Φύλο, ετεροπατριαρχία, διακρίσεις και οργάνωση του χώρου της πόλης: διαχρονική προσέγγιση και εννοιολογικές αποσαφηνίσεις:εισαγωγή, θεωρητικές έννοιες και μεθοδολογία Gender, hetero-patriarchy, discrimination and the planning of the city space:an intertemporal approach and conseptual clarifications

Φύλο, ετεροπατριαρχία, διακρίσεις και οργάνωση του χώρου της πόλης: διαχρονική προσέγγιση και εννοιολογικές αποσαφηνίσεις Εισαγωγή θεωρητικές έννοιες και μεθοδολογία Συγγραφείς: Παπαδημητρίου Μαρία, Σάσσαλου Μαρία Επιβλέπων καθηγητής: Φραγκόπουλος Ιωάννης Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας και Ανάπτυξης Η ερευνητική εργασία με τίτλο «Φύλο, ετεροπατριαρχία, διακρίσεις και οργάνωση του χώρου της πόλης: διαχρονική προσέγγιση και εννοιολογικές αποσαφηνίσεις» εκπονήθηκε από τις φοιτήτριες του Τμήματος Μηχανικών Χωροταξίας και Ανάπτυξης του ΑΠΘ, Παπαδημητρίου Μαρία και Σάσσαλου Μαρία κατά το ακαδημαϊκό έτος 2017-2018. Η εκπόνηση της εργασίας γίνεται στο πλαίσιο της ολοκλήρωσης των προπτυχιακών σπουδών, ενώ, την ευθύνη για το περιεχόμενο της εργασίας φέρουν αποκλειστικά οι υπογράφουσες της εργασίας. Επιβλέπων καθηγητής είναι ο κ. Γιάννης Φραγκόπουλος. 2 Πίνακας περιεχομένων Περίληψη ......................................................................................................................................... 4 Abstract ............................................................................................................................................ 5 Εισαγωγή.......................................................................................................................................... 6 1.Το φύλο : διαχρονική προσέγγιση της έμφυλης ανισότητας .................................................... 8 1.1 Ιστορική Αναδρομή για την Αρχαία Ελλάδα ...................................................................... 8 1.2 Ιστορική Αναδρομή για τον Μεσαίωνα ............................................................................. 11 1.3 Το κυνήγι μαγισσών ............................................................................................................ 13 1.4 Νεότερη εποχή - Φεμινιστικό κίνημα ................................................................................ 16 2. Θεωρητικό υπόβαθρο και διεθνής εμπειρία για το ζήτημα του φύλου ................................ 24 3. Φύλο , πατριαρχία , ανισότητα και χώρος και εννοιολογήσεις ............................................ 30 3.1.Από τη σχολή του Σικάγο στις πολιτισμικές σπουδές ...................................................... 30 3.2. Έμφυλες οπτικές του χώρου και της πόλης ..................................................................... 31 Συμπεράσματα ............................................................................................................................... 35 Βιβλιογραφία ................................................................................................................................. 36 Παράρτημα εικόνων ...................................................................................................................... 40 3 Περίληψη Η μελέτη του φύλου αλλά και οι ρόλοι που δημιουργούνται από τις κοινωνικές ταυτότητες είναι ένα διαχρονικά αμφιλεγόμενο θέμα που έχει απασχολήσει πολλούς θεωρητικούς, ερευνητές αλλά και ολόκληρες κοινωνίες. Οι πατριαρχικές αντιλήψεις που επικρατούν έχουν καταστήσει μια κανονικότητα, το αρσενικό φύλο ως την κυρίαρχη έμφυλη νόρμα ορίζοντας έτσι τη γυναίκα ως το ασθενές και υποδεέστερο φύλο. Η παρούσα εργασία πραγματεύεται την ιστορία του γυναικείου φύλου όπου είναι μια αφήγηση καταπίεσης, αντίστασης και αγώνα για τα δικαιώματα και την ελευθερία του, μέσα από σημαντικές-κομβικές ιστορικές περιόδους από τα αρχαία χρόνια ακόμα της πόλης – κράτους μέχρι και σήμερα, στην οργάνωση της σύγχρονης πόλης. Γίνεται μια προσπάθεια λοιπόν, ανάδειξης της διαχρονικής αυτής έμφυλης ανισότητας αλλά και των θεμάτων σεξισμού και κοινωνικής αδικίας που προκύπτουν στις διαφορετικές αυτές περιόδους και στην εγκαθίδρυση τους μέχρι και σήμερα .Η κοινωνική αδικία αυτή έχει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον να μελετηθεί πέρα από την κοινωνιολογική και ψυχολογική της υπόσταση και στην χωρική. Η «χωρική αδικία» γίνεται αντιληπτή από την περιορισμένη γυναικεία δημόσια εμφάνιση ή με την διαιωνισμένη ταύτιση του γυναικείου φύλου με τον ιδιωτικό χώρο. Έτσι, στα δύο πρώτα κεφάλαια γίνεται μια ιστορική αναδρομή για τη θέση και το ρόλο της γυναίκας στις διάφορες ιστορικές στιγμές και κοινωνίες καθώς παρατίθεται και το αντίστοιχο θεωρητικό υπόβαθρο που υπάρχει και έχει σχολιαστεί όσον αφορά την μισογυνιστική–πατριαρχική τάξη των πραγμάτων και τέλος καταλήγει στο τρίτο κεφάλαιο, στη σύγχρονη εποχή όπου ο σεξισμός και ο μισογυνισμός αντανακλάται πλέον και μέσα στην ίδια την πόλη. Η μεθοδολογία που ακολουθήσαμε περιλαμβάνει εκτενή βιβλιογραφική διερεύνηση αλλά και άτυπη εμπειρική παρατήρηση καθώς οι ίδιες σαν έμφυλα υποκείμενα στο αστικό περιβάλλον της Θεσσαλονίκης έχουμε υποστεί την αλληλεπίδραση της ανισότητας αυτής σε πολλές πτυχές της καθημερινής μας ζωής. 4 Abstract The study of the genders, as well as the roles that derive from social identities are a passed through time subject that has concerned a great number of theoreticals, researchers and even whole societies. The patriarchic opinions that preveal have established a normality, the male gender as the dominant intergender defining the woman as the weak and lesser gender. This paper focuses on the history of the female gender which is a narrative of oppression, resistance and fight for its rights and freedom, through important-crucial historical periods dating back from the ancient years of the city-state regimen until the present day modern city. The goal is to try and point out this intertemporal intergender inequality as well as the matters of sexism and social injustice as a result of these different periods and their establishment through time till the present day. Aside from the sociological and psychological aspect, this social injustice is rather interesting to be studied from a spacial point of view. The spacial injustice can easily be spotted from the limited public exposure of the female gender or the, spread through the eons, association of the woman with private spaces. In light of this matter, the first two chapters are focused on a historical retrospect of the position and the role of the woman in various historical moments and societies alongside the equivalent theoritic background that exists and has been commneted in association with the misoginist-patriarchic order of things and, the third chapter, concludes with the modern era where sexism and misoginism is reflected by the city itself. The methodology we followed includes extended bibliographic research as well as our own informal empirical experience as intergender subjects of the urban environment of Thessaloniki who have been exposed to this interaction of inequality in various aspects of our daily lives. 5 Εισαγωγή Η διαμόρφωση του φύλου και οι σχέσεις εξουσίας γύρω από αυτό απασχόλησαν ανά αιώνες την κοινωνική ζωή. Ο χώρος είναι ανοικτός και ταυτόχρονα κλειστός για το ρόλο της γυναίκας. Μέσα στις σύγχρονες πόλεις, πολλά είναι τα παραδείγματα που αποδεικνύουν ότι ο αγώνας της ελευθερίας γύρω από ζητήματα ισότητας, σεξουαλικότητας και ταυτότητας δεν έχει ακόμα κερδηθεί. Το παρόν κείμενο αποτελεί μια μελέτη γύρω από το ζήτημα του φύλου προσδιορίζοντάς το διαχρονικά, θεωρητικά αλλά και σε σχέση με το χώρο. Μέσα σε αυτή την απόπειρα γίνεται κατανοητό ότι η παράμετρος του φύλου μπορεί να συνδεθεί με όλους τους τομείς και τις πλευρές της αστικής ζωής καθώς και αναδεικνύεται πόσο σημαντικός είναι αυτός ο διαχωρισμός (αρσενικό, θηλυκό) που ίσως αποτελεί και τον πιο ισχυρό καθώς επικρατεί ανά τους αιώνες σε όλες τις κοινωνίες, τις φυλές και τους τόπους. Το φύλο αποτελεί ζήτημα ιστορικό, πολιτικό, οικονομικό, ταξικό και κοινωνικό. Πολλές φορές μάλιστα ο όρος φύλο ταυτίζεται με τις γυναίκες (Χαντζαρούλα, 2012) καθώς ενσαρκώνει κατά κάποιο τρόπο τον εν λόγω διαχωρισμό και οι θεματικές που αναπτύσσονται γύρω από αυτό και οι παγκόσμιες πολιτικές ισότητας των δυο φύλων ουσιαστικά προσπαθούν να επιλύσουν προβλήματα σχετικά με την ανισότητα εις βάρος των γυναικών. Η ανάπτυξη μάλιστα των σπουδών που σχετίζονται με το φύλο (Gender Studies) και τις διάφορες επιστήμες συγκροτούν τις γυναικείες σπουδές. Διαχρονικά αποτελεί θέμα που τίθεται υπό αμφισβήτηση καθώς η κοινή γνώμη υποστηρίζει συχνά ότι η θέση της γυναίκας είναι αυτή από τη φύση και τα χαρακτηριστικά του θηλυκού που όπως ο λεγόμενος έντονος συναισθηματισμός, η σύνθετη σκέψη, η μητρική φιγούρα είναι βιολογικά. Η αμφισβήτηση ταυτόχρονα κορυφώνεται στο ότι πλέον δεν απαιτείται διεκδίκηση και ίσως συζήτηση γύρω από την ισότητα καθώς έχει βελτιωθεί αισθητά και υπάρχει μάλιστα τάση αντικατάστασης ή ανταλλαγής των κοινωνικών χαρακτηριστικών ανδρών και γυναικών. Ωστόσο, η ισότητα των δύο φύλων αλλά και η ελευθερία έκφρασης και η επιλογή μοτίβου κοινωνικής ζωής για τα δύο φύλα είναι πολυσύνθετες έννοιες και η παραπάνω θέση δεν επιβεβαιώνεται ούτε στο παρελθόν αλλά ούτε και στην τρέχουσα περίοδο. Στην εν λόγω εργασία, όπως είναι φυσικό, δεν θα απαντηθεί ολοκληρωτικά η θέση αυτή όμως θα γίνει μια προσπάθεια αποδόμησης των μοτίβων μέσα από τις κατασκευές τους. Από την αρχαιότητα μέχρι το σήμερα οι άνδρες και οι γυναίκες διακρίνονται για τα διάφορα χαρακτηριστικά τους καθώς επωμίζονται ρόλους και συμπεριφορές από τη στιγμή που γεννιούνται. Ρόλους σε σχέση με την αναπαραγωγή, το κυνήγι της τροφής, το σπίτι, την εργασία, τα παιδιά, την οικογένεια, τη συμμετοχή τους στα κοινά, τις υποχρεώσεις, την εξωτερική εμφάνιση, τις δυνατότητες και τις αδυναμίες που έχουν ως όντα. Στις εκάστοτε κοινωνίες υπάρχουν προκαθορισμένα στοιχεία για ένα αγόρι και ένα κορίτσι, προκαθορισμένοι στόχοι και επιλογές που «οφείλει» να ενσωματώσει στη ζωή και το χαρακτήρα του για τη σωστή κοινωνική ένταξη. Κάθε παιδί εντάσσεται ουσιαστικά κοινωνικά πριν ακόμα βγει σε αυτό που λέγεται κοινωνία καθώς ήδη στις πρώτες στιγμές της ζωής του λαμβάνει δώρο που αναγράφεται «it’s a boy» ή «it’s a girl» και ακολουθούν 6 τα παιχνίδια, το ντύσιμο, το δωμάτιο, η τσάντα και όλα όσα συνεπάγονται με τα χρόνια να διαφοροποιούνται αισθητά για το κορίτσι και το αγόρι. Στη συνέχεια στις σύγχρονες κοινωνίες το παιδί συνεχίζει να κουβαλά τον τίτλο του μαθητή ή μαθήτριας με τις εκάστοτε επιλογές μαθημάτων ανάλογα με το ενδιαφέρον όπως για παράδειγμα στη γυμναστική τα αγόρια παίζουν ποδόσφαιρο καθώς αυτό «τους αρέσει» σαν αγόρια. Ακολουθείται επομένως μια φυσική ροή του κοινωνικού ρόλου που ποικίλει με τα οικονομικά ή κοινωνικά γνωρίσματα του κάθε τόπου και χρόνου γύρω από τον άξονα της έμφυλης διαφοράς. Στα χρόνια της αρχαιότητας φαίνεται πως οι ρόλοι ακολουθούν συγκεκριμένο τρόπο οργάνωσης για τα δυο φύλα με τα κορίτσια να αποτελούν βάρος σε μια οικογένεια και τις γυναίκες να προορίζονται είτε για μητέρες με τη διαδικασία της αναπαραγωγής, όπου ευθύνονται για την οικογένεια και τη φροντίδα του άντρα τους ή για εταίρες ή ανίερες που προσφέρονται σεξουαλικά στους άνδρες της εποχής. Στα επόμενα χρόνια του μεσαίωνα η θέση της γυναίκας παραμένει ως το υποδεέστερο ή αδύναμο φύλο καθώς πάλι εξαρτάται απόλυτα από τον άνδρα. Υπάρχουν χειραφετήσεις που αντιστέκονται στην κανονικότητα αυτή αλλά ισχυρότερα παραδείγματα είναι γυναίκες της υψηλής τάξης. Καίριο σημείο είναι η ταύτιση από κάποιες που επιδίωξαν την αναδιάταξη των έως τότε γυναικείων ρόλων (μάνα, σύζυγος, νοικοκυρά) με τις λεγόμενες μάγισσες που σηματοδοτούν το σατανά και το μη ιερό ή επικίνδυνο. Οι κανονικότητες και οι πατριαρχικές