiheft20-piskorec.pdf (Zugriff am 25.09.2019) Steinbach, M., Albert, R., Girnth, H. u.a. (2007): Schnittstellen der germanistischen Linguistik. Verlag J. B. Metzler. Stuttgart, Weimar. Wiese, H. (2012): Kiezdeutsch. Ein neuer Dialekt entsteht. Verlag C. H. Beck, München. 529 Anadolu Bozkırlarından Malkoçoğlu’na Uzanan Bir Serüven: Cüneyt Arkın’ın Özyaşamöyküsü Üzerine Taner TURAN8 Özet 2000’li yıllardan itibaren sayıları hızla artmış ve pek çok yayınevi tarafından yayımlanmaya başlanmış olan özyaşamöyküleri, bugün hemen hemen herkes tarafından yazılmaktadır. Bir apartman görevlisinden bir yazara, bir yazardan bir sinema veya tiyatro oyuncusuna, bir futbolcuya veya bir ressama kadar herkes tarafından kaleme alındığı açıkça görülebilir. Bu da bizim edebiyatımız dâhilinde özyaşamöykülerini ele almak ve bunları sınıflandırmak ihtiyacını doğurmuştur. Çünkü pek çok yayınevi özyaşamöyküsü türü dâhilinde yazılmış eserleri ya anı ya da biyografi başlığıyla yayımlamakta ve ciddi anlamda bir bilgi yanlışına sebebiyet vermektedirler. İşte bu mesele de bizi şu sorularla karşı karşıya getirmektedir: “Özyaşamöyküsü nedir? Ve Özyaşamöyküsü, anı, biyografi veya mektup gibi türlerden hangi noktalarda ayrılır?”. İşte bu çalışmada da Cüneyt Arkın tarafından kaleme alınmış ve Fakir Gencin Hikâyesi başlığı altında yayımlanmış özyaşamöyküsünden hareketle hem özyaşamöyküsü türü üzerinde düşünecek hem de bu metnin özyaşamöyküsü türü bağlamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği hususunu ele alacağız. Anahtar Kelimeler: Özyaşamöyküsü, Sinema ve Özyaşamöyküsü, Fakir Gencin Hikâyesi, Cüneyt Arkın. An Adventure Stretching Out From Anatolian Stepp to Malkoçoğlu: On Autobiography of Cuneyt Arkin Abstract Since the year 2000, an increasing number of autobiographies have been published by many publishers and are being written by almost everyone nowadays; from a doorman to an author or from an author to a performer of cinema or theater, or from a football player to a painter. Therefore, we need to handle the autobiographies within our literature and categorize them. This is because many publishers publish most of the autobiographical texts as a diary or a biography rather than an autobiography and they cause a serious an information mistake. In this matter, many researchers have confronted with questions such as “What is an autobiography? In what ways are they distinguished from genres of a diary, a biography or a letter? In this study, an autobiographical text known as Fakir Gencin Hikayesi which is written by Cüneyt Arkın will be analyzed and through the text, we will explain what an autobiography is and then we will evaluate the text in the context of autobiography. Keywords: Autobiography, Cinema and Autobiography, Fakir Gencin Hikayesi, Cüneyt Arkın. Giriş Batı edebiyatında ilk örneği MS sonra 400’de yazılan Augustinus’un İtirafları olarak gösterilen özyaşamöyküsü türü Türk edebiyatında çok daha geç dönemlerde 8 Arş. Gör. Taner Turan, Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü,

[email protected]

530 ortaya çıkar. Kaynaklara göre 17. yüzyılda yazılan Üsküplü Asiye Hatun’un Rüya Mektupları isimli eseri bu türün edebiyatımızdaki bilinen ilk örneği olarak kabul edilmektedir. Bununla beraber özyaşamöykülerinin sayısı 19. yüzyılda bir artış göstermiş ve Muallim Naci (1850-1893), Nigâr Hanım (1856-1918) gibi yüzyılın önemli yazarları kendi hayat hikayelerini konu alan eserler kaleme almışlardır. 20. yüzyılda ise başta Halide Edip Adıvar’ın (1882-1964) Mor Salkımlı Ev (1963)’i olmak üzere Yusuf Akçura’nın (1876-1935) Ta Kendim yahut Defter-i Amâlim (1944), Ebubekir Hazım Tepeyran’ın (1864-1947) Zalimâne Bir İdam Hükmü (1946), Şevket Süreyya Aydemir’in (1897-1976) Suyu Arayan Adam (1959), Aziz Nesin’in (1915- 1995) Böyle Gelmiş Böyle Gitmez (1966), Halikarnas Balıkçısı’nın (1886-1973) Mavi Sürgün (1961), İlhan Berk’in (1918-2008) Bir Uzun Adam (1982), Adalet Ağaoğlu’nun (1929-) Göç Temizliği (1984) isimli eserleri bu türün gelişimi açısından oldukça önemlidir. Özyaşamöyküsü türünde kaleme alınan eserlerin sayısında özellikle 2000’li yıllardan sonra ciddi bir artış görülür. Artık yalnızca yazar ve şairlerin değil, öğretim üyelerinin ve öğretmenlerin, sanayici ve iş adamlarının, tiyatro ve sinema oyuncularının, ressamların, müzisyenlerin, gazetecilerin, futbolcuların, hatta yaşamın her alanında karşılaşılabilecek sıradan insanların da özyaşamöyküleri yayımlanmaya başlamıştır.9 Ancak unutulmaması gerekir ki yazarların kaleme almış olduğu özyaşamöyküleri bir edebiyat araştırmacısı için diğerlerinden farklı bir noktada yer almaktadır. Bundan dolayıdır ki bu noktada şu iki kavram ortaya çıkar: Belgesel Özyaşamöyküleri ve Yazınsal Özyaşamöyküleri. Belgesel Özyaşamöyküleri, daha çok bilgi vermek amacıyla kaleme alınır ve bu tür özyaşamöykülerinde yazan kişinin kendini tanıtma isteği ön plandadır. Bu metinler daha çok iş adamları, oyuncular, ressamlar, futbolcular, öğretmenler, müzisyenler, yönetmenler gibi kişiler tarafından yazılmıştır. Yazınsal Özyaşamöyküleri ise estetik bir kaygı doğrultusunda, kimi zaman roman kimi zaman şiir biçiminde yazılmış sanatsal metinlerdir ve bu metinler daha çok yazarlar tarafından yazılmıştır. (Gökalp-Alpaslan, 2013, s. 87-88). 9 Ayrıntılı bilgi için bakınız: Gökalp Alpaslan, G. Gonca. (2016). Özyaşamöyküsünde Yazarın Yeniden Doğuşu (s. 57-62). Ankara: Ürün Yayınları. 531 Cüneyt Arkın’ın özyaşamöyküsünü Belgesel Özyaşamöyküleri içerisinde değerlendirmek mümkündür. Çünkü yazar, daha çok kendi yaşadığı zorlukları ve bu zorluklar karşısında dimdik ayakta durduğunu anlatmayı tercih etmiştir. Burada Ricoeur’ün şu söylemini hatırlamakta fayda vardır: “geçmişteki, şimdiki zamandaki ve gelecekteki unutuş takıntısı nedeniyle mutlu hafızanın aydınlığının yanında mutsuz bir hafızanın oluşturduğu karanlık vardır.” (Ricoeur, 2017, s. 49). Buna müteakip Cüneyt Arkın, anılarını daha çok mutsuz hafızanın karanlık tarafından seçmiştir. Fakat bu metni diğer özyaşamöykülerinden ayıran bir taraf da vardır ki o da metnin yalnızca Cüneyt Arkın’ın benliğine odaklanmamasıdır. Cüneyt Arkın, kitabın büyük bir bölümünde kendi dışında kalmış olayları anlatmış ve bunları anlatırken de didaktik bir tavır takınmıştır. Elbette ki bu durum özyaşamöyküsü türünün doğasına aykırıdır. Metni ele alırken de bu ayrıma dikkat etmekte fayda vardır. Bu yüzden metin şu iki başlık altında ele alınacaktır: “Fakir Bir Genç İtiraf Ediyor!” ve Fakir Bir Gencin Hikayesinden Duyarlı Bir Sanatçının Doğuşu”. “Fakir Bir Genç İtiraf Ediyor!” isimli başlıkta metni özyaşamöyküsü yapan taraflar üzerinde durulacak, ikinci başlık olan Fakir Bir Gencin Hikayesinden Duyarlı Bir Sanatçının Doğuşu”nda ise metni özyaşamöyküsü türünden uzaklaştıran noktalar üzerinde durulacaktır. 1. Fakir Bir Genç İtiraf Ediyor! Cüneyt Arkın’ın 2014 yılında Epsilon Yayıncılık tarafından yayımlanan ve özyaşamöyküsü türü sınırları içerisinde değerlendirilebilecek Fakir Gencin Hikayesi, Arkın 77 yaşında iken yayımlanmıştır. Bu noktada belirtmek gerekir ki 77 yaşına gelmiş, Türk sinemasının önemli filmlerinde rol almış Cüneyt Arkın, artık kendisiyle hesaplaşabilecek bir noktadadır. Bu noktada Halbwachs’ın şu söylemi oldukça önemlidir: “Genel olarak yaşlı, anıların canlanmasını edilgen bir biçimde beklemekle yetinmez, onları açıklamaya çalışır, diğer yaşlıları sorgular, eski defterlerini, mektuplarını karıştırır ve bilhassa, yazarak temellendirmekten çekinmiyorsa, hatırladığı şeyi anlatır. Sonuç olarak yaşlı, geçmişle yetişkine göre daha fazla ilgilenir.” (Halbwachs, 2016, s. 141) Buna istinaden 77 yaşında olan Arkın, bugünden geçmişe dönüp baktığında, bugünün gözüyle geçmişteki doğrularını, yanlışlarını görebilmektedir ve artık kendi tasarrufu doğrultusunda bunları okurla paylaşabilecek duruma gelmiştir. Ancak Cüneyt 532 Arkın’ın özyaşamöyküsünün diğer özyaşamöykülerinden farklı bir noktada olduğunu belirtmek gerekir. Çünkü Arkın’ın özyaşamöyküsü kronolojik bir sırada ilerlemediği gibi yalnızca kendi hayat hikayesinden de ibaret değildir. Bu sebepten, anlatının özyaşamöyküsü olup olmadığı sorgulanabilir ki burada bunun üzerinde durulacaktır. Bilindiği üzere özyaşamöyküsü, gerçek bir kişi olan yazarın bilhassa kendi varoluşuyla ilgili olmak üzere daha çok kendi özel yaşamına odaklanarak kendi kişilik hikayesinin geçmişe dönük bir şekilde ele alındığı yazınsal bir türdür. Bununla beraber özyaşamöyküsünün en temel özelliklerinden biri yazarın, anlatıcının ve protagonistin özdeş olması zorunluluğudur. (Lejeune, 1989, s. 4-5). Lejeune, bunu “autobiographical pact” kavramıyla sistemleştirmiştir. Bu anlaşmaya göre kitabın kapağının üzerindeki isimle, yazar-anlatıcının aynı kişi olması gereklidir. Ancak burada şu temel problem ortaya çıkar: Özyaşamöyküleri nesnel midir, öznel midir? Bu noktada bunun asla bilinemeyeceği belirtilmelidir. Çünkü “anılar bir geçmiştir; uzaktan yeniden hatırladığımız şekliyle değil, şimdinin gerçekleştiği sırada vuku bulduğu şekliyle bir geçmiştir.” (Halbwachs, 2016, s. 23). Bu yüzdendir ki geçmişi anımsayan kişinin nesnel olma şansı yoktur. Çünkü o, bugünün gözüyle geçmişe bakacak ve geçmişini yeniden inşa edecektir. Bu yüzden bir özyaşamöyküsü okuru, özyaşamöyküsü yazarının verdiği kadarıyla yetinmek ve anlattıklarını doğru kabul etmek zorundadır ki bu anlaşma da bunu gerektirir. Yukarıdaki tanımlamadan hareketle genel hatlarıyla metne bakıldığında metnin tam anlamıyla bir özyaşamöyküsü olmadığı rahatlıkla söylenebilir. Nitekim yazar, sanki kendi hayat hikayesini anlatmıyormuş da gençliğinden beri içerisinde var olduğunu bildiğimiz yazma isteği doğrultusunda hareket ediyormuş gibidir. Pekiyi, bu durum bu metni bir özyaşamöyküsü olmaktan çıkarır mı? Fakir Gencin Hikayesi’ne bakıldığında yazar, Anadolu için yazdığı şiirlerini, gençlere tavsiyelerini, hayatında önemli bir yere sahip kişilerin hüzünlü yaşamöykülerine de metinde yer vermiştir. Ancak metnin Cüneyt Arkın’ın şu şiiriyle başlaması bu noktada önemlidir: “Cüneyt Arkın 1937’de doğdu Beş yıl sonra bozkırda Babasının yanında Çoban oldu 533 Öksüz kuzuları sevdi Köpeğini, eşeğini Güneşten, soğuktan bağrı yanık Kara, kuru, yoksul Ama sonsuz hür bir çocukluğu oldu Gençliğinde hiçbir kızın elini tutmadı Ve bir gün Doktor oldu Sonra artiz Malın gözüydü artık Nice kadınlar sevdi Hiçbiri yoktu Çünkü onları öpmüyor, karate yapıyordu Yüzlerce film O kadar köfte Hayatı boyunca nayır, nolamaz dedi Geçenlerde öldü reklam filmi çekerken” (Arkın, 2014, s. 5) Aslında bu ufacık şiir Cüneyt Arkın’ın hayatını olabileceği en yoğun biçimde anlatır. 1937 yılında Eskişehir’in bozkırında doğan Arkın, bir gün bile geldiği yeri unutmamıştır ve bu yüzden Anadolu, onun hayatında olduğu gibi metinde de geniş bir yer tutmaktadır. Hemen ardından yoğun çalışma temposuyla geçen iş hayatından bahseden Arkın, doktor olmuştur, ancak onu Cüneyt Arkın yapan bol aksiyonlu ve kimi zaman fantastik sinema filmleridir. Bu noktaya kadar Cüneyt Arkın’ın kendiyle ilgili memnun olmadığı bir durum yoktur. Fakat şiirin sonunda tek bir şeyden memnun olmadığını belirtir ki o da reklam filminde rol almasıdır. Bunu bir ölüm olarak niteler. Çünkü pek çok oyuncu için reklam filmlerinde oynamak bir düşüşün/tükenişin göstergesidir. Cüneyt Arkın’ın bu düşüşle hesaplaşması ve bunu açıkça itiraf etmesi metnin özyaşamöyküsü olma yolunda ilerlemesi bakımından önemli bir adımdır. Metin içerisinde dolaşıldığında ise yukarıdaki şiir dışında Cüneyt Arkın’ın, kendine dair çok fazla bir şey anlatmayı tercih etmediği görülür. Anlattıkları daha çok yaşadığı zorluklardır. Her ne kadar fakir bir çocukluk geçirse de çocukluğundan hemen hemen hiç bahsetmez ve anlatısını daha çok 1970’li ve 1980’li yıllardan seçtiği anılardan oluşturur. Bu durum metni özyaşamöyküsü türünden uzaklaştırır. Çünkü 534 Arkın, pek çok özyaşamöyküsünün aksine kronolojik bir sırada hayatını anlatmadığı gibi tam olarak kendi kişisel hayatını da anlatmaz. Hayatının yalnızca çok az bir kısmına şahitlik etmemize izin verir. Bu açıdan metne bakıldığında Cüneyt Arkın’ın kendisi hakkındaki ilk anısı 1975 yılına aittir. Cüneyt Arkın’ın Korkunç İtirafları başlığı altında yer alan bu anı, Arkın’ın Yıkılmayan Adam (1977) ve ismini vermediği diğer iki filmini çektikten sonra Devlet Güvenlik Mahkemesi’nde yargılanmasıyla ilgilidir. Bu yargılanma süreci üzerinden kendisine şu soruları yöneltir: “(…) savunduğum, inandığım düşüncelerimde ne kadar samimi ve dürüsttüm? Bu düşünceleri neler uğruna savunabilirdim? Mesela hapse girmeyi göze alabilir miydim? Varımı yoğumu kaybetmeyi, sürgünlere gitmeyi, hatta ölmeyi…” (s. 7) Arkın’ın bu soruları yöneltmesindeki sebep, kendini hep ezilen yoksulun yanında, zalimin karşısında görmesidir ki metin boyunca bu tavır asla değişmez. Baskıya, tehdide, zulme boyun eğmeyen bir Cüneyt Arkın portresi metnin tamamına hakimdir. Arkın, sadece filmlerinde değil gerçek hayatta da kendisini “dünyayı kurtaran/kurtaracak adam” olarak görür. Bu yüzden, Malkoçoğlu (1966), Battal Gazi (1971), Yıkılmayan Adam (1977), Dünyayı Kurtaran Adam (1982) gibi filmlerde rol almayı tercih etmiştir. Bu tutum metnin özyaşamöyküsü olma yolunda attığı bir adımdır: “Cömerttim, insan aşığıydım. Yılmaz, cesur bir savaşçıydım. Ordular bozuyor, kaleler fethediyordum. Peki filmlerimde böyleydim de özel hayatımda aynı doğrucu, halkını, yurdunu seven insan mıydım? Halkıma ne kadar dürüst davrandım? Hayatım boyunca kendime hep bunları sorarak, kendimle hesaplaştım durdum.” (s. 8). Bu noktada özyaşamöyküsü türünün temelinde yer alan itiraflar ve kişinin kendisiyle hesaplaşma meselesi açıkça görülebilir. Nitekim Cüneyt Arkın, metnin bu bölümüne “Cüneyt Arkın’ın Korkunç İtirafları” başlığını vermiş ve açıkça kendisiyle hesaplaşacağını dile getirmiştir. Cüneyt Arkın’ın kendisiyle olan hesaplaşmasının henüz bitmediğini ve bu özyaşamöyküsünün de bu hesaplaşma doğrultusunda meydana getirildiğini söylemek mümkündür. Artık Cüneyt Arkın, filmlerinde olduğu kahramanla 535 kendini özdeşleştirecek ve böylece yalnız Türk sinemasının değil bütün Türkiye’nin kahramanı olmaya çalıştığını gösterecektir. Yukarıda da üzerinde durulduğu gibi Cüneyt Arkın, geldiği yeri hiçbir zaman unutmamıştır. Ne kadar şöhret olursa olsun aslında o her zaman Eskişehir’in bozkırında doğmuş fakir bir çocuk, fakir bir gençtir. Bu yüzden de eserde her daim yoksulluk vurgusu yapılır. Çünkü çocukluk ve gençlik zamanlarında çektiği açlık, Arkın’ın iliklerine kadar işlemiştir: “Çoğu yıllar, engerek yılanının bile zor yaşadığı bozkırda, kara yel esip, toprak üstünde ne varsa kasıp kavurduğunda, hayvanlarımız, iki ablam, anam, babam ve ben korkunç bir açlık yaşardık. Rüyalarımda hep anamın taze tandır ekmeğini görürdüm. Bıkmadan, usanmadan, açlığın dayanılmaz ıstırabı ile toprağı kazar, bulduğumuz tatsız, çoğu acı olan kökleri yerdik.” (s. 9). Bu açlık ve açlık korkusu İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde okuduğu yıllarda da sonrasında da devam eder: “(…) Evlerde 24 saat ağır hasta bekliyordum. Altlarını temizliyor, kriz anlarında doktorun talimat yazısına göre hemen müdahale ediyordum. İlk gün on lira aldım. Hemen fırına koştum. On liralık ekmek aldım. Oburca, kusacak kadar yedim. Adeta çiğnemeden yutuyordum. Sonunda kustum.” (…) Cüneyt Arkın olup İstanbul dışına film çekmeye gittiğimizde, Türkiye’yi karış karış dolaştığım Babacan programında, alkol, uyuşturucu konferanslarında otellerin oda servisleri olmasına rağmen, gece uyandığımda acıkmış olurum diye, kendi elimle lokantadan ekmeği alıp başucumdaki komodinin üzerine koyuyordum. Ancak o mübarek ekmeye bakarak uyuyabiliyordum.” (s. 12-13). Cüneyt Arkın’ın itirafları bu alıntıda açıkça görülmektedir. Kaleleri fetheden, yüzlerce düşmanla tek başına başa çıkabilen, dünyayı kurtaran adam Cüneyt Arkın’ın tek bir korkusu vardır: Aç kalmak. Aç kalma korkusuyla başucuna ekmek koyarak uyuyan Arkın, belki de bu yüzden sürekli Anadolu insanının yanında kendini görmektedir. Bu bağlamda Cüneyt Arkın’ın son derece cesur olduğunu söylemek mümkündür. Çünkü Cüneyt Arkın seviyesindeki bir aktörün bunları itiraf etmesi son 536 derece zordur. Ancak Cüneyt Arkın, bunun üstesinden gelmiş ve bu yaşadığını itiraf etmeyi başarmıştır. Cüneyt Arkın’ın özyaşamöyküsünün neredeyse tamamı -daha önce de belirtildiği gibi- açlık ve parasızlık üzerine kuruludur. Nitekim Arkın, gençliğinde arkadaşlarıyla Büyükada’ya gider. Arkadaşları şarap içerken o parasızlıktan dolayı kendine şarap alamaz. Gün olur gençliğin verdiği bir cinsel arzuyla karşı karşıya kalır ve sonunda bir kadının karşısında iç çamaşırlarıyla kalır. Ancak büyük bir sorun vardır ki Cüneyt Arkın’ın iç çamaşırları annesi tarafından dikilmiştir ve sürekli çivitle yıkandığı için kirli görünmektedir: “O kadının bakışlarını asla unutamadım. İç çamaşırlarıma iğrenerek bakıyordu. Hayır, yamalı değildi, kirli de değildir. Onları anam Sümerbank pazarından kumaş alıp kendi eliyle dikmişti. Defalarca çivitle yıkadığından çok lekeli ve çok kirli duruyordu. O gün ceketimi satıp kendime yeni iç çamaşırları aldım.” (s. 12). Cüneyt Arkın bu olayın etkisinden hiçbir zaman kurtulamamıştır. Şöhret olup paraya kavuştuğunda bile gerekli gereksiz iç çamaşırları satın almaya devam etmiş ve bu durum adeta hastalıklı bir hal almıştır. Cüneyt Arkın’ın bunu son derece açık ve çarpıcı bir şekilde anlatmasında şüphesiz anının travmatik oluşunun da bir etkisi olduğunu yadsımamak gerekir. Arkın’ın hayatındaki en önemli olayların bir kısmı ise 1980’li yıllardan sonra yaşadıklarıdır. Korku ve baskı ortamı en nihayetinde onun hayatına da sirayet etmiştir. Tehdit edilmektedir. Çünkü aşırı sağ, sol ve diğer gruplar Cüneyt Arkın’dan film yapmasını istemektedirler. Artık halkın sevgilisi haline gelen Arkın’ın yapacağı bir film gençleri etkisi altına alacaktır ve böylece bu gruplar daha da güçlenecektir. Ancak bunu asla kabul etmez ve her şeyi göze alır. Çünkü o kendisini cesur bir kahraman olarak görmektedir: “Bir akşam Topağacı’nda oturan bir film yapımcısı çok önemli gerekçesiyle beni çağırdı. Gittim. İçeri girdim. Salon, o karanlık, soğuk yüzlü gençlerle doluydu. Ağır, otomatik silahlarını ölümcül bir tehdit gibi masa üzerlerine görünecek yerlere bırakmışlardı. 537 Kamplarda eğitim gördükleri belli olan komando tavırlı gençlerin lideri önce çok nazik teklifi yineledi. ‘Bize film yap.’ ‘Hayır, imkansız’ dedim. Yüzü, sesi birden değişti. Gürledi. ‘O zaman buradan sağ çıkamazsın.’” (s. 14). Cüneyt Arkın, bu konuşma sonrasında sağ çıkmasına çıkmıştır, ama Atıf Yılmaz’ın Deli Yusuf (1975) isimli filminin setinde ayağından kurşunlanmaktan da kurtulamamıştır. Yine de yılmamış ve vakti geldiğinde hesaplaşmasını da bilmiştir. Çünkü Cüneyt Arkın her şeyi göze almayı tercih etmiştir. Ancak Malkoçoğlu filminin setinde yaşadığı sakatlık ona korkuyu yeniden tattırmıştır. Atın ürkmesi sonucu yere çakılan Arkın’ın omurgasında ciddi kaymalar olmuş ve bu yüzden sol bacağını kullanamayacak duruma gelmiştir. Tekrar aç ve yoksul kalmak korkusu bütün bedenini sarmıştır. Bu korkuya ve yatakta kalmak zorunda olmasına rağmen gelen seks filmi teklifini ve bu film karşılığında teklif edilen yüklü miktarda parayı kabul etmemiştir. Onun için önemli olan insanın şerefiyle yaşamasıdır. Bunun üzerine Ölümse Ölüm şiirini yazar: “Ölümse ölüm Yaşadığında Eğer düşmüşse yere İnsan şerefinden bir parça Ölüm pahasına Düşen ne varsa ayaklar altına Elin ayağın tutarken Alıp yerden Şerefini ve insanlığını Yükseklere taşıyamıyorsan Sahip olduğun Geriye kalanların hiçbir değeri yoktur.” (s. 20) Bu şiir onun, insanın şerefiyle çalışmasına ne kadar önem verdiğini bir kez daha gösterir ki diğer anılarını anlatırken de bunun üzerinde durur. Ancak Cüneyt Arkın, bu sakatlıktan nasıl kurtulduğunu anlatmayı tercih etmemiştir. Burada Draaisma’nın şu 538 sözünü hatırlamakta fayda vardır: “Belleğimizin kendi iradesi vardır. Bellek, canı nereye isterse oraya oturan bir köpek gibidir.” (Draaisma, 2017, s. 7). Bundan hareketle geçmişteki anıların anlatımının ne kadar öznel olduğu bir kez daha görülür. Nitekim Cüneyt Arkın da bu yolda ilerlemekte ve okuruyla kısıtlı oranda paylaşıma girmektedir. Onun asıl anlatmak/vurgulamak istediği şey insanın şerefiyle para kazanma meselesidir. Bu noktada metin, özyaşamöyküsünden uzaklaşarak didaktik bir hal alır. Bu durumu Arkın’ın Türkan Şoray’la olan anısında da görmek mümkündür. Türkan Şoray’la çekmiş olduğu aşk filmleri sonucunda ünlü bir gazetenin patronundan teklif alır. Bu teklife göre Cüneyt Arkın ve Türkan Şoray göstermelik bir aşk yaşayacak ve bunun sonucunda gazetenin satışları patlayacaktır. Ancak Arkın bunu asla kabul etmez, çünkü evlidir ve onun için önemli olan para değil insanın şerefiyle yaşaması ve bu doğrultuda hayatını kazanmasıdır. Bütün bu açlıkla, yoksullukla savaşan, ezilenin yanında durarak şerefiyle para kazanan Cüneyt Arkın bir gün para için hiç de istemeyeceği bir şey yapmak zorunda kalır ve içkili bir gazinoda sahneye çıkmaya başlar. Amacı kendi parasını kazanmak ve kendi filmlerini finanse etmektir. Cüneyt Arkın sayesinde gazino dolmaktadır, ancak patron bundan memnun değildir. Çünkü patrona göre müşteriler yeterince içki içmemekte ve bu yüzden işletme, istediği parayı kazanamamaktadır. En sonunda fıkra anlatmaya kadar işi götüren Cüneyt Arkın, Karadeniz fıkraları anlattığı bir gün seyirciyi gülme krizlerine sokar. Ancak unuttuğu bir şey vardır ki o da patronun Karadenizli olduğudur. Bu noktadan sonra Arkın bu işi bırakır: “Böylece her şeyi yüzüme gözüme bulaştırarak, parayı götürelim derken, para kaybederek sahne macerasına son verdim. Ama çok pahalıya mal olsa da bir şeyi çok iyi öğrendim: Aklının ermediği işlere burnunu sokma!” (s. 24). Arkın’ın para kazanmak zorunda kalıp istemeden yapmaya çalıştığı tek iş bu değildir. 1980’lerden sonra Türkiye’de değişen sosyo-kültürel hayatla beraber arabesk sanatçılarının başrolleri süslediği ucuz filmler yapılmaya başlanmış ve bunun sonucunda da Cüneyt Arkın gibi oyuncular işsiz kalmıştır. Bu noktada kendinden bir başkasıymış gibi söz eder ki bu da durumdan duyduğu rahatsızlığı bir kez daha ortaya koyar: “Eski sinema oyuncuları işsizdi. Bunlardan biri de Cüneyt Arkın’dı. Madden ve manen yıkılmıştı. Sonunda yiğitliği bir kenara bırakıp eski dostu yönetmene gitti. 539 ‘Yıllarca sana iş buldum, seni zengin ettim. Bana borçlusun,’ dedi. ‘Parasızlık canıma okuyor ama işsiz kalmak, seyircimden, sinemadan uzak kalmak beni öldürüyor. Ne rol olursa olsun razıyım.’ Yönetmen iyi bir insandı, içini çekti. ‘Şimdilik sana rol veremem, çünkü seks ve arabesk baş oyuncuları baştacı oldu sinemada. Seni istemezler. ‘Şöyle yapıyoruz’ dedi. ‘Makyajla senin tanınmayacak hale getiririz. Kötü adamı oynarsın. Rolü uzatırım, iyi para kazanırsın.’ ‘Olur’ dedi Cüneyt Arkın.” (s. 54). Tanınmamanın verdiği güvenceyle teklifi kabul eden Cüneyt Arkın kötü adam kılığında ilk sahnenin çekimine başlamış ve atın üstüne atlamıştır. Ancak bir sorun vardır. At bir türlü ilerlemez ve o vakit Tarık Akan’ın sesi duyulur: “Cüneytciğim, beni topuklayıp durma, hızlı koşamadığımı biliyorsun!” (s. 55). Bu noktada hangisi daha kötüdür: Cüneyt Arkın’ın çaresizce kötü adam rolünü kabul etmesi mi ya da Tarık Akan gibi bir sanatçının at kılığında para kazanmak zorunda bırakılması mı? Cüneyt Arkın, korkmadan, çekinmeden 1980’li yıllarda Türk sinemasının geldiği noktayı gözler önüne sermiştir. Bununla beraber bu alıntı metnin yalnızca “ben” diliyle yazılmadığını göstermesi bakımından da önemlidir. Bilindiği üzere özyaşamöyküleri ben merkezlidir ve ciddi bir çoğunluğu bu şekilde yazılır. Ancak Cüneyt Arkın burada kendisinden bir başkasıymış gibi bahsederek anısını anlatmıştır. Burada Lejeune’ü hatırlamakta fayda vardır. Nitekim Lejeune’e göre önemli olan protagonistin ve anlatıcının aynı kişi olmasıdır. Kişinin gramatikal olarak ben, sen veya o olmasının bir önemi yoktur. (Lejeune, 1989, s. 7). Cüneyt Arkın’ın çocukluğu ve gençliğinden çok az hatta hiç bahsetmediği açıktır. Ancak Cüneyt Arkın az da olsa kendisini Cüneyt Arkın yapan noktalar üzerinde durur. Bunu yaparken yine “itiraf” vurgusu yapar ve “Cüneyt Arkın’ın İtirafları” başlığı altında anlatmaya devam eder. Arkın burada daha çok çalışma şartlarının zorluğundan, siyah kuşak almış olmasından ve Medrano Sirki’nde öğrendiği numaralardan bahseder, ama bunlar hakkında yine detaylı bilgi vermez. Bununla beraber herkesin sıkıntı yaşadığı bir dönemde “Ben zirvelerde uçuyordum.” (s. 57) diyerek para ve şöhreti 540 yaşadığını açık yüreklilikle dile getirir. Ama bütün bunların bedeli ağır olmuştur ve Cüneyt Arkın çareyi içkide bulmaya çalışmıştır: “Sonra içki geldi. Yorgunluktan uyuyamıyordum. Yatmadan önce bir duble oldu iki üç… sonra altı ayda bir şişeleri diplemek. Bir gece sabaha karşı Sefa Önal boş şişelere bakıp ‘Sen sarhoş olmak için değil, ölmek için içiyorsun. Akıl almaz bir intiharı yaşıyorsun,’ dedi.” (s. 61). Cüneyt Arkın gibi topluma mal olmuş bir sanatçının, bir aktörün her şeyi bir kenara bırakıp hem kendine hem de okurlarına geçmişte yaşamış olduğu içki bağımlılığını itiraf etmesi ve bununla sonuna kadar hesaplaşması zor bir iştir. Belki de bunu kolayca itiraf etmesinin altında toplum tarafından gördüğü muazzam sevgi olabilir ki Cüneyt Arkın da bunun üzerinde durur ve açıkça seyircisinin sevgisi ve vefasıyla ayakta kaldığını, Cüneyt Arkın olmaya devam edebildiğini söyler. Bu itirafların ardından ise metin, tamamen didaktik bir hal alır ve Cüneyt Arkın metinde olduğu gibi hayattaki misyonunu da bu didaktik anlayış üzerine kurar: “Sonra gençliğe alkol, uyuşturucu konusunda bilgiler vermek, yenik, çaresiz, haksızlığa uğrayan kişilerin yanında olmak adına ülkeyi karış karış dolaşmaya başladım. Genç, yaşlı, işte bu halkla yeniden yiğit, cesur, korkusuz birer savaşçı gibi haksızlık adaletsizlik, açık, işsizlik, zorluklara karşı çıktık.” (s. 65). Tam da bu noktadan sonra fakir gencin hikayesinin duyarlı bir sanatçıya evrildiği görülür. Herkesin bildiği üzere Cüneyt Arkın, filmlerinde yenilmez bir savaşçıydı. Ancak yenilmez bir savaşçı olmanın bedeli her zaman ağırdır. Cüneyt Arkın da bu bedeli ödeyen aktörlerdendir. Cüneyt Arkın “genç kızların sevgilisi, yaşlıların yiğidi, gençlerin kahramanı” (s. 57) olmasına olmuştur, ama artık insan değildir. Altı yıl çalışıp siyah kuşak almış, Medrano sirkinde tam bir yılda pek çok numara öğrenmiş ve bütün bunları sinemada uygulamıştır. 12-16 saat, cumartesi-Pazar dahil çalışmıştır. Her şeye rağmen tehdit edilmiş, gençliğini heba etmiş, kurşunlanmış, çocuklarından uzak kalmak zorunda kalmıştır. Fakat bütün bu olumsuzluklara rağmen mücadelesini sürdürmüştür. Ta ki 1980’lerden sonra işler değişene kadar. İşsizlik Cüneyt Arkın’ı yıpratmıştır, ama bir gün bir ilçe belediyesinin İstanbul’un fethi dolayısıyla teklif ettiği Fatih rolünü kabul etmesi onu umutlandırır. Atın üstünde şehre girdiği vakit halkın ona gösterdiği sevgi paha biçilemezdir. Bu noktada Arkın, savaşçı kimliğini bir kenara bırakarak emekli 541 kahraman rolünü oynamaya başlamıştır. Pekiyi, emekli bir kahraman ne yapar? Yeni kahramanların yetişmesi için yol göstericilik yapar, tecrübesiyle onların yanında olur ve yeri geldiğinde onlarla birlikte savaşır. Nitekim bu andan itibaren Cüneyt Arkın da onun özyaşamöyküsü de emekli bir kahramanın hikayesine dönüşür. Yazar, bir taraftan hayatında iz bırakan isimlerin öykülerini anlatırken diğer bir taraftan maden işçileri, çiftçiler gibi toplumun emekçi kesimini anlatan, vatan ve toprak sevgisi temalı ve oğulları ve karısı için şiirler yazar. Son olarak Cüneyt Arkın’ın özyaşamöyküsünde sinema yılları dışındaki anıların da dikkat çekici ve çarpıcı olduğunu söylemek mümkündür. Nitekim ilk doktorluk tecrübesi, Saadet ve Sıdıka ablalarının ölümleri onun diğer acı dolu anılarını teşkil eder. Bunlar içinde en çarpıcı olanı belki de ilk doktorluk tecrübesidir. Doktorluk yapmak için Adana’nın Teke yöresine giden Cüneyt Arkın burada çok çarpıcı iki hadiseyle karşılaşır. Bu iki hadisenin de başrolü kadınlardır. Bunlardan ilkinde doğum yapmakta zorlanan bir kadın vardır, ancak kadının kocası, doktor erkek olduğu için doktorun müdahale etmesine izin vermez ve sonucunda kadın ölür. İkinci hadisede ise saçma ve acı verici bir kürtaj denemesinden sonra ölen bir kadın anlatılır. Bu iki olayın ortak noktası Cüneyt Arkın’ın çaresiz olmasıdır. O da bu çaresizlik karşısında kendisine şunları söyler: “Ben ne işe yarıyorum? Ben doktorum.” (s. 119). Bu anı, yenilmez savaşçının yenildiği ve açık yüreklilikle kendisiyle hesaplaştığı anlardan biridir. Saadet ve Sıdıka ablalarının ölümü de Adana Teke yöresinde ölen kadınlar kadar trajiktir. Öncelikle Cüneyt Arkın, Benim Ablam Öldü başlığı altında Saadet ablasının ölümünü anlatır. Arkın’a göre yoksul oldukları için ablası ne gençliğini ne de çocukluğunu yaşayabilmiştir. Ancak Arkın, ablasının hasta olduğunu dile getirse de hastalığı hakkında bilgi vermez. Amacı ablasının ölümü karşısında kendisiyle yüzleşmek, bir nevi günah çıkarmaktır: “Niye daha sık atlayıp arabaya, koşup gelip, önüne diz çöküp ana bağrına başımı koyup dertleşmedim onunla? Tatlı yüzünü, dertli ellerini, doya doya acaba kaç kere öpebildim? Şükranlarımı yeterince sunabildim mi? Hayatım boyunca rahmetle biriktirdiğim ne varsa hepsini minnetle ayaklarının dibine döküp ‘Hepsi senin, çünkü beni sen büyüttün ablam’ diyebildim mi?” (s. 114). 