αντιλήψεις δεν αποτελούν απόψεις που αλλάζουν ανά χρόνια αλλά βαθιά ριζωμένες πεποιθήσεις που ανατρέπονται από ιδέες και ανακατατάξεις φερόμενες αρχικά ως κάτι άγνωστο, επικίνδυνο ή μη φυσιολογικό. Αυτό παίρνει σάρκα και οστά και στις σύγχρονες κοινωνίες όπου οι πρώτες γυναίκες που διεκδικούν την ισότητα και τα ίδια δικαιώματα αντιμετωπίζονται ως εχθροί και καταδικάζονται από τις αρχές και την κοινωνία. Οι αγώνες ωστόσο από το φεμινιστικό κίνημα απέδωσε μεγάλο μέρος ελευθερίας στις γυναίκες τόσο στη δημόσια ζωή όσο και σε ζητήματα των γυναικών ως πολίτες ενός κράτους με το δικαίωμα ψήφου, εργασίας και κοινωνικής ζωής. Γεννήθηκαν οι σπουδές φύλου και αναπτύσσονται μέχρι σήμερα όπου πλέον ο λόγος που ξεκινά από βιωμένη εμπειρία θεωρητικοποιείται. Στο πρώτο κεφάλαιο παραθέτουμε ορισμένες ιστορικές περιόδους από την αρχαιότητα μέχρι την νεωτερικότητα που αποτέλεσαν κομβικά σημεία για την εξέλιξη της έμφυλης ανισότητας με αναφορές τόσο σε χρονολογίες, πρόσωπα και γεγονότα που τροφοδότησαν την διαιώνιση του σεξισμού-μισογυνισμού. Οι ενότητες αυτές αφορούν την Αρχαία Ελλάδα, το Μεσαίωνα, αναφορά στο κυνήγι μαγισσών και το διαφωτισμό, τις μεταπολεμικές δεκαετίες και το σήμερα. Στη συνέχεια, μέσα από σχετικό θεωρητικό πλαίσιο που ανατρέξαμε, προσεγγίζουμε το θέμα από ιστορική, ανθρωπολογική και φεμινιστική σκοπιά, με χρήση ποικίλων προσεγγίσεων και γεγονότων ώστε να δοθεί μια ολοκληρωμένη απόδοση γύρω από τα παραπάνω καθώς δε συναντώνται τα ζητήματα αυτά συνολικά στην έως τώρα βιβλιογραφία. Τέλος, στο τρίτο κεφάλαιο αναφέρουμε κάποια βασικά στοιχεία όσον αφορά την εξέλιξη των αστικών σπουδών αλλά και την συμβολή των φεμινιστριών γεωγράφων σε αυτό τον επιστημονικό κλάδο, επισημαίνοντας πώς η οργάνωση του χώρου της νεωτερικής πόλης είχε συστηματικά παραβλέψει τις 7 ανάγκες των γυναικών με κορυφαίο ζήτημα αυτό της ανασφάλειας στο δημόσιο χώρο. Σε αυτό το σημείο να αναφέρουμε πώς αυτό το κεφάλαιο αποτελεί μια προεργασία της διπλωματικής μας στην οποία θα αναλύσουμε το ζήτημα αυτό πιο διεξοδικά. Θεωρούμε επομένως πώς είναι μια πρωτότυπη εργασία και στηριζόμαστε και στο γεγονός που αναφέρεται και από την ελληνίδα ιστοριογράφο Έφη Αβδελά (1997) ότι το φύλο γενικά παραγκωνίζεται και δεν λαμβάνεται υπόψη σαν παράμετρος στις ιστορικές αφηγήσεις, όπως και σε άλλες επιστήμες και αναλύσεις στην Ελλάδα. Στο ζήτημα του χώρου μάλιστα τα ζητήματα αυτά μπορούν να αναδυθούν και να φανούν ακόμα πιο έντονα αλλά και να αποσιωπηθούν ή να καλυφτούν από διάφορες κοινωνικοπολιτισμικές συνθήκες. 1.Το φύλο : διαχρονική προσέγγιση της έμφυλης ανισότητας 1.1 Ιστορική Αναδρομή για την Αρχαία Ελλάδα Η πρώτη στάση στην ανάλυση μας δεν θα μπορούσε να είναι άλλη από αυτήν της Αρχαίας Ελλάδας, ενός πολιτισμού που πολυμελετήθηκε και συνεχίζει να μελετάται, ενός πολιτισμού που θεωρήθηκε από πολλούς ιστορικούς και μελετητές πρόδρομος της άμεσης δημοκρατίας και βάση για την ανοικοδόμηση του δυτικού πολιτισμού (Βερτουδάκης, 2006:21) . Σε ένα από τα πιο γνωστά έργα του Πλάτωνα ,μαθητή του Σωκράτη , το Συμπόσιο (ή αλλιώς «Περί Έρωτος Ηθικός») γίνεται λόγος για τον έρωτα και τις σεξουαλικές συμπεριφορές στην Αρχαία Ελλάδα το οποίο χρονολογείται περίπου μετά το 385 μ.Χ. Το έργο ξεκινάει με την αφήγηση ενός μύθου του γνωστού κωμικού ποιητή Αριστοφάνη για το πως ήταν οι άνθρωποι όταν πρωτοδημιουργήθηκε ο κόσμος. Ο μύθος αυτός είναι γνωστός μέχρι και σήμερα για το «έτερον ήμισυ» και τον πραγματικό έρωτα. Στον μύθο λοιπόν ο άνθρωπος παρουσιάζεται όχι όπως τον ξέρουμε τώρα αλλά ως ένα στρογγυλό όν , με τέσσερα χέρια και τέσσερα πόδια, διπλά γεννητικά όργανα και δύο πρόσωπα που σχηματίζουν το κεφάλι κοιτάζοντας σε διαφορετικές κατευθύνσεις. Επιπλέον τα φύλα των όντων αυτών δεν είναι δύο όπως πάλι ξέρουμε σήμερα αλλά τρία : το διπλά αρσενικό , το διπλά θηλυκό και το ερμαφρόδιτο. Τα όντα αυτά έχουν μεγάλη σωματική δύναμη και μπορούν να τα βάλουν μέχρι και με τους θεούς ,όπως αναφέρεται στο συμπόσιο και γι’ αυτό το λόγο ο Δίας αποφασίζει να τα διχοτομήσει με ακρίβεια για να μην αποτελούν πια απειλή. Από τότε ο άνθρωπος είναι μισός και ψάχνει σε όλη του την ζωή το άλλο μισό για να ολοκληρωθεί και αυτός είναι ο πραγματικός έρωτας σύμφωνα με τον μύθο. Τα τρία διαφορετικά φύλα αυτά του μύθου παρουσιάζουν τόσο την ετεροφυλοφιλία όσο και την ομοφυλοφιλία ως αποδεκτές σεξουαλικές συμπεριφορές. (Βερουδάκης, 2006:2). Λόγω των περιορισμένων τεκμηριωμένων πηγών της εποχής εκείνης το παρόν κεφάλαιο επικεντρώνεται στη θέση και άρα στους έμφυλους ρόλους που προκύπτουν, της γυναίκας στην Αρχαία Ελλάδα των κλασσικών χρόνων (4ος και 5ος αιώνας π.Χ ) στις δύο πιο σημαντικές ελληνικές πόλεις στην Αρχαία Αθήνα και στην Αρχαία Σπάρτη. Να σημειώσουμε πως ακόμα και οι πηγές που υπάρχουν είναι όλες προερχόμενες από άνδρες 8 με εξαίρεση τη Σαπφώ, (Βερουδάκης, 2006:5) αντανακλώντας όλη την αντρική επικυριαρχία της εποχής. Γενικά η αντίληψη που επικρατεί για την γυναίκα είναι πως είναι ένα αδύναμο πλάσμα που δεν μπορεί να ελέγξει τις ορμές της, κυρίως σεξουαλικές και για αυτό τον λόγο πρέπει να είναι πάντα υπό έλεγχο και περιορισμό ενώ ταυτίζεται και με το ανίερο (ιερό/ανίερο) λόγω της βλάσφημης φύση της, ενός διπόλου (Φραγκόπουλος, 2018:19) που όπως θα δούμε στην συνέχεια διαιωνίζεται μέχρι και σήμερα. Επιπλέον , όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Robert Flaceliere (1959:75) οι γυναίκες της Αρχαίας Ελλάδας και πιο συγκεκριμένα της Αρχαίας Αθήνας δεν είχαν περισσότερα δικαιώματα από τους δούλους της εποχής. Καταρχάς, το πρώτο πρόβλημα που αντιμετώπιζε ένα νεογέννητο κορίτσι στην κοινωνία της Αρχαίας Αθήνας ήταν αν θα του επιτραπεί να ζήσει, μια απόφαση που καθοριζόταν από τον πατέρα αφού η γέννηση ενός θηλυκού μέλους θεωρούταν ανούσιο και επιπρόσθετο βάρος καθώς, δεν είχε το δικαίωμα σύμφωνα με τα πρότυπα της εποχής ούτε να διατηρήσει το οικογενειακό όνομα αλλά ούτε και τα περιουσιακά στοιχεία. Τα κορίτσια παντρεύονταν στα πρώτα χρόνια της εφηβείας τους περίπου 14 χρονών με την εμφάνιση δηλαδή της εμμήνου ρήσης ενώ οι άντρες στα 30 τους αφού είχαν ολοκληρώσει και την στρατιωτική τους θητεία. Ο γάμος γινόταν για θρησκευτικούς λόγους αλλά κυρίως για την διαιώνιση του ονόματος της οικογένειας με τους άρρενες απογόνους (Flaceliere, 1959:77) και γι’ αυτό δεν υπήρχαν περιπτώσεις γάμου από έρωτα. Οι γυναίκες έπρεπε να είναι αυστηρά μονογαμικές και πιστές στους άντρες τους, παρόλο που αυτοί μπορούσαν να απολαύσουν οποιαδήποτε εξωσυζυγική σχέση (Βερτουδάκης ,2006:18-19). Η θέση της γυναίκας στην Αρχαία Αθήνα άρα, περιορίζεται στο σπίτι ως μάνα, ως σύζυγος, ως κόρη και ως νοικοκυρά (έμφυλοι ρόλοι) κατέχοντας την κατώτερη θέση στην οικογένεια υπό την κηδεμονία του αντίστοιχου άρρενα (άντρας, πατέρας, πρωτότοκος γιός). Στο σπίτι διαμένει στον γνωστό μέχρι και σήμερα γυναικωνίτη που περιλάμβανε τα δωμάτια των συζύγων, των κοριτσιών και τα δωμάτια των δούλων. Η γυναίκα δεν έχει καμία πρόσβαση στα δρώμενα της δημόσιας ζωής αφού στην ανδροκρατούμενη Αρχαία Αθήνα ως πολίτες ορίζονταν μόνο οι «ελεύθεροι άρρενες» ενώ σε πολλές μαρτυρίες βλέπουμε πως οι γυναίκες δεν μπορούν καν να βρίσκονται στην εσωτερική αυλή των σπιτιών αφού έπρεπε να ζουν μακριά από τα βλέμματα των αντρών ακόμα και αυτών από την οικογένεια τους (Flaceliere, 1959:75) . Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Ευριπίδης , η γυναίκα αντιμετωπιζόταν σαν «οικούρημα» – λέξη ουδέτερου γένους που σημαίνει κάτι που φροντίζει το σπίτι , η μοναδική αξία που της αναγνωρίζεται είναι αυτή της παραγωγής παιδιών και της πρωταστάτριας ανάμεσα στους δούλους (Engels, 1983:34). Επίσης δεν έχουν καμία πρόσβαση στην εκπαίδευση παρά μόνο στοιχειώδη ανάγνωση και γραφή αφού οι τότε επιστήμες (φιλοσοφία, αστρονομία, φυσική) έχουν έναν ανδροκεντρικό υποκείμενο και η πολιτική και οι τέχνες αφορούν μόνο τους άντρες. Η μοναδική συμβολή της γυναίκας στην δημόσια ζωή είναι η 9 συμμετοχή αυτών στις κυριότερες θρησκευτικές γιορτές (Ανθεστήρια1 ,Παναθήναια2 , Θεσμοφόρια 3) αλλά και το ιερατικό αξίωμα το οποίο ήταν είτε κληρονομικό αξίωμα είτε εξαγοράσιμο που ασκούσαν σε αυτές τις γιορτές ως ιέρειες όπου χωρίς την παρουσία τους δεν μπορούσε να γίνει καμία τελετουργική πράξη. Τελείως διαφορετική μεταχείριση αντιμετώπιζαν οι εταίρες 4 της εποχής καθώς είχαν το δικαίωμα να παρευρίσκονται στα συμπόσια των αντρών αλλά και να συγκατοικούν με άντρες χωρίς να είναι παντρεμένες και όπως υποστηρίζει ο Engels (1983) μια γυναίκα της εποχής για να αναδείξει το πνεύμα της και την αξία της έπρεπε να γίνει εταίρα (Engels: 35) . Γενικά η δομή της αρχαίας σπαρτιάτικης κοινωνίας διαφέρει με αυτή της Αθήνας και άρα η θέση της γυναίκας στις δύο κοινωνίες αυτές. Η ολιγαρχία που χαρακτήριζε την αρχαία Σπάρτη , αναδείκνυε την μητρότητα σε μια υψηλή ιεραρχικά θέση. Σε αντίθεση με την Αθήνα η γέννηση ενός θηλυκού μέλους δεν είναι υπόθεση της οικογένειας αλλά του κράτους (Γερουσία) και τα κορίτσια μετά τα πρώτα τους 7 χρόνια λαμβάνουν τη ίδια εκπαίδευση με αυτή των αγοριών για να βρίσκονται σε καλή φυσική κατάσταση και να γεννάνε υγιή παιδιά (Flaceliere, 1959:75). Στην Αρχαία Σπάρτη λόγω της έντονης στρατικοποίησης η γυναίκα παραμένει σε κατώτερη θέση αλλά έχει δικαίωμα στον δημόσιο βίο, κυκλοφορώντας άνετα στην αγορά και διαχειριζόμενη την οικογενειακή περιουσία και εισόδημα αφού ο άντρας είναι συνέχεια απασχολημένος με στρατιωτικές δραστηριότητες. Επιπλέον η σπαρτιάτισσα γυναίκα δεν έχει καμία αρμοδιότητα στο σπίτι καθώς είναι κατεξοχήν δουλεία των δούλων, πάλι σε αντιδιαστολή με την αθηναία γυναίκα ενώ ο γάμος για μια σπαρτιάτισσα συμβαίνει μετά τα 20 χρόνια της ,έχοντας ολοκληρώσει δηλαδή την βιολογική ανάπτυξη. Παρ’ολα αυτά, βλέπουμε μεγάλες διαφοροποιήσεις στον θεσμό του γάμου σε αυτές τις δύο κοινωνίες. Ενώ στην Αρχαία Αθήνα βλέπουμε τελετουργικές διαδικασίες πριν από το γάμο που μοιάζουν με αυτές μέχρι και σήμερα (μπάνιο της νύφης και του γαμπρού σε διαφορετικά σπίτια, στόλισμα της νύφης από τις γυναίκες συγγενείς και αντίστοιχα του άντρα), στην Αρχαία Σπάρτη βλέπουμε μια βάρβαρη πρακτική πριν το γάμο, αυτή της «αρπαγής» της νύφης όπου οι 1 Τα ανθεστήρια ήταν μεγάλη Αρχαία Ελληνική ετήσια εορτή προς τιμήν του Θεού Διονύσου, τελούμενη στην Αττική και σε πολλές Ιωνικές πόλεις. Τα Ανθεστήρια φέρονται επίσης με τη γενικότερη ονομασία «Διονύσια». 2 Τα Παναθήναια ήταν αρχαία ελληνική γιορτή των Αθηνών αφιερωμένη στη θεά Αθηνά η οποία λάμβανε χώρα στην πόλη κάθε τέσσερα χρόνια. Για τους πολίτες της Αθήνας ήταν το σημαντικότερο γεγονός του χρόνου, αλλά δε θεωρούνταν τόσο σημαντικό όσο αυτό των ολυμπιακών αγώνων. Χωριζόταν στα Μικρά και στα Μεγάλα Παναθήναια 3 Τα Θεσμοφόρια ήταν ένα τοπικό γιορταστικό τριήμερο στην αρχαία Αθήνα που αποτελείτο από τις επί μέρους γιορτές Άνοδος, Νηστεία και Καλλιγένεια. Εκτός από την Αθήνα γιορτάζονταν και στο Άργος, την Τροιζήνα, Πελλήνη, Αίγινα, Ερέτρια στη Δήλο, αλλά και στην Σικελία και σε άλλες Ελληνικές αποικίες. Ήταν εορτή κατεξοχήν των γυναικών. Στους άνδρες απαγορευόταν η είσοδος στους ναούς 4 Οι εταίρες βρίσκονταν στην κορυφή των εκδιδόμενων γυναικών. Δεν περιορίζονται στο να προσφέρουν σεξουαλικές υπηρεσίες, με την ίδια τη λέξη «εταίρα» να σημαίνει «σύντροφος». Στις περισσότερες περιπτώσεις διέθεταν ευρεία μόρφωση και μπορούσαν να λάβουν μέρος σε συζητήσεις καλλιεργημένων ανθρώπων, για παράδειγμα στα συμπόσια. Αποτελούν τις μοναδικές γυναίκες στην αρχαία Ελλάδα, με εξαίρεση τις Σπαρτιάτισσες, που απολάμβαναν την ανεξαρτησία τους και μπορούσαν να διαθέτουν προσωπική περιουσία 10 άντρες άρπαζαν κυριολεκτικά τις νύφες που ήθελαν να παντρευτούν, τις παρέδιδαν σε νυμφεύτριες οι οποίες τις έκοβαν σύριζα τα μαλλιά, τις έντυναν με αντρικά ρούχα και τις άφηναν σε ένα δωμάτιο χωρίς φώς μέχρι να έρθει ο εκάστοτε άντρας για να γίνει η πρώτη συνουσία (Flaceliere, 1959:84). Με βάση όλα τα παραπάνω, παρατηρείται μια σαφής υποτίμηση του γυναίκειου φύλου σε μια ξεκάθαρα πατριαρχική κοινωνία, της Αρχαίας Ελλάδας όπου η γυναίκα προορίζεται μόνο για αναπαραγωγή και για να ευχαριστεί τον αντρικό πληθυσμό. Εξαιρέσεις βλέπουμε στην στρατιωτικοποιημένη κοινωνία της Σπάρτης όπου η γυναίκα έχει περισσότερα δικαιώματα χωρίς όμως να εκτιμάται εκ νέου η θέση της και να επαναπροσδιορίζονται οι ρόλοι της. Ένα ακόμα παράδειγμα του περιορισμού της δημόσιας εμφάνισης του γυναικείου φύλου είναι και ο αποκλεισμός του από τον θεσμό των ολυμπιακών αγώνων αφού θεατές και αγωνιστές είναι μόνο άντρες. Πολύ σημαντικό στοιχείο που θα αναλυθεί και πιο διεξοδικά παρακάτω είναι η διάκριση που παραμένει μέχρι και σήμερα μεταξύ του δημόσιου και ιδιωτικού χώρου αφού ο πρώτος έχει ταυτιστεί με τον άντρα στην πόλη και ο δεύτερος με τη γυναίκα στο σπίτι. (Φραγκόπουλος, 2018:21). Πιο συγκεκριμένα, όπως αναφέρει η γερμανίδα φιλόσοφος Hannah Arendt (1958, από Βαϊου, Καλαντίδης, 2009:34) η δημόσια σφαίρα είναι ο χώρος της πολιτικής και του διαλόγου ενώ η ιδιωτική είναι ο χώρος της ανάγκης και του περιορισμού των γυναικών , των παιδιών και των δούλων. 1.2 Ιστορική Αναδρομή για τον Μεσαίωνα Όπως αναφέραμε και πιο πάνω, δεν θα γίνει εκτενής ιστορική αναδρομή του φαινομένου γιατί ακόμα και ένα ολόκληρο βιβλίο δεν θα ήταν αρκετό να αποτυπώσει την διαχρονική κοινοτοπία του σεξισμού. Η επόμενη ιστορική περίοδος που θα αναλύσουμε αφορά ίσως την πιο σκοτεινή περίοδο, όπως πολλοί ιστορικοί αναφέρουν, της Ευρώπης, τον Μεσαίωνα θεωρώντας πως αποτέλεσε μια ισχυρή βάση στην εδραίωση του μισογυνισμού και σεξισμού όπως τους ξέρουμε ακόμα και σήμερα. Ο Μεσαίωνας είναι μια χρονική περίοδο η οποία διήρκεσε περίπου 1000 χρόνια και ουσιαστικά αποτελεί μια «γέφυρα» ανάμεσα στον αρχαίο και σύγχρονο κόσμο , από τον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό δηλαδή στον σύγχρονο ευρωπαϊκό. Ο Μεσαίωνας χωρίζεται ουσιαστικά σε τρείς ιστορικές περιόδους: - Την πρώιμη περίοδο που διαρκεί περίπου μέχρι το 1000 μ.Χ. και χαρακτηρίζεται από τις συνεχείς μετακινήσεις νέων λαών (μέχρι τις αρχές του 8ου αιώνα). -Τη μέση περίοδο, από το 1000 μέχρι περίπου το 1300, η οποία χαρακτηρίζεται, αφενός από τη δημιουργία των πόλεων, την ανάπτυξη του εμπορίου, τις συσπειρώσεις των επαγγελματιών και τη δημιουργία των πρώτων πανεπιστημίων στη Δύση και, αφετέρου, από την πολιτική, οικονομική και κοινωνική παρακμή της Ανατολικής (βυζαντινής) Αυτοκρατορίας ή ό,τι είχε απομείνει από αυτή. 11 -Την ύστερη περίοδο, από το έτος 1300 μέχρι το 1492 μΧ., έτος ανακάλυψης της Αμερικής από τους Ευρωπαίους. 5 Στην παρούσα εργασία θα παραθέσουμε τη θέση και τον ρόλο της γυναίκας στην μέση και ύστερη περίοδο καθώς για την πρώιμη υπάρχουν ανεπαρκή γραπτά τεκμήρια. Να σημειωθεί επίσης πως η χιλιετία αυτή ήταν καθοριστική για την μετάβαση από την φεουδαρχία στον καπιταλισμό. Οι πληροφορίες που αντλήσαμε για τα μέσα του Μεσαίωνα εστιάζουν κυρίως στις ζωές των γυναικών μεσαίας και κατώτερης κοινωνικής τάξης που διέφερε κατά πολύ από τις γυναίκες της αριστοκρατικής τάξης. Έτσι ,βλέπουμε πως είχαν μεγαλύτερες ελευθερίες και δημόσιες εμφανίσεις από τις γυναίκες της αριστοκρατίας και είχαν ακόμα και την δυνατότητα να επιλέξουν οι ίδιες τον σύζυγο τους, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο ιστορικός David Nicholas (1992) με τίμημα βέβαια την οικονομική ανασφάλεια. Οι περισσότερες γυναίκες εργάζονταν στις δουλειές των αντρών τους, στο οικογενειακό κατάστημα ή στα κτήματα όπου ήταν και το συνηθέστερο. Γενικά οι επαγγελματικές ενασχολήσεις ήταν ταυτισμένες με το φύλο καθώς υπήρχαν κατεξοχήν γυναικείες δουλειές όπως η υφαντουργία και κατεξοχήν αντρικές όπως η σιδηρουργία . Στις δουλειές που εργάζονταν και τα δύο φύλα, οι γυναίκες αμείβονταν λιγότερο. Τα στοιχεία αυτά αναφέρονται στις γυναίκες της υπαίθρου. Όσον αφορά τις γυναίκες των πόλεων βλέπουμε πως η δημόσια εμφάνιση τους είναι αρκετά περιορισμένη. Σπάνια και σε ορισμένες πόλεις μόνο μπορούσαν οι γυναίκες να είναι μέλη κάποιας συντεχνίας. Η μοναδική περίπτωση που προβλεπόταν για την διαχείριση μιας οικονομικής δραστηριότητας από γυναίκα ήταν μόνο αν η ίδια ήταν επίσημα χειραφετημένη (Nicholas, 1992 :460) αλλά και πάλι μέσω των αρρένων κηδεμόνων της (άντρας, πατέρας, αδελφός) και μόνο αν κατείχε υψηλή κοινωνική θέση. Όσον αφορά τις γυναίκες στον ύστερο μεσαίωνα από τις ελάχιστες διασωζόμενες πηγές (Nicholas, 1992:603) δεν βλέπουμε κάποια ουσιαστική αλλαγή. Οι γυναίκες της αριστοκρατίας περιορίζονται ακόμα στο σπίτι και στις οικιακές ενασχολήσεις των νοικοκυριών, ενώ οι γυναίκες των μεσαίων και χαμηλότερων στρωμάτων μπορούν και εργάζονται έξω από το σπίτι βοηθώντας τους συζύγους τους ή κάνοντας κάποια άλλη δουλειά (π.χ. νοσοκόμες, αρτοποιοί). Επίσης στα δημοτικά σχολεία της εποχής φοιτούν αγόρια και κορίτσια σε πιο μικρό βαθμό βέβαια και συνήθως κορίτσια από κάποια εύπορη οικογένεια. Σε αντίθεση με τη μέση εποχή του Μεσαίωνα όπου υπήρχε και γυναικεία συμμετοχή στις συντεχνίες , στον ύστερο οι συντεχνίες είναι τελείως ανδροκρατούμενες και απαγορεύεται οποιαδήποτε γυναικεία ανάμειξη και έτσι τα γυναικεία επαγγέλματα περιορίζονται στο σπίτι.(Nicholas, 1992:603). Για τον θεσμό του γάμου μπορούμε να πούμε πως υπάρχουν αλλαγές σε σχέση με τις προηγούμενες εποχές του Μεσαίωνα όπου οι σύζυγοι κατέβαλαν ένα αξιόλογο ποσό στην οικογένεια της γυναίκας, στον ύστερο βλέπουμε το εντελώς αντίθετο όπου για να παντρευτεί μια κοπέλα έπρεπε να προσφέρουν ισχυρά οικονομικά κίνητρα στον σύζυγο. Αυτό θεωρούμε πώς συνέβη λόγω της 5 https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9C%CE%B5%CF%83%CE%B1%CE%AF%CF%89%CE%BD%CE% B1%CF%82/ 12 υπερβολικής ζήτησης συζύγων αφού μετά τον Μαύρο Θάνατο 6δημογραφικά οι γυναίκες ήταν περισσότερες από τους άντρες. Επιπλέον, όταν πέθαινε κάποιος από τους δύο συζύγους , η οικονομική κατάσταση της οικογένειας παρουσίαζε ύφεση και για αυτό τον λόγο παρατηρούταν η σύναψη και δεύτερου γάμου, πράγμα πιο συνηθισμένο για τους άντρες αφού η πεποίθηση της εποχής για τις χήρες ήταν πως πρέπει να μείνουν ανύπαντρες. Έτσι, οι γυναίκες χωρίς σύζυγο ζούσαν σε ακραία φτώχεια και αυτό επαληθεύεται από τα στατιστικά στοιχεία της εποχής όπου οι φτωχοί και άποροι στην πλειοψηφία ήταν γυναίκες και παιδιά και όχι άντρες, (Nicholas, 1992:607-608). Ως έσχατη λύση οι γυναίκες κατέφευγαν στα δημόσια λουτρά και πορνεία της εποχής όπου σύμφωνα με τον Nicholas ήταν γνωστά ως «άντρα ακολασίας». 1.3 Το κυνήγι μαγισσών Σε αυτό το σημείο, θα γίνει μια σύντομη περιγραφή ενός από τα λιγότερα μελετημένα ιστορικά φαινόμενα στην παγκόσμια ιστορία, (Federici, 2011:226) του κυνηγιού μαγισσών στην Ευρώπη, ενός φαινομένου που κατά τη γνώμη μας αντικατοπτρίζει με σαφήνεια τη θέση, την αντίληψη και το μίσος για τη γυναίκα της εποχής εκείνης αφού ταυτίστηκε με τον Σατανά τον ίδιο. Η συντήρηση και η αναπαραγωγή του όρου μάγισσας μέχρι και στις μέρες μας υποδεικνύει πολύ καλά την διαιώνιση του μισογυνισμού και της υποτίμησης του γυναικείου φύλου. Τονίζουμε πώς το ξέφρενο κυνήγι αυτό πυροδοτήθηκε από την θρησκεία όπου πολλοί θεολόγοι της εποχής συνέδεσαν την μαγεία με το γυναικείο φύλο και πιο συγκεκριμένα από τον χριστιανισμό (Nicholas, 1992) όπου είναι γνωστό πώς επηρέασε γενικά την κοινή γνώμη , αφού η γυναίκα ήταν αυτή που διέπραξε το προπατορικό αμάρτημα.(Federici, 2011:66-68). Το κυνήγι μαγισσών έλαβε χώρα για τουλάχιστον δύο αιώνες (1550-1750) με αποτέλεσμα την σφαγή και τον βασανισμό εκατοντάδων χιλιάδων γυναικών της ευρωπαϊκής υπαίθρου. Σημειώνεται πως υπήρξαν και άντρες μάγοι που καταδικάστηκαν και θανατώθηκαν αλλά ήταν σε μειοψηφία σε σχέση με τις γυναίκες μάγισσες για την ακρίβεια όπως αναφέρει ο Γάλλος φιλόσοφος Jean Bodin (1530), (ανάφ από Stardust, 2007:24) η αναλογία ανδρών- γυναικών ήταν 1 προς 50 και οι περισσότεροι άνδρες που θανατώθηκαν ήταν συνήθως σύζυγοι των γυναικών μαγισσών .Να σημειωθεί επίσης πως το κυνήγι διαδραματίζεται την ίδια περίοδο με τις αποικιοκρατίες στον Νέο Κόσμο. Η Federici, υποστήριξε πως το κυνήγι μαγισσών αποτέλεσε σταθμό στην εξέλιξη της καπιταλιστικής κοινωνίας αλλά και στην διάρθρωση του προλεταριάτου των μεταγενέστερων χρόνων (Federici, 2011:228) καθώς αυτό δεν ήταν παρά μία πρώιμη πολιτική ενάντια στις περιθωριοποιημένες – αποκλίνουσες κοινωνικές ομάδες της εποχής ( μη αποδεκτές σεξουαλικές συμπεριφορές φτωχοί ,ζητιάνοι, αιρετικοί ) (Stardust, 2007:17). Αυτή η τρομουστερία που επικράτησε από τους δαιμονολόγους της ελίτ (γιατροί, νομικοί, κληρικοί) (Γαγανάκης, 2017:2) είχε ως αποτέλεσμα την ακόμα μεγαλύτερη διάσταση στα δύο φύλα αφού οι άντρες δεν μπορούν πια να εμπιστευτούν τις γυναίκες και την εξασθένιση της αντίστασης της 6 Με τον όρο Μαύρη πανώλη ή Μαύρος θάνατος αναφέρεται η πανδημία των ετών 1348 - 1353, η οποία ήταν από τις πλέον καταστροφικές στην παγκόσμια ιστορία. Ο συνολικός ανθρώπινος απολογισμός της, υπολογίζεται σε 75 έως 100 εκατομμύρια νεκρούς στην Ευρώπη και στην Ασία. 13 αγροτικής υπαίθρου που πραγματοποιούταν εκείνη την εποχή ενάντια στο κράτος και την αριστοκρατία για τις άθλιες συνθήκες διαβίωσης (Federici, 2011:228). Η μαγεία (maleficium) εισάγεται ως έγκλημα στην διάρκεια του 7ου και 8ου αιώνα στην πρώιμη δηλαδή περίοδο του Μεσαίωνα με τη νομοθεσία που εισήγαγαν τα νέα τευτονικά βασίλεια. Οι πρώτες δίκες μαγισσών χρονολογούνται στα μέσα του 15ου αιώνα σε χώρες όπως η Νότια Γαλλία, Ιταλία, Γερμανία, Ελβετία και την ίδια περίοδο η μαγεία θεσπίζεται ως το «ύστατο αιρετικό έγκλημα κατά του Θεού , της Φύσης και του Κράτους» (Monter 1976 :11-17 ,ανάφ από Federici, 2011:229) και αναγνωρίζεται από την Εκκλησία ως η ύστατη νέα απειλή. Το κυνήγι φτάνει στο ζενίθ του στα 1580-1630 όπου ολοένα και περισσότερες γυναίκες κατηγορούνται για τη χρήση μαγείας και πίστη στον Σατανά. Όπως ο ιστορικός Kieckhefer (1946) υποστηρίζει , οι δίκες αυξάνονται ραγδαία καθώς οι αρμοδιότητες για την πάταξη της μαγείας περνάνε από τις τοπικές αρχές στην Ιερά Εξέταση7. Οι ιεροεξεταστές μπορούσαν να καταδιώξουν οποιονδήποτε με δική τους πρωτοβουλία χωρίς να υπάρξει κάποια εκ των προτέρων μήνυση για Εικόνα 1: Ιεροεξεταστής ρίχνει νερό στο στόμα μιας κατάδικης. Οι ιεροεξεταστές ξεγύμνωναν συνήθως τους κατηγορούμενους για να κάνουν το μαρτύριο τους ακόμα πιο ταπεινωτικό. 8 7 αναφέρεται στην εκδίκαση από την Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία υποθέσεων που αφορούσαν από ανώτερους εκκλησιαστικούς αξιωματούχους μέχρι και ομάδες ή μεμονωμένα άτομα τα οποία βαρύνονταν με την κατηγορία της αίρεσης. Ο όρος μπορεί να αναφέρεται σε Ρωμαιοκαθολικό εκκλησιαστικό δικαστήριο ή άλλο θεσμό με σκοπό την καταπολέμηση και καταστολή των αιρέσεων, σε έναν αριθμό ιστορικών κινημάτων κάθαρσης κατά των αιρέσεων ή στη δίκη συγκεκριμένων ατόμων με την κατηγορία της αίρεσης ή μαγείας. 8 σελ. 50 , Lady Stardust , μτφ: συνέλευση Μώβ Καφενείο, 2012. Γυναίκες στην Πυρά , το κυνήγι μαγισσών στην Ευρώπη , οι περιφράξεις και η ανάδυση του καπιταλισμού. Θεσσαλονίκη: Μώβ Καφενείο 14 υπόπτους όπως συνέβαινε μέχρι τότε ( Kiechefer, 1989:279) και είχαν την εξουσία να χρησιμοποιήσουν οποιοδήποτε μέσο θα τους εξασφάλιζε την ομολογία (εκφοβισμοί, βασανιστήρια). Παρατηρήθηκε έτσι ένας θρησκευτικός φανατισμός ανάμεσα στους δικαστές της Ιεράς Εξέτασης όπου όλο και περισσότεροι άντρες ήθελαν να δικάσουν και να καθυποτάξουν την μαγεία και οποιοδήποτε αιρετικό έγκλημα. Έτσι παρατηρείται μια έμφυλη φύση της μαγείας αφού θεωρείται κατεξοχήν γυναικείο αδίκημα όπου ύποπτες παρουσιάζονται περιθωριοποιημένες συνήθως 9 Εικόνα 2 : Η καύση στην πυρά γινόταν δημόσια για παραδειγματισμό . γυναίκες όπως ανύπαντρες, άπορες, χήρες, ομοφυλόφιλες, ηλικιωμένες, γυναίκες που είχαν βρει τρόπο να ελέγχουν τις γεννήσεις με διάφορους μεθόδους αντισύλληψης ρόλοι δηλαδή που αποκλίνουν από τις εδραιωμένες πατριαρχικές νόρμες όπου βλέπουν τη γυναίκα μόνο ως μάνα , νοικοκυρά και πιστή σύζυγος.