542 Aslında Cüneyt Arkın’ın buradaki soruları sormakla amacı ablasına veda etmek ve helallik istemektir. Bu noktada oldukça samimi olduğunu söylemek mümkündür. Ancak Sıdıka ablasının ölümü çok daha yıkıcı bir şekilde anlatılır. Çünkü Sıdıka ablası sevdiği bir gençle kaçmış ve evlatlıktan reddedilmiştir. Kocası da uçarı bir tip olan Sıdıka Abla yoksulluk içinde yaşamış ve en nihayetinde ölmüştür. Bu ölüm karşısında yıkılan Cüneyt Arkın, ablasıyla birlikte yaptıkları gecekondunun bir sıvasını koparır ve bugün dahi o sıva parçasını saklamaktadır: “Şimdi bu kutsal hatıra çalışma odamda duruyor. Onda geceleri uykusunda ağrılarından inleyen, çoğu kez hıçkıra hıçkıra ağlayan, uzun saçlı, uzun kirpikleriyle gölgelenen kocaman yeşil gözleri hep mahzun, kederli bakan bahtsız Sıdıka ablamı yaşıyorum.” (s. 137). Arkın, bütün bu zor durumlardan nasıl kurtulduğuna ve hayatını tekrardan nasıl düzene soktuğuna dair bilgi vermez. Evet, Cüneyt Arkın itiraf ettiğini dile getirmiş, kendi varoluşunu ortaya koymuş ve kendisiyle hesaplaşmıştır, fakat içkili bir gazinoda sahneye çıkması ve kötü adam rolünü kabul etmesi dışında başına gelenlerden dolayı kendisini neredeyse hiç sorumlu tutmamıştır. Çünkü ona göre yaşadığı bütün zorluklar kendi iradesi dışında gelişmiştir ve o yaşamış olduğu bu zorlukları artık sindirmiş ve hayatının bir parçası olarak kabul etmesini bilmiştir. Bu noktada Cüneyt Arkın’a şu sorular sorulabilir: “Neden yalnızca bu olayları anlattınız?”, “Anlattıklarınızda gerçekten samimi miydiniz?”, “Hep bildiğiniz yoldan gidip bütün zorluklara göğüs mü gerdiniz?”, “Neden hatalı olduğunuz olayları bütün çıplaklığıyla anlatmıyorsunuz?”. Ancak özyaşamöyküsünün doğası doğrultusunda kabul edilmelidir ki yazar, okura geçmişe dönük bir bakışla kendi iç hesaplaşmasını ve kendi varoluşunu anlatır. Bu yüzdendir ki Arkın’ın anlattıklarını doğru kabul etmekle beraber fazlasını beklemek çok da doğru bir tutum olmayacaktır. 2. Fakir Gencin Hikayesinden Duyarlı Bir Sanatçının Doğuşu Cüneyt Arkın’ın özyaşamöyküsünün kronolojik olmadığı, sanki bu metnin Arkın’ın yazma isteği doğrultusunda oluşturulduğu ve en nihayetinde fakir gencin hikayesinin duyarlı bir sanatçıya evrildiği yukarıda da belirtilmişti. Fakir gencin hikayesinin duyarlı bir sanatçıya evrildiği noktada metin, özyaşamöyküsü türünden büyük oranda uzaklaşmaktadır. Bunun söylenebilmesinin en büyük sebebi ise genel 543 olarak bakıldığında Arkın’ın hayatından çok az şeyi okurla paylaşmış olmasıdır. 189 sayfadan müteşekkil bir özyaşamöyküsünün ancak 50-60 sayfası Cüneyt Arkın’ın yaşamıyla ilgilidir. Bunun dışında kalan kısım Cüneyt Arkın’ın herhangi bir konu hakkında aklına geldiği gibi yazmış olduğu yazılar, filmlerde birlikte rol aldığı oyuncularla ilgili kısa hikayeler, yakın çevresi, vatan ve toprak sevgisi ve emekçiler üzerine yazmış olduğu şiirlerden oluşur ki bu da eseri, tam anlamıyla bir özyaşamöyküsü olmaktan büyük ölçüde uzaklaştırır. Yazarın yaşamı dışında yazmış olduğu düz yazı ve şiirlerde dikkati çeken en önemli meselelerden biri yazarın muhalif bir tavır takınmasıdır. Bu bağlamda güncel meseleler de eserde yerini alır. Uyuşturucu ve alkol bağımlısı gençlerin yitip gitmesi ve hükümetin bu konuda hiçbir şey yapmaması, Gezi Direnişi, Recep Tayyip Erdoğan’ın Cumhurbaşkanı olması, işçilerin gördüğü zulüm, ülkeyi terk eden aydınlar, öldürülen kadınlar ve çocuklar, işsizlik, doğanın katledilmesi, İstanbul siluetinin bozulması değinilen güncel meselelere örnek olarak gösterilebilir. Bu kadar çok meseleye değinilmesi ve bu meseleler üzerinden muhalif bir tavır ortaya konulması sanatçının ne kadar duyarlı ve şeffaf olduğunu da gösterir. Cüneyt Arkın’ın özyaşamöyküsünü meydana getirmesinde ve bu özyaşamöyküsü içerisinde yer verdiği yazılarında bu kadar duyarlı olmasında gençliğinden beri içinde yaşattığı edebiyat sevgisinin büyük bir rol oynadığını söylemek mümkündür. Elbette bu noktada Cemal Süreya ile tanışması da son derece önemlidir ve eserde de bu tanışma anlatılır. Cüneyt Arkın edebiyata hevesli bir gençtir ve hikâye ve şiir denemeleri mevcuttur. Nitekim metinde de şiir ve hikâye denemelerinden bahseder. Arkadaşları Cengiz ve Tekin’le beraber Erek isimli edebiyat dergisi de çıkarmışlardır. Cemal Süreya da bu üç arkadaşa bu yolda destek olur ve onları şiir yazmaları konusunda teşvik eder. Bu metinden de görülüyor ki Cüneyt Arkın bu hevesini asla kaybetmemiş ve şiir yazmaya devam etmiştir. Metinde yer alan şiirlerin sayısı yirmi birdir. Sırasıyla bu şiirler şunlardır: Ölümse Ölüm, Fikret Hakan için yazılmış bir şiir, Karıma Hasret, İnsanlık Şerefi, Köylü, Aptal ve Cahil, Bir Yeşil Ağaç, Bir Karış Toprak, Umutlar Ölmez, Ekmek Şehitleri, Hürriyet ve Memleket, Karım, Yüreğimdeki Kadın Anam, Efendiler Kıymayın Çocuklara, Hasret Oğlum Murat, Mavişim Polat, Amerika’yı eleştiren bir şiir, Amerika “Öl” Diyor, Ter Kokuyorsun Yatakta, Aşk Eşkıyası, Memleketime Doyamadım, Çoğalacaksın. 544 İsimleri zikredilen bu şiirlerden altı tanesi Arkın’ın kişisel yaşamıyla ilgilidir. Bu şiirler sırasıyla Fikret Hakan, karısı için, oğlu Murat ve Polat için ve son olarak annesi için yazmış olduğu şiirlerdir. Bu şiirlerde Cüneyt Arkın, bu kişilere olan sevgisini ve bağlılığını dile getirir. Kalan on beş şiir ise yazarın duyarlı bir tavırla toplum sorunlarından bahsettiği şiirleridir. Örneğin İnsanlık Şerefi’nde bir insan için önemli olanın şerefiyle para kazanması ve bu yolda hayatını sürdürmesi düşüncesi önemsenir ve vurgulanır. Köylü, Aptal ve Cahil’de ise bir köylünün toprak sevgisi işlenir. Köylünün toprağını satın almak isteyen göbekli, tembel bir adam ve yanında bir de maden mühendisi vardır. Bu iki adam köylüyü aşağılamakta ve toprağı kolayca satın alabileceklerini düşünmektedirler. Ancak köylü satmamakta kararlıdır: “Köylü herif Bal rengi gözlerinde uçsuz bucaksız bir şefkat Kocaman merhamet Tarlasından bir avuç toprak alıp minnetle Bağrına basıyor ‘bu toprağın altında’ diyor ‘şehitlerimizin kanı var, asla satılmaz’” (s. 73). Eskişehir bozkırında doğmuş, vatan ve toprak sevgisiyle büyümüş, en nihayetinde Malkoçoğlu ve Battal Gazi olmuş Cüneyt Arkın’ın vatan ve toprak sevgisi bu şiirde açık bir şekilde görülmektedir. Kendini her zaman Anadolulu olarak niteleyen Cüneyt Arkın’ın bu duruşu bu minvalde yazılmış bütün şiirlerine yansımıştır. Bir Yeşil Ağaç, Bir Karış Toprak, Hürriyet ve Memleket, Memleketime Doyamadım Arkın’ın bu bağlamda kaleme alınmış diğer şiirleridir. Umutlar Ölmez ve Ekmek Şehitleri isimli şiirler ise işçi sorununu konu alan şiirlerdir. Umutlar Ölmez’de emeğinin ve ekmeğinin peşinde grevlerde, eylemlerde pankart tutan ve herkes tarafından yalnız bırakılmış işçilerin hikayesi anlatılırken Ekmek Şehitleri’nde ise madende ölen işçilerin bekleyişi, umutsuzca bekleyen işçilerin cesetlerinin çıkarılışı ve geride kalanların çaresizliği anlatılır. Bu şiirlerde 1970’li ve 1980’li yılları yaşamış bir insanın topluma ve insana olan bakış açısı dikkati çeker. Düz yazılarında ise konu çeşitliliği artarak devam eder. Yine toplum sorunlarıyla beraber filmlerde birlikte rol aldığı oyuncu arkadaşlarının hikayeleri gibi konular da geniş yer tutar. Toplum sorunları diye genelleştirdiğimiz meseleler İstanbul’un 545 siluetinin bozulmasından Gezi Direnişi’ne, oradan uyuşturucu ve alkol bağımlısı gençlere kadar uzanır. Arkın bu yazılarında hep gençlerden taraftır. Onları uyuşturucu ve alkolden uzak tutmak için nasihatler verir, üniversite mezunu fakat bir türlü iş bulamamış gençlerin sorunlarını dile getirir ve tecavüz edilerek öldürülen küçük çocukların acılarını anlatır. Arkın bu yazıların tamamında muhalif ve son derece duyarlı bir tavır takınır. Aslında bu yazılar onun filmlerinde büründüğü rol ile gerçek hayattaki kişiliğinin ne şekilde örtüştüğünüm de bir göstergesi olarak düşünülebilir. Son olarak Arkın, birlikte rol aldığı oyuncularla ilgili anılarına da özyaşamöyküsü içerisinde yer verir. Bu isimlere baktığımızda karşımıza Fikret Hakan, Türkan Şoray, Münir Özkul, Eşref Kolçak, Kadir Savun, Orhan Günşiray, Hüseyin Peyda gibi isimler karşımıza çıkar. Cüneyt Arkın bu isimlerle yaşadığı acı tatlı anıları anlatırken üzerinde durduğu tek bir şey vardır: “Türkiye’de ünlü bir sanatçı olmanın bedeli bu olmamalı.” (s. 42). 1980 Askeri Darbesi’nin etkisi toplumda olduğu gibi sanat ve edebiyatta da kendisini göstermiştir. Nasıl ki yayımlanan edebi eserlerin niteliği gözle görülür bir şekilde düşmüşse bu durum sinema filmlerinde de görülmüştür. 1980’lerden sonra Şener Şen’in başrolünde yer aldığı Muhsin Bey (1987) ve hatta Eşkıya (1996) filmlerine kadar Türk sineması en karanlık dönemini yaşar ve arabesk filmlere teslim olur. Bunun sonucunda ise Türk sinemasının büyük aktör ve aktrisleri işsiz kalır. Eşref Kolçak, Tarık Akan, Hüseyin Peyda, Orhan Günşiray gibi isimler hiç istemeyeceği ve kendilerine asla layık olmayan karakter rollerinde oynamak zorunda bırakılmışlardır. Hatta bu isimlerden bazıları çok daha zor durumlarda kalmışlardır. Hüseyin Peyda bunun en çarpıcı örneğidir: “Mezarımı Taştan Oyun filmiyle şöhretin en tepelerine çıkmış, arabası halk tarafından omuzlarda taşınmış Hüseyin Peyda’yı, karakter roller oynar hale gelen bu sanatçıyı, film ekibi, hasta haliyle, borçlarıyla beraber, kötü bir otel odasında bırakıp kaçmıştı.” (s. 51). Arkın’ın anlattığı Hüseyin Peyda bu şekilde ölüme terk edilen oyunculardan yalnızca bir tanesidir. Bugün bile Yeşilçam’a emek vermiş ancak telif hakları ellerinde olmadığı için rol aldıkları filmlerden hak ettikleri parayı kazananmış ve bunun sonucunda tek başına ölüme terk edilmiş aktör ve aktrislerin sayısı bir hayli fazladır. Cüneyt Arkın da “yakıcı bir duygu, eski dostları hatırlamak. Tarifsiz özlüyorum onları.” 546 (s. 50) diyerek hak ettiği değeri görmemiş/görememiş oyuncu arkadaşlarını da böylelikle anmış olur. Öyle görülüyor ki Cüneyt Arkın, kendi özyaşamöyküsünü oluştururken yalnızca kendisinden bahsetmemiş, sırasız olarak hayatında yer almış kişilerle ilgili olan anılarına, şiir yazma hevesine ve şiirlerine de yer vermiştir. Aslında bütün bunların Cüneyt Arkın’ı Cüneyt Arkın yapan şeyler olduğu söylenebilir. Ancak unutmamak gerekir ki bir özyaşamöyküsü, yazarın geçmişe dönük bir bakışla kendisiyle olan hesaplaşması ve varoluşunu ele alır. Bu tanımdan hareketle bu anılara, şiirlere ve düzyazılara bakıldığında metin, büyük oranda özyaşamöyküsü türünden uzaklaşmaktadır. Bu yüzden de bu metne tam bir özyaşamöyküsü demek bir hayli güçtür. Sonuç Yerine 2000’li yıllardan sonra yayımlanan kitap sayısına da bakıldığında bir hayli artış göstermiş olan özyaşamöyküleri artık yalnızca yazarlar tarafından değil hayatın hemen hemen her alanından kişiler tarafından kaleme alınmaktadır. Çünkü her yaşam hikâyesi önemlidir. Herkes bir noktada kendi yaşamının başrolüdür ve bir şekilde bu rolü oynamakla mükelleftir. Bu kişi ister bir sokak satıcısı ister bir oyuncu ister bir iş adamı olsun günün birinde bugün olduğu yerden dönüp geçmişe bakacak, bugünkü gözüyle kendi geçmişiyle hesaplaşacak, kendi varoluşu üzerinde düşünecek ve geçmişini yeniden inşa ederek okurun karşısına çıkacaktır. Cüneyt Arkın’ın Fakir Gencin Hikayesi (2014) isimli özyaşamöyküsü bunlardan yalnızca bir tanesidir. 1937 yılında doğan ve 77 yaşında özyaşamöyküsünü yayımlamış olan Cüneyt Arkın, elbette Türk sinema tarihine adını yazdırmıştır ve kimsenin de bundan bir kuşkusu yoktur. Fakat “Cüneyt Arkın kimdir?”, “Cüneyt Arkın’ı Cüneyt Arkın yapan şeyler nelerdir?” gibi sorular her daim sorulmuş ve sorulacaktır. Bu özyaşamöyküsü belki de bu sorulara bir cevaptır. Ancak burada şunu da unutmamak gerekir ki bir özyaşamöyküsünün nesnelliği her zaman tartışmalıdır ve bir özyaşamöyküsü okuru yazarın anlattıklarıyla yetinmek ve yazarın anlattıklarını doğru kabul etmek zorundadır. Bu yüzdendir ki özyaşamöyküleri de kurgusal metinlerdir ve Cüneyt Arkın da bu metinde bir nevi kendisini kurgulamıştır. 547 Fakir Gencin Hikayesi’nin diğer özyaşamöykülerine nazaran farklı bir tarafı vardır. Metinde kronolojik bir sıra olmadığı gibi anılara, birtakım düzyazılara ve şiirlere de yer verilmiştir. Bütün bu yazılar Cüneyt Arkın’ın benliğinin bir parçası olarak da düşünülebilir. Ancak metne, özyaşamöyküsü türü özelinde bakıldığında görülüyor ki bu metin yalnızca bir özyaşamöyküsü olarak oluşturulmamıştır. Özellikle düzyazılar ve şiirlerde Cüneyt Arkın, metni kendi kişisel hayatının dışarısına taşımış ve başka noktalara götürmüştür. Bu götürdüğü noktalarda daha çok didaktik bir tavır takınarak toplumun ve kişilerin sorunlarına odaklanmayı tercih etmiş ve aynı filmi paylaştığı oyuncu arkadaşlarının hüzünlü hayat hikayelerine yer vermiştir. Bu durum metni tam anlamıyla bir özyaşamöyküsü olmaktan çıkarmıştır. Çünkü özyaşamöyküsü türü, bugünden geçmişe dönük bir bakış açısıyla yazılmış, kişinin özel yaşamını, itiraflarını, varoluşunu, kendisiyle hesaplaşmasını içeren, yazarın, anlatıcının ve metinde anlatılan baş karakterin aynı kişi olduğu yazınsal bir türdür. Cüneyt Arkın’ın birtakım düzyazılara, şiirlere, belirli kişilerin hayat hikayelerine metin içerisinde yer vermiş olması metni özyaşamöyküsü türünden ciddi anlamda uzaklaştırmıştır. Fakat bütün bunlara rağmen Cüneyt Arkın’ın geçmişe dönük bir bakış açısıyla kendisiyle açık yüreklilikle hesaplaşması, itiraf etmesi ve bir şekilde kendi varoluşunu ortaya koyması bu metni özyaşamöyküsü türü sınırları içerisinde değerlendirilmesine olanak sağlamıştır ve bu yüzden de metni bir özyaşamöyküsü olarak değerlendirmek yerinde olur. Kaynakça Aksoy, Nazan. (2009). Kurgulanmış Benlikler: Otobiyografi, Kadın, Benlik. İstanbul: İletişim Yayınları. Arkın, Cüneyt. (2014). Fakir Gencin Hikâyesi. İstanbul: Epsilon Yayıncılık. Boyer, Pascal ve James V. Wertsch (Haz.). (2015). Zihinde ve Kültürde Bellek (Çev. Y.A. Dalar). İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları. Draaisma, Douwe. (2008). Yaşlandıkça Hayat Neden Çabuk Geçer?: Belleğimiz Geçmişimizi Nasıl Biçimlendirir (Çev: Gürol Koca). İstanbul: Metis Yayınları. Gökalp Alpaslan, G. Gonca. (2013). “Zaman da Eskir’in İlksöz’ünde Yazarın Bilinci”, Bengü Bitig: Dursun Yıldırım Armağanı (Ed. B. Gül, F. Ağca, F. Gökçe). Ankara: Öncü Kitap. 548 Gökalp Alpaslan, G. Gonca. (2016). Özyaşamöyküsünde Yazarın Yeniden Doğuşu. Ankara: Ürün Yayınları. Halbwachs, Maurice. (2016). Hafızanın Toplumsal Çerçeveleri (Çev: B. Uçar). Ankara: Heretik Basın Yayın. Lejeune, Philippe. (1989). On Autobiography: Theory and History. Minneapolis: The University of Minnesota Press. Özyer, Nuran. (1993). “Edebi Tür Olarak Otobiyografi ve İki Örnek. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, C, 1, Temmuz: 73-85. Ricoeur, Paul. (2017). Hafıza, Tarih, Unutuş (Çev: M.E. Özcan). İstanbul: Metis Yayınları. 549 Romanda Kişiler Dünyası ve Karakter Yapıları Veysel ŞAHİN1 Özet Romanda yer alan kişi/karakter/şahıs terimi Almanca “figur”; Latince “figura”, İngilizcede “character” terimi kullanılır. Ayrıca Yunanca “kharakter” işaret anlamındadır ve “kharaksein” kökenlidir. Genel olarak roman incelemelerinde “figür” kavramı için “kişi” terimi yaygın olarak ifade edilir. Modern insanın zamansal süreçte yaşadığı değişim ve dönüşümler kurmaca evrenin temel yapı unsuru olan kişi/karakter kadrosuna da etki eder. Romanlarda kimlik bulan özne benliklerin kendi kurma süreci farklı yaklaşımlarla ele alınmasını da gerektirir. Nitekim her roman metni şeyler dünyasının ve insanlığın varolma -başlangıcı şimdisi ve gelecekteki- süreçlerini barındırır. Bu yüzden her roman insanlığın kendi varolma mücadelesinin soylu manzumeler birlikteliğidir. Nitekim anlatı dünyasında yer bulan canlı ve cansız varlıkların; oluş ve kılışları ve yapıp ettikleri, anlatı kişileri ve kimlikleri üzerinden entrik kurguya eklemlenir. Kurmaca evren içinde kimlikleşen kişi-şahıs-karakter işlevsel açıdan ve yüklendiği sorumluluk açısından olay örgüsüne verdiği katkı nedeniyle farklı şekillerde tasnif edilir. İşlevlerine göre roman/anlatı kişileri; “yalınkat/düz”, “çok yönlü/yuvarlak”; başkişi norm karakter, kart karakter ve fon, figüratif; başkahraman, hasım kahraman, istenilen veya istenilmeyen obje, verici kahraman, alıcı kahraman veya hasım güç, karşı güç arzu edilen ve korku duyulan nesne, yönlendirici; alıcı; yardımcı olarak farklı isimlerde sınıflandırılır. Bu çalışmada Türk romanlarında yer alan anlatı kişilerini faklı karakter yapılarına göre ele alarak anlatı içindeki üstlendikleri fonksiyonlarını belirli kılmaktır. Bu hususta roman incelemesine konu olan kişilik ve karakter çözümleme biçimleri Türk romanlarında kurgulanan benliklerin varolma süreçlerini ortaya koyacaktır. Anahtar Kelimeler: Roman, insan, kişi, karakter, tip, başkişi, norm karakter… 1. ROMANDA KİŞİ-ŞAHIS-KARAKTER VE KİMLİKSEL AÇILIMLAR Roman, bireylerin psikolojik, sosyolojik ve kültürel dünyalarını meydana getiren düşünce, eylem sorun, durum olgu ve algılarını kurmaca üstgerçeklik evreninde tasarlamasıdır. Temel ekseni anlatma ve kurgulama üzerine oluşan romanda ele alınan olay ya da temel öykü birimcikleri belirli bir mekân, zaman ve karakter/kişi/şahıslar üzerinden kurgulanır. Kurgunun başarısı, romanda oluşan öykü birimciklerinin bu değerler üzerinden tutarlı bir şekilde bütünleşmesi sonucu oluşur. Romanın en önemli unsuru olan öyküden sonra temel kurguyu şekillendiren unsurlardan biri de hiç kuşkusuz karakter/kişi/şahıslar dünyasıdır. 1 Doç. Dr. Fırat Üniversitesi, İnsani ve Sosyal Bilimler Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü. 550 Romanda yer alan temel yapı unsuru karakter/kişi/şahıslar terimi için “Person” (personel), “Charakter” (karakter), Gestalt (biçim), “Held” (kahraman), Protagonist” (başkahraman), “Aktant” (eyleyen), “Akteuer” (aktör) gibi kavramlar kullanılır. Romanda yer alan kişi/karakter/şahıs kavramları, terim açısından Almanca “figur”; Latince “figura”, İngilizce’de “character” terimi kullanılır. Ayrıca Yunanca “kharakter” işaret anlamındadır ve “kharaksein” kökenlidir. Genel olarak roman incelemelerinde “figür” kavramı için “kişi” terimi yaygın olarak ifade edilir. Modern insanın zamansal süreçte yaşadığı değişim ve dönüşümler kurmaca evrenin temel yapı unsuru olan kişi/karakter kadrosuna da etki eder. Romanlarda kimlik bulan “özne ben”liklerin kendini kurma süreci farklı yaklaşımlarla ele alınmasını da gerektirir. Bu yönüyle romanda yaratılan her kurgusal “özne ben”lik -karakter/kişi/şahıs- onu kurgulayan kurucu “özne bilinç” tarafından belirli bir karakter tasarlama ve yaratma süreci sonrasında oluşur. Zira her yaratıcı bilinç, “güçlü, derin ve yaratılmamış bir kurgusal “özne ben”i dıştan içe ya da içten dışa doğru “ storyotype” olarak yapma peşindedir. Kimi zaman bu özne kurucu bilinç yaratığı anlatı kişilerine hayranlıkla bakarken, kimi zamanda onunla bir bütün olarak kendini kurmaca evrende var kılar. Bu bakımdan kurmaca evrende kurmaca “özne ben”likler yaratma kolay bir iş olmadığı gibi aynı zaman büyük bir bilinçsel beceride gerektirir. “Dolayısyla, bir kurmaca karakterin yaratılması sanatın en büyük mucizelerinden biridir.” (Randall, 1995: 162). Bireysel ve toplumsal yaşantı ekseninde görünür kılınan kimi anlatı kişileri/ “özne ben”likler, anlatı içinde kimliksel bir oluşum sürecine tabii tutuldukça karakterleşme eğilimine girer. Bu aynı zamanda sıradan yaşam içinde her insanın kendine özgü bir varlık ve karakter olmasından kaynaklanır. Gustuva Flaubert bu dururumu; “herkesin hayatı bir roman olmayı hak eder” (Randall, 1995: 120) şeklinde ifade eder. Nitekim kurmaca “özne ben”likler -insanlar- bizim için birer karakterdir ve hayatımızda büyük bir gerçekli yer edinirler. Romanda olayların temel üstlenici gücü olan karakter/kişi/şahıslar, düşünce ve eylemlerini belirli bir uzam içinde görüntü düzeyine taşır. Kurmaca evrenin en karmaşık ve en uzun anlatı türü olan romanda olay, durum, olgu ve algıların gerçeklik boyutuna yakın bir görüntü düzeyine taşınması, anlatı içindeki karakter/kişi/şahısların üstlendiği görev ya da uzam içerisinde tutarlı/tutarsız ilişkiler kurmasıyla ilintilidir. Olayların kimin başından geçtiği ve nasıl bir süreç ilerlediği, anlatı kişilerinin kimliksel 551 dönüşümü ile ilgilidir. Yazar anlatı kişilerinin kimliklerini öykünü içinde kurgularken aynı zamanda o kişilerin psikolojik, sosyolojik ve kültürel tutumları hakkında da bizim merak duymamızı sağlar. Roman içinde kimlik bulan anlatı kişileri genellikle insan olmakla birlikte kimi zaman bir hayvan veya bir nesne olarak kimlikleşerek belirginleşir. Bu açıdan; “Eyleyenin, mutlaka insan olması gerekmez… İnsan kimliği kazandırılmış( teşhis edilmiş) her şey ve -canlı cansız- her varlık kişi olarak kabul edilir, kabul edilmelidir… Tercih onundur ve o, insandan hayvana, eşyadan kavrama kadar birçok öğeyi fail/eyleyen konumuna çıkarabilir. Romancıların bu konuda genel ve baskın tercihi, doğal olarak insandır. Romanda kahraman dediğimizde karşımız tip ve karakter tanımları çıkar, yani romanın kimi anlattığı değil, anlattığını/insanı nasıl yarattığı ve nasıl ifade ettiği sorunu karşımıza çıkar.” (Tekin, 2002: 71). Romanda insan dışında yer alan kurgusal özne kimlikler, ana öykünün oluşum ve gelişim sürecinde kendi reel kimliklerinin ötesinde yeniden tasarlanıp yaratılarak insanı duygular yüklenip, varlık tabakları arasında bir dönüşüme tabii tutulup insani özellikler kazanarak kimlikleşir. Aşağıda ismi zikredilen yazarların romanlarının anlatı karakter/kişi/şahısları böyle anlatı kimlikleridir; Jack London “Sevginin Katıksızı” (Köpek), “Beyaz Diş” ( kurt); George Orwell, “Hayvan Çiftliği” (Koca Major, Napeleon, Benjamin vd.); Cengiz Aytmatov, “Dişi Kurdun Rüyaları” (Kurt-Akbar, Kurt-Taşçaynar), “Elveda Gülsarı”, (Gülsarı-At); Faruk Duman, “Köpekler İçin Gece Müziği” (Orman vd.), “Kırk” (Atmaca, güvercin, Baykuş), Recaizada Mahmut Ekrem, “Araba Sevdası” (Araba); Peyami Safa, “Matmazel Noraliya’nın Koltuğu” (Koltuk); Tahsin Yücel “Kumru İle Kumru”, (Buz Dolabı) vd… böyle kimliklerdir. Zira her roman metni, şeyler dünyası ve insanlığın varolma -başlangıcı şimdisi ve gelecekteki- süreçlerini barındırır. Bu yüzden her roman insanlığın kendi varolma mücadelesinin soylu manzumeler birlikteliğidir. Nitekim anlatı dünyasında yer bulan canlı ve cansız varlıkların; oluş ve kılışları ve yapıp ettikleri, anlatı kişileri ve kimlikleri üzerinden entrik kurguya eklemlenir. Varlık ve kişilerin varlığını ve varolma süreçlerini yaratıcı bir ruhla bünyesinde ele alan roman(lar)da anlatı kişilerinin yapısal bir değer 552 olarak kendilerine alan bulduğu kurmaca iklimidir. Bu açıdan romandaki kişiler düzlemi, entrik kurgu ve dramatik aksiyonu yönlendiren ve oluşturan güçlerin en önemlisidir. Anlatmaya bağlı metinlerde bireysel ve toplumsal olgu ve ilişkileri somut bir şekilde sunmayı sağlayan karakterler, anlatılarda yapısal ve izleksel açıdan bir ilişki ağı oluşturur. Oluşturulan bu ilişkiler düzlemi içerisinde anlatıları anlamlı kılan; kimlik kazanan ve oluşturan kişiler, eylem olarak karşılaşıp kendi duygu, düşünce ve amaçları hakkında kavram, simge değerler yaratır. Böylece anlatılarda kişiler, kendi varlık ve değer alanlarını işlevsel açıdan karakter kategorisi oluşturur. Korkmaz’a göre; “Romandaki kişiler düzlemi, entrik kurguyu oluşturan güçlerin en görünür yüzüdür; iyiliğin ve kötülüğün, cesaretin ve ihanetin, inancın ve tereddüdün okuyucuyla doğrudan konuştuğu, yaratıcı ruhun (etymon spirtuel) ete-kemiğe bürünmüş biçimleridir. O yüzden kişiler dünyasına bağlı anlatılar, özellikle karakter unsurunun sentezleyici olmadığı romanlarda entrik kurguyu doğrudan açımlayan ve anlatının derinliğini, gizemini çabucak ele veren yapılardır; yalnızca karaktere dayalı anlatıların doğrudanlığı, eserin gücünü zayıflatır ve okuyucudaki merak duygusuna zarar verir.” (Korkmaz, 2018: 12). Kurmaca evren içinde kimlikleşen kişi-şahı-karakterler, işlevsel açısından - yüklendiği sorumluluk açısından- olay örgüsüne verdiği katkı nedeniyle farklı şekillerde tasnif edilir. Bu da anlatı kişilerinin farklı sınıflandırmalara tabii tutulmasını, onların anlatı içinde düşünsel ve eylemsel (psikolojik, sosyolojik, ontolojik, varoluşsal ve kültürel) olarak farklı karakterizasyonlarının ortaya konmasını gerekli kılar. 