(Γαγανάκης, 2017:16). Η έμφυλη αυτή φύση ενισχύεται γενικά και από τις ανδροκρατούμενες πεποιθήσεις όπου η γυναίκα αντιμετωπίζεται ως αδύναμη και επιρρεπής στην αμαρτία ως απόγονος της Εύας αλλά και από την ίδια την εκκλησία καθώς σε οποιαδήποτε αναφορά για τη μαγεία και για τον Σατανά σε θρησκευτικά βιβλία ή πίνακες ζωγραφικής, πάντα απεικονιζόταν μια γυναικεία φιγούρα που σύναπτε συμφωνία με δαιμονικές υπάρξεις (Kiechefer ,1989:262- 271). Τέλος, θα μπορούσαμε να πούμε πώς το πιο γνωστό, λογοτεχνικό έργο της εποχής για τον διωγμό των μαγισσών «Malleus Maleficarum» των δομινικανών μοναχών ιεροεξεταστών Heinrich Kramer, Jacob Sprenger (1487) είναι μια μισογυνιστική 9 σελ. 25, Lady Stardust , μτφ: συνέλευση Μώβ Καφενείο, 2012. Γυναίκες στην Πυρά , το κυνήγι μαγισσών στην Ευρώπη , οι περιφράξεις και η ανάδυση του καπιταλισμού. Θεσσαλονίκη: Μώβ Καφενείο 15 πραγματεία η οποία εξακριβώνει χωρίς αποδείξεις την σύνδεση ανάμεσα στην γυναικεία φύση και στην τέχνη της μαγείας λόγω των στερεοτύπων της εποχής και μάλλον κάθε εποχής για την αδύναμη και κατώτερη φύση των γυναικών, τα οποία με τη σειρά τους διαιώνισαν το κυνήγι των γυναικών μαγισσών ( Kiechefer , 1989:290). Συμπεραίνουμε λοιπόν με όλα τα παραπάνω, πώς το κυνήγι μαγισσών στην Ευρώπη, πέρα του ότι παραγκωνίστηκε και του δόθηκε ελάχιστη σημασία στην παγκόσμια ιστορία, τροφοδότησε την διαιώνιση της έμφυλης καταπίεσης όσο ποτέ άλλοτε σε μια μεταβατική ιστορική περίοδο όπου εδραιώθηκε για τα καλά όχι μόνο η πατριαρχία αλλά και ο καπιταλισμός ο ίδιος. 1.4 Νεότερη εποχή - Φεμινιστικό κίνημα Η νεότερη εποχή εξαρτάται σημαντικά από την εξέλιξη των δύο μεγάλων επαναστάσεων (Αμερικανική και Γαλλική) που τίθενται νέες πολιτισμικές επιρροές και επαναπροσδιορίζονται όλα τα κοινωνικά χαρακτηριστικά, δίνοντας νέους ρόλους σε άντρες και γυναίκες (Σαμίου, 2006:4). Μέσα στις οικονομικές και πολιτικές εκφάνσεις τα έμφυλα υποκείμενα νοηματοδοτούνται εκ νέου. Η συγκρότηση του γυναικείου φύλου ως ενεργό πολιτικό υποκείμενο επιτεύχθηκε μέσα από ένα σύνολο αγώνων και διεκδικήσεων που έπαιξαν κυρίαρχο ρόλο στην εξέλιξη των κοινωνικοπολιτικών σχέσεων στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες. Σε πολλές στιγμές της ανθρώπινης ιστορίας υπήρχαν φεμινιστικές φωνές ωστόσο ο όρος φεμινισμός πρωτοεμφανίστηκε το 19ο αιώνα (Σαμίου, 2006:34). Η καταγωγή του όμως και οι πρώτες αναπαραστάσεις γυναικών σε τομείς ενδιαφέροντος και θέσεις ισχύος, εντοπίζονται την περίοδο του διαφωτισμού. Στην Ευρώπη του 18ου αιώνα, μέσα στο πνεύμα του ορθολογισμού σε όλες τις πτυχές της ανθρώπινης δραστηριότητας, αναδεικνύονται νέες ιδέες και ανατρέπονται πολλές κατασκευές προηγούμενων κοινωνιών (Διαλέτη, 2015). Μέσα από αμφισβητήσεις και ιδέες προς την ελευθερία αναδύεται ο μεγάλος έμφυλος διαχωρισμός των δυτικών κοινωνιών. Οι περισσότεροι άνδρες διαφωτιστές θεωρούν πως οι γυναίκες είναι εξίσου ικανές με τους άνδρες, όμως είναι από τη φύση τους υποχείριες των συναισθημάτων τους (αντίληψη που επικρατεί και στις σύγχρονες κοινωνίες)10. Έτσι φανερώνεται ο έντονος διαχωρισμός στη σφαίρα του ιδιωτικού και δημόσιου χώρου. Οι άνδρες ως ενεργοί πολίτες συμμετέχουν στα κοινά με αισθητό ρόλο στην κοινωνία ενώ οι γυναίκες δρουν στον ιδιωτικό χώρο του σπιτιού και της οικογένειας μιας και από τη φύση τους αυτός είναι ο ρόλος της ζωής τους. Στην εποχή της αμφισβήτησης όμως και του ορθού λόγου η κατάσταση αυτή κρίνεται έντονα και ο ρόλος αυτός ερμηνεύεται σαν προκατάληψη πολλών κοινωνιών. Εμφανίζονται γυναίκες που διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στο χώρο της διανόησης και η δράση τους 10 http://eclass.uth.gr/eclass/modules/document/file.php/SEAD259/%CE%A0%CE%B1%CF%81%CE%BF %CF%85%CF%83%CE%B9%CE%AC%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82/PDF/Thematiki_4.pdf 16 τροφοδοτεί κινήματα που ακολούθησαν αλλά και έργα του σύγχρονου κόσμου (για παράδειγμα η Mary Wollstonecraft). 11 Υπάρχουν χαρακτηρισμοί ότι ο φεμινισμός είναι ένα ευρύ κίνημα και διαρκώς εξελισσόμενο ωστόσο η απαρχή των αναγνωρισμένων φεμινιστικών κυμάτων τοποθετείται το 19ο αιώνα (Διαλέτη, 2015). Στο σημείο αυτό αξίζει να τονιστεί πως ο όρος κύμα δεν είναι τυχαίος (Λαδά, 2018) καθώς το φεμινιστικό είναι ιστορικά ένα ενιαίο κίνημα με βάση κοινό στόχο και τα κύματά του με τις διαφορετικές διεκδικήσεις ανάλογα με το χρονικό και κοινωνικο-οικονομικό πλαίσιο στο οποίο εξελίσσονται (Σαββίδου, 2018). Το πρώτο φεμινιστικό κύμα οργανώνεται με στόχο την ισότητα καθώς γίνεται αντιληπτό, όλο και περισσότερο, ότι οι γυναίκες υφίσταται άδικη μεταχείριση. Τα αιτήματα επομένως που διαμορφώνονται αφορούν την ενεργό συμμετοχή τους στο δημόσιο χώρο και την κοινωνική ζωή διεκδικώντας την κατοχύρωση αστικών, πολιτικών, κοινωνικών και οικονομικών δικαιωμάτων της γυναίκας (Σημίτη, 2003). Πραγματοποιείται, μάλιστα, το πρώτο συνέδριο για τα δικαιώματα των γυναικών στη Νέα Υόρκη, στο Seneka Falls το 1848. Είκοσι χρόνια μετά (1869) υποστηρικτικός φαίνεται και ο γνωστός Άγγλος πολιτικός και φιλόσοφος Τζων Στιούαρτ Μιλλ ( John Stuart Mill) με την «Υποταγή των γυναικών». 12Οι φεμινίστριες και οι φεμινιστές εστιάζουν κυρίως γύρω από το ζήτημα του νόμου, της εκπαίδευσης, του διαζυγίου και άλλων παραμέτρων της καθημερινής ζωής. Ιδιαίτερη ανάπτυξη παρατηρείται στη Βρετανία καθώς επικρατούν κυρίως οι διεκδικήσεις γύρω από το δικαίωμα ψήφου και τα ίσα δικαιώματα στην εργασία και την εκπαίδευση. Γεννάται και ο όρος «σουφραζέτες» που αφορά όσες παλεύουν για το δικαίωμα στην ψήφο, το ισχυρό δικαίωμα του «εκλέγειν και εκλέγεσθαι». 13 11 http://eclass.uth.gr/eclass/modules/document/file.php/SEAD259/%CE%A0%CE%B1%CF%81%CE%BF %CF%85%CF%83%CE%B9%CE%AC%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82/PDF/Thematiki_4.pdf 12 http://eclass.uth.gr/eclass/modules/document/file.php/SEAD259/%CE%A0%CE%B1%CF%81%CE%BF %CF%85%CF%83%CE%B9%CE%AC%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82/PDF/Thematiki_4.pdf 13 http://eclass.uth.gr/eclass/modules/document/file.php/SEAD259/%CE%A0%CE%B1%CF%81%CE%BF %CF%85%CF%83%CE%B9%CE%AC%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82/PDF/Thematiki_4.pdf 17 Εικόνα 3: Η Έμελιν Πάνκχερστ το 1908. Οι Σουφραζέτες, οι αγώνες, οι ιστορίες και οι νίκες τους στο Μουσείο του Λονδίνου14 Χαρακτηριστικές στιγμές εντοπίζονται κυρίως στις αρχές της δεκαετίας του 20 ου αιώνα ωστόσο η πρώτη αποκλειστικά γυναικεία απεργία συνέβη στην Αμερική το 1834 και έπειτα το 1936 από τις βαμβακοεργάτριες βιομηχανίας. 15Στη συνέχεια μάλιστα ίδρυσαν το 1844 το πρώτο γυναικείο εργατικό σωματείο. Τα επόμενα χρόνια εργαζόμενες σε βιοτεχνίες ενδυμάτων διοργάνωναν πορείες και άλλα σωματεία. Το 1908 15.000 γυναίκες έκαναν παρέλαση στη Νέα Υόρκη διεκδικώντας καλύτερες συνθήκες εργασίας όσον αφορά τις ώρες και την αμοιβή τους αλλά και το δικαίωμα ψήφου. Ένα χρόνο μετά μάλιστα μέσα από το σοσιαλιστικό κόμμα της Αμερικής καθιερώθηκε και η πρώτη παγκόσμια μέρα της γυναίκας σε ανάμνηση μιας μεγάλης εκδήλωσης διαμαρτυρίας που έγινε στις 8 Μαρτίου του 1857 από εργάτριες κλωστοϋφαντουργίας στη Νέα Υόρκη, οι οποίες ζητούσαν καλύτερες συνθήκες εργασίας. 16Το 1910 έγινε μια μεγάλη και μακροχρόνια γυναικεία απεργιακή κινητοποίηση, στην οποία πήραν μέρος πάνω από 20000 εργάτριες. Μέχρι το 1925 συνεχίστηκαν με πολλά παρόμοια γεγονότα οι έντονες διεκδικήσεις ωστόσο το 1918 καθιερώθηκε το δικαίωμα ψήφου για τις γυναίκες στη Βρετανία και χαρακτηριστικά σημειώνεται ότι η πρώτη χώρα στον κόσμο που έδωσε το 14 http://www.elculture.gr/blog/article/%CE%BF%CE%B9- %CF%83%CE%BF%CF%85%CF%86%CF%81%CE%B1%CE%B6%CE%AD%CF%84%CE%B5%CF% 82-%CE%BF%CE%B9-%CE%B1%CE%B3%CF%8E%CE%BD%CE%B5%CF%82/#prettyPhoto 15 https://left.gr/news/i-istoria-tis-pagkosmias-imeras-tis-gynaikas-o-agonas-gia-tin-gynaikeia-heirafetisi 16 http://cretablog.gr/society/%CE%BF%CE%B9- %CE%B1%CE%B3%CF%8E%CE%BD%CE%B5%CF%82-%CF%84%CF%89%CE%BD- %CE%B3%CF%85%CE%BD%CE%B1%CE%B9%CE%BA%CF%8E%CE%BD- %CE%B1%CF%80%CF%8C-%CF%84%CE%B7%CE%BD- %CE%B1%CE%BC%CE%B5%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%AE/ 18 δικαίωμα αυτό ήταν η Νέα Ζηλανδία το 1893. Είναι εμφανές επομένως ότι ξεκινάει μια εποχή έντονων διεκδικήσεων μέσα από αγώνες αλλά και από την εμπλοκή του ζητήματος του φύλου σε όλες τις επιστήμες. Εμφανίζεται η φεμινιστική ιστοριογραφία και εισάγονται νέα στίγματα στην κοινωνική και οικονομική ιστορία. Έχει ήδη εισαχθεί η σχέση του φύλου οι τομείς της τέχνης αλλά και της δημόσιας ζωής καθώς υπάρχουν γυναικεία περιοδικά αλλά και μυθιστοριογράφοι γυναίκες που θίγουν θέματα για τη σεξουαλικότητα και τις σχέσεις των φύλων. 17 18 Εικόνα 4 : “Noi non siamo contro la legge! Noi vogliamo fare la legge!” 17 http://socialpolicy.gr/2014/03/%CF%87%CF%81%CE%BF%CE%BD%CE%BF%CE%BB%CF%8C%C E%B3%CE%B9%CE%BF-%CF%84%CE%B7%CF%82- %CF%80%CE%BF%CF%81%CE%B5%CE%AF%CE%B1%CF%82- %CE%B4%CE%B9%CE%B5%CE%BA%CE%B4%CE%AF%CE%BA%CE%B7%CF%83%CE%B7%CF %82-%CF%84.html http://cretablog.gr/society/%CE%BF%CE%B9- %CE%B1%CE%B3%CF%8E%CE%BD%CE%B5%CF%82-%CF%84%CF%89%CE%BD- %CE%B3%CF%85%CE%BD%CE%B1%CE%B9%CE%BA%CF%8E%CE%BD- %CE%B1%CF%80%CF%8C-%CF%84%CE%B7%CE%BD- %CE%B1%CE%BC%CE%B5%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%AE/ http://www.cnn.gr/news/kosmos/story/116532/h-pali-ton-gynaikon-gia-to-dikaioma-psifoy-i-maxi-na- kerdisoyn-thesi-sta-koina 18 http://www.targatocn.it/2018/02/11/leggi-notizia/argomenti/attualita/articolo/le-suffragette-spengono-100- candeline.html 19 Εικόνα 5 : Σχεδόν σε όλες τις φεμινιστικές διαδηλώσεις γίνονταν βίαιες συλλήψεις.19 Όλα τα παραπάνω παίρνουν σάρκα και οστά στην εμφάνιση του δεύτερου φεμινιστικού κύματος. Ραγδαία η ανάπτυξη των ζητημάτων αυτών στις Ηνωμένες Πολιτείες, τον Καναδά και στη συνέχεια χώρες της Δυτικής Ευρώπης, της Αυστραλίας, της Νέας Ζηλανδίας αλλά και κάποιες της Λατινικής Αμερικής την περίοδο από τα τέλη της δεκαετίας του 1960 έως τα μέσα της δεκαετίας του 1980 (Σαμίου, 2006:38). Το δεύτερο κύμα χαρακτηρίζεται από την αμφισβήτηση των δομών της πατριαρχικής κοινωνίας (Σημίτη, 2003) όπως αυτό του κράτους ως θεσμό της πατριαρχίας (Σαββίδου, 2018) και στόχευση στο ευρύτερο πλαίσιο αυτού, τα ζητήματα που αφορούν τη σεξουαλικότητα και την αναπαραγωγή. Προκύπτουν θέματα σχετικά με το σώμα, την οικογένεια, τη γυναικεία και ανδρική φύση καθώς και την ιδιωτική – δημόσια ζωή και τις διαπροσωπικές σχέσεις. Μεγάλο μέρος του κινήματος στρέφεται προς τη θέση της γυναίκας στη δημόσια σφαίρα, τη γυναικεία έμμισθη εργασία και το ρόλο των γυναικών στην εκπαίδευση. Σε αυτό εδώ το σημείο να αναφερθεί και η έννοια της διαθεματικότητας, μιας ριζοσπαστικής θεώρησης η οποία εισήχθηκε κατά τη διάρκεια του δεύτερου φεμινιστικού κύματος στην οποία σημαντική συμβολή έιχαν οι μαύρες φεμινίστριες20 (Μακρυγιάννη, 2015). Η νέα θεώρηση αυτή, όπως νοηματοδοτήθηκε από τις Angela Davis, bell hooks, Patricia Hill Colins, Kimberle Crenshaw σκόπευε στην αποσταθεροποίηση του «λευκού δυτικού» προτύπου αλλά και της ετεροκανονικής σεξουαλικότητας αναδεικνύοντας έτσι και τις διαφορετικές έμφυλες ,ταξικές και 19 https://boro.gr/133035/soyfrazetes-sthn-antepithesh/ 20 Ο μαύρος φεμινισμός είναι μια σχολή σκέψης που δηλώνει ότι ο σεξισμός, η ταξική καταπίεση, η ταυτότητα φύλου και ο ρατσισμός συνδέονται άρρηκτα μεταξύ τους. Γι αυτό η θεώρηση ονομάστηκε διαθεματικότητα γιατί συνδέει πολλές διαστάσεις μαζί. 20 φυλετικές ταυτότητες υποδεικνύοντας πώς τα συστήματα εξουσίας είναι πολλαπλά και πολυδιάστατα (Μακρυγίαννη, 2015). Μεγάλη αφορμή θεμάτων αποτέλεσε το βιβλίο της Simone de Beauvoir «Το δεύτερο φύλο» (1949) αποτελώντας και τη μόνη έως τότε φεμινιστική μελέτη γύρω από το γυναικείο ζήτημα (Σαμίου, 2006:14). Τη δεκαετία ωστόσο του 1970 αρχίζουν να εκδίδονται τα πρώτα φεμινιστικά επιστημονικά περιοδικά (Διαλέτη, 