1.1. İşlev ve Karakter Yapılarına Göre Roman Kişileri Romanın dramatik aksiyonu ve entrik kurgusunu şekillendiren unsurlardan olan karakter/kişi/şahıslar, kurmaca evrende üstlendiği görev açısından farklı şekillerde sınıflandırılarak isimlendirilir. Romanda yer alan karakter/kişi/şahısların belirli bir zaman, mekân ve kurgu içinde yapıp etikleri ve tasarladıkları, durum, düşünce ve eylemler o karakterlerin entrik kurguda yeni işlevler ve kimlikler üstlenmesine zemin oluşturur. Bu açıdan bir kurmaca evren olan romanlarda da anlatı kişileri anlatı boyunca bir düşünce, değer, algı ve olgunun görevli tek yönlü kimlikleri olduğu gibi anlatının içinde değişip dönüşen anlatı içindeki yeni değerler düzlemini ve gelişmeleri orantılı olarak benimseyip karakter 553 yönünden atılımlarda bulunur. Bu durum romanın tek boyutlu kurmaca yapısını çok yönlü, çok boyutlu ve çok katmanlı hale getirir. Romanda oluşturulan tek boyutluluk, düz ve karşıt değerler, bu değerleri savunan anlatı kişilerinin üstlendiği ya da yerine getirdiği görevler dâhilinde kavram ve simge değerler üzerinden işlevsellik kazanırken; diğer taraftan da çok boyutlu gelişmeye müsait gelişip değiştikçe metin içinde yeni üstkurmaca hayatlar ve değerler düzlemi oluşması sağlanır. Bu açıdan romanda karakter/kişi/şahıslar, anlatı içinde üstlendiği işlev, değer, görev açısından farklı şekillerde ve kimliklerde karşımıza çıkar. Romanın temel kurucu unsurlarında olan karakter/kişi/şahıslar, anlatı içinde üstlendiği yeni isim, işlev, değer, görev açısından farklı çalışmalarda konu edinilir. Edward Morgan Forster’e göre romanlarda kimlikleşen kurmaca karakter/kişi/şahısları iki guruba ayrılır. Bunlar; A. “Yalınkat/düz” karakter/kişi/şahıslar, B. “Çok yönlü/yuvarlak” karakter/kişi/şahıslardır. Çok boyutlu kurmaca metinlerde çok yönlü/yuvarlak karakter/kişi/şahıslar kadar yalınkat/düz karakter/kişi/şahıslar da önemlidir. Bu “yalınkat/düz” ve “çok yönlü/yuvarlak” karakter/kişi/şahıslar arasında meydana gelen çatışma düzeyleri anlatının entrik ve dramatik yönünü belirgin kılar. A. “Yalınkat/düz” karakter/kişi/şahıslar Düz/yalınkat karakterler, basit tek boyutlu kendisine çok az görev kişilik özelliği verilmiş, davranış ve düşünce dünyası açısından okuyucunun öngörülerini hemen karşılayan tip, “şablon karakter”lerdir. Anlatıda düz, “şablon karakter” özelliği gösteren kişi/karakter/şahıslar, anlatı boyunca değişmeye kapalıdır. Anlatıda koşullar değişse de bu kimliğe sahip kişiler, anlatı boyunca çok fazla değişmeden tek boyutlu olarak varlıklarını sürdürür. Romanda işlevsel ve karakter açısından düz/yalınkat görev ve kimlikler üstlenen kişiler, birkaç nitelikten oluşan, okuyucuyu hiçbir zaman şaşırtamayan tek bir cümleyle özetlenebilen kurmaca kişilerdir. E.M. Forster, “yalınkat/düz” -kişi/karakter/şahısları şöyle tanımlar; 554 “Yalınkat kişiler, birkaç nitelikten oluşan, tek bir tümceyle özetlenebilen kimselerdir. Roman boyunca ne zaman ortaya çıksalar, hep baştaki o birkaç nitelikleriyle görünürler ve hiç değişmeden kalırlar.” (Forster, 2001: 25). Yalınkat/düz “şablon” karakterler “tek bir fikrin ya da niteliğin sembolüdür. Buna Örnek verecek olursak; “Taaşuk’u Tal’at ve Fitanat” Hacı Baba; “İntibah” Mâhpeyker; “Araba Sevdası” Bihruz Bey; “Zehra” Ürani; Felâtun Beyle Râkım Efedi” Felâtun; “Aşkı Memnu” Firdevs Hanım; “Yaban”, Salih Ağa, Şeyh Yusuf; “Vurun Kahpeye” Hacı Fettah Efendi, Kantarcıların Hüseyin Efendi; “Üç İstanbul” Belkıs; “Kürk Mantolu Madonna” Raif Efendi’nin Babası, “Kuyucaklı Yusuf” Şahinde; “İçimizdeki Şeytan” İsmet Şerif; “Yeni Hayat” Dr. Narin; “Kumral Ada Mavi Tuna” Üsteğmen Birol, Tuğgeneral Turhan Özsoy; vb.. gibi kişiler anlatı boyunca çok fazla değişmeden tek boyutlu olarak varlıklarını sürdüren kişilerdir. “Yaban” romanında yalınkat/düz “şablon karakter” özelliğini gösteren kişiler, anlatının başından sonuna kadar hiçbir değişim göstermeden varlıklarını devam ettirir. Bu kişiler anlatı boyunca eğişime ve dönüşüme uğramaz. “Yaban”da Anadolu köylüsü düz yalınkat bir özellik gösterir. Ahmet Celâl’in köye gelişinden itibaren başlayan çatışma Ahmet Celâl’in köyden gidişine kadar devam eder. Romanda Mehmet Ali’nin kardeşi İsmail, Zeynep kadın, muhtar, Salih Ağa, Şeyh Yusuf ve Yunan askerleri düz yalınkat kimliklerdir. Romanda; “Şimdi bütün köy halkı karşısında bir düşmanlık halkası gibidir. Gürültüyü işiten geliyor. Çoluk çocuk, karı kızan, hepsi geliyor. Bütün tanıdığım yüzleri bir kâbus bulutu arkasından görüyorum. İşte İsmail kuşağında haylaz haylaz duruyor. İşte muhtar aç çakal gözleriyle bana bakıyor. İşte biraz uzakta Zeynep kadın küçük kaya parçasının ardından gözleriyle bana bakıyor.”… (Karaosmanoğlu, 2001: 166) … “Şeyh Yusuf gitti fakat zehrini köye bıraktı gitti. Hava bir uzun süre onun nefesi ile doldu, kaldı.” (Karaosmanoğlu, 2001: 48)… “Salih Ağa’nın bir ayak sesi duyunca yuvasından kaçan bir sansardan farkı yok.” (Karaosmanoğlu, 2001: 63). diyen anlatıcı, tek bir düşünce ve fikrin güçlerin sembolü haline gelen karakterlerin kişiliklerini ortaya koyar. 555 Anlatıda Şeyh Yusuf, dini kullanarak köylüyü sömürürken, Salih Ağa köylüyü kendi kıskacına almış acımasız bir kişi olarak ortaya çıkar. Romanda Salih Ağa ekonomik/maddî sömürünün simgesel düzeyle kişisi iken dini/manevi sömürünün temsilcisi ise Şeyh Yusuf’tur. Şeyh Yusuf, Tanrı buyruğunun ne olduğunu bilmez. Dine körü körüne inanan kişilerin manevi duygularını kendi lehine yönetir; ne pozitif ne de sosyal bilimlerde herhangi bir eğitimi olmayan kişileri din hususunda bilinçlendirmek yerine kendi etkisi altına almayı tercih eder (Öksüz Güneş, 2018: 127). Ancak Ahmet Celâl’in karşısında karşıt güçleri simgeleyen en güçlü değer İsmail’dir. Bu düz/yalınkat tek bir düşüncenin temsilcisi olan bu karakterler, kahramanın bütün ülküsel değerlerini zaafa uğratır. İsmail, Ahmet Celâl’in elinden sevgilisini alan; davranışları tehditkâr ve asi yapıya sahip bir karakterdir. İsmail, on, on iki yaşında olmasına rağmen köydeki diğer çocuklar gibi yüzü ve bakışları olgundur. Günlük işleri yapmanın eğitimin üzerinde tutulduğu bir yerde doğan İsmail, çocukluğunu yaşayamadan, çocukluk kavramının ne olduğunu bilmeden yetişkinlerin görevlerini üstlenir. Romanda Ahmet Celal, İsmail ile yakınlaşmak istemesine rağmen onula sağlıklı ilişki kuramaz. “Yaban” romanında yer alan yalınkat/düz kimler entrik kurgunun oluşmasında temel güç olarak karşımıza çıksa da anlatıda kendilerine verilmiş giydirme kimliklerin ötesine geçemezler. Forster’e göre romanlarda kimlikleşen karakter/kişi/şahıslar, düz “şablon karakterin” ötesinde birden fazla niteliklere sahip ise çok yönü/ yuvarlak karakterlerdir. Romanda kimlik bulan çok yönlü karakter/kişi/şahıslar, tüm yönleriyle karmaşık yaratılmış gelişime ve değişime açık; psikolojik, felsefi derinliği olan kimselerdir. B. “Çok yönlü/yuvarlak” karakter/kişi/şahıslar Edward Morgan Forster’e göre işlev ve karakter yapılarına göre diğer bir roman kişisi çok yönlü/yuvarlak ve gelişmeye açık olan boyutlu kurmaca kimlikler, anlatı boyunca sürekli olarak kendi değerleri ve karşıt değerler arasında çatışma yaşar. Bu kimliğe sahip karakter/kişi/şahısların çatışma durumu, anlatıda oluşan olay örgüsünü derinleştirmesinin yanında, anlatı içinde birçok öykü birimciği ve katman da oluşturur; 556 “Çok yönlü kişiler, tüm yönleriyle yaratılmış karmaşık kimselerdir. Çok yönlü roman kişileri, bizi inandırıcı bir biçimde şaşırtabilen kişilerdir, çünkü gerçek yaşamın «hesaba kitaba uymayan değişkenliğine» sahiptirler.” (Forster, 2001: 25). Romanda içerisinde yer alan ve karmaşık bir yapıya sahip olan çok yönlü/yuvarlak ve boyutlu karakter/kişi/şahıslar, dışa açık psikolojik derinliği olan kendisini ve içinde yaşadığı dünyanın değer yargılarını algılama, tasarlama, değiştirme ve dönüştürme eğiliminde olan kimliklerdir. Anlatı boyunca dinamik bir şekilde varlık göstermeye çalışan yuvarlak/çok yönlü kişiler içe çekildikçe kendi “öz ben”likleri yeniden kurarak kurmaca evrende güçlü kimlikler haline gelir. Çok yönlü kişiler, modern yaşamın insanı çepeçevre saran sorunlarını aşmaya çalışan bunu da yaparken kendi öz ben”liğini zaman ve mekânı uygun olarak yeniden oluşturan kimi zamanda bu değerleri yıkma eğiliminde olan kişilerdir. Oğuz Atay’ın “Tehlikeli Oyunlar” romanının çok yönü gelişen ve içinde bulunduğu durumlarda kendini var eden çok kimlikli boyutlu Hikmet Benol’dur. Hikmet Benol, gerçek ile hayal arasında kendi kimliğini yeniden kurmaya çalışır. Hikmet Benol, anlatının çok yönlü kişisi olarak hem kendi yaşamını hem de kurmaca evrendeki yaşamının derinleştirir. Hikmet Benol, kendi olmak için eşi Sevgi’den ayrılarak gecekonduda/ bilinçaltında yaşamayı tercih eder. Hikmet Benol, çevresindeki, eşya ve insanlarla kavgalıdır. Çık yönlü anlatı kişisi Hikmet Benol, kendini ötekileşmiş olarak hissettiği dünyanın bir eseridir. O, ilişki ve iletişimlerini kurma yetisinin elinde olmadığı bir dünyada yaşadığını fark eder. Hikmet Benol yuvarlak/çok yönlü “özne ben” olarak içe çekildikçe kendi “öz ben”likleri yeniden kurarak ötekinin ve ötekileşen değerler dünyasından kurtulmak için ötekiler grubundan ayrılarak benini bulmaya yönelir. Bu yüzden gecekonduya gelerek, kendi “iç ben”i olan, Hüsamettin Tombay ile (Albay) oyunlar oynama ve yazmaya koyulur. Hikmet Benol kendi “beni”yle oyunlar oynaması onun yaşamın baskı ve ötekiliğinden uzaklaşıp kendi yeni bir kurmaca evren kurmasıdır. Çok boyutlu özne kimlik olan Hikmet Benol’un insanın ilişkilerinde yetersiz kalması, onun içsel çatışma yayarak kendine içinde bulunduğu yaşama, 557 yabancılaşmasını neden olur. Hikmet Benol da ötekileştiği için ilişkilerinde sığlaşma, çatışma ve zıtlaşma yaşar. Hikmet Benol, Albay’a; “Tıpkı oyunlardaki gibi çelişik duygularının altında eziliyor. Fakat benim de sevmeğe hakkım yok mu Albayım? Yok. Peki Albayım. Ben de susarım o zaman gecekonduda oturur, anlaşılmayı beklerim. Fakat Albayım, adresimi bilmeden beni nasıl bulup anlayacaklar? Sorarım size: Nasıl? Kim bilecek benim insanlardan kaçtığımı? Ben ölmek istiyorum Albayım ölmek” (Atay, 2004: 259) der. Anlatıda Hikmet Benol’un oyun sahası, yani oyunlarını oynadığı yer neresidir? Elbette bütün büyük sanatçılar gibi oyun yazarları da oyunlarını ilk olarak düşsel yuvalarında kurgular ve daha sonra kâğıda aktarırlar. Hikmet Benol da böyle yapmıştır. Ancak Hikmet Benol, oyununu yozlaşan ve bozulan dünyadan kaçarak kendi düşsel dünyasında oynar. Hikmet Benol’un benine çekilişi, olumsuz öteki ve değerlerinden bir kaçıştır. Her kaçış sonunda bir yuvaya sığınma ihtiyacı hissedilir. Hikmet Benol da kendini var etmek, kendi ben/ol olmak için kaçar. Yalnız bu kaçış, düşünsel yuvadaki yabancının, ötekinin eşliğinde gerçekleşir (Şahin, 2010: 28-29). “Tehlikeli Oyunlar” romanın çok yönlü ve boyutlu “özne ben”i olan Hikmet Benol, benlik ve varolma sorunsalını, kendi içsel yolculuğuyla bütünleştirerek dış dünyanın gerçeklikleriyla var eder. Bu durum işlevsel açısından onun çok katmanlı ve boyutlu yuvarlak kimliğinin derinliğini ortaya koyar. Sonuç olarak romanda çok yönlü/ yuvarlak kimlik ve kişiliğe sahip olan Hikmet Benol, modern dünyanın kendine/kendilik değerlerine yabancılaştırdığı maddeler dünyasında kendini eksik hisseden ve bu durumu aşmaya çalışan çok boyutlu kişidir. Anlatı boyunca sürekli dış ve iç dünyası arasındaki çatışmalar yaşayan boyutlu kimlik Hikmet Benol, her benlik bölünmesi ve parçalanmasında roman içinde yeni bir öykü birimciğinin oluşmasını sağlar. Yaşar Kemal’in “Ortadirek” romandaki olay ve olguların merkezinde olan kahraman Meryemce’dir. Anlatıda Meryemce Gök Hacı’nın kızı İbrahim karısı ve Uzunca Ali’nin annesidir. Meryemce kocasını genç yaşta kaybetmiş ve kendisini her açıdan oğluna adamış bir annedir. Fedâkar Anadolu annesinin bir yansıması olan Meryemce annelik rolünün yanında babalık rolünü de oynar. Hayata karşı sağlam duran 558 Meryemce üçüncü dünya kadının temsilcisidir. Meryemce aslında romanın anlattığı ortadireğin kendisidir. Meryemce evin ortadireğidir. Ailenin hem annesi hem babasıdır. Meryemce, romanda daha çok oğlu Ali ile olan çatışmalarıyla yer alır. Meryemce’nin oğlu ile ilişkileri inişli çıkışlıdır. Meryemce istediği şey yapılmayınca herkese küsen, kızan ve söylenen biridir. Çukurova’ya olan yolculukta Ali, Meryemce’yi dinlemez ve Koca Halil’i arabaya -ata- bindirir. Koca Halil’in binmesinden bir süre sonra at ölünce Meryemce çılgına döner ve oğluna küser. Meryemce kızdığı kişi ile genellikle diyaloga girmez. Onun yerine yakınındaki nesnelerle konuşmaya çalışarak hitap ettiği kişiyi iğneler; “Yokuş, yokuş sana diyorum. Ölsem de ben seni çıkarım. Söyle de yokuş, sütümü haram ettiğim beni sırtından indirsin, indirsin.” (Kemal, 2013: 100). Anlatı kişisi Meryemce’nin en belirgin özelliklerinden biri de inatçı oluşudur. Romanda Meryemce’nin bu özelliği Koca Halil’in ağzından aktarılır; “Ben ne yapayım, sen Gök Hacı’nın kızısın. Siz inatçı bir soysunuz.” (Kemal, 2013: 73). Bu inatçılığı ile yolculuk boyunca oğluyla konuşmayan Meryemce, vicdanına rağmen inatçılığı galip gelir ve oğluyla konuşmayarak yolculuğu tamamlar. Meryemce’nin davranışlarını şekillendiren tek şeyi onun inatçı mizahıyla açıklamak yetersizdir. Uzunca Ali ile yaşadığı gerginlik ve tartışmaların altında yatan bir sebep de Meryemce’nin sosyal durumudur. Bütün köylülerde olduğu gibi Meryemce de ekonomik olarak kötü durumdadır. Ekonomik şartların getirdiği huzursuzluk onda hissedilir. Yaşlılığın getirdiği yorgunluk Meryemce’nin davranışlarını etkileyen faktörleri başında gelir. Meryemce’nin önemli özelliklerinden biri de bir çeşit halk hekimi olmasıdır. Bir tek doktorun bile olmadığı bu köyde Meryemce tabiatın şifalarından faydalanmasını bilen çok görmüş geçirmiş köy büyüklerindendir. Yolculuk sırasında oğlunun ayaklarının şişmesi üzerine çam sakızı, kekik ve mezdeğe sakızından oluşan bir kür yapar ve Uzunca Ali’nin ayaklarına sürer. Meryemce diğer köylüler gibi sosyal, ekonomik, kültürel açıdan eksiktir. Çok zor şartlarda yaşayan biridir. Tüm bunlar Meryemce’nin trajedisinin sebepleridir. Hatta yaşlılığı da bu sebeplere ekleyebiliriz. 559 Meryemce romanda sık sık birçok varlıktan medet umar. Allah’a yakarışlarında Allah’ın sureti ile ilgili çocukça ifadeler kullanır. Allah’a beşeri özellikler atfeder; “Hey koca Allah’ım, kara gözlü güzel Allah’ım, ben tüm dediklerimi geri alıyorum.” (Kemal, 2013: 134). Meryemce’nin Allah’ı bu şekilde anması tanrılara insani özellikler veren İslam öncesi inanışlara göndermedir. Aslında din konusundaki eksikliğini de göstermektedir Romanda anlatı kişilerinin üstlendiği görev ve karakter yapıları kahramanın kurmaca evrende üstelendiği görev örtüşür. Bu açıdan roman içinde kimlikleşen karakter/kişi/şahıslar üstlendiği görev açısından ayrı fonksiyon ve öneme sahiptir. Anlatı içinde yer alan karakter/kişi/şahıslar, hayatın içinden ödünç alınan kimliklerdir. Bu kimler anlatının gerçeğimsi bir kurguya ulaşmasında görevli kişilerdir. SONUÇ Romanın dramatik aksiyonu ve entrik kurgusunu şekillendiren unsurlardan olan karakter/kişi/şahıslar, kurmaca evrende üstlendiği görev açısından farklı şekillerde sınıflandırılarak isimlendirilir. E.M. Forster, roman kişilerini “yuvarlak” ve “düz” karakterler olarak sınıflandırır. Yuvarlak karakter, gelişime ve değişime açıktır; psikolojik, felsefi derinliği bulunur. Düz karakter ise “tek bir fikrin ya da niteliğin sembolüdür. Eğer düz karakterler birden fazla nitelik unsura sahip olmaya başlarlarsa yuvarlak karakterler olmaya da başlarlar. Çok boyutlu kurmaca metinlerde çok yönlü/yuvarlak karakter/kişi/şahıslar kadar yalınkat/düz karakter/kişi/şahıslar da önemlidir. Bu “yalınkat/düz” ve “çok yönlü/yuvarlak” karakter/kişi/şahıslar arasında meydana gelen çatışma düzeyleri anlatının entrik ve dramatik yönünü belirgin kılar. KAYNAKÇA ATAY, Oğuz (2004), Tehlikeli Oyunlar, İletişim Yay., İstanbul. FORSTER, Edward Morgan (2001), Roman Sanatı, (Çev. Ünal Aytür), Adam Yay., İstanbul. 560 KARAOSMANOĞLU, Yakup Kadri (2001), Yaban, İletişim Yay., İstanbul. KEMAL, Yaşar (2013), Ortadirek, Yapı Kredi Yay., İstanbul. KORKMAZ, Ramazan (2018), “Sabahattin Ali’nin Romanlarında Karakterler/ Kişiler Dünyası”, Romanda Kişiler Dünyası, (Edit. Ramazan Korkmaz, Veysel Şahin), Akçağ Yay., Ankara, s.10-23. ÖKSÜZ GÜNEŞ, Elif (2018), “İronik Bir Yabancılaşma Kurgusu: Yaban Romanında Kişiler”, Dünyası Romanda Kişiler Dünyası, (Edit. Ramazan Korkmaz, Veysel Şahin), Akçağ Yay., Ankara, s. 111-130. RANDALL, William Lowell, (1995) , Bizi ‘Biz’ Yapan Hikâyeler- Kendimizi Yaratmak Üzerine Denemeler, (Çav. Şen Süer Kaya), Ayrıntı Yay., İstanbul. ŞAHİN, Veysel (2010), “Oğuz Atay’ın Anlatılarında Ben, Öteki ve Benlik”, Türk Dili, C.XVIII, S.697, s.28-29, Ocak TEKİN, Mehmet (2000), Roman Sanatı, Ötüken Neşriyat, İstanbul. 561 Tevfik Fikret’in Şiirlerinde İmge Kurgusu ve Görüntü Düzeyleri Veysel ŞAHİN1 M. Fatih AYDIN2 Özet Tanzimat’tan sonra Batı tesirinde ortaya çıkan ve gelişen Servet-i Fünûn Edebiyatı, süre gelen edebi zevkin içerisinde farklı bir akıntı olarak şiir geleneğinin seyrini değiştirmiştir. Servet-i Fünûn edebiyat geleneği içerisinde müstesna bir yeri olan ve bu şiir anlayışının uygulama sahasında önemli eserler vücuda getiren şair Tevfik Fikret’tir. Kendine ait “aşiyan” içerisinde salt bireysel bir tavır takınmadan sözünü topluma ve toplumsala açan Fikret, istibdat döneminin yoğun sisi ardında duran bir tarihi kendi mizaç ve tecrübesi parantezinde açımlayarak kendine has bir duyuş ve düşünüş geliştirmiştir. Şiirine hâkim duyguları, çeşitli teşbih, istiare ve mecazlarla ifade eden Fikret, dilin tüm olanaklarını şiirini kurma aşamasında kullanır. Görme duyusu sayesinde ve resim kabiliyetinin de verdiği ölçüde şair, tablo altı şiirler de yazar. Fikret’in şiirlerinde imge, toplum nazarında entelektüel bir bireyin, her sözün söylenemediği bir dönemde, imge analojisi içinde bulunan imge türlerinden- yayılgan, batık, radikal, yoğun ve süsleyici/coşkun-daha çok batık imgeyi kullanır. Aktarmak istediği anlam dünyasını doğadan yaptığı ödünçlemelerle aktarır. İnsan ile doğa arasındaki anıştırmaları kurduğu söz dizimi ile imleyen şair, nesnel gerçekliği bireysel kimlikle yeniden düzenler. Anahtar Kelimeler: Tevfik Fikret, şiir, imge, yayılgan, batık, yoğun ve süsleyici/coşkun Image Editing and Image Levels in Tevfik Fikret's Poems Abstract Servet-i Fünûn Literature, which emerged and developed in the Western influence after the Tanzimat, changed the course of poetry tradition as a different current in the literary pleasure. Servet-i Fünûn is the poet Tevfik Fikret who has an important place in the literary tradition and brings important works in the field of application of this poetry concept. Fikret has opened his own word to society and societal without having an individual attitude in his own üş aşiyan uş and has developed a unique feeling and thought by opening a history behind the dense fog of the period of despotism in his temperament and experience. Expressing the feelings that dominate his poetry with various preaching, metaphor and metaphor, Fikret uses all the possibilities of language in the process of forming his poetry. Thanks to his sense of sight and the ability of painting, he also writes poems and taboos. In Fikret’s poems, the image uses a submerged, sunken, radical, intense and ornamental / exuberant-submerged image from an imaginary individual in the eyes of society and every kind of image that is in the analogy of image. He transfers the world of meaning that he wants to transfer through the loans he made from nature. The poet who marks the interplay between man and nature with his syntax reconstructs the objective reality with an individual identity.. Key Words: Tevfik Fikret, poetry, image, sprawl, wreck, intense and embellishing / exuberant 1 Doç. Dr. Fırat Üniversitesi, İnsani ve Sosyal Bilimler Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü. 2 Arş. Gör. M. Fatih AYDIN, Kilis Yedi Aralık Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü. 562 GİRİŞ Klasik şiirin sorgulanamaz tavrının vermiş olduğu statiklik, Osmanlı’nın son dönemlerine doğru Klasik şiirde de birtakım değişikliklere neden olur. Batı etkisi altına giren medeniyet dairesi kendini, Klasik şiir poetikasında da gösterir. Batı medeniyeti dairesi içerisine giren şiir, kimi yerde geleneğe yaslanan bir direnç gösterir, kimi yerde de; “düşman medeniyetin maddi ve manevi kullanmayı” (Özgül, 2018: 11) dener. Yeniyi deneyen şairler Bergsonvari bir tavır takınarak, geçmişi hep hafıza da sürdürür. Dolayısıyla şair; “dönüşüme cesaret edemediği yerde, şiirini yenilemek için geçmiş örneklerden cevaz bekler.”(Özgül, 2018: 13). Klasik şiirin hayal dünyası hakkında, Tanzimat Dönemi’nden itibaren çeşitli tenkitler yer alır. Namık Kemal; “Hakikatten uzak, vehimler dünyasından iktibas edilmiş tasavvurlar” (Erbay, 2007: 346) olarak nitelendirdiği hayal dünyası genelde olağanüstülüklere dayanır. Recaizade Mahmut Ekrem, şiirde hayale karşı değildir; “Edebiyatta kuvve-i hayaliyye sanat-ı tersimde elvân hükmündedir. Bu parlak ve yaratıcı kuvvete eşyânın in’itâfı gayet serî’ ve bedi’ olur. Bu kuvvettir ki eşyaya asalet ve ulviyet verir. İstediği şekil ve surete sokar. Eşyâ-yı hakikiye bulunamadığı zaman kendi âleminde icad eder, cisim verir, can verir, onları hakikat kisvesinde gösterir.” (Ekrem, 1299: 48) Fikret’in en çok etkilendiği şairlerden biri, hocası Recaizade Mahmut Ekrem’dir. Ekrem’in hayal konusundaki düşünceleri şiirin imaja dayalı bir içerikte olması gerektiğini belirtir. Ekrem, şiir için gerekli gördüğü hayal ifadesini imge olarak değerlendirsek de; “Bu iki mefhumun benzer yönleri bulunmakla birlikte aralarında önemli ayrımlar mevcuttur.” (Can, 2015: 6) anlayışı da bazı araştırmacılarca tartışılır bir durumdur. İmaj ifadesi “görüntü”, “görünüm” anlamlarında ilk olarak Recaizade Mahmut Ekrem’in Araba Sevdası isimli romanında geçer. Ekrem’in dil konusundaki hassasiyeti, etrafına bakış açısı görünür olanların bir yazarın muhayyilesinden nasıl şekiller aldığı Ekrem’de o dönemde görülür. Şairin eşyaya bakışı, eşyayı değiştirip dönüştürmekte ve şiirin asıl dili bu noktada ortaya çıkmaktadır. Tevfik Fikret de dönemi içerisinde Cenab Şehabettin ile birlikte müstesna bir yere sahiptir. Cenab Şehabettin’e göre bireyselliğin yanında sosyal konulara da eğilen Fikret, devrini ve bir medeniyeti etraflıca okur. Romantizmden gelen santimantal bir duygulanmanın yanı sıra, parnas ekolüne dayanan kuvvetli bir gözlem yeteneği şairde aklın ve gönlün mutabakatını sağlar. Değişen sosyal ve siyasal ortam, şairin mizacını da bu noktada harekete geçirir. Düşünce yapısının değişmesi, dilin değişim çizgisine de yansır. “Yaratılan sıra dışı (alışılmadık) bağdaştırmaların oluşturuluşunda kullanılan dilsel kaynaklar da buna uygun imgelerin üretimine öncülük” (Bülbül, 2007: 242) eder. Şairin şiire karşı sergilediği tutum paradoksal bir tutumdur. Şiir kurgusu içinde şiir özneleri de birbirinden farklı özellikler taşır. Değişim ve dönüşüm geçiren kahramanların yanı sıra kimi kahramanlar da olumsuz bir yaşamın atıkları olarak değerlendirilir. Şairin sesini 563 yükselttiği yerlerde başkaldıran bir şiir öznesinin görüntüsü yer alır. Özellikle umut/umutsuzluk zıtlığı içinde karamsarlığa kapılan şair, Halûk’nun ve tüm Halûk’ların bedeninde umut sesini yükseltir. Çünkü Halûk, şairin bilinçdışında yeşerttiği çocukluğudur. Yeni bir düzenin umut meşalesidir. Şair, âtî olanın yeni nesilde gerçekleşeceğinin farkındadır; “Absürd duvarlar karşısında, irrasyonel dünyada absürd bir hayatın farkına varan bilinç, yeni bir hayat arar.” (Gündoğan, 2018: 91). Yeni bir hayat ise şair için, Halûk’larda vücut bulur. Umut ve umutsuzluğun bilincinde olan ise artık geleceğe ait değildir. Şiirlerde, özellikle, batık imgeler, şairin bu kavramlara felsefik bir alt yapıyla bakmasıyla meydana gelir. Alışılmadık bağdaştırmalar ve bu bağdaştırmaların zihinde oluşturduğu görüntüler yeni görüntülere ve yeni anlamalara yol açtığından okura da sınırsız bir hayal imkânı sunar. Bu noktada şiir, Yayılgan/gelegen imajlara dönüşür. Keskin zıtlıkların varlığı ve paradoksal durumlar Radikal imajları kurarken şairin resmin imkânlarına yer vermesi ve tabiata bir ressam duyarlılığıyla bakması durumu da şiirlerde yoğun imajlar oluştur. Tek bir zihinden ve ruhtan bölünme yoluyla ilksel olanı arzulamak tekrar erginleşip var olmayı zorunlu kılar. Bu devr-i daim içinde şair göksel ve yersel unsurlarla imaj evrenini oluşur. Madde ile kurulan katı tahakküm imge yoluyla akıldan duygu ve sezgi âlemine taşınır. Son olarak, özellikle şairin ilk dönem şiirlerinde yer alan eski şiirin hayal dünyasına yaslanan bağdaştırmaları, imajları bayat imajlar kategorisinde değerlendirilir. Tevfik Fikret’in şiirlerinde imge kurgusu ve görüntü düzeyleri konusu çerçevesinde şairin şiirlerinde, sınıflandırılan, imge türlerinin hepsi yer alır. GELİŞME İnsanoğlu yeryüzünde var olduğundan beri en büyük meşguliyeti yaşama tutunma eylemi olmuştur. Tutunma aşamasında verdiği mücadele bireyin sanatsal yaratıcılık özelliğini de beraberinde getirerek ona soylu bir eylemin kapılarını aralama imkânı vermiştir. “Bu yaratıcı cesaret, insanın bilinçdışı karanlığında taşıdığı korku ve kaygıların tetiklediği bir var etme yetisidir.” (Gezgin, 2017: 23) Bu yeti ile sanatçı bilinçdışından gelen korkularını terbiye etmeyi öğrenmiştir. İnsanın ilk çağlardan beri gelen etrafındaki nesne ve olayları görüntüler üzerinden anlamlandırma çabası ona sınırsız bir yaratı yetisi kazandırır. İmgenin; “görünür kılma, aynada yansıma; resim, suret, görüntü vb. bilinen ilk anlamları Antik Yunan felsefesindeki mimesisi(e)” (Can, 2015: 30). uzanan anlam başlangıcı, imge kavramı hakkında elde edilen ilk ipucu bilgisidir. Kant, Schelling ve Schopenhauer, Henri Bergson gibi filozofların da imge konusunda görüş bildirmesi imgeyi tartışılır, sorgulanabilir bir ifade olarak felsefenin konusu yapar. Her bir filozof da kendi düşüncesine uygun olarak imgeyi yorumlar. Soyut ifadelere dayanması, “duygusal her türlü etki, her türlü çarpıcı hayal, çağrıştırdığı her türlü yeni anlam(ı) imge olarak” (Karataş, 2007: 228) çağrıştırması imgeyi şiirin ana malzemesi yapar. Sıradanlaşan bir yaşamın eyleme dönük öznesi olan insan için, karşısına dikilen bilinmeyen, insan tarafından somutlaştırılmaya çalışılmıştır. Bu nedenle dış çevreyi 564 algılama anlamlandırma aşamasında olan özne, kendine ait bir tasarımlar dünyası kurmuştur. “Gerçekliğin kaba ve ihlal edici kuşatmasından sıkılan ruhun; sonlu sınırlı ve iğreti olandan sonsuz, sınırsız ve aşkın olana açılması” (Korkmaz, 2014: 298) olan imge kavramı, şiir öznesine sınırsız bir tasarım dünyası sunarak dilin imkân boyutlarını üst seviyeye çıkarmıştır. İmge, dilin imkân boyutlarını üst seviyeye çıkarırken, “sözcüğün belirtme, gösterme ve adlandırma yeteneğine” (İnce, 1985: 13) çağrışım değerini de eklemektedir. Kimi zaman bir sözcük tek başına bir anlam ifade etmeyebilir. Sözcükler birbirleriyle girdiği ilişkiler ağıyla yeni anlamlar türetirken, sözcüklerin çağrıştırdığı anlam değerlerinin karanlıkta kalmış olan yönlerini, henüz girilmemiş yanlarını vererek algılanan nesneler dünyasını yeniden biçimlendirir. “A’nın özellik ya da özelliklerini B’ye çağırdığımız” (İnce, 1985: 13) şey bir imgedir. İmge ayrıca bu özellikleriyle dilbiliminin inceleme alanı içerisine girer. İmaja yaslanan şiirde aktarılmak istenen kavramlar, duygu ve tasarımlar, o kavramı gösteren birtakım göstergelerle verilir. “Anlamsal niteliklerden ve göstergeye bağlı tasarımlardan yararlanılarak okuyun/dinleyenlerde daha zengin bir duygu, görüntü, çağrışım yumağı oluşturma” (Aksan, 2016: 98) aracı olarak şiirin temel görüntüleri imge kurma becerisine bağlıdır. İmge, sanat ya da düşünce yapıtlarında, resim, söz, yazı ve/veya edim şeklinde ortaya çıkan bir ifade, bildiri, işaret, tasarım ya da görüngü olarak yaratılırken, sadece beş duyuyla değil, farklı duyum kaynaklarıyla, bilinçdışıyla, sağduyu ya da okült denen duyumlarla ve başkaca duygulanımlarla da beslenir. (Taburoğlu, 2016: 18) Sözün, resmin ve yazıların tuhaf karışımı “görsel bir vızıltı”, “uğuldayan kokular”, resim ve sesin sağlıksız birleşimleri hipnotik etkilere, sanrılara ve türlü hezeyanlara neden olurlar. (Taburoğlu, 2016: 19) Bu çoklu etkiler imge kavramının şiirdeki fonksiyonunu üst seviyeye çıkarır. Nesnel ve öznel olanı bünyesinde barındıran imge, nesnelerle çevrili bir alanın öznelliğin parmak izleriyle dokunuşlarını vermektedir. Bir nesne ve o nesnenin ilişkiler ağı metin içerisinde bize çağrışım imkanları sunmaktadır. Somut-soyut, somut-somut, soyut-somut ve çağrışımlar bize imge oluşturma seçeneklerini çoğaltabilir; “İmge asla var olanla yetinmez, var olanın ötesindeki bireysel ve toplumsal belleği, dilin söz ve sözcük diziminde yeniden betimler. Bu betimleyişle ötekileştirme, eğretileme, benzetme, mecaz, bağdaştırma ve değişmece gibi söz sanatlarına başvurarak yeni anlamsal tasarımları özgün ve özgürlükçü bir çığlığa dönüştürür.” (Şahin, 2015: 398). Çeşitli söz sanatlarının kullanımı imge oluşturmasında ve kurulan imgenin etki oranının artırılmasında önem arz eder. Fikret’in şiirinde yer alan imajlar da genellikle alışılmamış bağdaştırmalardan yola çıkarak oluşturulmuş bir şiir çizgisi taşımaktadır. Bu şiir oluşturma cehdi şairin kimi zaman mısra kimi zaman ise şiirinin bütününe yayılan bir imaj oluşturma telakkisine dönüşür. Galatasaray Sultanisini birincilikle bitiren Fikret, devlet memurluğuna başlamış ve çok genç yaşta edebiyat alemine atılmıştır. Dayısı kızı ve Trabzon valisi Mustafa 565 Bey’in kızı Nazıma hanımla evlenmesi ve Halûk’un dünyaya gelmesi, Tevfik Fikret’in mutlu olabilmesi için yeterli sebeplerdendir. Bu sebeple 1901 yılına kadar onun şiirinde çok büyük kırılmalar görülmez; “Servet-i Fünûn topluluğu dağıldıktan sonra Fikret’in sanatında yeni ve farklı oluşumların neticesi olarak şiir anlayışında ve yapısında birtakım değişimlerin olduğunu görmekteyiz. Bu değişimlerin temelinde dış dünyadan kopması ve inzivaya çekilmesinin payı büyüktür.” (Parlatır, 2004: 70). Bu durum şair için bir kaçış yoludur. Bu kaçış yolu Fikret’in şiirini farklı kanallara sokar. Aksaray'da