2015) που επιτυγχάνουν αναλύσεις κοινωνικο-πολιτικών φαινομένων με άξονα το φύλο αλλά και την πραγματοποίηση ενός νέου ερευνητικού πεδίου που εισάγεται στη φιλοσοφία των επιστημών (Σαμίου, 2006:14-15). Πλέον, επομένως, διακρίνεται μια φεμινιστική προβληματική μέσα στην ιστορία, τις πολιτικές επιστήμες, την κοινωνιολογία, την ανθρωπολογία, την ψυχολογία και έναν αριθμό πεδίων που ακολούθησαν. Η ιστορία των γυναικών διασταυρώνεται με θέματα κράτους και εξουσίας, ταξικής διαμόρφωσης και πολιτικών – ιδεολογιών (Παντελίδου –Μαλούτα,2002 αναφ. από Σαμίου 2006:15-16). Μέσα σε αυτά και από αυτά, εντοπίζονται μηχανισμοί και κοινωνικές κατασκευές που διαμορφώνουν τη ζωή και τις πτυχές της καθημερινότητας. Αναδεικνύονται οι κυρίαρχες σχέσεις εξουσίας από τις απαρχές του ανθρώπινου πολιτισμού καθώς είναι εμφανής και εντοπισμένη η ιεραρχία των φύλων με τη νομιμοποίηση του ανδρικού ως ισχυρό φύλο και «καθολικό» πρότυπο κοινωνικής ζωής και το γυναικείο ως υποδεέστερο ή συμπλήρωμα του ανδρικού. Διατυπώνεται, μάλιστα, για πρώτη φορά από την ψυχιατρική και την ψυχολογία, ο όρος «κοινωνικό φύλο»21 (gender) σε αντικατάσταση του όρου «βιολογικό φύλο»22 (sex). Η διαφοροποίηση αυτή αποτέλεσε σταθμό για τις επιστήμες του φύλου σε όλες τις διεκδικήσεις, αναζητήσεις και πρακτικές μέχρι και σήμερα. Μέσα σε αυτά, όπως είναι φυσικό, κρίνονται έντονα οι έννοιες του καπιταλισμού και της πατριαρχίας καθώς αποτελούν θεμέλια των σχέσεων εξουσίας στην ιδιωτική και δημόσια σφαίρα και συστήματα που καθιερώνουν σε όλες τις κοινωνίες και όλους τους τομείς συγκεκριμένους κανόνες και διαδικασίες. Στις διακρίσεις που προκύπτουν τροφοδοτούνται και αυξάνονται οι διαφορές του ρόλου και των δικαιωμάτων των δύο φύλων και φαίνεται ένα σύστημα μηχανισμού στον οποίο υπάρχει ένα σύνολο κοινωνικών σχέσεων και δομών βασισμένο στο βιολογικό φύλο. Στα ζητήματα αυτά στηρίχτηκε και εξελίχθηκε η ανάπτυξη των Γυναικείων Σπουδών (Women’s Studies) (Κογκίδου, 1996,2004β) που όπως προαναφέρθηκε τοποθετείται σαν 21 Κοινωνικό Φύλο (Gender): Είναι το κοινωνικό κατασκεύασμα που απαρτίζεται από ρόλους, συμπεριφορές, νόρμες, δραστηριότητες και χαρακτηριστικά που η εκάστοτε κοινωνία, κουλτούρα ή/και τάξη κάποιας δεδομένης ιστορικής περιόδου αποδίδει ως «τυπικά» της γυναίκας και του άνδρα (έχοντας ως βάση το μοντέλο της δυαδικότητας του φύλου). Το κοινωνικό φύλο είναι ως εκ τούτου άρρηκτα συνδεδεμένο με τις κοινωνικές προσδοκίες που συνδέονται με το αντιληφθέν ως βιολογικό φύλο των ατόμων. Κατ’ άλλους, το κοινωνικό φύλο είναι το μόνο φύλο ενός ατόμου. (colouryouth, Αθήνα) 22 Βιολογικό Φύλο (Sex): Ορίζεται ως το σύνολο εκείνο των βιολογικών χαρακτηριστικών όπως είναι πρωτογενώς (μεταξύ άλλων) οι γονάδες, τα φυλετικά χρωμοσώματα, οι ορμόνες, τα εσωτερικά και τα εξωτερικά γεννητικά όργανα τα οποία χρησιμοποιούνται για να αναθέσουν σε ένα άτομο το φύλο κατά τη γέννηση από την ιατρική κοινότητα. Το βιολογικό φύλο αναφέρεται και καλύπτει όλη την ποικιλία καταστάσεων, εκ των οποίων συνηθέστερες είναι η θηλυκή (π.χ. κόλπος, κλειτορίδα, ΧΧ χρωμοσώματα, ανάπτυξη στήθους κλπ) και η αρσενική (π.χ. πέος, όρχεις, ΧΥ χρωμοσώματα κλπ), αλλά και όλες τις υπόλοιπες καταστάσεις που αφορούν τα intersex* άτομα. Κάποια άτομα αποδομούν την έννοια του βιολογικού φύλου, και κάνουν λόγο μόνο για βιολογικά-ανατομικά χαρακτηριστικά .(colouryouth, Αθήνα) 21 θεωρητικοποίηση των σπουδών με θέμα το φύλο. Έχει ενσωματωθεί πλέον στον ακαδημαϊκό χώρο και με την ωρίμανση μάλιστα του πεδίου οι αναλύσεις γίνονται εκτενέστερες και πληρέστερες (Κογκίδου, 2006:2-3). Το τρίτο φεμινιστικό κύμα στην ουσία αποτελεί μια ολοκλήρωση και συνέχεια των προηγούμενων με τοποθέτηση στα μέσα της δεκαετίας του 90’. Η εμπλοκή μάλιστα με άλλες επιστήμες έχει εμφανή διάσταση καθώς δίνεται μεγάλη βαρύτητα ήδη από τις αρχές της δεκαετίας στην ιστορία του φύλου, την πολιτική επιστήμη γύρω από αυτό, το μεγάλο κοινωνικό διαχωρισμό στην ψυχολογία και σε όλους γενικότερα τους κλάδους που αφορούν κοινωνικο-πολιτικές ή οικονομικές θεσμικές σπουδές. Παράλληλα, ασκούνται πολλές κριτικές σε κείμενα και φεμινίστριες προηγούμενων ετών και διατυπώνονται θεωρίες που ασκούν επιρροή σε πολλά ζητήματα των σύγχρονων κοινωνιών καθώς γίνεται λόγος για τη βία που σχετίζεται με το φύλο και θέματα σεξουαλικής απελευθέρωσης. 23Δίνεται έμφαση στη συγκρότηση της έμφυλης διαφοράς και τη μελέτη της πολλαπλότητας. Αναπτύσσεται ταυτόχρονα, την ίδια περίοδο, και η θεωρία του ανδρισμού που αποσκοπεί στη μελέτη του ανδρικού φύλου ως έμφυλο υποκείμενο μέσα στο χρόνο. Περιγράφεται σε συνάρτηση του γυναικείου και το ανδρικό στοιχείο ως βίωμα και στοιχείο των έμφυλων σχέσεων (Διαλέτη, 2015). Μέσα στα πλαίσια αυτά οι θεωρίες του κάθε φύλου εξετάζονται από μια ευρύτερη σκοπιά και δύναται να απαντήσουν σε ζητήματα της καθημερινότητας, τις ταξικές σχέσεις, τον πολιτισμό και όσα θίχτηκαν μέσα από το κίνημα. Κυριαρχούν μάλιστα και συνολικές δράσεις με πολιτικά πλέον κινήματα σεξουαλικότητας που αφορούν την πολλαπλότητα του φύλου αναδεικνύοντας πλήθος έμφυλων σχέσεων και υποκειμένων.24 Ιδιαίτερα ισχυρά είναι όσα αφορούν τη λοάτκι (lgbtqi) 25κοινότητα και οι θεωρίες για το ζήτημα του κουήρ (queer)26 αλλά και όλων των ομάδων πληθαίνουν και εξετάζονται όλο και περισσότερο. Φτάνοντας, επομένως, πιο κοντά στο σήμερα φαίνεται πως το ενδιαφέρον στρέφεται προς τους πρακτικούς μηχανισμούς που λειτουργούν, τις τακτικές διαχείρισης της εξουσίας και τις πρακτικές διαπραγματεύσεις. 23 http://eclass.uth.gr/eclass/modules/document/file.php/SEAD259/%CE%A0%CE%B1%CF%81%CE%BF %CF%85%CF%83%CE%B9%CE%AC%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82/PDF/Thematiki_4.pdf 24 http://eclass.uth.gr/eclass/modules/document/file.php/SEAD259/%CE%A0%CE%B1%CF%81%CE%BF %CF%85%CF%83%CE%B9%CE%AC%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82/PDF/Thematiki_4.pdf http://eclass.uth.gr/eclass/modules/document/file.php/ Thematiki_4.pdf 25 (Λεσβία, Ομοφυλόφιλος, Αμφιφυλόφυλος, Τρανσέξουαλ, Κουήρ, Ίντερσεξ) (colouryouth, Αθήνα) 26 Ένας πολύπλοκος όρος με πολλαπλές ερμηνείες. Χρησιμοποιείτο στο παρελθόν ως υποτιμητικός όρος προς τα άτομα με ομόφυλο σεξουαλικό προσανατολισμό, αλλά στη δεκαετία του 1980 υιοθετήθηκε από ακτιβιστές και θεωρητικούς ως θετικός και συγκρουσιακός αυτό-χαρακτηρισμός σε μια προσπάθεια να προκαλέσουν τις κοινωνικές νόρμες σχετικά με την σεξουαλικότητα, τον σεξουαλικό προσανατολισμό, την ταυτότητα φύλου ή/και άλλες μορφές κανονικότητας. Χρησιμοποιείται συχνά και ως όρος-ομπρέλα για όλα τα LGBTQI+ άτομα και ως όρος ταυτίζεται με συγκεκριμένα κομμάτια της Queer Theory (Queer Θεωρίας).(colouryouth, Αθήνα) 22 Κλείνοντας, υπάρχουν ποικίλες ομαδοποιήσεις για τα φεμινιστικά ρεύματα καθώς διαφέρουν ως προς τους δρώντες και τις ιδεολογίες που εκπροσωπούν υπό το κοινό πρίσμα του κινήματος. Μία ενδιαφέρουσα εξ αυτών είναι η προσέγγιση της Δήμητρας Σαμίου στο κείμενο Γυναίκες, Φύλο και Πολιτική (τέλη 18ου – αρχές 21ου αι.):17-22, 2006 όπου παρουσιάζεται συνοπτικά παρακάτω : «Ταξινόμηση φεμινιστικών ρευμάτων» Α. Φιλελεύθερος φεμινισμός Πολλές συγγραφείς θεωρούν ότι προέκυψε από τη φιλελεύθερη τάση των ΗΠΑ τη δεκαετία του 60’. Εστίαζε στην κατοχύρωση ίσων δικαιωμάτων για άνδρες και γυναίκες προβάλλοντας την ανάγκη για αναθεώρηση και εκσυγχρονισμό των θεσμών και ανατροπή κοινωνικών στερεοτύπων και προκαταλήψεων. Β. Μαρξιστικός/σοσιαλιστικός φεμινισμός Ευδοκίμησε ιδιαίτερα στη Μ. Βρετανία. Προσπάθησε να συνδυάσει τη θεωρία της ταξικής κοινωνικής σύγκρουσης με τις αναλύσεις περί γυναικείας καταπίεσης. Γυναίκες ως θύματα διπλής εκμετάλλευσης : αυτής του καπιταλιστικού συστήματος και της κυριαρχίας των ανδρών Γ. Ριζοσπαστικός φεμινισμός Καθολικότητα ζητήματος γυναικείας υποτέλειας θεωρώντας της ως αρχαιότερη σχέση εξουσίας των ανθρώπων. Θεωρούν ότι η εξέγερση των γυναικών ενάντια στην καταπίεσή τους ήταν «η μακροβιότερη επανάσταση» που έχει υπάρξει ποτέ. Βασικό σύνθημα- το προσωπικό είναι πολιτικό. Καινούριες μορφές συλλογικής δράσης και έκφραση μέσα από ομάδες. Δ. Ουσιοκρατικός φεμινισμός Ιδιαίτερη ανάπτυξη στη Γαλλία και τις ΗΠΑ και πρόβαλε την ιδέα της ανωτερότητας του γυναικείου φύλου και των γυναικείων αξιών Ε. Οικολογικός φεμινισμός ή οικοφεμινισμός Ανάπτυξη τη δεκαετία του 1980 με διπλό στόχο της (παν)ανθρώπινης απελευθέρωσης και της αρμονικής σχέσης με τη μη-ανθρώπινη φύση. Αναβίωση και επαναξιολόγηση των «γυναικείων αξιών» και της υποτιθέμενης εγγενούς ειρηνικής φύσης του γυναικείου φύλου. Στ. Μητρικός ή κοινωνικός φεμινισμός ή μητρική σκέψη ή ηθική της μέριμνας Στηρίζεται στην άποψη ότι η οικογένεια προέχει κάθε άλλης οικονομικής ή πολιτικής συνθήκης αφού οι άνδρες και οι γυναίκες είναι πρώτα από όλα μέσα στην οικογένεια και μετά πολιτικά και οικονομικά όντα. Ανατροπή του το «το προσωπικό είναι πολιτικό» και θεώρηση ότι η δημόσια σφαίρα βασίζεται στις αξίες του ιδιωτικού χώρου. 23 Σχετικά με την Ελλάδα η ιστοριογραφία των γυναικών και του φύλου εισάγεται περίπου τη δεκαετία του 1980 με επιρροή από τα δύο φεμινιστικά κύματα. 27 Προέρχεται μάλιστα περισσότερο από κέντρα ελληνικών σπουδών του εξωτερικού που εργάζονται με ανάλογες χρηματοδοτήσεις για την ανανέωση της ελληνικής ιστοριογραφίας. Κεντρικό ζήτημα αποτελεί περισσότερο ο ρόλος της εργασίας και έντονα αυτός του πολίτη, των σχετικών πολιτικών ιδιοτήτων και του κράτους. Παράλληλα θίγονται οι έμφυλες διαφορές σε σχέση με τα κοινωνικά στρώματα και τη διάκριση ιδιωτικού- δημόσιου αλλά και ο ταξικός διαχωρισμός με βάση την έμφυλη ταυτότητα σε ένα κλασσικό ανδρικό επάγγελμα. (Αβδελά, 2010, ανάφ. από Καντσά, Παπαταξιάρχης:2010, 89-107). Μετά τη μεταπολίτευση συνδέεται και με τη συνολική καταπίεση των γυναικών αλλά ο παράγοντας του φύλου παραμένει στο προσκήνιο καθώς φέρονται ως κυρίαρχα τα ζητήματα της οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης. Από το 2000 και μετά εντάσσονται περισσότερο τα ζητήματα του φύλου στο κομμάτι της έρευνας και πυκνώνουν οι διατριβές, στα ελληνικά, πλέον, πανεπιστήμια. Εξετάζεται όπως είναι φυσικό από περισσότερες παραμέτρους και ενσαρκώνεται η κοινωνική και πολιτισμική διάσταση της έμφυλης διαφοράς μέσα από πληθώρα σύγχρονων ζητημάτων (Αβδελά, 2010, ανάφ. από Καντσά, Παπαταξιάρχης: 2010, 89-107) και αποτελώντας μια από τις σημαντικότερες κατευθύνσεις των ευρωπαϊκών προγραμμάτων, η ισότητα των δυο φύλων εντατικοποιείται ως ζήτημα σε ακαδημαϊκό επίπεδο και διάφορες κατευθύνσεις. 