doğmuş, ezan sesiyle büyümüş, İstanbul'dan bir adım ayrılmamış Tevfik Fikret'in memlekete bütün bir Avrupa aşkını sokmasına mukabil (Tanpınar, 1977: 257) şiirlerinde de şarklı bir kültürün yanında garba dair kavramların yer alması bu edinilen yeni kanal aracılığıyla şiire girer. Fikret yirmi bir yaşına kadar, aile ve okul çevresinin kuvvetli tesiri altında kalmak ve kendinde onların verdikleri mükemmel surette aksettirmekle beraber sonradan görünen mizaç ve karakterini ifşa eden bazı tezahürler arz eder. Bunlardan bilhassa üç vasıf dikkat çekicidir: a) Aşırı duyarlılık; b) İçine Kapanma; c) Şekil cehdi (Kaplan, 2017: 62). Fikret’in şiir evreninin oluşumu da bu üç cihetten beslenir. Servet-i Fünûn edebi zevkinin oluşmasında payı olan Recaîzade Mahmut Ekrem “İlk poetika yazarımız olarak kabul edilmektedir.” (Okay, 2015: 150). Tevfik Fikret’in sahip olduğu edebi zevkin oluşmasında en büyük etki payı yine Ekrem’indir. Fikret de Ekrem gibi şiirlerinde, “Tablo-tasvir anlayışını verirken yer yer sübjektif hayallere yönelir.” (Parlatır, 1995: 165). Fikret’in şiirlerinde geçen his, düşünce, hayal, tabiat gibi mevzularda Ekrem etkisi Tevfik Fikret’in şiirlerinde bariz bir şekilde görülür. Fikret’in hayata bakışındaki intizam, şüphesiz şiirinin genel çerçevesini de oluşturmaktadır. “Okul sıralarından başlayarak, bütün hayatı boyunca, kıyafetinden yazısına, evinin planına ve iç tertibine, hatta kitapların basımına kadar dikkat, titizlik ve kılı kırk yararcasına bir itina gösteren” (Okay, 2015: 151). Fikret, ahenk ve armoni kavramlarına da önem vermesine rağmen onda imajlar genelde dağınık bir biçimde görülür. Tevfik Fikret, kimi zaman dış âlemi olduğu gibi tasvir etmekle birlikte duygu, düşünce ve hayalleri durmadan değişmektedir. “Duygu ve düşünceler, kendilerine uygun edebî sanatlar, hayaller ve semboller bulduğu zaman güzellik kazanır.” (Kaplan, 2017: 241) Fikret de özellikle tabiata ait olandan hareketle cisim ve renkleri kendileri dışında herhangi bir şeye benzetme konusunda ısrarcı ve başarılıdır. Gözle görülür olan somut dünya, duygu ve düşünceler için birer rehber olur. Fikret; “Küçük, fakat müreffeh bir memur ailesinin çocuğu” (Tanpınar, 1977: 260) olmasına rağmen, imparatorluğun tevarüs eden yazgısına paralel olarak, hayat da Fikret için bir kayıplar ve felaketler silsilesine dönüşür. II. Abdülhamit devrinin istibdat devrini de derinden hisseden Fikret, şiir dünyasını bir baskı ve yıkım terminolojisi bağlamında oluşturur; Şiirinin bir zaman sadece melül besteler çıkaran ferdi melankolisini tam lazım olduğu bir zamanda bir cemiyetin ıstırap ve ümitlerine tercüman (Tanpınar, 1977: 260) yapan şair, baskı ve istibdata duçar olan halkın da sesi olmuştur; “Melankoli, kriz zamanlarında kendini dayatır, konuşulur, arkeolojisini 566 oluşturur, temsillerini ve bilgisini üretir.” (Kristeva, 2009: 17). Düsturundan hareketle şairin sosyal ve siyasi değişimlerden etkilenerek melankolik bir ruh hali içerisinde dış dünyaya baktığı görülür. “Lisân-ı şi’r, lisân-ı tahassüs, lisân-ı rûhtur.” şiarından hareketle, elem ve melali anlamanın şiirin dilini anlamlandırmakla örtüşmesi biçimini alır ve içeriğin de ötesinde dilde hissedilen Fikret’e göre, bir solgunluk, kansızlık, bitkinlik halidir. Sosyal ortam etkisinin yanı sıra şiirleri bir mizacın ürünü olan şair; “Aşırı duyarlılık sahibi, şekle yani dış görünüşe önem veren, yalnızlıktan, tabiatla baş başa kalmaktan hoşlanan, öfkelenme, paralama ve saldırma hislerinin de” (Akay, 2015: 25) yoğun olduğu bir çocukluk dönemi geçirir. Bu noktada şairin, şiirde ulaştığı nokta genellikle “zulmet” olmaktadır. Beslediği ümit duygusu onda kısa bir süre kendini gösterir. Devrin hususiyetlerinden kaynaklı olmak üzere romantik duygular besleyen özneler gerçekliğin siyah tonlarında kaçışı ararlar. Gururundan asla ödün vermeyen, sınıfsal ayrımların farklı tonlarında kendi rengini arayan bireyler Fikret’in şiir dünyasının baş kahramanlarını oluştururlar. Şiir dünyasını, insan, hayat, doğa gibi kavramlara ait görüntüleri kendi mizacıyla dilin dünyasına taşıyan şair, imgelere yaslanan bir şiir evreni kurar; “Şiirinin bir zaman sadece melûl besteler çıkaran ferdi melankolisini tam lazım olduğu bir zamanda bir cemiyetin ıstırap ve ümitlerine tercüman yapan” (Tanpınar, 1977: 260) şair, imge kurgusunu da bu noktada kurar. Şiirlerinin yer aldığı “Rübab- ı Şikeste”, onun bir fikr-i sabiti değil, gündelik olaylar karşısında olaylara karşı verdiği tutumu da belirtir. “Psişik dalgalanmaları, değişimleri sergileyen bir günlük niteliğini” (Teber, 2002: 11) taşıması şairin imajlara bakış açısını da etkiler. Fikret, güzelliğin asıl olana meyleden ruhta bir etki yaratabilmesi için duyusal deneyimin önceliğini şart koşar. Fikret’e göre, güzellik önce duyu organlarına nüfuz eder. Dış dünyadan gelen tesirleri “latif te’essürler” olarak alan duyu organları ise bunları hayret, sevinç, tutkunluk biçiminde önce hayal gücüne, sonra da kalp ve ruha nakleder. Bu nakille beraber olağan üstü bir uyarılma ve aydınlanma neticesinde insanın manevi varlığında ansızın bir değişme, bir coşku meydana gelir. Bu nedenle, Fikret’e göre; “güzelliğin insana tecellisi, dış dünyanın bilgisini alan duyu organları ve iç dünyanın güçlerinin birlikte çalışmasıyla meydana gelir.” (Parlatır, 1987: 223) hakikatin sanat eserinde güzel olabilmesi için “şa’şaalı bir şekil alması” ya da diğer bir deyişle “âdetâ pîş-i nazarda tecessüm etmesi”, canlanması gerektiğini ifade eder. Hayal unsuru Fikret’te duygu melal yüklü imgeler halini almaktadır. Bu da “Duygular dünyasının gerisinde sezinlenen bir ruh dünyasına başvurur.” (Alkan, 2005: 67). Şairin şiirlerinde imge oluşturma noktasında genel anlamda imgeye dair tüm nitelikleri bulundurmasına rağmen özellikle Yayılgan - Gelegen imgeler, Radikal imgeler, Batık imgeler ve Yoğun imgeler olarak şiirlerde tasnifi bu yönde kılar. Şairin Rübâb-ı Şikeste’nin giriş kısmında yer verdiği kendi kişiliğinin, felsefesinin ve poetikasının ipuçlarını bulabileceğimiz; “Kimseden ümmîd-i feyz etmem, dilenmem perr ü bâl, 567 Kendi cevvim, kendi eflâkimde kendim tâirim. İnhinâ tavk-ı esâretden girândır boynuma; Fikri hür, irfânı hür, vicdânı hür bir şâirim.” (Fikret, 2018: 35). Mısralarında Namık Kemal’in hayata bakışının bir başka ifadesini buluruz. Kitapta yer alan birçoğu şiirde de bu şiirden izler vardır. Şairin kanat, gökyüzü, uçmak gibi söz varlıkları görüntü değerleriyle kuş ve kuşa ait imaj kurgusu oluşturur. Şairin, nazarında dış dünyaya ait olan görünüşler çoğu kez şair tarafından ifade edilirken kimi zaman da alegorik bir biçimde gerçeğin içinde hayale yaslanan kahramanlarca ifade imkânı bulur. Yabancı olanla kendi olanın yüz yüze gelmesiyle; “kendini “yabancı” olanın alanına yerleştiren” (Mete Yuva, 2011: 118). Edebiyat-ı Cedide sanatçıları, ferdi üsluplarla kurdukları üslûplarını Arapça ve Farsça kelime ve terkiplerle Batı kaynaklı bir imaj dünyasına yaslanmayı tercih ederler. Bu noktada Fikret de dilin özellikle yan anlamlarından da faydalanarak yerli olanla yabancı olan arasında mutabakat kurar. Yaşanılan zamana sansür vazifesi gören imajlar, aynı zamanda Fikret’in özellikle “taklit” ile edindiği birtakım görüntüleri de şiirin ana eksenine oturtur. Rübâb-ı Şikeste, Fransız edebiyatı kaynaklı bir bakış açısının terkip bulmuş halidir; “Müzik aletinin adı yalnız olarak veya şairin çektiği acıyı gösteren kırık, ağlayan, üzgün” (Mete Yuva, 2011: 175) sıfatlarla nitelendirilmesi Fikret’in bahse konu eser içerisinde yer alan imaj dünyasının da habercisi niteliğindedir. Tevfik Fikret’in Şiirlerinde İmge ve Nitelikleri 1- Yayılgan-Gelegen (Yaygın) İmgeler “Zihin kendisini korktuğu nesneyi üretmeye zorlar.” Pierre Janet Şiirde kavramlar ve onları karşılayan kelimeler birbirleriyle olan münasebeti çerçevesinde görüntü ve ona bağlı olarak anlam olanakları sağlarlar. İnsana dair tüm duygulanımların verildiği ve bu çerçevede anlam genişlemesini veren “Estetik açıdan en makbul sayılan imge türü, zihinsel kurguya geniş bir bakış açısı kazandıran ve yaratıcı öğeleri” (Korkmaz, 2002: 276) harekete geçiren imge türü yayılgan – geleğen imge türüdür. Bu durum da bizi şiirlerin genelinin bir örüntü oluşturduğunu ve bu örüntülerin genel ağının da konu ve kişiler düzeyine yoğunlaşılması gerçeğini verir. Çünkü; “şiirsel imge incelemelerinin hepsi ozanı habersiz yakalama ya da onun iç yaşamını izleme girişimleri değildir.” (Wellek, Warren, 1982:284). Yayılgan imgeler, şiirde gösteren ile gösterilen, söylenen ile kastedilen veya benzeyen ile benzetilen arasındaki anlamsal bağlantıyı sıradan olmaktan çıkararak bilişsel yönden derin ve zengin bir özelliğe kavuşturur. Bu durum okuyucunun kavrama, sezme, algılama ve dönüştürme yetisine göre metin bağlamında yeni hayâl ve anlam dünyası kurmasını gerekli kılar. (Şahin, 2015:399). Fikret’in tasarladığı şiir evreninde kelime ve kelimelerin yaslandığı anlam katmanları geleneğin getirdiği statikliğin 568 karşısında dinamik bir duruşu sergiler. Şiir bize tıpkı hayatta olduğu gibi müşahhas malzeme ile mücerred bir alem yaratır. (Toprak-Gökyüzü) (Çelebi, 1985: 111). Düsturundan hareketle alışılmadık türde bir alem tasarımı yaratan şairin, imgelem dünyası bu çerçevede olgunlaşır. İmgeler, “tin ve beden arasındaki doğru ilişkinin” sonucu tasarımlar, duyumlardır. İmge, sesle, resimle, sözellikle ve daha çok edimle ilişkilidir. Beden her zaman için imgeler içerisinden dolayımlanır. Kendini imgeler yoluyla işiten, anlayan varlık dışarısına algıları, duyuları yoluyla içerisine de duygulanımlar, tasarımlar yoluyla göz gezdirir ve iç sesini işitir.” (Taburoğlu, 2016: 297). Kendi iç sesinde teselli bulan şair için kelimeler imge kurgusuna eşlik eder. İç sesinin dış dünyaya erkekçe bir edayla çıkması şiirin fonem dünyasına da etki eder. “Edebiyat-ı Cedide” neslinin Batı Emperyalizminin karşısında Osmanlılık şanının soluğunu gittikçe kaybettiği bir döneme denk” (Mete Yuva, 2011: 84) düşmesi özellikle Fikret’te kendini fazlasıyla belli eder. Erkekçe bir edayla başlayan söylem, Batı burjuvazisinin etkisiyle ortaya çıkan hayal dünyasıyla yavaş yavaş kısılır ve yerini dişil bir söyleme terk eder. Bu da Fikret’in şiirinin söylem ve imaj grafiğini oluşturur; “Küçük, muttarid, muhteriz darbeler Kafeslerde, camlarda pür-ihtizâz Olur dembedem nevha-ger, nağme-sâz Kafeslerde, camlarda pür-ihtizâz Küçük, muttarid, muhteriz darbeler Sokaklarda seylâbeler ağlaşır, Ufuk yaklaşır, yaklaşır, yaklaşır; Bulutlar karardıkça zerrâta bir Ağır, muntazır dalgalanmak gelir; Bürür bir soğuk, gölge etrafı hep, Nümâyân olur gündüzün nısf-ı şeb. … Açılmaz ne bir yüz, ne bir pencere Bakıldıkça vahşet çöker yerlere. Geçer sokaktan hayâlet gibi, Şitâbân u pûşîde-ser bir sabî. O dem leyl-i yâdımda, solgun tebâh, Sürür bir kadın bir ridâ-yı siyâh. 569 Saçaklarda kuşlar – hazindir bu pek!- Susarlar, uzaktan ulur bir köpek. Öter gûş-ı ruhumda boş bir enîn, Boğuk bir tezâd-ı sükûn u tanîn: …” (Yağmur, s. 141) Ev, içi ve kamusal alanın birlikte verildiği “Yağmur” isimli şiir, resmin imkânları kullanılarak pencere önünden şiir öznesince elde edilen tasarımların bir ürünüdür. Şiirde çocuğa vurgu yapan “sabî” kelimesi, “ridâ-yı siyâh” a bürünmüş bir kadından doğrudan bahsederken, “baba” şiir öznesince imajlara yaslanan bir şekilde sezdirilir. Pencere, kafes gibi mekânlar, mecaz-ı mürsel yoluyla ev içi görüntüsünü bize verir; “Pencere aynı zamanda korunmanın geçirgen mekânı olarak görsel ve affektif (duygusal) bir algı sunar. Korku ve endişe pencere yoluyla içeriye sızar. İnsan, pencereden bakarken denizi, gökyüzünü veya el değmemiş bakir doğayı görmez; hemen önünde büyük bir ritimle devam eden hayatı görür.” (Narlı, 2007: 155). Bu sayede ev, insanın düşüncelerine, düşlerine, arzularına ve “leyl-i yâdına” yani hatıralarına denk düşer. Gerçeği ve huzuru kendi kökü, evi, yuvası, geleneklerinde bularak kendi içtenlik değerlerine dönmekte bulan şair için, Evden uzaklaşma, evin dışında olma hali, kamusal alanın kaosunda hem bedensel hem de ruhsal anlamda kopuşu beraberinde getireceğinin öteki olanın alanına gireceğinin farkındadır. Bu yüzden dışarının kaosundan evin kozmosuna sığınmanın çabası vererek sokağa ve eve dair görüntü değerlerini şiirde verir. Hatıralara eşlik eden tabiat nazarında dünya, çevre koşulları, tarihsel/tinsel ortam sanatçının hiddetli, hırçın, taşkın psykhelerinin ortaya çıkmasına zemin hazırlamaktadır. Temele insanı yerleştiren ve “bu insan ırkının” atılmışlığının çığlığını şiirde duyurun şair, isyanla itaat arasında bir noktada durur. Kimi zaman beşerî ulvi yerinde seyrederken diğer taraftan gayya çukurunda eziyet çekişini izler; “Tanrı merkezli paradigmanın belirleyiciliğinde görülen sarsıntı” (Aktan Küçük, 2014: 17) onun şiirini dünyevileştirmektedir. Tabiata da bu noktada bakan şair için tabiat, eksik yanları sadece duygu ile değil düşünce ile doldurulması gereken ressamca bir imajı doğurur. “Muhteriz, Pür-İhtizâz, Muhtazır, Pûşide-ser, Enin, Tezâd-ı sükûh-ı tanîn” gibi söz varlıkları şairin şiirde aynı zamanda “baba” imajının da belirleyen sıfatları oluşturur. Baba ve “Tanrı merkezli geleneksel şiir tarz-ı kâdim olarak ayrıştırıp hem tarz-ı kâdimin hem de Tanzimat sonrasının yeni yönelimlerinin ya da diğer bir deyişle Garp edebiyatının şiirdeki” (Parlatır, 1987: 195) yerini tayin eden şair, fikir ve his konusunda Avrupalılarla bizler arasında bir ayrıma giderken bile, peder ile çocuk eğretilemesinden yararlanır. Fikir ve hislerimizi Avrupalılardan farklı olarak isti’ârelerle verdiğimizi düşünen Fikret, şiirinin kelime ve kelimelere yaslanan anlam dünyasına da bu noktada 570 kurmuş olur. Kendi ruh halini tabiatta neticesi bereket ve rahmet olan yağmurla eşleştiren şair için yağmur ve yağmurun sonucunda oluşun şey bu kez sıkıntı, bunalım ve baskıcı bir ruh haline denk düşer. Şiir içerisinde yer alan soğuk gölge kavramı aynı zamanda korkuları ifade etmektedir. Kamusal alana hâkim olan korku neticesinde bir “sabi” boş sokaktan hayalet gibi geçerken, bir kadın siyah örtüsünü sürüterek yürümektedir. Çizilen bu imaj, bir korku ve endişenin ürünüdür. Saçaklarda ise özgürlüğün simgesi olan kuşlar, suskun bir görüntü halindedir. Yağmur, metinde düşünce manasına denk düşerken küçük, tekdüze, çekingen ve titreşen bir durum içerisinde verilir. Özgür bir düşünce ortamına tezat oluşturan “gölge arketipi” (Gökeri, 1979: 18) konumunda “soğuk” sıfatı ile nitelendirilen otoriter bir baba, padişah ve yaptırımlarının kendisidir. Şiirden hareketle de denilebilir ki Osmanlı’da “Nizam-ı Alem” kavramının dayandığı sistem, kendini sosyal, toplumsal, siyasi, kültürel vs. anlamda kendini hissettiren ve önem verilen bir durumdur. Tüm baskın, otoriter, büyük, kocaman olana ait imgesel değerler bu nizam çerçevesinde peyda olmaktadır. Bu değer yargılarında meydana gelen çözünmeler ve otoritenin bu çözünmelere karşı gösterdiği direnç, dişliler arasında yer alan tüm parçalara aks etmekte ve bir bozulma, yıkım neticesinde de nefret, bunalım, başkaldırı gibi ruh halleri meydana getirmektedir. Bu durum kendini sadece toplumsal hayatta değil, edebiyatta da kendini gösterir ve bir yapı bozumuna uğratır. Bir terkibe ulaşamama sorunu böylelikle kendini şiirde gösterir. Biçim ve muhtevanın eski ile yeni arasında meydana getireceği çatışma, şiirin imge kurgusunu oluşturan söz varlığında da bir terkip sorununu dikkate sunar; “Osmanlı aydınları kaygan ve korumasız bir zemindeydiler. Artık mutlakçı ve ataerkil bir sultanın otoritesine eskisi gibi yaslanamayan mutlakçı bir kültür, simgesel bir baba arıyordu. Metinler yetimdiler.” (Parla, 2010: 15). Söz konusu olan artık adil, şefkatli, terkibini bulmuş bir “baba” dır. Bu edebi söyleme de yansımaktadır. Halk ise baba karşısında bulunan korunmaya muhtaç bir çocuktur. “Çocukların korkusunda annenin, babanın, çevrenin, anneannenin, babaannenin, ninenin, dedenin büyük etkisi vardır; “Korku bir baskı, denetim, disiplin, eğitim, engelleme, erteleme aracı olarak kullanıldıkça çocuğun duygulanımları arasında etkili ve önemli izler bırakır.” (Köknel 1990: 63). Böylelikle baba kavramı aynı zamanda bir korku imgesine dönüşür. Fikret’in çocuklar için yazdığı “Şermin” isimli şiirde de dini öğretilerin yanlışını öğreteceğine dayak atan bir baba ve korku duyan bir çocuğa yer verir. Şairin şiirlerini oluştururken his dünyasını imajın emrine verir. Bunun içindir ki Fikret; “Asabi ve methuş hissini anlatmak için, tabir, kelime, tebessüm, nazar, tavr, bulamayarak hırçın bir kadın, çocuk” (Yücebaş, 1959: 34) olur. Fikret’in şiirleri incelendiğinde onun çocukluğundan beri gelen “aşiyan” kurma isteği şiirlerinin birçoğunda kişiler düzleminden de hareketle bir terkip meydana getirir. Bu durum da saray istiaresinin etrafında oluşan bir durumdur. “Saray istiaresi” çerçevesinde, “Bütün bir tabiat ve eşyanın, müesseselerin sarayın tanzim ettiği bir hiyerarşiye göre tanzim edilmesi” (Tanpınar, 2009:23) eski şiirin hususiyetlerindendir. Fikret’in şiirinde meydana gelen saraydan bozma bir aşiyanın tüm istiarelerinin terkip 571 halinde bir özelliği görülür. Fikret’in bu terkibe ulaşma arzusunu şiirlerinde oldukça derinden hissedilir. Bu terkip düşüncesi şair için genel manada bir zıtlıklar evreni de çizmektedir. Gerçeğin içinde düş kurmanın, imkân içinde imkânsız olma durumunun ve ümitsizlik içinde ümit duyma gibi çatışma halindeki ruh halleri, sorgulayan bir düşüncenin temel zıtlıklarını oluşturur. “Mütehâlik, samut bir mahşer… Nâzil olmuş edim-i arza kamer; Toplanıp seyr için bütün kişver, Ediyorlar büyük küçük, mebhût, Karşıdan ihtirâz içinde sükût. Gündüzün böyle zulmet-i yeldâ, Sonra toprakta mâh-ı arş-ârâ, Bütün ezhâna bir kesel veriyor; Hepsi parmaklarıyla gösteriyor Bu yatan kitle-i münevvereyi, Kumlar üstünde mevc uran dereyi, Ki onun hûn-ı şu’le-perveridir; Soruyorlar: “Kimin bu iş, bu sihir? “Hahgi sehhâr-ı mu’cizin bu füsûn? Hangi Hârût olup acibe-nümûn … Tâ uzaklarda bir ses gülüyor; Bir ses, bir ses ki şimşek saçıyor, Veriyor toprağa heyecanlı bir titreyiş; Bunu dehşetle izliyor Kükreyen bir devin sessiz şamatası… … Sonra bir kötü suratlı baykuş, uğursuz Çırpınışlarla yükselip gitti…” (Hande-i Bûm, s. 299) 572 “Hande-i Bûm” şiirinde tabiat ve onun unsurlarını kendi duygularına tercüman yapan şair; bu kez ay, toprak, dalgalanan dere, şimşek, böcek, engerek, çıyan, akrep ve baykuş gibi tabiat canlılarından faydalanır. Şiire korkunç bir tahayyül ile başlayan şair, “kötü suratlı” baykuşun gidişiyle bitirir. Sessiz bir mahşer söz grubuyla şiire başlayan şair, mahşer kelimesini sessiz olarak vasıflandırmıştır. Bu vasıflandırma mahşer kavramına ters düşen bir vasıflandırmadır. Mahşer günü alameti de sayılabilecek yeryüzüne inen ay imajı, gizlendiği yerde belli olan, görülen bir şey olarak yakamozu meydana getirmektedir. Şair, şiirinde normal bir tabiat olayını ayın kendi altında kalanlara (himaye) ışık verme özelliğinden de faydalanarak otoriter bir görüntü kurgusu kurar. Herkesin sessizce ve çekingen olarak baktığı ay, göksel bir unsurken yere inmiş ve yerle yeksan olmuş bir vaziyette durmaktadır. Şairin “içselleştirilmiş bir otorite figürüne” yönelik bu yere iniş imajı, “Bir yönden otoriter figürlere isyan etme, bir yandan da onla uyum içinde olma ihtiyacı, birbirini izleyen isyan ve barışma girişimleriyle karakterize” (Cebeci, 2016:294) edilmektedir. Ay, geleneksel şiirde benzetme unsuru olarak en çok sevgiliye benzetilmektedir. Özellikle divan şiirinin imaj dünyasında ay ve güneş sevgiliyi yani padişahın mevcudiyetine denk düşmektedir. Bu klasik edebiyatın çok bilindik bir imaj çizgisidir. Sevgili olan yâr da, “semadan inen bir meh, bir nurdur.” (Baş, 1996:56). Bu da etrafına ışık olan, otoriter olan, kapsayıcı olanın yere inişidir. “Doğrudan doğruya parlak bir saltanatın yıkılışının” (Uçman, 2011: 157) anlatıldığı bu şiirde, büyü ve sihir ilmi verilen ve Kur’an’da bir ayette geçen Hârût’a da telmih yapılmıştır. “Bedri, pây-ı türaba indirmiş” olan Hârût, verilen sihir ilmini kötüye kullandığı için Bâbil’de bir kuyuya saçlarından asılarak kıyamete kadar cezalandırılmıştır. Cezanın otorite elinden verilen bir şey olması suç ve cezanın dolayısıyla devlet ve tabanında yaşayan halka uygulanan yasalar bütününü vermektedir. Ayrıca; “Hârût'un türetildiği kök olan harata" harap etti, tahrip etti" ve “Hârût, ay anlamına gelen hamka’nın, Mârût Müşteri yıldızının Arapçalaşmış hâli” (Kardaş, 2013: 33) anlamına gelir. Ayın kaybolması, baykuşun uçup gitmesi durumu gecenin tamamen bitmesi durumunu, günün doğduğunu haber verir. Şimdi kırlarda, hayatlarının besinini arayan acı ve öfkeyle beslenmiş olan engerek, çıyan, akrepler yeryüzünü arşınlamaktadır. “Baykuşlar, harabelerde yaşadığı ve sadece geceleri ortaya çıkıp bir hayalet gibi sessizce uçtuğu için halk kültürlerinde genellikle uğursuz bir kuş olarak kabul edilmiştir. “(Altan Türe, 2004); ayrıca, “baykuş figürü muhtemelen; dişiliğin, çelişki ve gizemin, ölüm ve yaşamın, karanlığın, bilgeliğin, sanatın ve bilinmeyenin” (Başkırkan, s.58) temel göstergesi de olmaktadır. Bu da şiirin imaj dünyasını uğursuz, çelişkili, gizemli ve ölümlü olana götürür. “Hande-i Bûm” şiirinden de hareketle denilebilir ki; Sosyal hayat içerisinde kendini gösteren bir “yetimlik” hali, eğitici, korumacı, yönlendirici bir baba eksikliğini hissetmek bir otorite boşluğunu da meydana getirir. Fikret’in nefreti, isyanı, başkaldırısı da baba yani padişah kavramlarının getirdiği bir baskıya olmasına rağmen şairde özellikle iktisat mevzularında yine bir korumacı babaya ihtiyaç, özlem ve sığınma isteği görülür. 573 Bu durum bize ahlak kavramının da önemini arz eder. Tevfik Fikret’in şiirlerinin temel sözcük dağarcıklarından bazıları hor görülmek, aşağılanmak vs. gibi fiiller üzerinedir. Tanzimat dönemi ile birlikte farklı bir kültür dairesi içerisine giren kültür değerleri inancın sarsılmasına sebebiyet verir. Kabullenilen değil sorgulayan bir eylem dünyası içerisinde bulunan şairler, değerler dizgesinin hiçleştirilmesinin öyküsünü anlatır. Hiçliğe duçar olmamanın temel reçetesi de babasızlık psikolojisinin getirdiği nasihat kavramı üzerinden değer taşır. Bu nasihat kavramının temel anlam dairesi Tevfik Fikret’in oğlu Haluk’a gösterdiği ilgi alaka ile de ilişkilendirilebilir; “19. Yüzyılda çok sayıda ‘oğula nasihat’ ya da ‘çocuk terbiyesi’ kitabına rastlarız.” (Parla, 2010: 29). Şiirlerinin birçoğunda aile hayatına vurgu yapan şair için halk ve saray tabakası da bütüncül anlamda değerlendirilmesi gereken bir husus olmaktadır. Haşmetli sıfatıyla korku veren ve zorunlu bir saygı duyulan otoriter imgenin anlam dairesi ikili bir görüntü arz eder. Zira; Haşmetli sıfatı, “hem korku hem huşu” (Sennett, 2017: 30) ifade eder. “Küçük Aile” şiirinde tabiat unsurları etrafında yeni doğan bir çocuğun benzeyen ve benzetilen ile verilmesi, “Üryan”, “Mükedder”, “Teessür”, Eb-i müşfik” Hiss-i übüvve” gibi kelime ve kelime grupları şairin “Küçük aile” isimli şiirinde açar sözcüklerini oluşturmaktadır; “Son gonca-i sevdâsını dökmüştü nihâlân, Son katre-i gevherle bezenmişti çemenler… Yani çocuk doğduğu gün, pembe vü üryan, Kış en acı bir fakr ile gelmişti beraber; Olmuştu küçük ailenin kalbi mükedder. … -Lakin bu teessür ne için, ey şeb-i müşfik? Yavrun sana bir hiss-i übüvvet de mi vermez?” (Küçük Aile, s. 65) Şair bu şiirde doğuran anneden (tabiattan) doğun bir meyvenin (çocuğun) babanın kucağına veriliş sahnesini bir bakıma imgeleştirir. Babanın şefkat yönüne vurguda bulunarak aynı zamanda devlet baba ile halkı arasındaki bağa da işaret etmektedir. Tabiatın bahar mevsimine ve kış mevsimine vurgu yapması çocuğun “mübeşşer” oluşuna ters bir durum ile “Teessür” ve kış ile karşılanması geldiği dünyanın acımasızlığına vurgu yapar. Bu acımasız olan dünyanın şefkat tarafını da bir “babadan” uman şair, şiirini bu noktada oluşturur. Bu durumda; “Doğa evrensel ve sınırsız güce sahip anneydi; çocuk için aynı zamanda besleyici ve yoksun bıraktırıcı annenin imgesine göre” (Mendel, 2000: 20) de değerlendirilmesi gereken doğa anlayışı Fikret için iyi/kötü anneye yaslarken, tarih anlayışı ise baba imajına yaslanmaktadır. Bu baba imajı tahripkâr bir görüntü ile birlikte korumaya çalışan bir iyilik imgesine dönüşür. Diğer bir taraftan anne/doğa; “aynı zamanda mekândan kaçıştır.” (Alkan, 2005: 67) düsturuyla romantik anlayıştan gelen bir kaçışın mekânı haline gelir. 574 2- Batık İmgeler Her imge şiirde alelade bir şekilde görülmeye bilir. Yazarın ana metne taşıdığı tasarımların fon kısmında işitilen bir koku yahut tat gizlidir. Bu nedenle bu tip imgeler; “İyice görülebilirliğin altında bir yerdedir. Duyularla kavranabilecek somut nesneyi açıkça yansıtmadan ya da ortaya çıkarmadan anıştırır.” (Wellek-Warren, 1983: 273). Şiirin genel manada imgeler yoluyla bulanıklaşması bu esnada batık imgeleri daha işlevsel kılmaktadır. Bu anıştırma dolaylı yollarla elde edilmekle birlikte; “var olmayan bir nesnenin bilince imge yoluyla sunulması” (Durand, 2017: 14) bizi imgenin gizil olan gücüne ulaştırır. Zaman ile kuşatılmış olan insanın kendisini zamandan soyutlayamaması, değişen doğanın insan ruhundaki yansıması, mekâna dönüşen veya mekânı zamanla kendine dönüştüren insan doğası, ben’in öteki ile çatışmasına neden olurken zıtlıklarla örülü karşılıklı bir ilişkinin varoluşsal anıştırmaları verilir. Fikret’in “Rübab-ı Şikeste'nin hemen her sahifesinde bu "depression" u bulmak mümkündür.” (Tanpınar, 1977: 267) ifadeleri Fikret’in ruhi durumu hakkında birtakım tetkiklere götürür. Bu ruhi durumun tezahürü olan şiirlerde, şizoid bir görüngü evreninin özne-nesne bazında ilişkisi görülür; “Şizoid durum, öncelikle dış nesne ilişkilerini ortadan kaldırmaya ve kopuk, geri çekilmiş biçimde yaşama çabasına dayanır.” (Guntrip, 2018: 13). Bu çabanın ürünü olan kaçma isteği Fikret’in şiirinin santimantal bir etkiyle de uzaklaşıp yalnızlaşmaya ve yabancılaşmaya doğru gidişinin çizgisi görülür. “Bu nefret ya da öfkeye dönüşen sevgi sorunudur.” (Guntrip, 2018: 19). Suçluluk duygusuna dönüşen bir korku titreme ve çekinme halleriyle neticelenir. “Depresif nesneyi nefret uyandıran bir yadsıyıcı, yerini iyi bir nesneye bırakması gereken yok edilmesi gereken reddedici bir nesne olarak görür.” (Guntrip, 2018: 19). Depresif konum çift değerli bir özellik taşımaktadır. Düş gücünü gerçekle olan uyuşmazlığından alır. Bu bağlamda ölen emeller şaire keder verdiğinden ötürü kedere ölü imajı vererek kefenle birlikte sunan şair, hayalin, ölen emellerin gerçeğini omzuna alarak gömmeye götürdüğü bir portre çizmiştir. Şair için “Girye-i Hüsran” şiirinde yer alan şiirinin ölmesini duyduğu hezeyanlar emelleriyle birlikte toprağa gömülüdür; “Her yanda sükût bir boğuk ses Ağlar gibi ta uzaklarda yalnız. Oldukça bu savta ruhu ma’kes Ağlar o da giryesiz, figansız; Eyler yüzü an-be-an tegayyür. Vechindeki zehr-i igbirârı Mass eyleyerek olur nümayan 575 Her şeyde alil bir teessür; Düştükçe nigâh-ı jâle-dârı Yerlerde nizâr u zerd ü üryan Bir hüsn-i melül eder tezehhür.” (Peri – i Hazân, s. 139) Kadınla özdeşleştirilen sonbahar, ihtiyarlık, bitkinlik, yaşlılık ve ölüm simgesi olarak kullanır. Şiirde yer alan “tegayyür” kelimesi, başkalaşım manasına gelmektedir.; “Başkalaşımlar, çok hızlı değişim süreçlerinin yarattığı şok dalgalarının bilinçteki izdüşümleri” (Parla, 2012: 13). Şiirin masalsı bir atmosfer içerisinde bilinçdışı ögelerle başlarken başkalaşım neticesinde bilinç durumuna geldiği görülür. Aynı zamanda; “Başkalaşım arzusu, bir nesne ya da bir bitkiye dönüşüm, kişilerin birbirlerine dönüşümü, beden ya da mekân özdeşliği, bedenin parçalanması, grotesk imge ve üslubun, fantastik anlatı biçimlerinin baskınlığıyla ortaya çıkar.” (Parla, 2012: 14). Bu başkalaşım sonbaharda ağaçların yapraklarını döküp “üryan” bir hal alması, dünyadaki her şeyin sürekli bir değişikliğine delalet eder. Zira insanın yeryüzüne düştüğü zamanki çıplaklığına da vurgu yapılır. İnsanın dünyadaki çilesi, yorgunluğu, acılığı, nefreti şair birçok şiirinde olduğu gibi burada da zehir motifi ile vermektedir; “Bunların birçoğunda tasvir ögesi olarak, bazen da şairin kendi psikolojisinin dışa vurumu olarak sık sık zehir vokabülerinin kullanıldığını” (Andı: 2003: 36) görülmektedir. Bakışa çiğ düşmesi de şiirin başkalaşıma yaptığı vurguya yardımcı olur niteliktedir. Hazan mevsimi genellikle renkleri kırçıl gösterir; “Buradaki kırçıllık aynı zamanda saçına, sakalına ak düşmüş orta yaşlı bir insanı” (Tolasa, 1973: 456) da çağrıştırmaktadır. Yani hazan mevsimi orta yaşlı, ömrünün sonuna yaklaşmış insan gibidir. Çünkü sonbaharda doğanın renkleri, yaşlanan insanın saçının, sakalının rengi gibi solmuştur. Sonbaharda ve yaşlanan insanda değişim vardır. “Giryesiz ve figansız” yüz başkalaşıma uğrayarak yüzünü toprağa dönen insanın bakışlarındaki görüntüyü verir. Yanaklara dökülen gözyaşları hazan yaprağı üstüne düşen yağmur damlalarına benzetilir. Yanak sararmış ve solgun rengiyle hazan yaprağı, göz yaşı da yağmur damlasıdır. Ayrıca yaşlı insanın yüzü ve bu yüz üzerine düşen göz yaşıdır. Şiirin “Bir hüsn-i melül eder tezehhür” mısrasında çürümeye zıt bir durum olarak bezgin güzelliğin çiçeklenmesi hususu dikkat çeker. Bu da Ovidius’un başkalaşım öykülerindeki gibi her şey değişim ve dönüşüme doğma, büyüme, çürüme, yok olma ve yeniden doğmaya yazgılıdır. Bu durum da her şeyin sürekli değişmesi ama hiçbir şey ölmemesi düsturundan hareketle açıklansa gerek; “İnsanın bireysel dünya serüveni ile özellikle de bitkilerin hayatı arasında bir benzerliğin olduğu düşüncesi” (Korkmaz, 2014: 314) nden hareketle bu şiiri batık imaj kategorisinde değerlendirebiliriz. “Gayyâ-yı Vücûd”, “İnanmak İhtiyacı”, “Kocaman Sâate”, “Yine Halûk” gibi birtakım şiirlerde de yine Fikret’in batık imajları görüntü düzeyine çıkardığını görmekteyiz. 