2. Θεωρητικό υπόβαθρο και διεθνής εμπειρία για το ζήτημα του φύλου Το ζήτημα του φύλου αποτελεί όπως ήδη αναφέρθηκε ένα αμφιλεγόμενο κοινωνικό ζήτημα καθώς καθορίζεται από βιολογικούς παράγοντες αλλά αποτελεί διαχωρισμό με βάση τις κοινωνικές κατασκευές των ανθρώπων. Πολλές είναι οι θεωρίες που το προσεγγίζουν αυτό καθαυτό όπως κατά κύριο λόγο οι φεμινιστικές που αποσκοπούν στον προσδιορισμό της έμφυλης ανισότητας μέσα από όλες τις εποχές, τους τομείς ζωής και μεγάλο πλήθος των κοινωνικών δομών. Διαφοροποιούνται από άλλες καθώς στο κέντρο τίθεται η γυναίκα και γύρω από αυτή εξετάζεται ο ρόλος τους σε κάθε εποχή σε σχέση με των αντρών, τα πολιτικά τους δικαιώματα, ο χώρος που τους ανήκει και ο γενικότερος τρόπος ζωής τους με βάση την κοινωνία και την εποχή σε τομείς όπως κυρίως αυτός της εργασίας και της συμμετοχής σαν ίσοι πολίτες. Πέρα όμως από αυτές, το θέμα του έμφυλου διαχωρισμού γίνεται αντιληπτό αλλά και αντικείμενο μελέτης από πλήθος επιστημόνων και μελετητών σαν ένα ακόμα ζήτημα ισότητας που αποζητά επίλυση. Επιστήμες υγείας, νομικές και πολιτικές επιστήμες, ανθρωπιστικές, συναντούν σε πολλές από τις προσεγγίσεις τους την κοινωνική διαφορά του άνδρα και της γυναίκας και η ισάριθμη αντιμετώπισή τους κρίνεται ή αμφισβητείται σημαντικά. Παράλληλα οι πολιτισμοί και οι κουλτούρες συμβάλλουν σε πολύ μεγάλο βαθμό στον καθορισμό των 27 http://eclass.uth.gr/eclass/modules/document/file.php/SEAD259/%CE%A0%CE%B1%CF%81%CE%BF %CF%85%CF%83%CE%B9%CE%AC%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82/PDF/Thematiki_4.pdf 24 ρόλων επομένως δε δύναται να μην αποτελεί το φύλο, αλλά και οι διάφορες σεξουαλικές ταυτότητες, παράγοντα διαμόρφωσης και εξέλιξης της κοινωνίας ως αντικείμενο μελέτης. Οι πρώτες θεωρητικές σκέψεις γίνονται αντιληπτές ήδη από την εποχή του διαφωτισμού, όπως προαναφέρθηκε, στο 1ο κεφάλαιο εξαιτίας της φύσης της εποχής. Από μια ιστορική επισκόπηση της βιβλιογραφίας, φαίνεται πως σημαντικό ήταν το έργο της Μαίρης Γούλστονκραφτ που χαρακτηρίστηκε στα μετέπειτα χρόνια και ως φεμινίστρια της εποχής.28 Γνωστότερο το βιβλίο της «Διεκδίκηση των Δικαιωμάτων της Γυναίκας» (A vindication of the rights of woman, 1792) (Σηφάκη, 2015). Παλεύει για το δικαίωμα των γυναικών στην εκπαίδευση, που κύριο πυλώνα της κοινωνίας, και μέσα από αυτό, την ένταξή τους στο δημόσιο χώρο και την αλλαγή του διαχωρισμού που είχε εδραιωθεί στον κοινωνικό κόσμο με βάση το φύλο. Παράλληλα, καταδικάζει τις γυναίκες που ήταν πιστές στις κατασκευές της εποχής και συνέχιζαν να επιτελούν τη θηλυκή τους αδύναμη υπόσταση με μόνο ρόλο αυτό της ομορφιάς και της μαμάς ή κόρης ή αδερφής μέσα στην οικογένεια. Πέρα από τη συγγραφή βέβαια ασχολήθηκε με την κριτική της λογοτεχνίας και κατέκρινε εδραιωμένους ποιητές και λογοτέχνες (όπως το Τζων Μίλτον) υπό το πρίσμα του διαχωρισμού και την υποτίμηση του γυναικείου φύλου. 29 Αναφορές για το ζήτημα του φύλου ωστόσο εντοπίζονται και από άλλο πρίσμα, και μάλιστα αντρικό, σε μια επικρατούσα κοινωνικοπολιτική θεωρία της μετέπειτα εποχής(με ισχύοντα ρόλο συχνά και σήμερα). Ο λόγος για την κλασσική μαρξιστική θεωρία, όπου στο πλαίσιο του 18-19ου αιώνα με την ανάδυση του καπιταλισμού και του κύματος θεωριών γύρω από αυτόν, θίγεται η γυναικεία εκμετάλλευση από τους άνδρες αλλά και η μη αμειβόμενη εργασία των γυναικών στο σπίτι και την οικογένεια (ζήτημα που εξετάζεται σε πολλές επιστήμες και στο σήμερα). Απόρροια αυτής είναι πως η γυναικεία απελευθέρωση θα επέλθει μόνο όταν οι γυναίκες θα συμμετέχουν ενεργά στην κοινωνία αλλά και την παραγωγή (Έγκελς,1982, αναφ. από Στρατηγάκη, 2007:23). Στο περιβάλλον των φεμινιστικών κυμάτων και σε συνέχεια της έλευσης του καπιταλισμού στη γυναικεία εργασία εισάγει η Αλίσια Κλαρκ το έργο «The Working Life of Women in the seventeenth century» το 1919 και στη συνέχεια η Ήβη Πίντσμπεκ το «Women Workers and the Industrial Revolution, 1750-1850» το 1930 για τη σημασία της γυναικείας εργασίας στην εκβιομηχάνιση (Διαλέτη, 2015)30. Κύρια και καθοριστικής σημασίας για τα ζητήματα φύλου είναι το θρυλικό, όπως χαρακτηρίστηκε, βιβλίο «Το δεύτερο φύλο» της Σιμόν ντε Μποβουάρ που την κατέστησε 28 http://eclass.uth.gr/eclass/modules/document/file.php/SEAD259/%CE%A0%CE%B1%CF%81%CE%BF %CF%85%CF%83%CE%B9%CE%AC%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82/PDF/Thematiki_4.pdf 29 http://socialpolicy.gr/2016/04/%CF%84%CE%BF- %CE%B4%CE%B5%CF%8D%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%BF- %CF%86%CF%8D%CE%BB%CE%BF-%CF%83%CE%B9%CE%BC%CF%8C%CE%BD- %CE%BD%CF%84%CE%B5- %CE%BC%CF%80%CE%BF%CE%B2%CE%BF%CF%85%CE%AC%CF%81.html 30 http://eclass.uth.gr/eclass/modules/document/file.php/SEAD259/%CE%A0%CE%B1%CF%81%CE%BF %CF%85%CF%83%CE%B9%CE%AC%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82/PDF/Thematiki_4.pdf 25 σύμβολο του φεμινισμού. Εκδόθηκε το 1949 και οι πωλήσεις του το καθιστούν κορυφαίο και στο σήμερα. Αποτέλεσε ωστόσο για πολλά χρόνια κομμάτι της μαύρης λίστας των απαγορευμένων βιβλίων του Βατικανού.31 Βασική θέση που πραγματεύεται είναι η μακροχρόνια γυναικεία καταπίεση από το ανδρικό φύλο και ο υποβιβασμός της ως συμπλήρωμα αυτού. «Η γυναίκα είναι το τυχαίο, το επουσιώδες, το αντίθετο του ουσιώδους. Ο άνδρας είναι το υποκείμενο, αυτός είναι το απόλυτο- η γυναίκα είναι ο άλλος.». Περιγράφεται το μεγάλο χάσμα και η ετερότητα των δυο μέσα από ρόλο του ενός ως υποκείμενο, με ανεξαρτησία, κοινωνική ζωή, παρουσία σε δημόσιο και ιδιωτικό χώρο, ενεργό πολίτη, πατέρα και σύζυγο, ενώ του «άλλου» ως συμπλήρωμα σε ανάγκες και δραστηριότητες του υποκειμένου32. Θίγει στοιχεία και μύθους γύρω από τη γυναικεία ύπαρξη μέσα από διάφορες σκοπιές, όπως η βιολογική, η ψυχαναλυτική, η ιστορική, η ανθρωπολογική. Η γυναικεία φύση διαφοροποιείται από την ανδρική όσον αφορά την αναπαραγωγή, την εγκυμοσύνη, την εμμηνόρροια όμως τα στοιχεία αυτά δε φαίνονται ικανά να αιτιολογούν τις υπόλοιπες διαφορές και το χάσμα. Είναι εμφανές επομένως πως υπάρχουν καθιερωμένες κοινωνικές κατασκευές που καθορίζουν τους ρόλους αυτούς. Παράλληλα, σχολιάζει το μύθο του «αιώνιου θηλυκού» καθώς όπως φαίνεται οι υποχρεώσεις των γυναικών είναι προδιαγεγραμμένες και καθορισμένες για αυτές χωρίς να είναι επιλογή τους. «Μια γυναίκα δε γεννιέται, αλλά μάλλον γίνεται γυναίκα». Έχουν άρα ένα ρόλο παθητικού αποδέκτη των αιτημάτων του ενεργού υποκειμένου. Ωστόσο πέρα από την ευθύνη του άνδρα να τη μετατρέψει σε αντικείμενο, πολλές γυναίκες που ζουν σε κοινωνίες με πατριαρχικές αντιλήψεις δεν προσπαθούν να ξεφύγουν από την υποταγή αυτή (Μποβουάρ, 1949)33. Όσες μάλιστα παλεύουν να παράγουν έργο και δράσεις φαίνεται ότι αναζητούν την ισότητα και όχι την άξια υπεροχή τους απέναντι στους άνδρες. Το γεγονός αυτό δημιουργεί μια προβληματική καθώς γυναίκες του τότε και του σήμερα προσπαθούν να αποκτήσουν ανεξαρτησία, δυναμική και παλεύουν με όλους τους γυναικείους ρόλους (μητέρα, εργαζόμενη, σύζυγος, φίλη κλπ) επιδιώκοντας να φτάσουν πιο κοντά στον τρόπο ζωής ενός άνδρα για να είναι ίσοι, μη όμως υπολογίζοντας την πολλαπλότητα των ενεργειών τους και υποτιμώντας εν τέλει την αξία αυτών (Στρατηγάκη, 2007). Το φύλο και το σημείο της έμφυλης διαφοράς προσεγγίζεται και από τις βασικές σχολές της κοινωνιολογίας. Αναλυτικότερα, όσον αφορά την προσέγγιση των λειτουργιστών, η διαφοροποίηση κατά φύλο και η παραδοσιακή κατανομή των ρόλων 31 http://www.mixanitouxronou.gr/to-vivlio-tis-simon-nte-bovouar-pou-bike-sti-mavri-lista-tou-vatikanou- ipirxe-mia-apo-tis-pio-enthermes-feministries-tis-istorias-pou-egrapse-ti-frasi-den-genniese-gineka-ginese/ 32 http://socialpolicy.gr/2016/04/%CF%84%CE%BF- %CE%B4%CE%B5%CF%8D%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%BF- %CF%86%CF%8D%CE%BB%CE%BF-%CF%83%CE%B9%CE%BC%CF%8C%CE%BD- %CE%BD%CF%84%CE%B5- %CE%BC%CF%80%CE%BF%CE%B2%CE%BF%CF%85%CE%AC%CF%81.html 33 http://socialpolicy.gr/2016/04/%CF%84%CE%BF- %CE%B4%CE%B5%CF%8D%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%BF- %CF%86%CF%8D%CE%BB%CE%BF-%CF%83%CE%B9%CE%BC%CF%8C%CE%BD- %CE%BD%CF%84%CE%B5- %CE%BC%CF%80%CE%BF%CE%B2%CE%BF%CF%85%CE%AC%CF%81.html 26 συνεπάγεται κοινωνική σταθερότητα. Μέσα από τις αρμοδιότητες του άνδρα και της γυναίκας ανάλογα με το ρόλο τους επιτυγχάνεται η ισορροπία, κυρίως μέσα από την κατανομή εργασίας. Οι άνδρες επιτελούν έναν εργαλειακό ρόλο και οι γυναίκες έναν εκφραστικό (Talcott Parsons and Robert Bales αναφ. από Τσαούση 2006) που αλληλοσυμπληρώνονται. Η διανομή αυτών των ρόλων φυσικά συναντάται και στις κοινωνικές σχέσεις όπου η γυναίκα είναι πιο συναισθηματική και εκφραστική, υποστηρίζοντας τον άνδρα και αφήνοντάς τον να εστιάσει περισσότερο στην παραγωγική διαδικασία φροντίζοντας η ίδια για όλα τα υπόλοιπα όπως σπίτι, φροντίδα παιδιών κλπ (Τσαούση, 2006). Φαίνεται επομένως ότι παρά ότι ο ένας ρόλος συμπληρώνει τον άλλον ο άνδρας συνεχίζει να έχει τον κυρίαρχο ρόλο και τον παραγωγικό και κατά συνέπεια αναγκαίο που τον θέτει στη θέση του υποκειμένου ενώ τη γυναίκα στο δρόμο προς την υποκειμενοποίηση. Αντίθετα, από την προσέγγιση της σχολής των συγκρούσεων η ανισότητα προσδιορίζεται στην κατανομή της ισχύος (κοινωνικής, πολιτικής και πολιτιστικής) (Τσαούση,2006) που ξεκίνησε από τη φυσική δύναμη ως ανδρική υπεροχή αλλά και στο σήμερα τις εδραιωμένες πατριαρχικές αντιλήψεις. Συμπληρωματικά, η σχολή της κοινωνικής διαντίδρασης μελετά τη λεκτική και μη-λεκτική επικοινωνία ανάμεσα στα δυο φύλα με πορίσματα που ταυτοποιούν την ανδρική κυριαρχία και μάλιστα ανεξάρτητα με το κοινωνικό στάτους ή τη θέση της γυναίκας που στέκεται απέναντι (Τσαούση, 2006). Σε αυτά τα ζητήματα καθώς και άλλα ευρύτερης σκέψης και εξελίξεων βασίστηκε η δομή των ιδεών του δεύτερου φεμινιστικού κύματος. Αποτελεί το κύμα με το μεγαλύτερο πλήθος επιστημονικών περιοδικών και βιβλίων καθώς ο αριθμός όσων ασχολήθηκαν με ζητήματα φύλου τις δεκαετίες εκείνες ξεπερνά κατά πολύ προηγούμενες ίσως και επόμενες περιόδους (Διαλετη 2015).34. Κύρια θεματική του κύματος αυτού ήταν η σεξουαλικότητα και η αναπαραγωγή επομένως οι δύο βασικότερες λειτουργίες που χαρακτήριζαν έως τότε τη γυναικεία φύση αποδομούνται και εξετάζονται για να ανατρέψουν τα εδραιωμένα συστήματα τους μηχανισμούς που τροφοδοτούν την καταπίεσή τους. Τέτοια καίρια ζητήματα αποτελούν η πατριαρχία και ο καπιταλισμός (Στρατηγάκη, 2007:26-29). Ο όρος αυτός χρησιμοποιείται στα κείμενα των κυμάτων για να αναδείξει το σύστημα της άσκησης της ανδρικής εξουσίας στις γυναίκες. Αυτό εκφράζεται και στον παράγοντα της σεξουαλικότητας και αναπαραγωγής αλλά και στο χώρο καθώς ο ρόλος των υποκειμένων είναι σχεδόν σαφής και προδιαγεγραμμένος. Εντοπίζεται η διάκριση ανάμεσα στα δύο φύλα, η ύπαρξη των ανδρών στο δημόσιο χώρο, των γυναικών στον ιδιωτικό αλλά και οι ρόλοι της μητέρας στην οικογένεια και του πατέρα που εργάζεται. Ο τρόπος παραγωγής και οι λειτουργίες του συστήματος ενσαρκώνονται και στο ζήτημα της γυναικείας εργασίας καθώς ο ρόλος της μητέρας- μηχανής αναπαραγωγής παύει να αποτελεί καθοριστικό κίνητρο και στόχο για πολλές γυναίκες της εποχής, όπως και παλαιότερα, απλά εκφρασμένο κυρίως μέσα από τη μεγάλη πίεση των πατριαρχικών αντιλήψεων (Στρατηγάκη, 2007:26-29). 34 http://eclass.uth.gr/eclass/modules/document/file.php/SEAD259/%CE%A0%CE%B1%CF%81%CE%BF %CF%85%CF%83%CE%B9%CE%AC%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82/PDF/Thematiki_4.pdf 27 Για την καλύτερη κατανόηση των παραπάνω αξίζει να αναφερθεί μια πολύ κρίσιμη εξέλιξη που επηρέασε το δεύτερο και το τρίτο φεμινιστικό κύμα αλλά και το σήμερα, η διάκριση βιολογικού και κοινωνικού φύλου. Ο όρος κοινωνικό φύλο (gender) εισάγεται το 1972 από την κοινωνιολόγο Ann Oakley στο έργο «Sex, Gender and Society» όπου κάνει τη διάκριση και δίνει τις ορολογίες και των δύο (Κογκίδου,2006:5). Ουσιαστικά το βιολογικό φύλο αναφέρεται στο αρσενικό και το θηλυκό με τις ξεχωριστές γεννητικές διαφορές που τα καθορίζουν ενώ το κοινωνικό αποτελεί στοιχείο πολιτισμού και αναφέρεται στην κοινωνική κατηγοριοποίηση. Επομένως ξεκινά ένας νέος κύκλος αναλύσεων που σχετίζονται πιο στοχευμένα με τον προσδιορισμό πλέον της γυναίκας ως κοινωνικό υποκείμενο αλλά και την παράμετρο των κοινωνικών σχέσεων. Οι έννοιες της πατριαρχίας και του καπιταλισμού και η επιρροή τους στη διαμόρφωση των κοινωνικών (ή έμφυλων) σχέσεων αυτών είναι εμφανής και καθοριστική (Στρατηγάκη, 2007). Η πατριαρχία είναι βασική δομή για το γυναικείο ρόλο και την ανισότητα μέσα σε μια κοινωνία που η εξουσία βρίσκεται στα χέρια των ανδρών. (Kate Millet,1971 αναφ. από Στρατηγάκη, 2007:26). Η διάκριση μάλιστα αυτή συμπληρώνεται και από τον όρο «σύστημα βιολογικού/ κοινωνικού φύλου» για τον προσδιορισμό των μηχανισμών που το βιολογικό μετατρέπεται σε κοινωνικό, η σεξουαλικότητα και οι ανάγκες σε σχέσεις εξουσίας (Rubin1975, αναφ. από Κογκίδου, 2006:7-8). Κάποια χρόνια μετά, το 1979, με βάση αυτά, η οικονομολόγος Heidi Hartmann προσέγγισε την έννοια της πατριαρχίας ως «ένα σύνολο κοινωνικών σχέσεων με υλική βάση, όπου υπάρχουν σχέσεις ιεραρχίας και αλληλεγγύης ανάμεσα στους άνδρες, σχέσεις που επιτρέπουν στη συνέχεια να κυριαρχήσουν πάνω στις γυναίκες. Η υλική βάση της πατριαρχίας είναι ο έλεγχος της εργατικής δύναμης των γυναικών από τους άνδρες.». Άρα επιστρέφουν τα ζητήματα της γυναικείας εργασίας ή και της μη αμειβομένης γυναικείας εργασίας στην κατοικία, πατώντας όμως πλέον σε πιο ριζική και ουσιαστική ανασκόπηση με στόχο την ανατροπή συστημάτων και αντιλήψεων που έχουν εδραιωθεί. Από τη δεκαετία του 60’ και έπειτα δημιουργείται όπως φαίνεται μια νέα έρευνα και ανάπτυξη γύρω από τον άξονα του φύλου. Από τη δεκαετία του 1970 όπως φαίνεται κυκλοφορούν επίσημα επιστημονικά περιοδικά και διακρίνονται αρκετές φεμινίστριες ( Betty Friedan, Shulamith Firestone, Angela Davis, Mary Daly, Andrea Dworkin και πολλές άλλες)35 καθώς αναπτύχθηκαν για πρώτη φορά σε ακαδημαϊκό επίπεδο οι Γυναικείες Σπουδές (Women’s Studies) (Σαμίου, 2006). Επειδή ωστόσο ο όρος αυτός του φύλου συνδέθηκε άρρηκτα με το φεμινισμό και τη γυναικεία καταπίεση, μετατράπηκαν σε Σπουδές Φύλου (Gender Studies) ώστε να περικλείουν και θέματα που σχετίζονται συνολικά με τη συγκρότηση του φύλου (Κογκίδου, 2006). Τοποθετείται οπότε σε μια ευρύτερη κατηγορία και αποτελεί πολιτιστικό στοιχείο αφού εξετάζεται ως ποικιλόμορφο προϊόν κοινωνικών δομών και σχέσεων εξουσίας. Ο διαχωρισμός επομένως βιολογικού και κοινωνικού φύλου ενισχύεται και συνδέεται με πολλές παραμέτρους ανοίγοντας ένα νέο δρόμο προς την πολλαπλότητα και το σύγχρονο τρόπο σκέψης (Παντελίδου – Μαλούτα, 2015). 35 https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A6%CE%B5%CE%BC%CE%B9%CE%BD%CE%B9%CF%83/ 28 Χαρακτηριστικά έργα της εποχής απομακρύνονται από τα στερεότυπα και τις προκαταλήψεις δημιουργώντας έδαφος για νέα κοινωνικά δεδομένα. Πολυσυζητημένη θεωρία που αναδύεται στα πλαίσια αυτά, πλέον τρίτο φεμινιστικό κίνημα, είναι αυτή της επιτελεστικότητας των φύλων της Judith Butler το 1990. Μέσα από αυτή την προσέγγιση αμφισβητείται έντονα ο ρόλος του βιολογικού φύλου όσον αφορά την αντιστοίχιση του σε κοινωνικό και τη σημασία της διάκρισης βιολογικού- κοινωνικού φύλου καθώς το βιολογικό είναι επίσης ή ήδη κοινωνικό φύλο (Μαυροπούλου, 2016). Σύμφωνα με τη Μπάτλερ, ο πολιτισμικός κανόνας της ετεροσεξουαλικότητας δομεί την κατανόηση του βιολογικού ως τόπου διμορφισμού του φύλου σε αρσενικό και θηλυκό αφού το βιολογικό φύλο δεν αποτελεί οντότητα αλλά είναι η εγγραφή πάνω σε μια υλικότητα που αποκαλούμε «σώμα» που σύμφωνα με τον κανόνα διακρίνεται σε αρσενικό και θηλυκό (Μαυροπούλου, 2016:120-121). Το φύλο και η σεξουαλικότητα δεν είναι δεδομένα αλλά αποτέλεσμα επαναλαμβανόμενων κανονιστικών πρακτικών. Οι επαναλαμβανόμενες επιτελέσεις του φύλου στην καθημερινή ζωή, οι συμπεριφορές, οι αποφάσεις, οι επιθυμίες, τα σωματικά στυλ που συνδέονται με την ανδρότητα και τη θηλυκότητα, επιτελούν την ανδρική ή γυναικεία ταυτότητα (Μαυροπούλου, 2016:120-121). Το σύνολο των χαρακτηριστικών του φύλου επομένως δεν καθορίζεται μόνο βιολογικά αλλά απορρέει από το σύνολο αυτών των επαναλαμβανόμενων πράξεων και άρα η επανάληψη αυτή προσδίδει στα έμφυλα υποκείμενα το ρόλο τους. (Αθανασίου, 2006:63-66). Παράλληλα, αναδεικνύοντας τις σχέσεις εξουσίας που διαμορφώνουν την κυρίαρχη έμφυλη νόρμα, ανατρέπει την «αναγκαστική τάξη» ,με τους παραπάνω όρους. Το φύλο μέσα στη θεωρία της επιτελεστικότητας νοείται ως το ατελές και ασταθές αποτέλεσμα μιας στυλιζαρισμένης επανάληψης κινήσεων και πράξεων(Αθανασίου, 2006:66). Σε σύνδεση μάλιστα και με προσεγγίσεις του Φουκώ, φαίνεται πως ο ρόλος του υποκειμένου μέσα σε ένα ιστορικό πλαίσιο συγκροτείται μέσα από την εξουσία. Η γνώση ως παραγωγική διαδικασία εκπορευόμενη από την εξουσία προϋποθέτει υποκείμενα που συγκροτούνται από αυτήν αλλά και ταυτόχρονα τη συγκροτούν. Έτσι μπορεί να στηριχτεί πως η εξουσία δύναται να λειτουργήσει θετικά καθώς κινεί τα άτομα σε υποκειμενοποίηση. Στην περίπτωση λοιπόν του γυναικείου φύλου αλλά και των άλλων έμφυλων ατόμων η ενδεχόμενη υποκειμενοποίησή τους βλάπτει και ταράζει τις υπάρχουσες δομές εξουσίας (Μαυροπούλου, 2016). Σε αντιδιαστολή με το παραπάνω είχαν σταθεί περισσότερο Γαλλίδες φεμινίστριες των δεκαετιών 80’ και 90’ που θεωρούν ότι ο έντονος διαχωρισμός ανάμεσα στο βιολογικό και κοινωνικό φύλο διαιωνίζει την ήδη υπάρχουσα ιεραρχία. Παράλληλα, ότι η διάκριση αυτή παράγει και κατασκευάζει την έμφυλη διαφορά (Christine Delphy, 1993 αναφ. από Κογκίδου, 2006:8-9). Ωστόσο το φύλο συνεχίζει να νοηματοδοτείται και να μην αποτελεί φυσικό δεδομένο με προδιαγεγραμμένη εξέλιξη. Μάλιστα το κοινωνικό φύλο δεν αφορά μόνο το υποκείμενο αλλά και τις αλληλεπιδράσεις με τους άλλους. (Connell αναφ. από Κογκίδου,2006). Σύμφωνα με το Bob Connell το κοινωνικό φύλο αποτελεί κοινωνικοπολιτισμική κατασκευή που δεν καθορίζεται από τη φύση ή τις κοινωνικές 29 νόρμες. Το φύλο συγκροτείται από την καθημερινή ζωή, τις διεκδικήσεις και οι ταυτότητες παίρνουν αναζωπυρώνονται από τις σχέσεις των υποκειμένων. Κλείνοντας, παρουσιάζονται κάποιες κατατοπιστικές ερμηνείες γύρω από το φύλο που προσδιορίζουν και προσδιορίζονται μέσα από διάφορες προσεγγίσεις. Αρχικά χρησιμοποιήθηκε ως γραμματικός τύπος για να διαχωρίσει τους άνδρες και τις γυναίκες ως βιολογικές κατηγορίες (Σαμίου, 2006) ενώ στην πορεία σαν μια ιδιαίτερη κοινωνική δομή που με βάση τα γεννητικά όργανα των ανθρώπων τους εκπροσωπεί στις κοινωνικές διαδικασίες (Robert Connel, 2004). Παράλληλα, τίθεται και ως παράγοντας διαφοροποίησης στην κοινωνικοποίηση και οι κοινωνικοπολιτικές επιπτώσεις αυτής (Παντελίδου- Μαλούτα, αναφ. από Σαμίου 2006) καθώς ιεραρχεί τους πολίτες με βάση το φύλο (Delphi, 2008). Ως έμφυλοι πολίτες της κοινωνίας, ο όρος του φύλου συνιστά έναν από τους ισχυρότερους παράγοντες κοινωνικοποίησης των παιδιών αλλά και σταθερό σημείο αναφοράς στην περεταίρω διαμόρφωσή τους (Μάρω Παντελίδου- Μαλούτα, 2014). Το βιολογικό φύλο επομένως «αναφέρεται σε βιολογικές διαφορές ανάμεσα στο αρσενικό και το θηλυκό, στην ορατή διαφορά των γεννητικών οργάνων τους και τη συνακόλουθη διαφορά των αναπαραγωγικών τους λειτουργιών ενώ το κοινωνικό αφορά τον πολιτισμό, αναφέρεται στην κοινωνική κατηγοριοποίηση σε ‘’ανδρικό’’ και ‘’γυναικείο’’ » όπως διατυπώθηκε και πρώτη φορά. (Ann Oakley, Sex, Gender and Society ,1972 αναφ. από Κογκίδου 2006:5-6). 3. Φύλο , πατριαρχία , ανισότητα και χώρος και εννοιολογήσεις 3.1.Από τη σχολή του Σικάγο στις πολιτισμικές σπουδές Στα πρώτα χρόνια της νεωτερικής πόλης, οι κοινωνιολογικές προσεγγίσεις που επικρατούν είναι αυτές του George Simmel και της Σχολής του Σικάγο με κυρίους εκπρόσωπους – ιδρυτές τον Louis Wirth και Robert E. Park (Stevenson, 2007: 62). Ο πρώτος ασχολήθηκε κατά κύριο λόγο με την διάκριση του αστικού-αγροτικού χώρου-μια διχοτομία που αναπαράγεται με διαφορετικούς τρόπους όπως θα δούμε στην συνέχεια- καθιστώντας τις έννοιες αυτές τελείως αντιθετικές «το αστικό , η απόλυτη αντίθεση ενός εξιδανικευμένου αγροτικού» ενώ ταυτόχρονα μίλησε και για την ατομικότητα μέσα στην πόλη και το πώς αυτή ορίζεται ως ένα απελευθερωτικό περιβάλλον χωρίς στερεότυπα και προκαταλήψεις (Stevenson ,2007:61). Η σχολή του Σικάγο παρ’όλα αυτά άσκησε μεγαλύτερη επιρροή στις αστικές σπουδές καθώς έκανε πιο κατανοητό το πώς λειτουργούν οι πόλεις και οι πολιτισμοί τους. Οι θεωρητικοί αυτής της σχολής αντιμετώπισαν την πόλη σαν μια φυσική-οικολογική ενότητα και ανάλογα με τις εξωτερικές πιέσεις και τις εσωτερικές μεταβολές η πόλη προσαρμόζεται σε αυτές , όπως συμβαίνει δηλαδή στο φυσικό περιβάλλον. Οι προσεγγίσεις αυτές με τη σειρά τους γέννησαν καινούργια ερωτήματα για το πώς διαρθρώνονται κοινωνικά και δημογραφικά οι αστικοί πολιτισμοί αλλά και νέους επιστημονικούς κλάδους όπως η κοινωνική χαρτογραφία , κοινοτικές σπουδές κ.α. 30 Ωστόσο, οι προσεγγίσεις αυτές δέχτηκαν μια γόνιμη κριτική από την μαρξιστική και βεμπεριανή ανάλυση όπως υποστηρίζει ο Φραγκόπουλος (2018:16). Οι δύο τελευταίες εστιάζουν το ενδιαφέρον τους στις ανισότητες και στην κοινωνική δικαιοσύνη που υφίσταται σε μια πόλη και κυρίως στα αίτια–επιπτώσεις αυτών. Στην μελέτη των παραπάνω σημαντική είναι και η συμβολή των φεμινιστριών μετά το 1960 όπως θα δούμε και πιο αναλυτικά παρακάτω. Η μετάθεση από το ζήτημα της ανισότητας σε αυτό της διαφοράς (Stevenson:93) ονομάστηκε πολιτιστική ή αλλιώς χωρική στροφή (Τσαβδάρογλου, 2016) αντικείμενο πια των πολιτισμικών σπουδών που αναδείχθηκαν. Οι σπουδές αυτές ασχολούνται με ζητήματα όπως η φυλετική και έμφυλη ανισότητα, το εκπαιδευτικό σύστημα, η κατανάλωση, το θέαμα κλπ., ζητήματα δηλαδή που απασχολούν όλο το αστικό τοπίo (Τσαβδάρογλου, 2016) . Προσπαθούν δηλαδή να μελετήσουν και να λάβουν υπόψη όλες εκείνες τις παραμέτρους που δεν έχουν αξιολογηθεί για την φυσιογνωμία της πόλης και την διάρθρωση της αστικής εμπειρίας, αφού μέχρι τότε οι δομιστικές αντιλήψεις εστίαζαν στα μεγάλα οικονομικά προβλήματα. Αναφερόμαστε λοιπόν στις μεταδομιστικές και μεταποικιακές θεωρήσεις που στόχο έχουν την αμφισβήτηση της μίας και μοναδικής αλήθειας και την εισαγωγή της υποκειμενικότητας σε θέματα που αφορούν το αστικό τοπίο (Massey 1999, ανάφ. από Λαδά 2009) νοηματοδοτώντας τα διάφορα αστικά περιβάλλοντα με βάση τις διαφορετικές κοινωνικές ομάδες που υπάρχουν και αναδεικνύοντας τις διαφορετικές ταυτότητες μέσα στην πόλη και πώς αλληλεπιδρούν με αυτή. Oι φεμινιστικές προσεγγίσεις συνείσφεραν στον κλάδο της αστικής γεωγραφίας θέτοντας στο επίκεντρο τις εμπειρίες και τις δραστηριότητες των γυναικών στην πόλη, σε ένα κλάδο όπου μέχρι τότε η αρρενωπότητα κυριαρχούσε (Bondi, 2003:7). Η γεωγραφία του φύλου για την ακρίβεια έχει εμπλακεί με πολλούς τρόπους στη μελέτη της έντασης των χωρικών συσχετίσεων μεταξύ των φύλων και τη θέση της γυναίκας σε ολόκληρο τον κόσμο, καθώς ερευνεί και τις αλληλεπιδράσεις αυτού με τις σχέσεις και την κοινωνική οικοδόμηση της ταυτότητας των φύλων σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα και μέρη αλλά και το πώς δομήθηκε και εδραιώθηκε η διάκριση λόγω φύλου (McDowell, 1993). 3.2. Έμφυλες οπτικές του χώρου και της πόλης Οι προσεγγίσεις για το ζήτημα φύλο και χώρος αλλά και η εισαγωγή της έννοιας φύλο στον σχεδιασμό απασχόλησε το γυναικείο κίνημα στις δεκαετίες 1960-1970 θέτοντας στο επίκεντρο τη σχέση γυναίκα- χώρος με σκοπό τον επαναπροσδιορισμό των θεωριών για το χώρο μέσα από μια φεμινιστική ματιά (Λαδά, 2009:15). Το 1970 το δεύτερο φεμινιστικό κύμα άρχισε να διερευνά τη σχέση της γυναίκας με την πόλη και τις εμπειρίες αυτής μέσα στον αστικό χώρο αφού οι άντρες και οι γυναίκες ζουν τελείως διαφορετικά τη ζωή τους μέσα σε αυτή (Stevenson, 2007:72). Η κριτική που ασκήθηκε από το κύμα ήταν πως οι κοινωνικές επιστήμες αγνόησαν τις έμφυλες διαφορές και την υπερυσχύ της κυρίαρχης έμφυλης νόρμας, δηλαδή το αρσενικό γένος. Μια άλλη κριτική που ασκήθηκε αναφερόταν στην μαρξιστική σκέψη όπου το ενδιαφέρον της επικεντρωνόταν μόνο στον αποτελεσματικό τρόπο της καπιταλιστικής 31 παραγωγής και αγνοούσε τις σχέσεις που υφίστανται και δημιουργούνται σε αυτό τον τρόπο παραγωγής (Stevenson 2007:72). Ο πρώιμος φεμινισμός ισχυρίστηκε πώς οι γυναίκες στην νεωτερική πόλη έχουν μειονεκτική θέση , η οποία αντανακλάται από τους χώρους εργασίας και κατοικίας των γυναικών. Η δυαδική λογική της δημόσιας και ιδιωτικής σφαίρας (παλαιότερα αναφερόταν την διάκριση αστικού και αγροτικού χώρου) υποδεικνύει την έμφυλη φύση του αστικού χώρου αφού οι άντρες μετακινούνται στην πόλη για να πάνε στις δουλείες τους και οι γυναίκες παραμένουν στο σπίτι, εκτοπισμένες στα προάστια για τις οικιακές εργασίες και για την φροντίδα των παιδιών, μια λογική που δεν άλλαξε και πολύ όπως καταλαβαίνουμε από την αστική ζωή της Αρχαίας Ελλάδας! Αυτή η κοινωνική και αστική διαφοροποίηση ονομάστηκε έμφυλος καταμερισμός της εργασίας (Stevenson, 2007 :73). Εικόνα 6 : ‘’ο έμφυλος καταμερισμός της εργασίας ‘’ 36 Όσον αφορά τον σχεδιασμό (συμπεριλαμβανόμενης της αρχιτεκτονικής και πολεοδομίας ) η βασική παρατήρηση ήταν πως είχε συστηματικά παραβλέψει τις ανάγκες των γυναικών ενώ το δομημένο περιβάλλον το οποίο δημιουργήθηκε από ανδροκρατούμενα επαγγέλματα όπως