3.Radikal-Köktenci İmgeler “Pencereden bakınca Özgürlük Heykeli’ni görüyorsun Başka bir duvardaki pencereden bir harp görüyorsun.” 576 Elaine Scarry Radikal-köktenci imgeler, benzeyen ile benzetilen unsurların ya da değerler düzleminin açıkça ya da basit bir şekilde ortaya konmasından ziyade en sonunda varılacak amaç ya da nedensellik bağıntısı, kökte görünmeyen mantıksal ilişkiler bağlamında ele alınır. Radikal köktenci imgelerde benzetilen şeyin faydacı, basit, bilgi vermeye dönük olmasından dolayı daha çok düzyazı (nesir) diline uygundur. (Wellek- Warren, 1982: 274). Şiir diliyle nesir dilinin aynı yüzeyde bir kertede buluşturan şairin şiir dünyası içerisinde kavramlara, görüntülere zıtlıklar nazarından bakması radikal- köktenci imgelere de olanak sağlar; “Anlaşılır, estetik ve çağrışımsal açıdan zengin kelimelerle oluşturulan radikal imgeler şiirsel metaforu keskin zıtlıklarla bir araya getirmesinden ötürü düşünsel çatışma durumlarını ifade etmede oldukça başarılıdır.” (Korkmaz, 2014: 318). Servet-i Fünûn şiirinin genel özellikleri, olaylara bakış açısı ve şiirlerinde meydana gelen duygu durumları dikkate alındığında çoğu kez birbiriyle çatışma halinde bulunan kişi/kavram/simge ve haliyle de imajların varlığı anlaşılır. Bu da Fikret’in şiirlerinde radikal imajların olduğunu gösterir. Dış dünya tabiat gibi nazariyelerin insan ruhunda oluşturduğu duygulanımlar insanı bir süre sonra şüphesiz düşünmeye de sevk eder. Günün temelde sabah ile akşamdan oluşması birbirine zıt olan görüntülerin de oluşmasına neden olmaktadır; “Saat altı vardı. Temmuz güneşinin öğle vaktine mahsusu olan o ateşli şu’â’î renklere bir baygınlık, şekilleri bir kuruluk getirerek menâzırı -üç dört saat evvelki terâvetine nisbetle- adeta tanınmaz bir hale sokar. Öyle mevkiler var ki sabahleyin bir cennet-âbâd-ı letâfet iken, güneş yükseldikçe âb u tâbını kaybede ede nihayet sararmış ot yığınları, kavrulmuş yaprak çıtırtıları ile duzahtan nişan eder.” (Parlatır, 1987: 228) Şeklinde belirten Fikret bu görüşlerini Ma’lûmat’ta “Hepimiz Tabi’atın Birer Acemi Şâkirdiyiz.” Başlıklı yazısında belirtir. Ekrem tabiatı ‘hâce-i bedâyi” olarak görmesi ve romantik duygulardan gelen birbirine zıt bu duygu değişimleri Fikret’in de şiirinin imaj kaynağı haline gelir. “İcat edicilik, güzelleştiricilik ve süsleyicilik” (Yetiş, 1996: 180) gibi vasıflara sahip olan hayal unsurunun düşünce unsuruyla birleşmesi, Fikret’i dağılan tabiat imajlarına “güzellik” ideali amacında terkibine zorlar. Bu durum da çeşitli duygu yoğunluklarını meydana getirir. Bu tip duygu yoğunlukları belli kişilik bozukluklarına da sebebiyet verebilir; “Duyguda, düşüncede, davranışta, tutum ve davranışta iki değerliliğin (ambivalance) etkili olması, kişilerin nesnelerin olayların, olguların çirkin-güzel, doğru-hata, iyi-kötü, olumlu-olumsuz yönleri arasında sürekli çatışma ve çelişme içinde bulunması” (Köknel, 1992: 82) Fikret’in de şiirlerde sergilemiş olduğu genel ruh halini yansıtır. Bu da şiirsel metaforların keskin zıtlıkların karşılaştırılmasıyla da oluşturulduğundan “yoğun düşünce çatışma durumlarının” (Korkmaz, 2014: 318) doğmasına neden olarak Fikret’in şiirlerini bu noktada “radikal imajlar” bağlamanda da değerlendirmemizi 577 gerektirir. Bu duyuş biçimi çatışmanın ürünü olması nedeniyle uzlaşmaz bir duygu düşünce evreni oluşturur. Servet-i Fünûn döneminin tipik özelliklerini sergileyen “Mai ve Siyah” romanının ana karakteristiğini yansıtan Süha ve Pervin şiiri, düzyazıyla şiir karışımı bir eser olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu şiirde beden-ruh, hayal-gerçek, gökyüzü-toprak, yükselmek-alçakta kalmak gibi zıtlıkların yer alması metni radikal imaja yaslanan bir görüntü evrenine götürür. “Süha’nın mavi gökyüzündeki beyaz bulutla kurduğu hayal ile siyah toprağa bağlı olan ve hayatı sevenlerin zıtlığı” (Okay, 2016: 174) eser içerisinde temel zıtlığı oluşturur. “Toprağa mensup olanların” gerçekleri ile gökyüzü merkezli bir hayale sığınışı Süha ve Pervin bedeninde verilir. Mavi, dünyanın değerlerinden uzaklaşmayı temsil eder. Rousseau’nun düşüncelerinde yer alan insan doğuştan saf ve temiz bir ruha sahiptir, onu toplum bozar anlayışı ruh ve bedenin temsili değerlerini oluşturur. Ruh saf ve temiz iken, beden günahlara gark olan ve dünyada tüm pisliğiyle kalacaktır. Tevfik Fikret’in şiir evreninde Süha ve Pervin gibi şiirlerde de görülen bir bölünmüş benlik durumu görülür; Nasıl Fikret biraz da Süha ise, Mai ve Siyah'ın kahramanı Ahmed Cemil de Süha'nın öz kardeşi, daha doğrusu bir çeşit "dublör"ü idi. Bu benzeyiş istenirse bütün hayata da teşmil edilebilir. (Tanpınar, 1977: 279). “Mehd-i Âmâlim”, “Mâzî Âtî”, “Mavi Deniz” gibi şiirlerde radikal imajlar yaratma anlamında şairin üretken bir özelliği olduğu görülür. 4. Yoğun İmgeler “ben de/ Sabahın duvarda sertleştiğini gördüm.” Thomas Hardy Tevfik Fikret, diğer Servet-i Fünûn sanatçıları gibi dış hayatı metne resimsel bir üslupla yansıtmayı başarmıştır. Fikret’in birçoğu şiirinde tablo gibi şiir yazma veya tablo altına şiir yazma becerisi göze çarpar. Hayatı idrak noktasında ve izlenimlerini kendi üsluplarına göre şiirde verme noktasında şair, şiirine resmi refakatçi yaparak yoğun imajlara (Korkmaz, 2014:320) yaslanmayı tercih etmiştir. Yani Fikret; “Görmenin insan zihnindeki derin uyarımlarını” (Korkmaz, 2014: 322) imgeler yoluyla şiirlerinde bahsetmiştir. Şair, Malumat’ın ilk nüshasında yazdığı “Güzellik” adlı makalesinde; “göz” e verdiği (Kaplan, 2017: 76) önemi belirtir ve denilebilir ki Fikret; “artık kâinatı tablolar halinde” (Kaplan, 2017: 77) gören bir şairdir. Bu noktada şairin şiirlerinin birçoğunda yoğun imgeler kullanıldığı anlaşılır; “Açık, seçik ve anlaşılır olmanın yanında küçültücü ve çizgilerle gösterici olan yoğun imgeler, bireysel ve toplumsal hafızanın tarihsel bir görüntüsü olarak karsımıza çıkar. Bu imge türünde geleneksel simge ve metaforlar yoğun bir şekilde kullanılarak yeni ve aşılmadık çağrışım değerleri oluşturur. Zira yoğun imgeler, metin içinde evrensel- geleneksel simge, fikir ve metaforların bireysel tasarımlarla yeni ve özgün anlamsal bütünlük kazanması sonucu ortaya çıkar.” (Şahin, 2015: 406). Şiirleri bireysel bir duyuş ve düşünüşün ürünü olan şairin aynı zamanda toplumsal bir hafızanın da görüntülerini resmin imkânları çerçevesinde yoğunlaştırılmış bir şekilde şiirlerinde işler. 578 Resmin amacı, görünür olanı görünmez olana, bedensel olanı tinsel olana doğru giderek aşamayı zihinsel olarak öğretmektir. İmajlar duygu değeri yaratır. Duygular da imajlar şeklinde ortaya çıkar. İmajlar yarattığı duygular yoluyla fikirlerle, anlamlarla da bağlantı kurarlar. Tevfik Fikret de yine sanata resim sanatının arkasından bakan şairlerdendir. Hatta denilebilir ki, “Onda, şiirden önce resim merakı baş göstermiştir.” (Kaplan, 2017: 63). Fikret’i esasen bir sübjektivist olarak değerlendiren Rıza Tevfik, şairi aynı zamanda natüralist, sembolist ve idealist olarak da değerlendirir. Rıza Tevfik’e göre; “Fikret’in bütün şiirlerinde her şeyden önce heyecan zirvededir; bu heyecan bazı şiirlerinde lirizmin doruğuna kadar varır. Ressam yaratılışından dolayı zihninde netleşen hayalleri şiire dönüşünce, bunlar resme benzer.” (Uçman, 2011:157). Fiziki çevrenin renk ve şekillerinden yola çıkarak sanatkâr bir ruhun verdiği imkanlarından yararlanır. Böylelikle şiiri çeşitli renk ve şekillere refakat ederek eşyanın ötesine geçer; Şairin, Aveng-i Şühûr’u, Coppe’nin “Les Mois” isimli eserinden alınmıştır. Gönderme ve anıştırma seviyesinde beliren metinler arasılıklar şairin kendine özgü imge dünyasıyla başkalaşmaktadır. Bu şiir ayların, mevsimlerin resimsel imajlarını yansıtmaktadır; “Birkaç nazîr-i tayf – cadem – zâg-ı bed nigâh Teşkil eder bu sahnede bir tûde-i siyah Bunlar kışın nümûne-i râz-ı derûnudur. …. Yine kar… Bir sükûn-ı câmidle Yine her yer melül ü mevt-âlûd; Bir donuk perde, bir nikâb-ı anûd Saklıyor çehre-i semâvâtı Beşerin çeşm-i ibtihalinden; Beşerin nazra-i münâcâtı Titriyor bir hirâs-ı bâridle O donuk perdenin zılâlinden.” (Aveng-i Şühûr, s. 399) “Aveng- i Şühûr” isimli şiirde “İmgelemdeki nesnenin yaşamsallık ve canlılıktan yoksun olduğundan yakınmak, onun bir algı nesnesi olmadığından yakınmaktır.” (Scarry, 2006: 12). Bu nedenle Fikret’in özellikle hüzün bulaşmış nesnelere koyu olan siyah rengi yüklemesi bundandır. Bu aynı zamanda siyahın renk anlamının parantez içinin hüzne melâle olan tutkusudur. İşlenmemiş bir suçun cezasına mahkûm olma psikolojisi ömür boyu insanın çilesi haline gelir. Tabiat olaylarının düzenleyicisi konumunda olan Tanrı inancının suç ve ceza kavramlarının getirdiği itaat ve isyan arasında bir yerde kalan şair, şiirin bu tonunda yine cezanın rengini kullanır. Şefkati baharda bırakan şair Tanrı’ya atfettiği “baba” kavramının bu kez kahır sıfatını hisseder. 579 “Herhangi bir hayal edilmiş imge, Satre’nin söz ettiği solgunluk ve şeffaflık niteliklerine sahiptir.” (Scarry, 2006: 30). Karın yağmadan hemen önceki görünüşünü çizen şair, “çehre-i semâvâtı” azametli ve korkunç olarak hayal eder. Zihinlerde canlanan her bir resim şairi, başka imgelere götürür. Görsellik üzerinde oluşun bu katı duruşu saklayan perde arkasında duran azametli duruşa göre daha şeffaf durduğundan arkasında duranı daha bir azametli kılar. Bu da bilinenle bilinmeyen arasında kalan insanın korku dolu yakaran bakışlarına sebep olur. Kışın karga ile ilişkilendirmesi de özellikle yoksul olanlar için ve “baba şefkatinden” mahrum olanlar için bir uğursuzluk simgesidir. Karga’nın olumsuz özelliği Fikret’in imaj dünyasında yer alan cezalandırma – bağışlanma gibi özelliklere denk düşen bir değer taşır. Karga Apollon’un cezalandırdığı bir hayvan olması nedeniyle cezalandırılanlar grubunu temsil eder. Bu nedenledir ki uğursuzluk sembolü olur. Resimlerde çizgilerin yerine nesneleri birbirinden ayıran gene renklerin birbiriyle karışarak yarattıkları ayrımlar, gölgelerdir. Bu resimlerde çizgi gibi gözüken de renklerin iç içe geçmesiyle ortaya çıkar. “Renkler birbirine dönüştükçe ve karıştıkça nesneler arası ayrımlar da belirginleşir.” (Taburoğlu, 2016:45) bu ayrım noktaları Fikret’in şiirini bize yoğun bir şekilde vermektedir. Ölüm hakikatinin her saniye kendisini hatırlattığı bir dünyada, insanın da ölümle zulmete, sükûnete, toprağa, kurtlara, karanlık bir istirahate, hudutsuz bir pus içerisinde meçhul esrara ya da hiçliğe karışması fikrinin reddi de bu bağlamda vücut ile beraber ruhun da mahvolduğunu sanan, kadere inanmayan, ruhları karışmış, altüst olmuş bahtsızların inkâr, şüphe ve körlüğünün reddi biçimini alır. (Kerman, 1978: 181). Bu ölünün diri kalma umudunu taşıyan mumya halidir. Bu noktada denilebilir ki “Fikret'in imajlarında bu küçük mumyaları hatırlatan bir taraf vardır.” (Tanpınar, 1977: 307) “Gurûb edib de bir veremli tâze gibi Çökünce mağribe reng-i memat olan zulmet, “Çıkar yakınındaki bir külbeden cenâze gibi Perîde reng-i tahassür, melül, bî-tâkat; -Bakılsa hüsnüne subh-ı şebâbdan terdir, Bakılsa veçhine hem-reng-i şâm-ı esmerdir;- Kılar ümîdi kadar ince bir yolu ta’kîb, Tarîk-i ömrü gibi müntehi o yol ademe; Alîl bir çamın altında bir mezâr-ı garîb, Ki müntehâ-yı azîmet o şeb-rev-i eleme, Mezâr-ı yâr, bu bir kabza hâk-i muğberdir; Hazân-resîde çemen sanki sütre-i zerdir 580 Mezâr-ı yâre bu bir kabza hâk-i muhtereme…” (Hayâl-i Zâir, s. 586) Gençliğinde verem hastalığı geçiren şairin, şiirde “veremli, reng-i memat, cenaze, reng-i tahassür, tarik-i ömür, alil, mezâr-ı yâr” söz varlıkları bize dünyaya ziyarete gelmiş birinin ömür yolunu, ömrün sonunda gelinen ölüm ve ölüme dair olan cenaze, hastalık, toprak gibi kavramların çağrışım değerlerini imlemektedir; “Mekânın ya da zamanın, nesnenin ya da benin bütünlüğü için, parçaları sebep ve sonuç, amaç ve vasıta kıstaslarıyla diğerine bağlanan olay kesitlerinden oluşan dizilerin birleştirilmesi ya da bir şeyin bütünlük kazanması için onun unsurlarının ilişkilendirilerek birleştirilmesi” (Cassirer, 2015: 59). demek olan çağrışım yoluyla resimsel ögeleri de kullanarak ölümü, hayatın kendisini imajlar yoluyla anlatır. Sabah ve akşam zamanlarının insan yaşamı ile arasında yapılan anıştırmalar, bireyin algısında işlenen zamanın izlenimlerini verir. Güneşin veremli bir genç kıza benzetilmesi durumu güneşin batma yönünden kızın da verem hastalığına yakalanma sonucu ölmesi yönünden ölmüş olana ve gömülmüş olana yapılan bir anıştırmadır. Şiirde yer alan “batmak ve çökmek” fiillerinin şairin insanın ölümüyle karanlığın çökmesi, güneşin batması ve yere dökülmüş yaprakların hallerinden aldığı intibaı orijinal bir imaj şekline dönüştürür. İnsan ömrünün sabah ve akşam zamanları arasında sınırlandırılması şairin şiirde sabaha doğumu, gençliği; akşama da ölümü ve yaşlılık durumunu atfeder. Güzel olan gençlik sabahı ile esmer gecenin tek bir yüzde vücut bulması insanın hem doğumlu hem de ölümlü olan özelliğini vurguluma amacı taşır. Ömür yolunun dikenli bir yol olması şair için insanoğluna biçilmiş güçlükleri, sıkıntıları verir. Ömür yolu aynı zamanda yârin mezarına giden mezarlık yoluna da denk düşer. Burada şairin diğer şiirlerinde olduğu gibi gerçek görüntülerden edinilen hayali görüntüleri okuyucuyu vermektedir. Güz mevsimine de temas edilmesi altın renkleriyle sararan ve düşün yaprakları anıştırmaktadır. Hayata gelen insanın bir ziyaretçi gibi bir süre durup sonra ölüme gitmesinden faydalanarak, bir mezarlık ziyaretine giden sevgilinin arasında kurulan bağla şair, her iki anlama da gelebilecek bir durumu görüntü seviyesinde verir. Zira varlık varoluşsal bir yolculuk içindedir ve kaçınılmaz bir sona, yok oluşa doğru giderek seven ve sevilenin kader birlikteliğini gözler önüne serer. 581 Şairin, yoğun imajlar yaratma noktasında özellikle “Sis”, “Nef”i” şiiri gibi çeşitli şairlerin portrelerini aktardığı şiirler, “Resim Yaparken”, “Sabah Olursa” şiirlerde başarılı olduğu görülür. 5. Süsleyici, Coşkun, Bayat İmgeler Divan şiiri, genel bir yargının aksine kendi yüzyılları içerisinde basmakalıp bir halde kalmayıp, sürekli bir değişim içerisinde çizgisi izler; “Şiirin değişmesi için şairin, şairin değişmesi içinse sosyal bir hareketliliğin olması gerekir.” (Özgül, 2018: 138- 139). Bu noktada değişen dönüşen şiir-şair-sosyal hareketlilik üçlüsü birtakım farklılıklar arz eder. Bu değişim ve dönüşüm eskinin reddi yeninin kabulü şeklinde olmayıp, eskiyi de hep bünyesinde taşıyan bir durum özelliği taşır. Bu noktada “klasik” olan yeni olana sürekli bir direnme gösterir. Hâmîlik geleneğinin getirdiği caize ile saray-şiir ilişkisinin varlığı kanonlaşmış bir edebiyatın varlığını gösterse de kimi zamanlarda bu durumun aksi de görülür. Eski şiirin biçimsel özellikleri, muhteva yapısı ve imaj dünyası Servet-i Fünûn döneminde devam eder. Tevfik Fikret’in de özellikle Batı kaynaklı şiir eksenine yer alması eski şiirin birtakım özelliklerini terk ettiği söylenemez. Şairin özellikle de ilk dönem şiirlerinde kullanılan ve eski şiirin rüzgârıyla oluşturulmuş eğretilemeler bütününü anlamsal bir derinliği olmayan imgeler seviyesinde kalır; “Estetik açıdan fazla bir değeri olmayan benzeyen ile benzetilen arasında bire bir ve basit olarak nicelik benzeşmesi kuran bir yapı arz eder.” (Korkmaz, 2002: 298). Birtakım bağdaştırmalar ne kadar yeni de olsa aradaki bağlayıcılar arasındaki bağın zayıf bir anlam katında olması bu imge türünü yüzeysel planda bırakır; “Duyu organlarının algısal anlamda mana bütünlüğü ve derinliğini zorlayan süsleyici imgeler, şiirde simgesel bir dilin kullanımını gerekli kılar.” (Şahin, 2015: 408). Bu simgesel dil de genelde Klasik şiirin imkânları çerçevesinde meydana gelir; “Onun safâ-yi visaliyle şa’ir olmuşken, Nasıl fiâkını tasvire iktidârım olur? Şu âteşîn katarât-ı dümû’ hepsinden Fasîh terceme-i hüzn ü inkisârım olur. Evet bu şi’r-i ter ol meh-likâya âiddir; 582 Hayır, bu zulmetin ol meh-likâya nisbeti yok.” (Subh-ı Baharân, s.536) “Subh-ı Baharân” isimli şiirde, şiirin ismi klasik şiirin imaj dünyasının getirdiği bir terkiple kurulduğu görülür. Klasik şiirin çok bilinen “firak” imajından elde edilen görüntüyle oluşturulan şiirde, kavuşmak bir safa, ayrılık da bir “âteşîn katarât-ı dümû’” şeklinde belirir. Taze şiir bağdaştırması da yine klasik şiir şairlerinin çokça kullandığı bir terkiptir. Özellikle her şair, kendi şiirinin yeni, orijinal şiir olduğu savını belirtmek için kullanılır. Meh-likâ olan ay yüzlü sevgilinin hançeri, ayın hilal olma özelliğinden de şairin bağrını ayrılık ateşiyle delen ve yakan bir özellik gösterir. Zulmet yani karanlık kelimesiyle de meh-likâ göstereninin bir arada olması sevgiliyi aydınlatıcı özelliğiyle gözler önüne serer. Fikret, sevgiliye aydınlık olana yakıştırır. Aynı zamanda ışık ardında bulunan zulmetin asli olan olduğunu da belirtir. Kavuşmak aydınlığa, ayrılık da karanlık olana denk düşer; “Fikret, aşk söz konusu olduğunda karanlığı daha çok sevgilinin yokluğunu” (Şahin, 2002: 89) anlatmak için kullanır. Zulmeti diğer birçok şiirinde de olumsuz manada kullanan şair, tüm olumsuz kavramları zulmet olarak sembolleştirir. SONUÇ Servet-i Fünûn döneminin müstesna şairi olan Tevfik Fikret; siyasi, sosyal ve edebi alanlarda meydana gelen değişimin kavşak noktasında durarak bu değişime tanıklık etmiş bir sanatçıdır. Devrin birçok şairi gibi Fikret de sadece bireysel temaları ön planda tutmamış aynı zamanda toplumsal olana da yönelmiştir. Şair bu noktada şiirlerinde hem bireysel bir duyuş düşünüş geliştirir, hem de şiirlerinde toplumsala açılan bir çizgide durur. Tevfik Fikret, edebî zevkinin oluşmasında kendisinden önce gelen geleneğin ve yenileşme döneminde Muallim Naci, Abdülhak Hamid ile Recaizade Mahmut Ekrem’den etkilenir. Batı şairlerden özellikle, François Coppéé, Charles Baudelaire, Alfred de Musset, Victor Hugo, S. Prudhomme, Leconte de Lisle, Edgar Allan Poe gibi sanatçılardan etkilenir. Fransız edebiyat akımının -Romantizm, Parnasizm, Realizm ve Sembolizm- gibi akımlar çerçevesinde şiirini yoğurur özellikle resim-şiir anlayışının önemli temsilcisi olur. 583 Tevfik Fikret’in şiirlerinin temel hususunun tabiata dayandığını, tabiat ve tabiata dair olan görüntüler içerisinde duygusal bir bağ kurar. Tevfik Fikret; his, düşünce, hayal gibi unsurları şiirlerine malzeme yapar. Fikret; şiir yazma serüvenini, çeşitli şairlerin onların üslubuna uygun portrelerinin şiirleşmiş hallerini, aile ve yuvaya dair olan kavramların işlendiği, varlık-ölüm diyalektiğinin irdelendiği derin bir imgesel evren oluşturur. Seminerde yer alan imge tasnifine göre şairin şiirlerinde yayılgan-gelegen, batık, radikal, yoğun ve süsleyici/bayat imgelerin hepsinin var olduğu görülür. Şair, şiirlerde kendi sanatçı kimliğinden yola çıkarak klasik şiire nazaran dilin imkânlarını zorlayan bir tutumla insan zihninde zengin bir anlam derinliğine varması noktasında yayılgan imge çeşidine temas ederken, özellikle felsefeye ve çeşitli çatışmalı ruh hallerine yaslanan şiir görüntüsüyle de batık ve radikal imge çeşidine, resmin imkânlarını kullanarak yoğun imgeye ve son olarak klasik şiirin görüntü düzeylerinden faydalanarak süsleyici/bayat imge çeşidine şiirlerinde yer verir. Bu durum da şairin somut dünyaya ait durum nesne ve varlıkları soyut evren süzgecinden geçirir. Hayal hakikat, güzellik, tabiat, yoksulluk gibi durumlarda yayılgan imajlara yer veren şairin, özellikle isyan ve kabullenişleri noktasında yaşadığı karamsarlık ve çelişkiler şairi felsefe ve mitolojiyle birlikte batık ve radikal imajlar noktasında değerlendirmeyi gerekli kılar. Resmin ve renk dilinin tabiatta insanın ruh dünyasında karşılık bulması durumu da şairin şiirlerinde yoğun imajları oluşturur. Sonuç olarak yenileşme dönemi Türk edebiyatı içerisinde önemli bir yer edinen Fikret, dilin verdiği olanakları çok iyi ve verimli bir şekilde kullanarak dönemi içerisinde farklı olmayı becerebilmiş bir şairdir. Yeni imajlar, alışılmamış bağdaştırmalar, felsefi olarak yeni sorgulama biçimlerini geleneksel şiir kalıplarına da yer vererek şiirlerinde kullanır. KAYNAKÇA Akay, Hasan (2015), Tevfik Fikret, Şule Yay., İstanbul. Aksan, Doğan (2016), Şiir Dili ve Türk Şiir Dili, Bilgi Yay., Ankara. Aktan Küçük, Deniz (2014), “Human Voıce Echoıng In The Sılence Of God:Worldlıness And Death In Tevfik Fikret’s Poetry”, Boğaziçi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Doktora Tezi), İstanbul. 584 Alkan, Erdoğan (2005), Şiir Sanatı, İnkılâp Yay., İstanbul. Andı, Fatih (2003), “Tevfik Fikret’in Şiirlerinde Olumsuz Bir Psikolojinin Yansıması Olarak Zehir Motifi”, İ.Ü. Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, İstanbul, s. 29-42. Baş, Selma (1997), “Cenab Şahabeddin ve Tevfik Fikret’in Şiirlerinde Tabiat Unsurları”, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Yüksek Lisans Tezi), Van. Başkırkan Hasan, “Geçmişten Günümüze Seramik Sanatında Baykuş Figürü”, Sanat ve Tasarım Dergisi, Anadolu Üniversitesi Yay., Eskişehir. Bülbül, Melik (2007), Karl Henckell’in “Berlıner Abendbıld” ve Tevfik Fikret’in “Sis” Adlı Şiirlerinde İmgelerle Büyük Şehir Sorunsalı, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 10, S. 2, s. 239-252, Erzurum. Cassirer, Ernst (2015), Sembolik Formlar Felsefesi I, Hece Yay., Ankara. Cebeci, Oğuz (2016), Komik Edebi Türler Parodi, Satir ve İroni, İthaki Yay., İstanbul. Can, Adem (2015),”Şiir Üzerinde Yapılan Çalışmalarda İmge Terimi”, Yeni Türk Edebiyatı, S. 12, s. 29-59, Eylül. Ekrem, Recaizade Mahmut (1299), Tâlim-i Edebiyat, Mihrân Matbaası, İstanbul. Elaine, Scarry (2006), Kitapla Hayal Etmek, Metis Yay., İstanbul. Fikret, Tevfik (1987), Dil ve Edebiyat Yazıları, Haz. İsmail Parlatır, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara. Fikret, Tevfik (2017), Rübâb-ı Şikeste, Akçağ Yay., Ankara. Guntrip, Harry (2018), Şizoid Görüngü Nesne İlişkileri ve Kendilik (Çev. İpek Babacan), Metis Yay., İstanbul. Gündoğan, Ali Osman (2018), Albert Camus ve Başkaldırı Felsefesi, Öteki Yay., İstanbul. Kaplan, Mehmet (2017), Tevfik Fikret Devir-Şahsiyet-Eser, Dergâh Yay., İstanbul. Karataş, Turan (2007), Ansiklopedik Edebiyat Terimleri Sözlüğü, Akçağ Yay., Ankara. Kardaş, Sedat (2013), “Divan Şiirinde Sihir ve Büyünün Kaynağı: Hârût ve Mârût”, A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi [TAED], Erzurum, s. 29-46. Kerman, Zeynep (1978), 1862-1910 Yılları Arasında Victor Hugo’dan Türkçeye Yapılan Tercümeler Üzerinde Bir Araştırma, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay., İstanbul. 585 Korkmaz, Ramazan (2014), İkaros’un Yeni Yüzü Cahit Sıtkı Tarancı, Akçağ Yay., Ankara. Köknel, Özcan (1992), Korkular, Takıntılar, Saplantılar, Altın Kitaplar, İstanbul. Mendel, Gerard (2000), Babaya İsyan, (Çev. Hüseyin Portakal), Cem Yay., İstanbul. Mete Yuva, Gül (2011), Modern Türk Edebiyatının Fransız Kaynakları, YKY Yay., İstanbul. Narlı, Mehmet (2014), Şiir ve Mekân, Akçağ Yay., Ankara. Okay, Orhan (2016), Edebiyat ve Edebi Eser Üzerine, Dergâh Yay., İstanbul. Özgül, M. Kayahan (2018), Divan Yolundan Pera’ya Selametle, Yapı Kredi Yay., İstanbul. Parla, Jale (2012), Türk Romanında Yazar ve Başkalaşım, İletişim Yay., İstanbul. Parlatır, İsmail (1995), Recaî-Zade Mahmut Ekrem Hayatı-Sanatı-Eserleri, Atatürk Kültür Merkezi Yay., Ankara. Parlatır, İsmail (2004), Tevfik Fikret, Akçağ Yay., Ankara. Sennett, Richard (2017), Otorite, (Çev. Kamil Durand), Ayrıntı Yay., İstanbul. Şahin, Seval (2002), “Tevfik Fikret’in Şiirlerinde Renk Belirten Kelimelerin Kullanılması Üzerinde İnceleme ve Değerlendirme”, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Yüksek Lisans Tezi), İstanbul. Şahin, Veysel (2015), “Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Şiirlerinde İmge”, 7. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu, 16-18 Ekim/Elâzığ, s. 397-410. Tanpınar, Ahmet Hamdi (1977), Edebiyat Üzerine Makaleler, Dergâh Yay., İstanbul. Tanpınar, Ahmet Hamdi (2009), XIX. Asır Türk Edebiyatı Tarihi, Yapı Kredi Yay., İstanbul. Teber, Serol (2002), Aşiyandaki Kâhin, Okuyan Us Yay. İstanbul. Tolasa, Harun (1973), Ahmet Paşa'nın Şiir Dünyası, Sevinç Matbaası, Ankara. Türe, Altan (2004), Takılar ve Süs Eşyalarında Sembollerin Dili, Goldaş Yay., İstanbul Uçman, Abdullah (2011), Rıza Tevfik’in Sanat ve Düşünce Dünyası, Dergâh Yay., İstanbul. Wellek-Warren, R. A. (1982), Yazın Kuramı (Çev. Yurdanur Salman – Suat Karantay), Altın Kitaplar Yay., İstanbul. 586 Yetiş, Kazım (1996), Talîm-i Edebiyat’ın Retorik ve Edebiyat Nazariyâtı Sâhasında Getirdiği Yenilikler, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yay., Ankara. Yücebaş, Hilmi (1959), Bütün Cepheleriyle Tevfik Fikret, Dizerkonca Mat., İstanbul. 587 Ubikibu Yakup YAŞAR1 Abstract Ubik is a well-structured Science Fiction novel in which Philip K. Dick focuses on three significant points we wonder, we desire and we wish to get under our control, in our life. These are foreseeing the future, going back to the past so as to change what we think is vital to be changed, and reading what people keep in their mind. The novel takes place in the North American Confederation in 1992 in which technology has progressed to the highest extent leading the people going to the Moon and where psi phenomena are admitted as quite real. In this study it is planned to analyze the novel Ubik and the mysterious Ubik mentioned in it by taking the articles “Postmodernism and science fiction” by Andrew M. Butler and “Utopias and anti-utopias” by Edward James as a basis. The reasons why the novel is written within the scope of the postmodern ideology and entitled as Ubik are focused on as well. Finally whether the novel is about the world of utopia or dystopia is discussed and the deductions are made thereanent. Key Words: Science Fiction, Ubik, Postmodernism, Utopia, Dystopia. Joe Chip is the protagonist working as a technician for Glen Runciter’s “prudence organization.” From the beginning to the end of the novel we witness the strange even grotesque events with the help of what Joe experiences. We not only witness occurrences but also find ourselves in a perplexing enigma caused by the advertisements written in the first part of each chapter. Those advertisements are about anything we need every where in our daily life and the products are different but the label of them which is called Ubik is the same. When we read them at first we think each advertisement is related to the chapter it belongs to. However, later on, we realize they are completely distinctive, they are just simply about the products we consume every day. The only interesting point is that all of the products such as beer, coffee, salad dressing, blade, household surfaces, creamy, hair conditioners, deodorant spray and so on are obviously detersive and do not have any connection except for their common label Ubik. 1 Dr. Öğr. Üyesi, Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi (Karaman) Edebiyat Fakültesi İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü, E-mail:

[email protected]

588 This strange point prompts us to ask “what is Ubik? And Why is it used everywhere?” and we begin to wonder the exact solution of this confusing secret code. However, when we approach to the end of the novel it gets more complicated instead of getting clarified; “I am Ubik. Before the universe was I am, I made the suns, I made the worlds. I created the lives and the places they inhabit; I move them here. I put them there. They go as I say they do as I tell them. I am the word and my name is never spoken, the name which no one knows. I am called Ubik but that is not my name. I am. I shall always be” (223). Here Ubik describes itself with its characteristics it emphasizes in each sentence it utters. We think whether it is God as it claims it did, is doing, and will do what only God can do. Then we change our mind, because it confesses it is unknown. At last we say “Yes, now we understand everything clearly, yet there is only one thing we are curious about; what is Ubik?”. Ubik is an enormous Nothing, including everything, and it can only maintain its sovereignty in the world of dystopia. What is more, the term Ubik comes from the Latin word ubique which means “everywhere”. The answer of the question “Why is it used everywhere?” is obviously hidden in the question itself, you see Ubik is everywhere; its being the name of the book is the most evident proof for this. The world in Ubik is fairly an obvious example of dystopia, although it might be compared to utopia. The former outweighs the latter when we estimate the novel in detail. “Most utopias eliminated money and private property, thus at one stroke removing greed, theft, jealousy, and most causes of civil strife. Reason and good will would be sufficient to provide peace and harmony within the community.” (James 220). In his book Philip K. Dick has created a world which is called dystopia, just the opposite of the one described above. 589 In this mechanic life virtually everything is based on money; nothing can be done without paying. For example, when Jo goes to open the apt door, even the door refuses to open. It says “Five cents, please”. He says “I will, pay you tomorrow” but it rejects (28). Money’s being unavoidable in Ubikal world causes the other things forbidden or prevented in utopia such as the ones pointed out in the quotation taken from Edward James article “Utopias and anti-utopias” to spread everywhere as if they are/were viruses so-called Ubik. Turning to the three crucial points mentioned previously, in this dystopian place there are three sorts of half-lifer as the telepaths, precogs and anti-precog. The telepaths can read mind, therefore they can be aware of what people are planning to do or what they are thinking about anyone. They are quite essential for the targets of Runciter Associates about the real life-Indeed during reading the novel we find ourselves in perplexity between real and unreal. Especially after the bomb blast occurred in Luna we get in dilemma to consider either Glen Runciter has or the half lifers have died in the explosion. This confusion puts us in a puzzle constructed on the contradiction between reality and false reality. This reminds us Plato’s idea of forms, with which he asserts the world we have been living in is not real, it is the reflection of the ideal world- which is apart from the one incorporating coin-operated machines. Moreover precogs are able to see what will happen in the future, yet they are incapable of changing the fortune which has already been pre–determined by something or someone; no matter what it is, it still exists and it will. It is Ubik. The reality shifts when the half lifers find themselves in a world representing the United States in 1939. They inform the people about the World War II and the fore coming results of it, as they have come from the world of 1992 which involves the countries and communities 590 influenced by the war and the post war period. The group just tell the people what will be waiting for them or it is more comprehensible to say those humanoids are sent there so as to re-experience what they have lived/done already. The only difference from their previous life is that now they are aware of the duration from the beginning to the end. What is more, for the third type the anti-precog, this half-lifer is the only one who has the ability to change the past. It is Pat Conley a female life form, she is the most significant and effective inertial of all the members of the group. She might be thought to go into the past so that she will change what she wishes, yet she refutes the prejudice by saying” I can change the past but I don’t go into the past, I don’t time- travel… I think about it” (33). When Joe says to Glen Runciter Pat is dangerous he is right because later on Pat changes a few things in Joe’s memory and that prompts him to end up in perplexity. He even cannot remember what kind of talent Pat has. Thanks to her hazardous ability Pat becomes one of the suspicions blamed for the blast occurred in Luna and for the unfortunate incidents following; “‘Someone’ Mis Spanich said ‘just now moved us, all of us into another world. We inhabited it, lived in it, as citizens of it, and then a vast, all-encompassing spiritual agency restored us to this, our rightful universe.’ ‘That would be Pat’ Joe Chip said. Pat Conley. ‘Who just joined the firm today’ ” (62). In addition, the half-lifers are evidence for us to accept the world in the novel as a dystopia. Another prominent factor clarifying Ubik’s being dystopia is the advertisements shown when each chapter begins, although they are almost not relevant. This is a strategy used by Philip K. Dick to criticize and satirize the consumer culture which is prevalent in the world of 20th century. During this century countries experienced two important wars- World War I and II- that have influenced the world in 591 quite crucial ways. For example, the countries such as America, England, Italy, and France began to spread their dominance over the countries weak to defend themselves. This has caused the movements such as globalization, nationalism, industrialization, capitalism and modernism/post-modernism to come on the stage. In fact they have political and economic effects on countries. Hence, consumer society has been created with the impression of those movements, this type of community is called as the one constructed on popular culture. In this society people generally spend -or waste- their money on anything demonstrated and even exaggerated with untrue declarations in advertisements and commercials. When they see a cream, deodorant, perfume, blade, any type of clothes, shampoo and so on are overestimated by the firms whose label the products belong to they decide to buy them no matter whether they are needed or not. It is quite obvious how people are directed to do what they are told. In this book, Philip K. Dick criticizes the consumer culture with different kinds of advertisements having the same impressive potency which he metaphorically and mysteriously calls Ubik; Friends, this is clean-up time and we’re discounting all our silent, electric Ubiks by this much money. Yes, we’re throwing away the bluebook. And remember: every Ubik on our lot has been used only as directed (7). My hair is so dry, so unmanageable. What’s a girl o do? Simply rub in creamy Ubik hair conditioner. In just five days you’ll discover new body in your hair new glossiness. And Ubik hairspray, used as directed, is absolutely safe (118). These are just two examples of the seventeen ones presented in the novel. We clearly see how we as the victims of postmodernism are dominated and are unconsciously compelled to follow the way we are directed. Indeed I have never met a girl who does not buy that hairspray demonstrated in the second advertisement when she sees it. I absolutely claim almost all the girls and women are easily kept under control by Ubik, 592 they behave as if they were pre-programmed like the half-lifers in the novel. Additionally, the reason why we consume too much -we have not realized yet- and no one runs down their products but praise is clearly due to the fact that “can seem just like self-indulgence which does not necessarily stop it from being postmodern” (Butler 138). Furthermore, until 20th century sf writers would try to create a utopic world in their novels, yet during this period mainly because of the reasons I have mentioned above such utopian visions were attacked from two directions; by those who argue that in reality many such utopias would turn out to be ‘dystopias’, that is oppressive societies, either because of the tyranny of the ‘perfect’ system over the will of the individual, or because of the difficulty of stopping individuals or elites from imposing authority over the majority, or, indeed, over minorities (James 220). Taking everything into account, Philip K. Dick, one of the postmodernist sf writers, exposes clearly an example of a dystopia identified by Edward James in his article “Utopias and anti-utopias” and of a society influenced by postmodernism emphasized by Andrew M. Butler in “Postmodernism and science fiction”. Ubik is the organizer, controller and director of this contemporary world. The expression ‘the end of the beginning is the beginning of the end’ I identify with dystopia demonstrated in postmodern sf novels is definitely appropriate for Ubik as well, since Ubik is something like that. It is the beginning of the world, it is the end of the world, it is everything experienced in between the beginning and the end. The telepaths, the precogs and the anti-precog described previously are the elements completing Ubik. Precogs have the ability to see the future they in a way travel from the beginning to the end, the anti-precog is able to go back through (by thinking) the past, namely she travels from the end to the beginning so as to change the event causing the current end which is not satisfied, and the telepaths are responsible for the 593 everything occurring in between them. These are all organized by a skeptical power calling itself Ubik. As it says it was existing before the world was created, it still exists and it will do so even when the world comes to an end. As a result it is fairly quite better to call this enigmatic thing with a double-faced name which does not change when we pronounce it both from left to right and from right to left; that is Ubikibu. The reason why I have done so is because I have planned to apply the prominent German philosopher Kant’s ‘Dialectic Method’ in which I have tried to analyze the idea of Ubik as a thesis with another confusing idea I name Ubikibu as an anti-thesis in order to reach a synthesis. Now, the puzzle in Ubik is solved more or less, but what is Ubikibu? Works Cited Butler, Andrew M, “Postmodernism and science fiction”. The Cambridge Companion to Science Fiction: Eds. Edward James, Farah Mendlesohn. New York: Cambridge University Press, 2003. 137-148 James, Edward, “Utopias and anti-utopias”. The Cambridge Companion to Science Fiction: Eds. Edward James, Farah Mendlesohn. New York: Cambridge University Press, 2003. 219-229 Dick, Philip K, Ubik. London: Harper Collins Publishers, 1973. 594 Ideological Science Fiction Yakup YAŞAR1 Abstract Science Fiction as a genre has strict relation with technology, as the technology is being in progress Science Fiction is going forward in accordance. It is fairly obvious Science Fiction has been contributing to the progress of the technology with its logical creative imagination. In addition to its relationship with science, Science Fiction focuses on the remarkable issues in the field of social studies such as feminism, racism and Marxism. In this study the issues mentioned are discussed within the context of the Science Fiction Movies Childhood’s End, War of the Worlds, Star Trek and the Island. How feminism, racism and Marxism are represented and criticized in the movies is scrutinized too. The determinations and commends are made about it. Furthermore, with the help the examples and examinations the reason why Science Fiction is called ideological is explicated. Furthermore, in the study the imagination which is quite vital for the Science Fiction Works is familiarized with the imaginations of children. Finally, the question whether the Adult’s or the Children’s imaginary world is better is discussed and some inferences are made. Key Words: Science Fiction, Ideology, Feminism, Racism, Marxisim In the seventeenth century writers got interested in a new type of fiction based on issues incorporating discoveries and technologies. In its first years this new fictional approach was just made up of “utopian fantasy, whose usual narrative for was the imaginary voyage” (Stableford 15). However, since then it has been consistently improving and broadening; therefore it has passed onto higher stage and has been named as a genre called science fiction. This genre has strict relation with technology, as the technology is being in progress sf is going forward in accordance. It is fairly obvious sf has been contributing to the progress of the technology with its logical creative imagination. Moreover, in my opinion, science fiction is a world created by childish imagination and emotions. For, the children’s innocent mind is not filled with current realities, everything that seems to us nonsense or surreal can be logical and real according to them. Therefore when they watch sf movies or cartoons they make friends with the characters so that in case of having problems they close their eyes and try to call their friends to rescue them from the troubles. To support, in Childhood’s End, after two children are taken into Karellen’s ship, he appears before them. They sit on his 1 Dr. Öğret. Üyesi, Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi (Karaman), Edebiyat Fakültesi, İngiliz Dili ve Edebiyatı bölümü, E-mail:

[email protected]

595 arms and play with his wings as if they saw such kind of creature in their normal life. However since sf became genre the writers have begun to focus on it with a literary approach and have structured their sf works according to their ideologies, such as Marxism, opposing religion, racism, men repression on women, feminism, queering sf and so on, into sf works. Indeed this has broken down the purity of sf and destroyed the childish perfection of it. The innocent sf heroes or heroines have been designed as creatures which strive to gain the power so as to become the one at the toppest stage getting worshipped by others; “I am the beginning I am the Borg.” (In the movie Star Trek, the Godlike female character Borg utters this to point out she is the state of perfection.) Borg’s being female demonstrates us the movie is constructed on feminist ideology as well. Due to the women inferiority in the world the women have got inner conflicts and complexity; they are seen as “the others” to men. “Feminist theory contests the hegemonic representations of a patriarchal culture that does not recognize its others” (Hollinger 129). In the movie Borg says “I bring order to chaos” so as to lay stress on that women can be superior to men even as perfect as God. What is more, we cannot claim feminist sf is simply about women. “It is sf written in the interests of women.” (128) It questions the difference between being a woman and behaving as a woman. However the way the feminist writers and scenarists follow in their works is rather contradictory. For example, in lots of sf movies we see female characters behaving as if they were men, they fight, destroy, and kill so as to gain the victory. They endeavor to prove they are not inferior but superior to men by using the characteristics of men, and then this prompts them to lose their femininity and become man-like creatures. They are unaware of that “Traditionally, sf has been considered a predominantly masculine field which through its focus on science and technology, naturally excludes women and by implication, consideration of gender” (Merrick 241). In addition, feminist approach has created a field for homosexuals, bisexuals, lesbians to fight against the injustices repressed on them; therefore “queer theory” comes on the stage. The supporters of queer theory assert “Sf is a literature of ideas. Indeed, for many people it is the ideational content of sf that is its primary characteristic. Sexuality is also an idea. In this sense, one might well expect to find an intrinsic compatibility between sf as a genre and the exploration of human sexuality” 596 (Pearson 149). This implies that sf must not be structured only on masculine-centered ideology, but also on “other” sexualities. This theory emphasizes both males and females have similarities, thanks to that, the other sexualities mentioned above are also fairly significant for sf works which have to be constructed on those human beings too. For, ideas are essential for sf they also have estimable ideas like males and females have. On the other hand, it is not wholly true to restrict ‘queering sf’ with the sexual discrimination; “The real aim of queer theory is to make possible a future in which society is radically restructured in order to invalidate fixed identities and deconstruct the Cartesian binarisms which automatically value white over black, male over female and straight over gay”(157). Racism is the other ideological issue which is generally about the story of the blacks’ being ‘the other’ to the whites. In fact, the sf writers do not use the injustice repression of the whites over the blacks similarly to the writers interested in the literary genres different from sf. They focus on this problem by creating a world in which the creatures from another planet come onto the Earth to fight with the human-beings so as to exploit them. For example, in the movie War of the Worlds, there are dangerous giant machines including aliens which absorb the man and suck their blood in order to gain energy necessary for exploiting the Earth as a whole. Symbolically, here the human beings can be called as blacks and the foreigners from out of the Earth as whites if we want to make a relationship between white-black discrimination and alien-human being. Additionally, Star Trek is also a good example for racism in sf studies referring to the merciless domination of the whites over the blacks in reality. In the movie the Borg says “By assimilating ‘other things’ we are bringing them to the perfection” like the Europeans allege, on exploiting the Africans. ‘Other things’ is the keyword, pointing out the similarity between the position of the Africans before the Europeans and the human beings before the nonhuman creatures. In the same movie, while they are in the space ship the black woman says to the white commander, “Get me out of here take me my home.” and the commander says “Trust me.” Even though they may treat one another in a racist mood in normal life they have to be together now and trust each other, since they are both involved in the ‘other things’ to be assimilated by the Borg. This black woman is a quite clear figure to understand the racism between whites and blacks cannot be demonstrated in sf studies the same as the one in reality because the 597 fundamental objective of sf is to create the fictional world in which human beings struggle against non-human creatures. On the other hand, not only the aliens represent the whites but also the human beings can be the one exploiting. E.A. Leonard in her article “Race and ethnicity in science fiction” takes Mike Resnick’s book A Miracle of Rare Design(1994) as an example for this theme he says “The alien races are all portrayed as less civilized than humans, and no one ever asks if they have the right to keep humans from their planet or their resources. They are not, in other words, seen as equals with humans just as Africans were not seen as equals by Europeans.” Furthermore, the movies about cloning can be given as an example for this as well. In “The Island” for instance the rich go to the cloning company and order for their scientific copies whose organs will be used in case of their illnesses. The cloned creatures are filled with an artificial memory and they are used as uncivilized, naive slaves unequal to human beings. What is more, Marxism is another ideology penetrated into sf world like the ones mentioned previously. Different from them, this ideology aims to create a utopia where everything is in perfection; there is not any racism, religious dogmas, discrimination, inequality, sexual inferiority. Everybody lives in peace and they get together to fight against war itself. However, this ideology fails in imperfection due to its objectives which have conflicts with human nature like in the Childhood’s End. Besides, in the movie “The Island” for example the genetically modified human beings are promised to be sent to a utopia called “Island”. Later on we recognize there is no island in “The Island”. That is, utopia is something like that, people trying to create an imaginary place end up in disappointment since they find out there is no utopia in utopia itself. To sum up, science fiction should have a pure world rather than the one created by the contemporary sf writers and scenarists; it has to be as perfect as the one in the children’s childish imagination. Indeed, I claim the sf world in children’s mind is the real utopia but the one try to be made up in the works like Childhood’s End. There the Overlords promise the people to create a flawless world for them. There will not be anything called evil, there will be everything good, yet the community is not aware of the fact the good and evil converse from ideology to ideology. The thing seems good to us might be evil for another person. Additionally, the Overlords deceive the people so as 598 to manipulate them, particularly the children. Children are taken to strengthen the energy of the Over-mind. It is obvious to see the great difference or even the contradiction between the children’s utopia and the adults’ utopia. The former is directed peacefully by children but the latter is directed more peacefully on children (!). In short ideological science fiction begins when the childhood ends. Works Cited Stableford, Brain, “Science fiction before the genre”. The Cambridge Companion to Science Fiction: Eds. Edward James, Farah Mendlesohn. New York: Cambridge University Press, 2003. 15-32 Hollinger, Veronica, “Feminist theory and science fiction”. The Cambridge Companion to Science Fiction: Eds. Edward James, Farah Mendlesohn. New York: Cambridge University Press, 2003. 125-137 Pearson, Wendy, “Science fiction and Queer theory”. The Cambridge Companion to Science Fiction: Eds. Edward James, Farah Mendlesohn. New York: Cambridge University Press, 2003. 149-160 Merrick, Helen, “Gender in science fiction”. The Cambridge Companion to Science Fiction: Eds. Edward James, Farah Mendlesohn. New York: Cambridge University Press, 2003. 241-252 Leonard, Elisabeth Anne, “Race and ethnicity in science fiction”. The Cambridge Companion to Science Fiction: Eds. Edward James, Farah Mendlesohn. New York: Cambridge University Press, 2003. 253-263 599 Evliya Çelebi’nin Seyahatname’si Işığında Şehrengizlerde Osmanlı Şehir Tasvirleri Yunus KAPLAN1 Zahide EFE2 Özet Seyahatnameler bir tür olarak gezilip görülen yerlerin sahip olduğu çeşitli özelliklerin ve buralarda şahit olunan olayların anlatıldığı manzum veya mensur kaleme alınan eserlerdir. Türk edebiyat tarihinde bu türde birçok eser kaleme alınmış olmakla birlikte 17. yüzyılda kaleme alınan Evliya Çelebi’nin Seyahatname’si hem şekil hem de muhteva itibariyle seyahat türünde yazılmış en önemli eserler arasında yer alır. Seyahatname, coğrafi bilgiler veren seyahat türünde yazılmış önemli bir eser olmasının yanı sıra tarih, etnografya, sosyoloji, folklor, mimarî, kültür, dil ve edebiyat tarihi alanları bakımından da çok önemli bir eserdir. Şehrengizler ise bir şehrin güzellikleri ve güzelleri hakkında bilgiler veren ve genellikle manzum şekilde kaleme alınan eser türleridir. Klasik Türk edebiyatının özgün ve renkli türlerinden biri olan şehrengizler, özellikle 16. yüzyıl şairleri tarafından rağbet görmüştür. Bu eserler, sanat endişesi güdülmediği için edebî değer olarak ikinci planda kalmış olsalar da yazıldıkları şehirlerin sahip olduğu coğrafi, tarihî, mimari ve bazı kültürel özellikleri hakkında bilgi verdikleri için oldukça önem arz etmektedirler. Bu bildiride Evliya Çelebi’nin Seyahatname’sindeki şehir tasvirleri ile büyük çoğunluğu bu eserle aynı veya yakın dönemde yazılmış olan şehrengizlerdeki şehir tasvirleri mukayese edilerek 16. ve 17. yüzyıldaki bazı Osmanlı şehirlerinin sahip olduğu coğrafi, tarihî ve mimari özellikler ortaya konularak bunlar hakkında bazı değerlendirmelerde bulunulacaktır. Anahtar Kelimeler: Evliya Çelebi, Seyahatnâme, Şehrengiz, Şehir, Tasvir. Giriş Türk edebiyatı tarihinde geniş Osmanlı coğrafyasındaki yerleşim yerleri hakkında dolaylı veya doğrudan çeşitli bilgiler veren bilâdiyye/belde-nâme, sâhil-nâme, sûkiyye, dergâh-nâme, mesâir-nâme, menâzil-nâme, seyahat-nâme ve şehrengiz gibi edebî türlerde birçok eser kaleme alınmıştır. Muhteva itibariyle az veya çok birbirine benzeyen bu türler içinde şehirlerin sahip olduğu özellikler hakkında daha ayrıntılı bilgi vermeleri bakımından seyahatnâmeler ve şehrengizler ayrı bir öneme sahiptir. Gezip görülen yerlerin sahip olduğu çeşitli özellikler hakkında bilgiler veren seyahatnâmeler, bütün toplumlarda olduğu gibi Türk kültürü ve edebiyatının da önemli eser türleri arasında yer alır. Bu türde manzum veya mensur olmak üzere birçok eser 1 Doç. Dr., Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü,

[email protected]

. 2 Arş. Gör., Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü,

[email protected]

. 600 kaleme alınmış olsa da Evliya Çelebi’nin on ciltlik Seyahatnâme’si hem hacmi hem de muhtevası bakımından diğer eserlere kıyasla emsalsiz bir öneme sahiptir. 17. yüzyılda yazılan ve Türk kültür tarihinin en önemli eserlerinden biri olan Seyahatnâme, sahip olduğu muhteva ile birçok alanda temel başvuru kaynağı hüviyeti taşımaktadır. Evliya Çelebi, hayatının yaklaşık elli yıllık bir zaman diliminde gezip gördüğü yerlerdeki seyahat tecrübelerini bu eserinde ayrıntılarıyla kayıt altına almıştır. O; bütün Osmanlı coğrafyası, Suriye, Irak, Mısır, İran, Kırım, Balkanlar, Macaristan, Almanya, Felemenk, İsveç, Lehistan ve Rusya gibi çeşitli ülke ve memleketler hakkında ayrıntılı gözlem ve bilgilere eserinde yer vermiştir. Evliya Çelebi, Seyahatnâme’de gezip gördüğü yerlerin sadece coğrafi özellikleri hakkında bilgi vermekle yetinmemiş bu yerlerin tarihî, mimari, ticari ve demografik yapısı gibi birçok özelliği hakkında da bilgiler vermiştir. Bununla birlikte bütün bu gezdiği yerlerde yaşayan insanların yaşayış tarzları, gelenek ve görenekleri, inanışları, yetiştirdiği önemli şahsiyetler vs. hakkında da yer yer ilgi çekici bilgiler veren Evliya Çelebi, canlı ve samimi üslubuyla eserine renk kazandırmasını bilmiştir. Bir şehrin güzelleri ve güzellikleri hakkında yazılmış olan şehrengizler ise Türk edebiyatında özellikle 16. ve 17. yüzyılda rağbet gören edebî bir türdür. Büyük çoğunluğu bu dönemlerde yazılmış olan şehrengizlerin sayısı şimdilik doksan civarında olup bunlardan da elliden fazlasının metni elimizdedir. Bu türde eserler kaleme alan şairlerin büyük bir kısmı eserlerinin sebeb-i telif bölümlerinde böyle bir eser yazmalarına sebep olarak bir seyahat esnasında yollarının bir şehre düşmesi ve bu şehirdeki ileri gelenlerin o şehirle ilgili şehrengiz yazma konusunda kendisine talepte bulunulmasını gösterirler. Hâl böyle olunca hem bir seyyah hem de bir şair gözüyle içinde bulundukları şehrin övgüsünde bulunan şairler; tıpkı bir seyahatnâme yazarı gibi hakkında şehrengiz yazdıkları şehrin tarihi, coğrafyası, mimarisi ve çeşitli özellikleri hakkında bilgiler vermişlerdir. Bu itibarla şehrengizler, muhteva bakımından seyahatnâmelerle büyük benzerlik gösterir. Bu bildiride Evliya Çelebi’nin, Seyahatnâme’si ışığında hakkında şehrengiz keleme alınan bazı Osmanlı şehirlerinin 16. ve 17. yüzyılda sahip olduğu birtakım özellikleri üzerinde durulacaktır. Üzerinde durulacak olan şehirler, haklarında yazılmış olan şehrengizlerde şehir tasvirleri bulunanlardır. Türk edebiyatında metinleri elde 601 bulunan elliyi aşkın şehrengiz üzerinde yapmış olduğumuz muhteva taraması neticesinde bu özelliklere haiz şehirlerin İstanbul, Bursa, Edirne, Manisa, Kütahya, Sinop, Yenişehir, Yenice, Moton, Gümülcine ve İnebahtı olduğu tespit edilmiştir. İstanbul ve Bursa üzerine yazılmış olan şehrengizler üzerine daha önce iki ayrı müstakil çalışmada ayrıntılı değerlendirmeler yapılmış olması ve bir bildiri hacmini aşacağı düşüncesiyle İstanbul ve Bursa şehirleri bu çalışma kapsamı dışında tutulmuştur.3 1. Hakkında Yazılmış Olan Şehrengizlerde Çeşitli Özelliklerle Tavsifi Yapılan Şehirler 1.1. Edirne Balkan yarımadasının güneydoğu kesiminde, Tunca ve Arda nehirlerinin Meriç’le birleştiği yerde bulunan Edirne, fethinden itibaren Osmanlı’nın en önemli şehirlerinden biri olmuştur. 1365 yılından İstanbul’un fethi olan 1453 yılına kadar da Osmanlı’ya başkentlik yapan Edirne, özellikle 16. yüzyılda şehirleşme ve mimari açıdan büyük bir değişim göstermiştir. Bu dönem için sakinliğini koruyan şehir; özellikle I. Ahmed, II. Osman, IV. Murad, IV. Mehmed gibi padişahların burada oturmalarından dolayı XVII. yüzyılda yeniden önem kazanmıştır. 1.1.1. Evliya Çelebi’ye Göre Edirne Edirne etrafı gül, sümbül ve reyhanlarla dolu bağ ve bahçeleriyle ünlü mamur bir şehirdir. Osmanlı’da Baçka, Laçka, Busra ve Havran şehirleri dışında bu şehrin bir benzeri daha yoktur. Hatta Edirne, havası ve meyveleri bakımından onlardan daha üstündür. Doğu yönü yani İstanbul tarafındaki Solak çeşmesi yoluna kadar mümbit tarlaları, bağ, bahçe ve çiftlikleriyle lale bahçesine dönmüş verimli bir vadiye sahiptir. Batı tarafında ise Meriç Nehri’nin sağında ve solunda vadiler ta Çirmen livasına kadar kasaba ve köylerle süslenmiştir (Kahraman ve Dağlı, 1999, s. 257). Evliya Çelebi’ye göre Edirne Kalesi, her birisi küçük dağlar kadar yüksek ve havadar olan yedi bayırın ortasında genişliği beş fersah tutan alan üzerine kurulmuştur. Batıya doğru dört köşeden oluşan bir kalesi vardır. Ferhat elinden çıkmış büyük kayalardan yapılmış olan bu kalenin kapı duvarları, bir sıra tuğladan ve tıraşlanmış 3Bu şehirler hakkında şehrengizlerdeki şehir tasvirleri hakkında daha ayrıntılı bilgi için şu çalışmalara bakılabilir: Agah Sırrı Levend, Türk Edebiyatında Şehr-engizler ve Şehr-engizlerde İstanbul. İş Bankası Yayınları, İstanbul 1957; Metin Akkuş, Türk Edebiyatında Şehr-engizler ve Bursa Şehr-engizleri, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi, Erzurum 1987. 602 taştan sanatkârane bir şekilde inşa edilmiştir. Duvarlarının kalınlığı 10, yüksekliği ise 40 zira olan bu kalenin etrafı; Kaf Dağı’na benzer 160 burçla çevrilmiştir. Altı kapısı ve on dört mahallesi bulunmaktadır. Bu mahallelerin dördünde Müslümanlar, onunda ise Rumlar oturmaktadır (Kahraman ve Dağlı, 1999, s. 232-33). Evliya Çelebi’nin Edirne şehriyle ilgili tasvirleri arasında cami ve mescitlerin önemli bir yeri vardır. Baştanbaşa şehri süsleyen bu camiler, sahip oldukları ihtişamla görsel olarak şehir mimarisine büyük bir güzellik katmaktadırlar. Özellikle Hüdavendigar Camii, Ulu Camii, Selimiye Camii, Gazi Murad Bey Camii, Bayezid-i Veli Camii, Süleyman Han Camii, Defterdar Kara Mustafa Paşa Camii hakkında önemli bilgiler verilmiştir (Kahraman ve Dağlı, 1999, s. 235-42). Evliya Çelebi, “Sitâyiş-i Enhâr-ı Selâse” başlığı altında Edirne’nin üç önemli nehri olan Meriç, Tunca ve Arda hakkında bilgi vermiştir. Bu bilgilere göre Tunca Nehri, Edirne’nin kuzeyindeki dağlardan doğup Kızanlık ve Niğbolu sancağında sınırında Torbakatran Dağları’ndan birleşerek Hünkâr Bahçesi etrafını dolaşarak Mihal Köprüsü’ne varır. Arda ise Edirne’nin güneyinde doğup Mihal Köprüsü’nde Tunca’ya karışır. Meriç Nehri ise Edirne’nin batı tarafında dört konak mesafedeki Samakov, Köstence ve İhtiman dağlarından gelerek Mihal Köprüsü’nün altında, Tunca ve Arda sularıyla birleşir (Kahraman ve Dağlı, 1999, s. 233-34). 1.1.2. Şehrengizlerde Edirne Edirne hakkında dokuz şehrengiz kaleme alınmıştır. Bu hâliyle Edirne, hakkında en fazla şehrengiz yazılan Osmanlı şehirlerinden biridir. Mesîhî, Zâtî, Taşlıcalı Yahyâ, Usûlî, Kerîmî, Firdevsî, Tâbi’î ve Neşâtî tarafından yazılan bu dokuz şehrengizden; Mesîhî, Zâtî, Taşlıcalı Yahyâ, Kerîmî ve Neşatî’nin olmak üzere beşi elimizdedir. Mesîhî, Zâtî, Taşlıcalı Yahyâ ve Kerîmî yazdıkları şehrengizlerde Edirne hakkında bilgi vermişlerdir. Bunların içinden de Edirne hakkında en fazla bilgi Taşlıcalı Yahyâ’nın şehrengizinde bulunmaktadır. 1.1.2.1. Taşlıcalı Yahyâ’ya Göre Edirne Taşlıcalı Yahyâ’ya göre kâinatta Edirne şehrinin bir benzeri daha yoktur. Eski bir şehir olan Edirne, erenler diyarı ve gaziler ocağıdır. Kalesinin eşi ve benzeri yoktur; ancak tıpkı âşığın kalbi gibi bu kale de yıkılmıştır: Ki cümle kâ’inât içinde aslâ 603 Bulınmaz Edirne şehrine hem-tâ Erenler yiri arslanlar yatağı Kadîmî şehr gâzîler ocagı Hisârınun yog imiş misli ammâ Yıkılmış kalb-i ‘âşık gibi gûyâ (b. 77-79) Merîç ve Tunca nehirlerinin Edirne’yi sarmasını, güzel bir sebebe bağlayan Taşlıcalı Yahyâ, bu durumu şehrin delilerine tedbir alınmış olmasıyla açıklar: Cünûnına anuñ kılmaga tedbîr Meriç ü Tunca urmış iki zincir (b. 81) Bu nehirlerin kendisi gibi boynunu bükerek her zaman aşk ile aktığını söyleyen Taşlıcalı Yahyâ’ya göre, bahar mevsiminin gelmesiyle birlikte Tunca nehrinin kenarı çiçeklerle dolar. Burada bülbül vaaz verir, ağaçlar ise alçak gönüllülükle onu dinler: Benüm gibi o şehr içinde enhâr Yürür boynın burup ‘ışk ile her bâr Kaçan kim irişe fasl-ı bahârı Çiçeklerle tolar Tunca kenârı Ne va’z eyler çemende bülbül-i zâr Tevâzu’ birle dinler anı eşcâr (b. 84-86) Ayrıca Tunca Nehri’nin önemli bir gezinti yeri olduğunu söyleyen şaire göre Meriç ve Tunca nehirleri, içi güzelliklerle dolu olan Edirne’nin yüzsuyudur: Çü mevlâ-hâne seyri ola âhir Giderler Tunca seyrânına bir bir Bu şehrün içi zînetlerle tolmış Meriç ü Tunca yüzi suyı olmış (b. 103-104) Tunca Nehri’nin Meriç’le birleşmiş hâli ise Hz. Ali’nin yedi arşın uzunluğundaki kılıcına benzer. Soğuk kış günleri donarak sırça saraya dönen bu nehir üzerinde toplanan güzeller, adeta keramet gösterircesine donan su üstünde gezerek oyunlar oynarlar: Meriçe irüp olmış Tunca cârî Olupdur san ‘Alînün Zü’l-fikârı Kaçan kim erba’în irişe ol dem Döner sırça serâya cümle ‘âlem Güzeller bu zamânı hoş görürler Derilüp Tunca üzre yüz ururlar 604 Bu demde gösterüp halka kerâmet Yürür su üzre her ehl-i velâyet Buz üzre her perî-ruhsâr dil-dâr Uçup uçup gelür gökde melek-vâr Oyunda gâh olurlar kim şaşarlar Biribirinün üstine düşerler (b. 113-118) 1.1.2.2. Zâtî’ye Göre Edirne Zâtî, Edirne hakkında ayrıntılı bilgi vermemiş birçok şehrengizde olduğu gibi şehri klişe ifadelerle birkaç beyitte övmüştür. Şair, Edirne Kalesi’nden düşen bir taşın gece gündüz gitse bile bin yılda yere düşmeyeceğini söyleyerek kalenin büyüklüğünü dile getirir: İrişdüm Edrine şehrine bir dem Göge san cezbe-i mihr ile şebnem Hudâ zeyn itmiş ol yiri melekden Nola fark itmesem anı felekden Münakkaş hûb u zîbâ gördüm anı Misâlin sanmañ anuñ gördi Mânî Münakkaş eylemiş nakkâş içini Nazîrin yazamaz nakkâş-ı Çîni Hisârından ki taş olsa nâzil Eger kim gece gündüz gitse biñ yıl İrişmez menzil-i Keyvâne ol taş Felek ol yire anuñ çün eger baş (b. 29-34) Zâtî’nin Edirne hakkında dikkat çektiği bir başka husus ise şehrin sularıdır. Şaire göre baştanbaşa her tarafı bahçelerle çevrili olan Edirne’de akanlar ırmak değil, bu bahçelerin tazeliği karşısında cennetin ağzından akan sulardır: Ser-â-ser çevre yanı bâglardur Akanlar sanmañuz ırmaglardur Görüp her pür-tarâvet bâgın anuñ Akupdur agzınun suyı cinânuñ (b. 35-36) 605 1.1.2.3. Kerîmî’ye Göre Edirne Kerîmî de Edirne hakkında ayrıntılı tasvirlere girmemiştir. Şair; şehrin nehirlerine, minare ve kubbeleriyle dikkatleri celbeden camilerine değinmiştir. İsim vermeden şehirde akan nehirlerin her birini Kevser suyuna benzeten Kerîmî, Edirne şehrindeki camilerin minarelerini boyu elif gibi olan bir güzele, kubbelerini ise şükür için Allah’a secde eden müminlere benzetir: Akar tahtından enhârı berâber Sanasun her birisi âb-ı Kevser (b. 50) İçinde şehrinün her bir minâre Dönüpdür bir elif-kâmet nigâra Nazar kılsan kıbâb-ı her mesâcid Sücûd idüp olurlar Hakka hâmid (b. 52-53) 1.1.2.4. Mesîhî’ye Göre Edirne Mesîhî de Zâtî ve Kerîmî gibi şehir hakkında yüzeysel bilgiler vermiştir. Edirne’nin bağ ve bahçeleriyle cennet hissi uyandırdığını söyleyen Mesîhî, şehrin içinden akan sulara ve servi boylu bir güzele benzeyen minarelerine, güzellerin içine girdiği Tunca, Meriç ve Arda nehirlerine dikkat çekmiştir: ‘Aceb şehr ol ki anun bâg u râgı Virür kişiye cennetden ferâgı İçinde suları mevzûn u reftâr Bulutlar başı ucında havâ-dâr Temâşâ eylesen her bir minâre Dönüpdür serv-kâmet bir nigâra Soyınup Tuncaya girer güzeller Açılur ak gögüsler ince beller (b. 60-63) Gözün yaşı Meriç olsa nazarda Ne mümkin biri kol boynuna Arda (b. 68) 1.2. Manisa Eski adı Sipylos (Sipil) olan Manisa, dağının kuzey eteğinde Gediz nehrinin geçtiği ovanın kenarında denizden 50-70 m. yükseklikte yer alır. Anadolu’nun iç kesimlerini Ege denizi kıyılarına bağlayan yol üzerinde önemli bir yerleşim yeridir. Tarih boyunca 606 bu özelliğini koruyan şehir, Osmanlı döneminde XVI. yüzyıl sonlarına kadar hanedan mensubu şehzadelerin idarî tecrübe kazanmak üzere bulundukları siyasî merkez olarak dikkati çekmiştir (Emecen, 2003 s. 577). 1.2.1. Evliya Çelebi’ye Göre Manisa Evliya Çelebi; Manisa’nın bağ, bostan, reyhan, gül ve gül bahçeleriyle süslü ve şenlikli köylerle donanmış verimli uçsuz bucaksız bir ovasının olduğunu belirterek şehrin evlerinden seyredildiğinde insanı hayran bırakan bir özelliğe sahip olduğunu söyler (Dağlı, Kahraman ve Dankoff 2005, s. 37). Evliya Çelebi’ye göre Manisa Kalesi, şehrin ensesinde Duman Dağı üzerine yapılmıştır. Aşağı şehirden tam dört bin adımda çıkılabilen yüksek bir kaledir. Şeddadi taş yapı olan bu kale, çepçevre 2.200 adım büyüklüğündedir. Etrafı kayalı olduğu için hendeği yoktur. Kale içinde otuz hane, iki su sarnıcı, buğday ambarları, cephane ve II. Murad’ın yaptırdığı bir küçük cami vardır (Dağlı, Kahraman ve Dankoff 2005, s. 36- 37). Aşağı kale, hâlâ viran olmaya yüz tutmuş iki kat üç köşedir. Dairevi altı bin adım büyüklüğündedir. Dere ve tepeler üstüne yapılmış sağlam bir kaledir. Yedi kapısı olan bu kalenin içi baştanbaşa bağ ve bahçedir. Abıhayata benzeyen suları aşağı şehre akar. 40-50 kadar bağ evi vardır. Diğer yapılardan ise bir iz yoktur. Tüm halkı aşağı şehre göçtüğü için bu kale bağa dönüşmüştür (Dağlı, Kahraman ve Dankoff 2005, s. 37). Manisa, 60 mahalle ve 6.666 haneye sahip bir şehirdir. Yüksek saraylarla süslenmiş, baştanbaşa kiremit ile örtülü, hoş ve temiz, iki katlı ve tek katlı birbiri üzerine kale dağına yapışmış evlerdir. Pencerelerinin tamamı ova içinden akan Gediz Nehri’ne bakar. Evliya Çelebi’ye göre Manisa, birçok camisiyle dikkat çeken bir şehirdir. Özellikle Sarıhan, Sultan Murad, Valide Sultan, Küçük Valide Sultan, Çaşnigirbaşı, Ali Bey ve Dilküşâ Hanım camileri önemlidir (Dağlı, Kahraman ve Dankoff 2005, s. 37-38). 1.2.2. Şehrengizlerde Manisa 607 Edebiyatımızda Manisa hakkında biri Câmi’î, diğeri ise Ulvî’ye ait olmak üzere iki şehrengiz kaleme alınmıştır. Bunların içinde Manisa hakkında Ulvî’nin Şehrengiz’inde bilgiler verilmiştir. 1.2.2.1. Ulvî’ye Göre Manisa Manisa’nın önünde, baştan ayağa uzanan yemyeşil güzel bir ova bulunmaktadır. Ova, bu hâliyle adeta rüzgârla zaman zaman dalgalanan yeşil bir denize benzemektedir ve bir ucunu gözle görmek mümkün değildir: Öñinde görinür bir hûb sahrâ Zemîni yemyeşil itmiş ser-â-pâ Olupdur sanasın kim bahr-ı ahzar Dem-â-dem mevc urur bâd ile yir yir Göz irmez ucına hergiz cihânda Revâdur aña bahr-ı bî-girânda (b. 4-6) Şehirde surları yelken açmış gemiye benzeyen bir de kale vardır. Her ne kadar hasar görmüş olsa da bu kalenin bir benzeri daha yoktur: Nazar kılsañ hisârında bedenler Sanasın yelken açmış fülke beñzer İki kal’a aña künc oldı her an N’ola eski hisârı olsa vîrân Bulınmazmış egerçi aña hem-tâ Benüm kalbüm gibi yıkılmış ammâ (b. 7-9) Manisa’nın içi kat kat binalarla dolu olup şehirde bir de devrin padişahının sarayı bulunmaktadır. Bu saray, adeta gökyüzü çatısını yere arz edecek kadar ihtişamlıdır: İçi kat kat binâlardur o şehrüñ O şehr oldı yüzü suyı bu dehrüñ Husûsâ şâh-ı devrânuñ sarâyı Zemîne ‘arz ider sakf-ı semâyı (b. 19-20) Ulvî’nin Şehrengiz’inde Manisa’daki camiler hakkında da bazı genel bilgiler verilmiş, cami isimleri ve tavsiflerine ise yer verilmemiştir. Şehrin içinin bu camilerle 608 süslendiğini söyleyen şaire göre bu camilerin kürsüleri arş-ı muallayı, minberleri ise Sidre’yi andırır. Kubbeleri sırça renkli gökyüzüne, minareleri ise samanyoluna benzeyen bu camiler, aya benzeyen kandillerle aydınlatılmaktadır: Cevâmi’le müzeyyen içi anuñ Görenler dir ki ‘aynıdur cinânuñ Olupdur kürsîleri ‘arşa mu’allâ Hemân minberleri Sidre gûyâ Cihânda her biridür kutb-ı ‘âlem Gelür ayaklarına cümle âdem Başında her birinüñ kubbedür tâc Sanasın şeyhlerdür halk-ı muhtâc Minâre kaldırup destin du’âya Kemerler secde kılmışdur Hudâya Olupdur kubbeler eflâke mînâ Minâre kehkeşândur aña gûyâ Kanâdil oldı ancak yir yir anda Ham-ı tâk-ı hilâle beñzer anda (b. 10-16) Manisa, içerisinde eşi benzeri bir başka yerde olmayan çınar ağaçları olan birçok mesire alanına sahiptir. Bu mesire yerleri sadece çınar ağaçlarıyla değil; havası, insana yaşama zevki ve huzur vermesiyle de emsalsiz bir özelliğe sahiptir: O şehr içinde vardur çok mesîre Velî olmaz çenârına nazîre Aña beñzer kanı cây-ı hevâ-bahş Hayât-efzâ vü ra’nâ vü safâ-bahş (b. 41-42) 1.3. Kütahya Geniş bir ova kenarında yer alan Yellicedağı (Acemdağı) eteklerinde kurulmuştur. Şehrin eski çekirdeği Hisar tepesiyle Hıdırlık tepesi önünde olup bu iki tepe arasından akarak şehri güneyden kuzeye bölen bir dere ova ortasından geçip Porsuk’a dökülen Felent Çayı’na kavuşur. Kütahya, hisar kalıntılarının bulunduğu tepenin eteklerinden kuzeyindeki ovaya doğru yayılır. Kütahya adı, şehrin eski ismi olan Kotiaeion’dan gelir. Yerleşim tarihi antik dönemlere kadar inen şehir, Frigya’nın önemli şehirleri arasında sayılır. Daha sonra Kütahya tarih boyunca Lidyalıların, 609 Perslerin, Roma, Bizans, Selçuklu, Germiyanoğulları ve Osmanlıların hâkimiyetinde kalmıştır (Varlık, 2002, s. 580). 1.3.1. Evliya Çelebî’ye Göre Kütahya Evliya Çelebî’ye göre Kütahya, bahadırlar vilâyeti ve Anadolu eyaletinin tahtıdır. On dört sancak, dokuz nahiye ve yirmi dört kazası vardır. Batı kapısı aşağı yeni kaleye açılır. Kalede Germiyanoğullarından kalma bir cami ve yetmiş ev vardır. Kütahya Kalesi’nin yetmiş kulesi, üç kapısı vardır. Kale çevresinde otuz dört mahalle vardır. Üç mahalle Ermeni, üç mahalle ise Rumdur. Mahallelerin çoğunda bağ ve bahçeli konaklar yer alır. Evliya Çelebi’ye göre Hızırlık Dağı’ndan seyri bir başka olan Kütahya’da, yetmiş yedisi kiremit örtülü konak olan yedi bin toprak ev vardır. Ali Paşa Sarayı, Germiyanoğulları yapısı olup 360 odası, hamamları, avluları ve bahçeleriyle kırk muha- fızı vardır. Sultanbağı Deresi kenarındaki Osman Paşa, İftedlioğlu ve Saçlızade Hasan Ağa sarayları şehirdeki diğer yapılar arasında mümtaz bir yere sahiptir. Kütahya küçük gibi görünse de Sultanbağı’ndan Osman Paşa Sarayı ve Mevlevihane’ye; Kapan Köprüsü’nden, Meydan Mahallesi ve Çayırbaşı’na kadar dere boyunca dört bin adım uzunluğundadır. Şehri bölen Kapan Deresi’nin her iki tarafı kat kat bahçe ve konaklarla süslü olup bu dereden her eve ark ile su gelir ve bostanları sular. Dere, şehrin doğusundan batısına kadar uzanır. Gökçemen’den Yeni Mahalle’ye kadar yolun iki tarafı beş bin adımdır, yolun çevresi bağ ve bahçeli evlerle doludur. Şehirde on birinde cuma namazı kılınan otuz iki cami vardır. En büyük cami, cemaati çok olan Yıldırım Bâyezîd Han’ın yaptırdığı Ulu Cami’dir. Bu cami dışında şehirdeki diğer camiler Sultan Keyhüsrev, Karagöz Paşa, Hisar Bey, Takyeciler, İshak Fakîh, Hüseyin Paşa, Süleyman Han, Beg ve Kurşunsuz camileridir. Evliya Çelebi Kütahya’nın tekkeleri, medreseleri, hanları, hamamları, bedestenleri, mektepleri ve çeşmeleri hakkında da bilgiler verir. Ona göre, şehirde yetmiş sıbyan mektebi, iki imaret ve on yedi hân vardır. En önemli han, iki yüz ocaklı Kapan Hanı’dır. Çaşnigirbaşı, Bulvadanlı, Bostân Efendi, Osman Paşa, Rüstem Paşa, Serdar ve Acem hanları diğer önemli hanlardır. 610 Kütahya’da iki çarşı/bedesten vardır. 860 dükkânlı büyük bedesten, Gedik Ahmet Paşa’nın hayratıdır. Şehirdeki beş kiliseden üçü Ermeni, ikisi ise Rumlara aittir. Şehrin ana caddeleri ve işlek yolları kaldırımsız olup çarşısı yokuş yukarı ve yolları daracıktır. Yokuş yukarı bu yollarda yer alan evler ise birbiri üzerinde gibi bitişik nizamlıdır. Evliya Çelebi’nin Kütahya hakkında verdiği bilgilerden biri de şehrin mesire yerleri hakkındadır. Kalenin güneyindeki Sultan Bağı, Kebkebir Bayırı, Aksu, Lasımzade ve Konduviranbaşı bu mesire yerlerinden bazılardır (Dağlı, Kahraman ve Dankoff 2005, s. 12-17). 1.3.2. Şehrengizlerde Kütahya Edebiyatımızda Kütahya hakkında yazılmış iki şehrengiz bulunmaktadır. Bunlardan ilki 16. yüzyıl şairlerinden Abdî’ye, ikincisi de 17. yüzyıl şairlerinden Ârif’e aittir. Ârif, Şehrengiz’inde Kütahya hakkında herhangi bir bilgi vermemiş sadece şehirdeki güzellerin tasvirini yapmıştır. 1.3.2.1. Abdî’ye Göre Kütahya Abdî de Evliya Çelebi gibi Şehrengiz’inde Kütahya’yla ilgili bazı bilgiler verir. Hasan Paşa’nın III. Murat tarafından Anadolu Beylerbeyliğine atanmasıyla Kütahya’ya gelmesinden ve Aksu denilen yere bir kasır yaptırmasından bahseder: Anı Sultân Murâd İbn-i Selîm Hân Anatolıya itdi mîr-i mîrân Olup şehr-i Kütâhiyye aña cây İdüp ma’mûr o mîr-i ‘âlem-ârây İdüp Aksuya bir kasr-ı mu’allâ Olur anı gören diller mücellâ (b. 33-35) “Hasb-i Hâl-i Abdî-i Hakîr ü Evsâf-ı Şehr-i Kütahiyye” başlığını taşıyan bölümde şair, nice yıllar dolaştıktan sonra memleketi olduğu için Kütahya’yı mesken tuttuğunu söyleyerek şehri över. Ona göre emsali olmayan bu şehrin havası hoş, toprağı ise gönül çekicidir. Suyu Kevser, toprağı misk kokulu; bitkileri güzel, ağaçları ise şeker saçan bu şehrin içi adeta bülbüllerle dolu bir gül bahçesine benzer: Gezüp itdüm nice yıllar seyâhat Gelüp itdüm bu şehr içre ikâmet 611 Sılam idi benüm bu cây-âbâd Görinür her kişiye şehr[i] Bagdâd Cihân bir hâtem-i zer ol nigîndür Bir adı kal’a-i gevher-nigîndür O şehre şimdi Kütâhiyyedür nâm Kanı anuñ gibi bir cây-ı ârâm Havâsı hûb u hoş dil-keş fezâsı Bir içim suyınuñ biñ zer bahâsı Suyı Kevser türâbı misk-âmîz Nebâtı hûb u eşcârı şeker-rîz Derûnı gibi her etrâfı gülzâr Gülüp güller olur bülbülleri zâr (b. 65-71) Daha sonra şair, şehirdeki Sultan Bağı denilen yerin övgüsünü yapar. İki yanı ferahlatıcı bahçelerle çevrili bu yerin ortasından, etrafı ağaçlarla süslenmiş bir nehir akar. Burada Aydoğdu ve Kebkegir adında herkesin rağbet ederek eğlendiği, suyu Kevser’e toprağı Firdevs’e benzeyen iki makamı olan bir dağ bulunmaktadır: Der-i nutka tutup gûşuñ sadefvâr İşit evsâf-ı Sultânbâgın ey yâr İki yanı müferrih bâg-ı zîbâ Akar orta yirinden nehr-i ra’nâ Şecerlerle müzeyyen her kenârı İder bülbülleri feryâd u zârı İdüp bir nice demler bâg seyrin Usanduñsa var eyle tag seyrin Odur cây-ı safâ-yı bezm-i rindân Âbâdân ola dâ’im kandı? vîrân Biri Aytogdı meh-rûlar makâmı Kılup ‘işret iderler nûş-ı câmı Olup sâgar o meclisde şitâbân Tolı virüp [ü] boş alur cüvânân Biri de Kebkegirdür ol makâmuñ Nazargâhıdur ol bir hâs u ‘âmuñ Suyı Kevser durur cennet fezâsı 612 Müşâbih bâg-ı Firdevse hevâsı (b. 73-81) Abdî, 83.-87. beyitler arasında ise Aksu adında bir mesire yerinin tavsifini yapmıştır: Biri ol ‘aynuñ Aksudur şitâbân Akar eşküm gibi turmaz firâvân N’ola seyr itse dil her dem o suyı Akar her teşne görse agzı suyı Müferrih bir makâm-ı dil-güşâdur Fezâ-yı ‘işret ü câyın safâdur Yapar bir kasr-ı dil-keş anda Paşa Ol ‘işretgâhı kim itse temâşâ Ta’accüb eyleyüpdür gâh u bî-gâh Zihî tâk-ı mu’allâ bâreka’llâh (b. 83-87) “Sebeb-i Te’lif-i Şehrengîz-i Kütâhiyye vü Der-Vasf-ı Bâğ u Rağ” başlığını taşıyan on dört beyitlik eseri yazma sebebini açıkladığı sebeb-i telif bölümünde ise şaire göre bir sabah güneşin doğuşuyla birlikte dünyaya canlılık gelmiş, insanlarda ise yeme, içme ve eğlenme duyguları uyanmıştır. Şair de bu duygularla bu dünyadan kâm alma düşüncesi içinde etrafı gezerken cennete benzeyen bir yer görür. Sinan Paşa denilen bu yerde güzeller oturmuş işret ederler. Burasının Özbek adı verilen; etrafı ördek, kaz ve kekliklerle dolu bir pınarı vardır. Aynı zamanda birçok şehzadeye de ev sahipliği yapan ve dâhil olanların bütün gamlarından kurtuldukları bu yeri şair, Hurremabad’a benzetir: Gezüp etrâf[ı] eylerken temâşâ Göründi bir makâm-ı cennetâsâ O mevzi’ kim Sinân Paşa durur nâm Getürmez mislini bu devr-i eyyâm İdüp bezm-i mey ol bâg içre hûbân Oturmış ‘işret eylerler cüvânân Anuñ var bir bıñarı nâmı Özbek Tolı etrâfı kebk [ü] kaz u ördek Nice şehzâdeye ol cây-ı hurrem Olupdur cânib-i Hakdan müsellem Bu bir ‘işret-fezâ-yı muhteremdür Misâli var ise bâg-ı İremdür 613 Bu bâga diñse tañ mı Hurrem-âbâd Olur dâhil olanlar gamdan âzâd (b. 95-101) 1.4. Sinop Anadolu’nun kuzey yönünde uç noktası İnceburun’a doğu yönünden bağlanan Boztepe Burnu denilen yarımada üzerine bir kale şehir olarak kurulmuş ve bir liman şehri konumunda tarih boyunca doğu yönünde gelişmiştir. Gaşka, Hitit, Frig, Kimmerler, Perslerin hâkimiyetinin ardından Kapadokya Krallığı’na bağlanmıştır. İskender döneminde Makedonya egemenliği altına giren şehre daha sonra Pontus, Bizans, Selçuklu, Candaroğulları ve Osmanlılar hâkim olmuştur (Öz, 2009, s. 252-53). 1.4.1. Evliya Çelebi’ye Göre Sinop Evliya Çelebi’ye göre Sinop, Karadeniz’in Anadolu tarafı kıyısında Sinop Burnu demekle bilinen bir burunda kurulmuştur. Karadeniz’in batı yani Rumeli tarafında Sinop’a karşılık Keligra Sultan kayaları vardır. Sinop ile Keligra burnu arası sanki bir boğaza benzer. İstanbul tarafı ve Trabzon tarafı yine geniş denizlerdir. İstanbul’a 500 mil mesafede olan Sinop, Samsun’un ise batı tarafında olup iki şehrin arası dört merhale yerdir. Güneyi ve doğu tarafı baştanbaşa bağdır (Kurşun, Kahraman ve Dağlı, 1998, s. 41-42). Kalesi yüksek bir tepe üzerinde, gayet sağlam ve dayanıklı taş kaledir. Birçok kapısı olan kalenin kapılarından bazıları Kum kapısı, Meydan kapısı, Tersane kapısı, Yenice kapı ve Tabahane kapısıdır ve iç hisarın Lonca kapısı yüksekçedir. Bütün bu kapılar ikişer kanatlı ve demirden yapılmıştır. İçi cephaneyle dolu olan ve düz bir yerde yapılan bu kalenin iki yanını deniz döver. 24 mahallesi bulunan bu kale içinde tamamı denize bakan 1060 kâgir hane ve bir camii vardır (Kurşun, Kahraman ve Dağlı, 1998, s. 41-42). Bu camii şehrin eski camisi olup kurşun kubbeli ve minarelidir. Uzunluğu tam 100 adımdır. Bir benzeri olmayan bir avlusu vardır. Mihrabı ve müezzin mahfili sanatkâranedir. Özellikle altı parça mermerden yapılma minberi o kadar ustalıkla birbirine birleştirilmiş ki görenlerin bunun altı parçadan oluştuğunu anlayabilmesi imkânsızdır. Üzeri çeşit çeşit bitki ve çiçek motifleri ve hüsn-i hat örnekleriyle süslenmiştir (Kurşun, Kahraman ve Dağlı, 1998, s. 42). 614 1.4.2. Şehrengizlerde Sinop Edebiyatımızda Sinop hakkında kaleme alınan tek şehrengiz, 16. yüzyıl şairlerinden Beyânî’ye aittir. Bu şehrengiz, Sinop’un tarihî ve coğrafi özellikleri hakkında ayrıntılı bilgiler ihtiva etmesi bakımından önemlidir. 1.4.2.1. Beyânî’ye Göre Sinop Evliya Çelebi gibi Beyânî de Sinop Şehrengizi’inde şehrin deniz kenarında bulunduğunu, dört giriş kapısına sahip olduğunu söyleyerek bu kapılardan Kumkapı’nın ismini zikreder. Etrafı denizle çevrilmiş olan ve içi dışı düzenli olan bu şehrin içinin ise çarşı, dükkân, mektep ve mescitlerle donatıldığını dile getirir: Çü Kumkapu durur evvel kapusı ‘Aceb muhkemdürür anuñ yapusı Dahi üç yirde yapmışlar kapular İkişer kat kapudur bu yapılar İhâtâ eylemiş bu şehri deryâ Tutar keff üzre emvâc anı mahzâ Ya deryâda bu bir dürr-i ‘Adendür Dür-i şehden sadef burc-ı bedendür Dekâkîn ile esvâkı müzeyyen Kamu ehl-i sanâyi’ halkı pür-fen Ki yok vîrânesi ma’mûredür hep İçer ü taşı ser-cümle müretteb (b. 104-110) Evliya Çelebi gibi Beyânî de Sinop Kalesi hakkında bilgiler vermiştir. Beyânî, bu kalenin çok eski ve muhkem olduğunu ve içinin savaş için gerekli olan aletlerle dolu olduğunu söyler. Aynı zamanda iyi bir temaşa mekânı olan bu kalenin içinde, bir cami ve çeşme bulunmaktadır. Buranın havası şehir merkezine göre daha güzeldir. Hisârınuñ binâsı hayli muhkem Katı eski binâ dirler anı hem Dahi çokdur anuñ âlât-ı harbi ‘Adüvvi dönderürler gelse darbı Tüfeng ü ok u yayı darb-zeni Tolu her mahzeni yokdur oranı Temâşâluk olur burc-ı bedenler 615 Kaçan seyrâna çıksa sîm-tenler Bu kal’a içre vardur yine câmi’ ‘Aceb cây-ı müferrih pür-sanâyi’ Yanında var bunuñ bir çeşme ey cân Nedür âb-ı hayât âb-ı hayvân Şehirden kal’anuñ hoşdur hevâsı Latîf mu’tedildür hem safâsı (b. 113-123) Beyânî’nin hakkında ayrıntılı bilgi verdiği Sinop’taki yapılardan biri de Ulu Camii’dir. Şehrengiz’deki “Der-Vasf-ı Câmi’” başlıklı 21 beyitlik bölümde şehirdeki Ulu Camii ayrıntılarıyla anlatılmıştır. Alaeddin Sultan tarafından yaptırıldığı ifade edilen bu caminin içi, boydan boya halıdır. Kubbesi, direkleri, pencereleri ve kandilleriyle insanı kendine hayran bırakmaktadır. Aynı zamanda içi hurdekârî tarzında yazılmış ayetlerle süslenen bu caminin önünde, içinde şadırvanı olan ve insana ferahlık veren ağaçlarla dolu bir bahçe bulunmaktadır: Bu şehr içinde var bir ulu câmi’ Mutavveldür katı ol beyt-i sâni’ Kim itdi dir iseñ ger anı bünyân Ki yapmışdur ‘Alâ’id-dîn Sultân Direkler câ-be-câ gelmiş kıyâma Ki her birisi togrulmış imâma Rükû’a her kime itmiş ki dikkat Kıyâm itmege tâ rûz-ı kıyâmet Anuñ her câmı mir’ât-ı safâdur Yahud âyîne-i kıble-nümâdur Göz açup gösterür halka sebîli Reh-i Hakkuñ olup rûşen delîli Olupdur kubbesi çarha berâber Kanâdîli ziyâde necm ü ahter Döşenmişdür ser-â-ser içre halı Ki halıdan degül bir yeri hâlî Berâtı her biri bir serv-i bâlâ İremdür san o cây-ı cennet-âsâ 616 Nedür anda olan yahud olanlar Nice medh ola ol rûh-ı tasavvur Odur pür ‘ilm ile bir şeyh-i kâmil Olupdur dâyimâ ‘ilm ile ‘âmil Başında tâc egninde murakka’ Yerinde kâyim oturmış merta’ Du’âya feth-i bâb itseler revâdur İki kapu iki dest-i du’âdur Tokuz bâba tokuz kat çarh gûyâ Nedür ol kubbe-i hoş-mu’allâ Yazılmış hurdekârîlerle güller Hutâyî rûmî yapraklar girihler Bunuñ nakşı gibi bir nakş kanı Misâlin görmemiş Erjeng Mânî Mücellâdur musannâdur hurûf Ruhâmuñ ‘aynıdur mermerleri saf Bu câmi’ öñi bir zîbâ haremdür Dem-i cân-bahş-i cây-ı muhteremdür Ulıdur câ-be-câ servi hırâmân Fezâsı dil-küşâ suyı firâvân Nedür ol safhaya sahn-ı çemen-zâr Çemenler üzre salmış sâye eşcâr Akar her cânibe şâdrevânı Virür ‘atşân olana tâze cânı (b. 129-144) Evliya Çelebi’nin bahsetmediği bu bahçeyi Beyânî, Medh-i Bâgçe-i Fınduk başlığıyla 21 beyitte anlatmıştır. Sümbül, gül, lale ve zambak gibi çeşit çeşit çiçeklerle süslü, baştanbaşa ağaçların olduğu bu bahçenin meyveleri de sınırsızdır. Bahar mevsimlerinde eğlence için adeta insanları kendine davet eden bu bahçe özellikle bayram günlerinde zengini, fakiri; yaşlısı, genciyle dolup taşmaktadır: Ne zîbâ bâgçedür bu bâg-ı fınduk Toludur sünbül ü gül lâle zanbak Dahi bî-hadd dürür anda şükûfe Ki reng-â-reng gûn-â-gûn u turfe 617 Ser-â-ser yokdur eşcârına gâyet Ne hod esmârına vardur nihâyet Kaçan seyrâna varsa anda hûbân Turur ikbâle her serv-i hırâmân Temâşâ eyle bir dem bezm-i bâgı Eline lâleler almış ayagı Ya zanbaklar surâhî yâsemîn Ya rengîn lâlelerdür câm-ı la’lîn Bunuñ yanında seyr it ‘ıyd-gâhı Temâşâ eyle evsâfını kemâhî Karâr itmiş dürür deryâya karşu Sürer deryâ dem-â-dem pâyına rû Kaçan ‘ıyd olsa şehrüñ dilberânı Fakîr ü bay u pîr ü nev-cevânı Çıkarlar seyre olurlar hırâmân Tolar erbâb-ı ‘irfân-ile meydân (b. 145-164) Evliya Çelebi’ye göre Boztepe, Sinop’un güney tarafında bulunan meşhur yüksek bir dağdır. Açık havada bu dağdan karşı taraftaki Rumeli’ndeki Keligra dağları görülebilmektedir. Aynı zamanda bu dağda tilki, çakal, zerdeva ve ayı oldukça çokça görülmektedir (Kurşun, Kahraman ve Dağlı, 1998, s. 43). Beyanî de Ta’rîf-i Bozdepe başlığı altında Boztepe’yi anlatır. Şehrin gezinti yerlerinden olan ve etrafı denizlerle çevrili olan bu yarımada, aynı zamanda şehrin de su kaynağıdır. Her yeri çiçeklerle bezenmiş bağlık ve bahçeliktir. Kırklar ve yedilerin yattığı bu adada, Hızır-İlyas makamı olarak bilinen ve Hızırlık olarak adlandırılan makam ile Seyyid Bilal’in tekkesi de bulunmaktadır. Şair, her daim insanlarla dolu olan bu yerde, birçok yalı ve meyhane bulunduğunu söyler: Havâledür çü Bozdepe bu şehre ‘Acebdür hâsılı ol kân-ı yemde Deñizdür çevresi ol bir ‘atadur Velî her bir yeri anuñ kayadur Atâ iken anuñ suyı firâvân Bu şehrüñ hep suyı andandur ey cân 618 Akar deryâya nice çeşme-sârı Ki gün başına vardur bir bıñarı Hızırlıkdur ziyâret-gâhı anuñ Odur bir mürtefi’ yeri atanuñ Nice yerlerde var seyrân-gâhı Temâşâluk durur hâk ü giyâhı Yaturmış anda hem kırklar yediler Gelenler bizden öñ böyle didiler Anuñ her cânibi bâg ile bustân Tolu etrâf u eknâfı gülistân Şükûfeyle müzeyyen lâle-zârı Degül eksük anuñ her dem bahârı Nicedür tekyesi Seyyid Bilâluñ O şeyh islâm u ol sâhib-kemâlüñ ‘Aceb ‘âlî-makâm u hurrem-âbâd Teferrüc-gâhıdur pür-serv ü şimşâd Degül eksük hemîşe anda mihmân Gelür seyyâh u abdâl u gedâyân Teferrücden inerler yalıya hem Sürilür anda resm-i âyîn-i Cem Belî hum-hâne vü kâşânelerdür Kamu sohbet yeri meyhânelerdür Leb-i deryâ döner peymânelerle Toludur na’ra-i mestânelerle (b. 166-180) 1.5. Yenişehir Bugün Yunanistan’da Larissa adıyla bilinen Yenişehir, Tesalya ovasında yer almaktadır. Osmanlı döneminde (1386-1881) elliden fazla camisi, önemli bazı medreseleri ve pek çok tekkesiyle imparatorluğun Avrupa’daki en büyük on şehri arasında bulunuyordu. Ortadan kalkmış olan Larissa şehrine ait kalıntıların aşağısındaki ovada yeni bir şehir kurularak Yenişehir veya Bursa Yenişehir ile karışmaması için Yenişehr-i Fener adı verilmiştir (Kiel, 2013, s. 473). 619 1.5.1. Evliya Çelebi’ye göre Yenişehir Evliya Çelebi’ye göre Yenişehir, eski bir tüccar yurdudur. Kalesi, bedestenin bulunduğu yerdeymiş. Ancak Gazi Turhan Bey’in kaleyi yıkması sebebiyle dizdarı yoktur. Civarda taş olmadığı için yıkılan kalenin taşları cami, mescit, medrese, han ve imaretlerin yapımında kullanılmıştır. Bedesteni, şehrin ortasında yüksek bir yerdedir. Diğer bina ve hayratları aşağı ovada büyük şehirdir. Batısı, Kösdem Nehri kenarıdır. Kösdem Nehri, büyük nehir olup Yanya dağlarından gelir. Batı tarafında Meçova köylerini sulayarak gelip şehrin kuzey tarafından akıp Bababurnu adlı yerde Akdeniz’e karışır. Bu nehrin suyu, hamam suyu gibi olup kış günleri de oldukça hoştur. Nehir üzerinde on gözden oluşan Hasan Bey Köprüsü bulunmaktadır. Şehirde tek veya çift katlı taştan yapılma 4000 geniş ev, 22’si cuma namazı kılınan cami olmak üzere toplam yetmiş bir mescit vardır. Bunlar içerisinde en güzeli, Köprübaşı’ndaki Hasan Bey Camii’dir. Şehrin on tekkesi ve beş hamamı vardır. Bunlar içinde özellikle Pîrî Paşa Hamamı dikkat çekicidir. Toplam 300 yerde sebilhane veya çeşme olan şehirde 3060 evde özel su kuyusu mevcuttur. Yenişehir’in en önemli özelliklerinden biri de 30 adet mesire yerine sahip olmasıdır (Kahraman, Dağlı ve Dankoff, 2003, s. 81-83). 1.5.2. Şehrengizlerde Yenişehir Yenişehir hakkında 16. yüzyıl şairlerinden Bursalı Rahmî (öl. 1567-68) ve 17. yüzyıl şairlerinden Vahîd Mahtûmî (öl. 1732-33) birer şehrengiz kaleme almıştır. 1.5.2.1. Bursalı Rahmî’ye göre Yenişehir Bursalı Rahmî’ye göre Yenişehir, sağlam yapılarıyla dikkat çeken eski ve büyük bir şehirdir. Çok sağlam yapılan ve her biri cenneti andıran evlerinin içi, adeta hurilerle süslenmiştir. Sütun, kapı ve duvarları saf gümüş olan bu evler dışında Yenişehir’de gök kubbeye benzeyen köşk ve kasırlar da vardır: Kadîmî şehr imiş ol bûm-ı a’zam Sevâdı ‘âli vü bünyâdı muhkem (b. 94) Anuñ her hânesi mânend-i dîde İçinde merdümi olmış güzîde Ne hâne her biridir bâg-ı cennet İçi gılmân ile pür-zîb ü zînet Sütûn-ı hânesidür sîm-endâm 620 Der ü dîvârı olmış nukre-i hâm Felek kâhı gibi kâşâneler var Cinân kasrı misâli hâneler var (b. 100-103) Yenişehir’i baştanbaşa gezen Rahmî, Köprübaşı denilen yere gelerek buranın tavsifini yapar. Gönülleri açıp, dertleri yok ederek safalar veren Köprübaşı, cennet gibi yeşilliklerle döşenmiş hoş bir yerdir. Dünyada eşi ve benzeri olmayan bu yerin etrafı ağaçlar ve yeşilliklerle dolu olup içinden nehirler akar. Etrafını ise cennetteki Kevser suyu gibi gönüller çeken bir akarsu çevirmektedir: Gezüp her gûşesini râh u bî-râh Gelüp Köpribaşın itdüm vatangâh Nazar idüp o cây-ı dil-güşâya Dil-i gamnâkümüz irdi safâya Cinân sahnı gibi bir hûb sahrâ Çemen sanma döşenmiş sebz-i hâra Ne sahrâ mâ-verâsına göz irmez Anuñ dünyâda mislin kimse görmez Kenârı ravza-i pür sebz ü eşcâr Revân olup akar tahtında enhâr (b. 115-119) İhâta eylemiş devrini bir cû Ne cû cennetde Kevser gibi dil-cû (b. 126) Yüksekliğiyle gökyüzünü andıran Yenişehir’in hemen yanı başında akan nehirde; Samanyolu şeklinde bir ucu cennet kapısına ulaşan ve sırat köprüsüne benzeyen baştan ayağa gözlerden oluşan bir köprü vardır: Meger rif’âtle ol şehr âsumândur Yanında köpri şekl-i kehkeşândur İrişmiş bir ucı bâb-ı na’îme Şebîh olmış sırât-ı müstakîme Nazar eyleñ bu eyvân-ı nigûna Olupdur tâk-ı Kisrâdan nümûne Basup bagrına ‘âşık gibi taşı Akar her dem kesilmez kanlu yaşı Başından ayaga dek göz göz olmış Velî her bir gözi yaş ile tolmış (b. 138-42) 621 Köprübaşı’nda kubbesi göğe benzeyen bir cami bulunmaktadır. İçi parlak mermer olan bu caminin sütunları üstündeki kemerler tıpkı güzellerin kaşları gibi kavislidir. Öyle ki bu sütunların her birinin kemeri adeta arşa erişmiştir. Bu yüzden gökyüzünde ay çember şeklini alıp ona altın halka olmak ister. İçini meşalelerin aydınlattığı bu caminin içi âdeta gökyüzündeki yıldızlar gibi kandillerle doludur. Minareleri ise sevgilinin boyu gibi öyle düzgündür ki her kim görürse ona âşık olur: Havâle anda var bir câmi’-i pâk Olupdur kubbesi mânend-i eflâk Mücellâ sahn-ı pâki cümle mermer Ber-i dil-ber gibi ra’nâ vü hoş-ter Sütûn üstinde tâk-i ‘anber-âgîn Olup ebrû-yı hûbân gibi pür-çîn Baş egmez mihver-i çarha sütûnı İrişmiş ‘arşa her tâk-ı nigûnı Meh-i nev kâmetini itdi çenber Diler kim anda ola halka-i zer Derûnın rûşen itmişdir meşâ’il Nücûm-ı çarh içinde pür-kanâdil Menârı kadd-i dil-ber gibi mevzûn Olur her kim görürse aña meftûn (b. 146-152) 1.5.2.2. Vahîd Mahtûmî’ye Göre Yenişehir Vahîd Mahtûmî, Yenişehir’de nehrin diğer tarafında olduğu için Karşı Yaka olarak adlandırılan ve vakıf arsası olan bir yerde Karamanlı Korusu denilen bir mesire alanının varlığından bahseder. Bahar geldiğinde çiçek ve ağaçlarla donanan bu yere; genç yaşlı, küçük büyük herkes sohbet edip eğlenmek için akın eder. Buraya geçmek için o kadar çok kayık seferi yapılır ki nehir adeta bir dokuma tezgâhına, kayıklar ise dokuma tezgâhındaki mekiğe döner: Bu vilâyetde bir ‘amel vardur Korı nâmında bir mahal vardur ‘Arsa-i vakfdur berây-ı safâ Karamanlu Korısı dirler aña ‘Alem olmışdur ey hüner-mâye 622 Karşu Yaka dirüz o me’vâya Çün bahâr ola açıla ezhâr Sâye-dâr ola her dıraht-ı çenâr Mâ’i bir hâre cûy-ı kûh-güdâz İde şâh-ı bahâra pây-endâz Şehr olur sanki sîm-ten dilber Kuşadur şehri nehr hem çü kemer Nehr-i şehri görüp safâ buldum Bir iki tâze âşinâ buldum Öte yakaya geçmege mutlak Kurılur nehrün üstine zevrak Nehr bir sûf dest-gâhı olur Mekigi zevrâk-ı sipâhî olur Pîr ü bernâ bütün sagîr ü kebîr Nice enbûh u mevc-hîz ü kesîr İttifâk ile ülfet itmek içün Geçer ol câya sohbet itmek içün Kurılur haymeler taraf-be-taraf Cem’ olur halk hep hiref-be-hiref (b. 163-174) “Sıfat-ı Nev-Bahâr-ı Şûr-engiz” başlığı altında baharın gelmesiyle birlikte bir seher vakti Yenişehir’de çarşı ve pazarda her kim varsa Kösdem Nehri’nin karşısına geçerek Karamanlı Korusu denilen mesire alanına geçtiğini söyleyen Mahtûmî, Köstem Nehri’ni bir yalı hamamına benzetir: Yenişehir içinde nâgehân seher Kopdı bir sûriş-i kıyâmet-eser San zuhûr eyledi bir emr-i mühim Sûk u bâzârda bi-ecma’hüm Ne kadar var ise gürûh-ı ricâl Çıkdılar ol mesîreye derhâl (b. 233-35) Zevrak ile o cem’-i nâ-mahsûr Nehr-i Kösdemden eylediler ‘ubûr (b. 241) İdelüm ‘azm-i fasl-ı hurremdür Karamanlu Korısı bu demdür (b. 247) 623 Didiler nâm-ı nehr dehr içre Yalı hammâmıdur bu şehr içre (b. 405) 1.6. Yenice Günümüzde Giannitsa adıyla anılır. Büyük Makedonya ovasının (Kampania) kuzey kenarında, Paikon dağlarının güney etekleriyle daha güneyde bulunan ve sığ bir göl olan Yenice gölü arasında yer alır. Burası Gazi Evrenos Bey tarafından XIV. yüzyılın sonlarında kurulmuştur. Yenice yaklaşık beş buçuk asır Osmanlı hâkimiyetinde kalmış ve özellikle XV. yüzyılın sonlarından itibaren Osmanlı’nın Rumeli’deki kültür ve sanat merkezlerinden biri hâline gelmiştir (Kiel, 2013, s. 446; Öztürk, 2014, s. 53). 1.6.1. Evliya Çelebi’ye göre Yenice Evliya Çelebi’ye göre Yenice, iki kale arasında geniş; dereli, tepeli ve bayırlı bir yerde on yedi adet mahallesi olan bir şehirdir. Bu şehrin batısı ile kuzeyi arasında seyirlik bir yaylası vardır. Yenice halkı ile çevre köy ve kasabaların halkı da şehrin havası ağır olduğu için temmuz ayında bu yaylağa hayvanlarıyla çıkıp beş altı ay burada yaylarlar. Bu yaylanın Gazi Evrenos zamanından beri yapılmış camileri, dükkânları, hanları, mescitleri ve hamamı vardır. Suyu ve havası hoş, hayat pınarı gibi kaynak suları vardır. Çam, ardıç, şimşir ve çam fıstığı gibi hoş kokulu çeşit çeşit ağaçlarıyla süslü bir yaylaktır (Kahraman, Dağlı ve Dankoff, 2003, s. 70-73). 1.6.2. Şehrengizlerde Yenice Yenice hakkında beş şehrengiz kaleme alınmıştır. Bunlardan üçü Hayretî, Usûlî ve Za’fî-i Gülşenî’ye; diğer ikisi ise Maksadî’ye aittir. Bunlar içinde Hayretî ve Usûlî şehir tasvirinde bulunmamış; Za’fî ve Maksadî ise şehirle ilgili yüzeysel bilgi vermekle yetinmişlerdir. 1.6.2.1. Za’fî’ye Göre Yenice Za’fî, Yenice’nin her yerinin çok güzel olduğunu, bahçelerinin cennete benzediğini söyleyerek yaylasının vasfına geçer. Bu öyle bir yayladır ki onun servileri Tuba’ya, akarsuları ise Kevser’e benzer. Şair; havasıyla Darusselam’a benzeyen bu yaylanın ağaçlarının gölgesini anlatmakta ise aciz kaldığını söyler: Ne hoş ol ki anuñ her [bir] kenârı Sanasın bâg-ı cennet sebze-zârı 624 Hudâ virmiş aña bir özge yaylak Semenler bî-semen sünbüller aylak Sarılmış birbirine serv ü ‘ar’ar Kıyâmet-kad sanasın iki dil-ber Ne yayla ol ki her âb-ı revânı Virür Kevser şarâbından nişânı Temâşâ eyleseñ her serv-kâmet Olur Tûbâ vü cennetden ‘alâmet Ki her berg-i dırahtuñ sâyesini Ne mümkin vasf idem ben pâyesini Nice yaylak diyeyim ol makâma Hevâsı beñzemiş Dâru’s-selâm’a (b. 21-27) 1.6.2.2. Maksadî’ye Göre Yenice Maksadî ise Yenice için yazdığı ilk Şehrengiz’inde şehrin güzelliklerini anlatırken bu şehrin gönle ferahlık veren bir yer olduğunu; letafette İrem’in gül bahçelerine benzediğini söyleyerek burasını, İran’ın Şiraz şehrine benzetir. Şaire göre, kuzeyinde büyük bir dağ, güneyinde ise denizin olduğu Yenice’nin sol tarafı yerleşime uygundur: Müferrih şehr imiş Şirâz-ı Rûmı çün nazar kıldum Letâfetde İrem gülzârıdur ehl-i dile manzar Şimâli bir kûh-ı a’zam yemîni kişver-i ra’nâ Yesârı mu’tedil mesken cenûbı kıble-i bahr u ber (b. 17-18) Maksadî ikinci Şehrengiz’inde ise Yenice şehrinin iç açıcı, eşi benzeri olmayan bir yer olduğunu; havası, suyu, yaylası, bağı ve bahçesiyle aydınlık bir yer olduğunu söyler. Her tarafı mesire yeri ve ova olan bu şehir; bülbülleri, turna ve kazlarıyla özellikle de Çınar adlı verilen mesire yeriyle meşhurdur: Muhakkakdur bu Yeñice-i Vardar Müferrih şehr imiş yâ misli mi vâr Hevâsı âbı hem yaylagı rûşen Güli vü gülsitânı bâgı rûşen Mesîre her taraf sahrâ vü yazı Öter bülbülleri turnası kazı 625 Teferrücgâhıdur meşhûr Çenârı Müferrih gûşedür bir lâlezârı Göñül ârâm olur bir özge mekân Bulunmaz buncılayın şehr-i rûşen (b. 47-51) 1.7. Moton Yunanistan’ın Mora Yarımadası’nda yer alan Mesinya vilayetine bağlı 1300 nüfuslu bir şehirdir. Orta Çağ’da Venediklerin önemli bir deniz üssü olan Moton, 1500 yılında II. Bayezid tarafından Osmanlı topraklarına katılmış daha sonra Edirne Antlaşması ile Yunanistan’a bırakılmıştır (Yazar, 2009, s. 175). 1.7.1. Evliya Çelebi’ye Göre Moton Mora Adası’nın kıble yönünde alçak kayalı bir yerde, deniz kıyısında bir burun üzere yapılmıştır. Yıldızdan lodosa uzunlamasına, sürahi bardak şeklinde çok sağlam bir yapıdır ki dört tarafı denizle çevrilidir. Ancak yıldız tarafında 400 adım uzunluğunda karaya bitişik yalçın kayadır. Bu taraf, iki kat kesme kaya geniş ve büyük hendektir. Bu iki kat kesme hendekleri yüzer adım eninde ve beşer altışar yerden asma makaralı zincirlerle her gece kalkan ağaç köprüleri vardır. Bu kara tarafı kat kat tabyaları, balyemez topları, mühimmat ve levazımatlarıyla her an savaşa hazır durumdadır. İç ve dış kalede toplam 25 müstahkem kule bulunmaktadır (Kahraman, Dağlı ve Dankoff, 2003, s. 135). 1.7.2. Şehrengizlerde Moton XVI. yüzyıl şairlerinden Za’fî ve XVII. yüzyıl şairlerinden Dürrî, Moton şehri hakkında birer şehrengiz kaleme almışlardır. Bu şehrengizlerde şehrin tarihî ve doğal güzelliklerinden bahsedilmemiştir. Ancak Za’fî’ye göre Moton, her tarafı menekşe, gül, nergis ve susam çiçekleriyle süslü; müstahkem bir kalesi vardır. Bu kale denizle çevrili bir yerdir. Ne hoş şehr ol ki her câyı müzeyyen Benefşeyle gül ü nergisle sûsen Hisâr itmiş ihâta çevresini Sanasın hâle mâhuñ devresini Muhît olmış hisârı bahr-ı ‘ummân 626 Zihî kudret ki kılmış sun’-ı Yezdân (b. 41-43) Dürrî ise Moton’un; denizin her an ayağını öptüğü bir şehir olduğunu söyleyerek konumunun deniz kenarında oluşuna dikkat çekmiştir: Halkı acı kuvvetliler olmakla ser-â-pâ Her lahza o şehrün öper ayagını deryâ (b. 6) 1.8. Gümülcine Bugün Komotini adıyla anılmakta olup Türkiye-Yunanistan sınırının 98 km. batısında, Selânik-İstanbul demiryolunun geçtiği geniş ovada kurulmuş yaklaşık 40.000 nüfuslu bir yerleşim merkezidir. Birçok camii, kalabalık Türk nüfusu ve Pomak azınlığı ile Gümülcine, Batı Trakya Müslümanlarının dinî ve kültürel merkezidir. 1371’den 1912’ye kadar kesintisiz olarak Osmanlı idaresi altında kalmıştır (Kiel, 2008, s. 268). 1.8.1. Evliya Çelebi’ye Göre Gümülcine Gümülcine’nin bir ovada kurulmuş, dörtgen şekilli, tuğladan yapılma tamamen kâgir taştan hoş bir kalesi vardır. Çepçevre büyüklüğü bin adım bir küçük kale olup içinde Yahudilerden başka kimse yoktur. Bu kalenin yarısı yolculara konukevi hanlardır ve biraz yeri meydandır. Hendeği olmayan bu kalenin 2 adet kapısı vardır. Şehrin 16 adet mahallesi vardır. Toplam 4 bin adet kiremit ile örtülü kâgir, bağlı bahçeli süslü güzel evleri vardır. Genellikle bağ bahçeleri bir düzlüğe kurulup çevresine tamamen yüksek kamışlar dikilmiştir. Bu şehir içinde Şikarlı Çay adında bir akarsu vardır. Bu küçük nehir, üzerindeki ağaç köprülerle geçilir. Bu nehrin iki tarafı şehirdir. Gümülcine’de on altı camii, beş adet medrese yedi sıbyan mektebi, iki hamam, on yedi han ve dört yüz dükkân vardır (Kahraman, Dağlı ve Dankoff, 2003, s. 35-36). 1.8.2. Şehrengizlerde Gümülcine Türk edebiyatında Gümülcine hakkında yazılmış bilinen tek şehrengiz, XVII. yüzyıl şairlerinden Dürrî tarafından kaleme alınmıştır. “Gümülcine Yaylakı Ahâlîsine Dürrî Efendinün İrsâl Eyledügi Şehrengîzdür” başlıklı 66 beyitlik mesnevi nazım şekliyle yazılan bu eser, aynı zamanda sadece şehir tasviri yapılan şehrengiz türüne örnek teşkil eder. Bu eserde özellikle Gümülcine’nin yaylası ve doğal güzellikleri anlatılmıştır. Gümülcine Yaylası’nın, insana ferahlık verdiği ve amber gibi hoş kokulu olduğu Dürrî’nin esen rüzgâra “Ey rüzgâr sende ferahlık veren bu koku nedir? Yoksa 627 Gümülcine Yaylası’na mı uğradın. Her can bağışlayan kokun amber gibi koktuğuna göre yaylamıza uğradığın belli oldu” şeklinde seslenmesinden anlaşılmaktadır. Yayla, baştan sona hoş kokulu çiçeklerle donanmış olup bu çiçekler öyle güzel kokmaktadır ki güzellerin saçları bile onların kokusunu kıskanmaktadır. Yayladaki ağaçlar ise sevgilinin boyu gibi uzundur. Öyle ki cennette bulunan ve bütün cennete gölge salan, kökü yukarıda, dalları aşağıda, büyük bir ağaç olan Tuba bile bu ağaçların uzunluğu yanında kısa kalır: Ey bâd nedür sende bûyını ferah-efzâ Yaylâk-ı Gümülcineye mi ugradun âyâ Her nefhâ-i cân-bahşuñ olup nefhâ-i ‘anber Yaylâkımıza ugradıguñ oldı mukarrer Gördüñ mi o yaylâkı niçe rûh-fezâdur Her kûşesi cennet gibi bir cây-ı safâdur Ezhârını gördüñ mi açılmış mı ser-â-pâ Reşk itmede mi bûyına yâ zülf-i dilârâ (b. 1-4) Eşcârı anuñ kâmet-i dilber gibi aʽlâ Tûbâ dir idüm kûteh eger olmasa Tûbâ (b. 6) Dürrî’ye göre bu yaylanın her bir ağacının dibinden akan Fırat suyundan içenler ölümsüzlük suyu olan âb-ı hayatı istemezler. Çünkü bu yayladaki Kara Oluk’un suyu, bu dünyanın âb-ı hayatıdır. Yine bu yaylada, içenlerin hemen farkını anladıkları Yakuz Pınarı, Şeyh Oluğu denilen ve başında yiyip içilerek sohbetler edilen bir su ile alabalık avlanan Akçay adında bir su daha vardır: Her bir bün-i nahlide akar mâ-i Fırâtı N’eyler içen ol suları ya âb-ı hayâtı Gördün mi ya Kara Olugını anda ne sudur Dünyâda hayât âbı dinür işte o budur (b. 7-8) Gördün mi Yakuz punarı reşk-âver her şey Farkından ururlar çukur uruncaya hey hey (b. 11) Yâ kûşe-be-kûşe yine sohbetleri var mı Şeyh Olıgı başında her ‘işretleri var mı (b. 50) Lutf itdi mi yârâna yine Hazret-i Hâlık Dutuldı mı Akçayda firâvân ala balık (b. 60) 628 1.9. İnebahtı Yunanistan’da Korint körfezinde Navpaktos kasabasının Osmanlılar dönemindeki adıdır. Epakto, Lepanto adlarıyla da anılan kasaba Korint körfezi girişinde, Mora yarımadasındaki Patras (Balyabadra) şehrinin karşısında Yunan ana karası kıyısında yer almakta olup bugün 8000 nüfuslu küçük bir yerleşim yeri durumundadır (Kiel, 2000, s. 285). 1.9.1. Evliya Çelebi’ye Göre İnebahtı 17. yüzyılda İnebahtı hakkında en geniş bilgi Evliya Çelebi tarafından verilmiştir. Onun yazdıklarına göre burada sekiz cami (Fethiye, Mehmed Efendi Tekkesi, Büyükkapı, Pigadiye, Ortahisar’da Mehmed Efendi, Yukarıhisar’da Baba Çavuş, II. Bayezid ve Ömer Efendi camileri), üç medrese, üç hamam ve altı tekke vardır. Aşağıhisar kısmında 200 dükkân olmasına karşılık bedesteni yoktur. Yine bu kapı dışında büyük bir tabakhanesi işlemektedir. Evliya Çelebi’nin Âhî Evran Ocağı diye andığı bu tabakhane çok büyük olup içinde mescidi, havuzları ve misafir odaları vardır (Kiel, 2000, s. 286). 1.9.2. Şehrengizlerde İnebahtı Türk edebiyatında İnebahtı hakkında yazılmış tek şehrengiz, 16. yüzyıl şairlerinden Sânî’ye aittir. 1.9.2.1. Sânî’ye Göre İnebahtı Sânî bu Şehrengiz’inde şehir hakkında ayrıntılı tasvirlere yer vermemiş, şehrin sadece konumu, mesire yerleri ve kalesi hakkında bilgi vermekle yetinmiştir. Deniz kenarında yer alan, havası, baharı ve ırmaklarının vasfının mümkün olmadığını söyleyen Sânî’ye göre İnebahtı, görenlerin sonsuz haz duyacağı uçsuz yeşilliklere sahip mesire yerlerine sahiptir. Özellikle bahar günleri geldiğinde bu şehrin su ve ekin kenarlarının güzelliğinin methedilmesi mümkün değildir. İçinde kuşların uçtuğu İnebahtı’nın bağ ve bahçelerini görenler ise bu şehri, bahçeleriyle ünlü Şiraz’a benzetmekten kendilerini alamazlar: Hevâsı hûbdur deryâ kenârı Dinilmez vasf-ı cûyı nev-bahârı Teferrücgâh-ı bâg-ı bî-bekâya Görenler alur andan hâzz-ı gâye 629 Leb-i cûy u kenâr-ı kişt-zârı Olunmaz medh eyyâm-ı bahârı Gören dir bâg u râgın şehr-i Şîrâz Ki murgân olmuş anda bâga pervâz (Taşdelen, 2019, s. 460-461) İnebahtı’nın bir başka özelliği de sağlamlığıyla dikkatleri çeken kalesidir. Deniz kenarına yapılmış olan bu kale, tıpkı Rodos kalesi gibi oldukça sağlamdır. Kaf Dağı’na benzeyen öyle yüksek kuleleri vardır ki bunların içi, attığı hedefi vuran nişancılarla donanmıştır. Kalenin duvarları ise yer yer saldırıya hazır ejder gibi toplarla süslenmiştir. Bu hâliyle seyredenlerin hayrete düştüğü bu kalenin yapısı sağlam, duvarları ise kat kattır: Leb-i deryâda gördüm bir hisârı Rodos-mânend muhkem üstüvârı Cibâl-i Kâfa beñzer kuleler hep Tonanmış zarb-zenlerle müretteb Müzeyyen top ile yer yer bedenler Atılmaga turur mânend-i ejder Binâsı muhkem u dîvârı kat kat Alur seyr idenün göñlini hayret (Taşdelen, 2019, s. 459-460) Sonuç Bir şehrin güzelleri ve güzellikleri hakkında kaleme alınan şehrengizler, sahip oldukları muhtevalarıyla gezip görülen yerler hakkında bilgi veren seyahatnâmelerle benzerlik gösteren edebî türlerden biridir. Klasik Türk edebiyatında bu türde yazılmış doksan civarında eser bulunmaktadır. Bu eserler, edebî bakımdan önemli oldukları gibi yazıldıkları şehirlerin sahip olduğu çeşitli özellikler hakkında bilgi ihtiva etmeleri bakımından da önemlidir. Ancak şehrengiz türünde yazılmış olan bütün eserlerde şehir tasvirine rastlamak mümkün değildir. Bunların bir kısmında şehir tasviri hiç yapılmamış, bir kısmında ise çok az bilgi verilmekle yetinilmiştir. Bu çalışmamızın da mihverini oluşturan bazı şehrengizlerde ise yazıldıkları şehirler hakkında tarihî ve coğrafi önemli bilgilere rastlanmaktadır. Şehrengizler üzerinde yapmış olduğumuz muhteva incelemeleri neticesinde özellikle 16. ve 17. yüzyıllarda yazılmış olan şehrengizlerin bazılarında bu yüzyıllardaki Osmanlı coğrafyasında bulunan bazı şehirler hakkında önemli bilgilerin yer aldığı tespit 630 edilmiştir. Bu tespitler hem edebiyat hem de kültür tarihimizin seyahat türündeki en önemli eserlerinden biri olan Evliya Çelebi’nin Seyahatname’sindeki bilgilerle karşılaştırılmıştır. Bu karşılaştırma neticesinde şehrengizlerde yer alan bilgilerin aynı dönemlerde yazılan Seyahatname’deki bilgilerle paralellik gösterdiği görülmektedir. Bu metinlerde şairler tıpkı bir seyyah gibi üzerinde durdukları şehirlerin sahip olduğu tarihî, coğrafi, mimari özellikler hakkında canlı tasvirlerde bulunmuşlardır. Bu tasvirler sadece bir mekân tasviri olmakla sınırlı kalmamış; şairler değişik mazmunlar, edebî sanatlar ve ifade şekilleriyle birlikte şairlikteki maharetlerini de sergilemişlerdir. Yapılan tasvirlerde -Evliya Çelebi’nin Seyahatname’sindeki kadar ayrıntılı olmasa da- şehirlerin konumu, havası, suyu, mesire yerleri, tarihî ve mimari yapıları hakkında verilen bilgiler; edebiyat, tarih, mimari bakımdan önemli olduğu kadar şehircilik tarihi açısından da oldukça önemli bilgilerdir. Kaynakça Akkuş, M. (1987). Türk Edebiyatında Şehr-engizler ve Bursa Şehr-engizleri, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi, Erzurum. Aydemir, Y. (2001). “Sânî’nin Rodos Şehrengizi”, Türk Kültürü, Sayı 455, s. 167-174. Beyânî, Şehrengîz-i Sinob, İzmir Millî Kütüphane Türkçe Yazmaları 2020/2. Çavuşoğlu, M. (1969). “Taşlıcalı Dukakin-zâde Yahyâ Bey’in İstanbul Şehrengizi”, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Ağustos, C.XVII, s. 73-108. Çavuşoğlu, M. (1977). “Şehrengiz-i Edirne”, Yahyâ Bey: Dîvân, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, s. 227-243. Çetin, İ. (1993). Derzi-zâde Ulvî (Hayatı, Edebî Şahsiyeti ve Dîvânının Tenkidli Metni), Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi, Elazığ. Dağlı, Y., Kahraman, S. A., Dankoff, R. (2005). Evliya Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 308 Numaralı Yazmanın Transkripsiyonu-Dizini, (9. Kitap), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. Emecen, F. (2003). “Manisa”, TDV İslâm Ansiklopedisi, (C. 27, s. 577-83). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayını. 631 Erdoğan, M. (2012). “Bursalı Rahmî ve Yenişehir Şehrengizi”, Erdem Dergisi, Sayı 63, s. 89-125. Göre, Z. (2015a). “Kerîmî’nin Edirne Şehrengizi”, Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi (OMAD), C. 2, (3), s. 17-41. Göre, Z. (2015b). “Za’fî-i Gülşenî’nin Moton Şehrengizi”, Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi (OMAD), C. 2, (4), s. 41-57. Kahraman, B. (1995). Vahîd Mahtûmî Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Eserlerinin Tenkidli Metni Cilt 1-2. Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi, Konya. Kahraman, S. A., Dağlı Y., Dankoff, R (2003). Evliya Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 308 Numaralı Yazmanın Transkripsiyonu-Dizini, (8. Kitap), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. Kahraman, S. A., Dağlı, Y. (1999). Evliya Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 308 Numaralı Yazmanın Transkripsiyonu-Dizini, (3. Kitap), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. Kaplan, Y. (2018). “Abdî ve Kütahya Şehrengizi”, Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, Volume: 4, Issue: 4, s. 783-824. Karaca, D. (2018). “Zâtî’nin Edirne Şehrengizi”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi/The Journal of International Social Research, C. 11, Sayı 55, s. 114-136. Kiel, M. (1996). “Gümülcine”, TDV İslâm Ansiklopedisi, (C. 14, s. 268-270). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayını. Kiel, M. (1996). “Yenişehir”, TDV İslâm Ansiklopedisi, (C. 43, s. 473-76). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayını. Kiel, M. (2000). “İnebahtı”, TDV İslâm Ansiklopedisi, (C. 22, s. 285-287). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayını. Kiel, M. (2013). “Yenice”, TDV İslâm Ansiklopedisi, (C. 43, s. 445-48). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayını. Kurşun, Z., Kahraman, S. A., Dağlı, Y. (1998). Evliya Çelebi Seyahatnamesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 308 Numaralı Yazmanın Transkripsiyonu-Dizini, (2. Kitap), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. 632 Levend, A. S. (1957). Türk Edebiyatında Şehr-engizler ve Şehr-engizlerde İstanbul. İstanbul: İş Bankası Yayınları. Mengi, M. (1995). Mesîhî Dîvânı, Ankara: AKM Yayınları. Öz, M. (2009). “Sinop”, TDV İslâm Ansiklopedisi, (C. 37, s. 252-256). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayını. Öztürk, M. (2014). “Maksadi’nin Yenice ve İştip (İştib) Şehrengizleri”, Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C.11, (25), s. 51-80. Taşdelen, İ. (2019), Sânî Bey Dîvânı. Sivas: Ekspress Baskı. Varlık, M. Ç. (2002). “Kütahya”, TDV İslâm Ansiklopedisi, (C. 26, s. 580-84). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayını. Yazar, İ. (2007). “Dürrî’nin Şehrengizinden Gümülcine’ye Bakış”, Turkish Studies/Türkoloji Araştırmaları, Volume 2/2, s. 770-789. Yazar, İ. (2009). “Dürrî’nin Moton Şehr-engîzi”, Erdem Dergisi, (55), s. 175-190. 633