του αρχιτέκτονα και του πολεοδόμου , στηρίχθηκε σε λανθάνουσες θεωρήσεις και στερεότυπα για τις ζωές των γυναικών στην πόλη με αποτέλεσμα την ακόμα μεγαλύτερη έμφυλη διάσταση στις δραστηριότητες και στις λειτουργίες μιας πόλης (Bondi, 2003:8). Η μελέτη του ζητήματος έχει επηρεαστεί και συνεχίζει αν επηρεάζεται από φεμινιστικές προσεγγίσεις σε όλα τα επιστημονικά πεδία 36 https://parallhlografos.wordpress.com/2012/01/16/%CF%84%CE%BF- %CF%86%CE%B5%CE%BC%CE%B9%CE%BD%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B9%CE%BA%CF %8C-%CE%BA%CE%AF%CE%BD%CE%B7%CE%BC%CE%B1- %CF%87%CF%81%CE%B5%CE%B9%CE%AC%CE%B6%CE%B5%CF%84%CE%B1%CE%B9- %CE%BD%CE%AD%CE%BF/ 32 (γεωγραφία, ανθρωπολογία, πολιτισμικές σπουδές, ιστορία της τέχνης, ψυχανάλυση, φιλοσοφία) τα οποία ασχολούνται με το χώρο και τις αναπαραστάσεις αυτού από την οπτική του χρήστη και όχι από του σχεδιαστή, δηλαδή από την οικειοποίηση του χώρου και όχι από την παραγωγή του (Βαϊου, Καλλαντίδης, 2009). Οι προσεγγίσεις αυτές ίσως μπορούν να κατανοηθούν καλύτερα μέσω της διαλεκτικής σχέσης κοινωνίας και χώρου όπως την όρισαν οι μαρξιστές γεωγράφοι David Harvey (1989) και Edward Soja (1989) ότι δηλαδή ο χώρος παράγεται κοινωνικά και αντίστροφα ότι ο χώρος είναι μια παράμετρος της κοινωνικής παραγωγής (Λαδά, 2009:17). Αυστηρή κριτική όμως ασκήθηκε και σε αυτούς από τις φεμινίστριες γεωγράφους Doreen Massey (1984/1995) και Gilian Rose (1993) αφού στην δουλειά τους δεν αναφέρουν τους τρόπους με τους οποίους το φύλο επηρεάζει την κοινωνία και τον χώρο. Αντιλαμβανόμαστε λοιπόν πώς η σχέση φύλο-χώρος αποκτά μια υπόσταση μέσα στην πόλη αφενός από το έμφυλο κτισμένο περιβάλλον (χώροι εργασίας, χώροι κατοικίας) και αφετέρου από την αναπαράσταση αυτού ως βίωμα. Το θεωρητικό έργο του μαρξιστή φιλόσοφου Henri Lefevre (1968) είναι ένα σημαντικό πλαίσιο για το πώς γενικά η αναπαράσταση είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την κοινωνική παραγωγή του χώρου. Ο Lefevre ενδιαφέρεται πιο πολύ για το πώς ο χώρος παράγεται μέσω της νοηματοδότησης του και όχι από τεχνικής απόψεως (αρχιτεκτονική, πολεοδομικός σχεδιασμός, κατασκευαστική βιομηχανία). Γι’ αυτό το λόγο διαχωρίζει την κοινωνική παραγωγή του χώρου σε τρείς διεργασίες: α)«χωρική πρακτική» δηλαδή ο υπαρκτός, λειτουργικός χώρος, β) «αναπαραστάσεις του χώρου» δηλαδή ο αντιληπτός, κατανοητός χώρος και γ.) «οι αναπαριστώμενοι χώροι» ο βιωμένος δηλαδή χώρος του κάθε ανθρώπου (Τσαβδάρογλου, 2016). Η πιο συχνή αναπαράσταση για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε καλύτερα τον έμφυλο χώρο δεν είναι άλλη παρά αυτής των χωριστών σφαιρών του δημόσιου και ιδιωτικού χώρου (Λαδά, 2009:18). Το διχοτομικό , ιεραρχικό σύστημα βασίζεται στην μανιχαϊστική λογική –κοσμοαντίληψη για κάποιους της πάλης μεταξύ του καλού και του κακού σε μια σειρά από πληθώρα δίπολων , «φώς-σκοτάδιι», «ιερό-ανίεροο», «δημόσιο- ιδιωτικό», στην περίπτωση μας «άντρας-γυναίκα» (Φραγκόπουλος, 2018:17 και Λαδά 2009:18). Αυτό το δυαδικό σύστημα έχει κανονικοποιήσει το ότι το πρώτο σκέλος των δίπολων αναφέρονται πάντα με θετικό πρόσημο ενώ το δεύτερο με αρνητικό. Στην περίπτωση μας βλέπουμε μια διαχρονική ταύτιση μεταξύ του δημόσιου χώρου και της αντρικής επικυριαρχίας (άντρας-πόλη) και του ιδιωτικού χώρου και της γυναικείας υποτίμησης (γυναίκα-σπίτι). Οι φεμινιστικές προσεγγίσεις για το φύλο και το χώρο ασκώντας αυστηρή κριτική έως και αμφισβήτηση κατά τη γνώμη μας σε αυτή την εδραιωμένη ,δομική διάκριση (Φραγκόπουλος, 2018:16) προσπαθεί να δώσει και άλλες ερμηνείες για το πώς ο χώρος είναι έμφυλος πέρα των χωριστών σφαιρών. Σε αυτή τους την προσπάθεια σημαντική συμβολή κατέχει ο Γάλλος φιλόσοφος Jacues Derrida, όπου διατυπώνει πώς τα δίπολα αυτά καθορίζουν το «καλό» και το «κακό» με ένα τελείως στερεοτυπικό τρόπο και πώς μέσω της αποδόμησης ή αντιστροφής αυτών μπορούν να προκύψουν καινούργιες νοηματοδοτήσεις. (Λαδά, 2009: 19). 33 Η δουλειά των φεμινιστριών επικεντρώθηκε στην αντιστροφή του αρνητικού πρόσημου της γυναικείας φύσης και στην επανοηματοδότηση της θηλυκότητας γενικά. Επιπλέον, για να κατανοήσουν καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο δομούνται οι αναπαραστάσεις του γυναικείου φύλου και πώς αυτές αντικατοπτρίζονται μέσα στην πόλη χρησιμοποιούν στοιχεία σημειολογίας 37και ψυχανάλυσης και διαπιστώνουν πως το «να επιθυμείς και να είσαι επιθυμητός» διαμορφώνει τις αναπαραστάσεις για το γυναικείο φύλο καθώς οι γυναίκες γίνονται αντικείμενα πια δημόσιας θέασης και οι άντρες σαν θεατές έχουν κάθε δικαίωμα να κοιτάζουν (Λαδά, 2009:19). Αυτή η αντικειμενοποίηση του γυναικείου φύλου μέσα στην κοινωνία θεωρούμε πώς είναι η μεγαλύτερη αιτία της έμφυλης ανισότητας και υποτίμησης . Εικόνα 7 : Poor lighting is a clear factor making women and girls feel vulnerable when they need to travel around the city . 38 Σε αυτό εδώ το σημείο τίθεται ένα επίμαχο ζήτημα, αυτό της αστικής ασφάλειας η του φόβου στον δημόσιο χώρο, όπου αρκετές φεμινίστριες επιστήμονες που ασχολήθηκαν με την πόλη το διερεύνησαν. Υποστήριξαν πώς ο φόβος για κάποια επίθεση λεκτική, σωματική αλλά και ψυχολογική καθορίζει τις διαδρομές των γυναικών μέσα στην πόλη μέσω ασφαλών και μη ασφαλών δρόμων ειδικά τις νυχτερινές ώρες. Αναγνωρίζουν δηλαδή χώρους ή δρόμους στους οποίους μπορούν να κυκλοφορήσουν μόνες τους και σε αυτούς που χρειάζονται συνοδεία ή ιδιωτικό όχημα (Εpstein 1997, ανάφ. από Stevenson:75). Σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα, κυρίως σε χώρες της Βόρειας Ευρώπης έχουν αναπτυχθεί δίκτυα όπου με τη συμμετοχή γυναικών σχεδιάζουν ενδείξεις και μονοπάτια για επικίνδυνες για αυτές περιοχές . 37 Είναι η γενική μελέτη των σημείων από τα οποία συντίθεται η κοινωνική ζωή. Μπορούμε να ιεραρχήσουμε τα συστήματα σημείων από τα πιο απλά, π.χ. οι πινακίδες της τροχαίας, ως τα πιο σύνθετα, π.χ. οι πολιτισμικοί κώδικες, όπως αυτός του κινηματογράφου ή της μουσικής. 38 http://theconversation.com/sexism-and-the-city-how-urban-planning-has-failed-women-93854/ 34 Παρατηρούμε λοιπόν ένα σαφή μεν, άτυπο δε περιορισμό στην δημόσια εμφάνιση των γυναικών που όπως υποστηρίζουν η Ευαγγελία Κραλή , η Ντίνα Βαϊου και η Σταυρούλα Λυκογιάνη στην μελέτη επισκόπησης για το Κ.Ε.Θ.Ι (2001) συμβαίνει γιατί η πατριαρχική τάξη των πραγμάτων ακόμα και στις μέρες μας νομιμοποιεί το γεγονός ότι μια γυναίκα δεν υφίσταται να κυκλοφορεί μόνη της βραδινές ώρες σε δρόμους, πάρκα και πλατείες καθώς «καταπατάει» δημόσιους αντρικούς πλέον χώρους, στους οποίους τα σφυρίγματα, οι σεξουαλικές παρενοχλήσεις ακόμα και οι βιασμοί είναι ένα συνηθισμένο φαινόμενο (!) ... Τι δουλειά είχες στις 3 τα ξημερώματα μόνη σου έτσι ντυμένη κούκλα μου? Τα ήθελες και τα παθες ! Συμπεράσματα Όσον αφορά το ζήτημα του φύλου, από την βιβλιογραφική ανασκόπηση που διεξήχθηκε, αντιλαμβανόμαστε πώς διαχρονικά έχει προκαθοριστεί,καθιερωθεί αλλά δεν έχει εκ νέου επαναπροσδιοριστεί. Οι εδραιωμένες έμφυλες–κοινωνικά κατασκευασμένες νόρμες ορίζουν το ανδρικό φύλο ώς το «ισχυρό» και το γυναικείο ώς «αδύναμο» υποδεικνύοντας έτσι την ανισότητα που διαιωνίζεται σε όλα τα χρόνια της ανθρώπινης ιστορίας μέχρι και σήμερα. «Ταξιδεύοντας» πίσω στο χρόνο από τα αρχαία ακόμα χρόνια παρατηρούμε ότι ο ρόλος της γυναίκας είναι περιορισμένος στην ιδιωτική σφαίρα ενώ ο άντρας έχει ταυτιστεί με την δημόσια ζωή, αφού είναι ελεύθερος να συμμετάσχει στα κοινωνικά και πολιτικά δρώμενα της εποχής. Με την πάροδο του χρόνου και με την εξέλιξη του ανθρώπινου είδους, οι έμφυλοι ρόλοι παραμένουν στερεοτυπικά δομημένοι·από τις δαιμονισμένες μάγισσες του μεσαίωνα, στις ανυπάκουες σουφραζέτες του 20ου αιώνα και από εκεί στις «ανεξάρτητες» και δυναμικές γυναίκες του 21ου αιώνα, αναρωτιέται κανείς άν η ανισότητα αυτή έχει εξαλειφθεί ή αν απλά έχει πάρει μια υποβόσκουσα μορφή. Η κεντρική υπόθεση αυτής της εργασίας δεν είναι να αναδείξει μόνο την ετεροπατριαρχία ώς κοινωνικό και πολιτικό σύστημα, αλλά να υποδείξει πώς αυτό το σύστημα αντανακλάται πλέον σε όλες τις πτυχές της καθημερινής ζωής και ειδικότερα στους δρόμους των σύγχρονων αστικών κέντρων και μητροπόλεων όπου ο φόβος και η ανασφάλεια κυριαρχούν. Σε αυτό λοιπόν το σημείο τίθεται ένα καίριο ερώτημα· τα διάφορα αστικά περιβάλλοντα είναι σχεδιασμένα για τις ανάγκες των γυναικών; Ή είναι γενικά σχεδιασμένα για τις ανάγκες των ανθρώπων; ή μήπως η ετεροπατριαρχική τάξη πραγμάτων έχει ανοικοδομήσει τις πόλεις με ένα και μόνο σκοπό; το μέγιστο δυνατό κέρδος έναντι μιας βιώσιμης ζωής όπου κάθε άνθρωπος ανεξαρτήτου φύλου, έθνους , τάξης , ηλικίας έχει δικαιώμα να ζει;.. 35 «Η ανάπτυξη της γυναίκας, η ελευθερία της, η ανεξαρτησία της, πρέπει να είναι αποτέλεσμα των δικών της ενεργειών. Πρέπει να αρνηθεί το δικαίωμα οποιουδήποτε άλλου πάνω στο σώμα της, να αρνηθεί να κάνει παιδιά παρά μόνο αν τα θέλει, να αρνηθεί να υπηρετήσει το θεό, το κράτος, την κοινωνία, το σύζυγο κλπ. Να ελευθερώσει τον εαυτό της από το φόβο της κοινής γνώμης και της κοινής καταδίκης. Μόνο αυτά θα την ελευθερώσουν, όχι η ψήφος.» Emma Goldman (1984) Βιβλιογραφία Bondi, L., 2003. Έμφυλα σύμβολα και αστικά τοπία. Oxford, s.n. Butler, J., 2008. Σώματα με σημασία, οριοθετήσεις του "φύλου" στο λόγο. s.l.:Εκκρεμές. Butler, J., 2009. Gender Trouble. Feminism and the subversion of identity. μετάφραση Καραμπέλας Γιώργος επιμ. s.l.:Αλεξάνδρεια. Federici,S., Ο Κάλιμπαν και η μάγισσα , Γυναίκες , Σώμα και πρωταρχική συσσώρευση. μτφ: Ίρια Γραμμένου,Λία Γυιόκα,Παναγιώτης Μπίκας,Λουκής Χασιώτης, 2011. Θεσσαλονίκη: εκδόσεις των ξένων. Flaciere R., Ο δημόσιος και ιδιωτικός βίος των αρχαίων Ελλήνων. μτφ : Γέρας Δ. Βανδώρου, 1990. 9η έκδοση επιμ. Αθήνα: Δημ. Παπαδήμα. Kieckhefer, R. , 1989. Η μαγεία στον Μεσαίωνα. μτφ: Σοφία Πετροχείλου ,1η έκδοση επιμ. Αθήνα : Κωσταράκη. McDowell, L., 1993. Space, place and gender relations:Part I. Feminist empiricism and the geography of social relations. Στο: S. Publications, επιμ. Progress in human geography . Cambridge: Department of Geography, University of Cambridge, Downing Place, pp. 157-179. Nicholas, D., 1992. The evolution of the medieval Word Society , Government and thought in Europe 312-1500. μτφ : Μαριάννα Τζιαντζή, London & New York: Longman. Oakley, A., 2016. Sex , Gender and Society. 2η επιμ. New York: Routledge. Stevenson, D. , 2007. Πόλεις και αστικοί πολιτισμοί. μτφ: Ιουλία Πεντάζου 1η έκδοση επιμ. Αθήνα: Εκδόσεις κριτική. W.Connell, R., 2006. Το κοινωνικό φύλο. Στο: Φ. Π. Δήμητρα Κογκίδου, επιμ. Προλογικό σημείωμα. Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Αβδελά E. , Ιγγλέση X. , Κλαδούχου E. , Λαδά Σ. , Μακρή - Τσιλιπάκου Μ. , Μπακαλάκη Α. , Παντελίδου - Μαλούτα Μ. , Πετρινιώτη Ξ., 2010. Η ιστορία του φύλου στην Ελλάδα. Από τη διαταραχή στην ενσωμάτωση;. Στο: Β. Κ. ·. Μ. ·. Ε. Παπαταξιάρχης, επιμ. Φύλο και κοινωνικές επιστήμες στη σύγχρονη Ελλάδα. s.l.:Αλεξάνδρεια. 36 Αθανασίου, Α., 2006. Η φεμινιστική θεωρία και πολιτική μετά την αποδόμηση της ταυτότητας. Στο: Gender Trouble. s.l.:Σύγχρονα Θέματα, pp. 62-71. Αθανασίου Κ. ,Βασδέκη Ε. , Καπετανάκη Ε. , Καραγιάννη Μ. , Καψάλη Μ. , Μακρυγιάννη Β. , Μάμαλη Φ. , Πάγκαλος Ο. , Τσαβδάρογλου Χ., 2015. Urban Conflicts. Στο: Σώμα, φύλο και σεξουαλικότητα στον αστικό χώρο. Θεσσαλονίκη: Εργαστήριο "συναντήσεις και συγκρούσεις στην πόλη", pp. 145-151. Βαϊου N. , Χατζιμιχάλης K., 2012. Ο χώρος στην αριστερή σκέψη. 1η έκδοση επιμ. Αθήνα: Νήσος, Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς. Βερτουδάκης, Β. Π., 2006. Ερωτικά ήθη και σεξουαλικές συμπεριφορές στην Αρχαία Ελλάδα, s.l.: academia.edu. Γαγανάκης, Κ., 2014. II19 Νεότερη Ευρωπαϊκή Ιστορία Β΄,Ενότητα: Το κυνήγι μαγισσών στη Δύση, 1550-1750, Αθήνα: Εθνικόν και Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον Αθηνών. Ελληνική εταιρεία πολιτικής επιστήμης, 1996. Κοινωνία και πολιτική. s.l., Θεμέλιο. Λαδά Σ. , Βαΐου Ν. ,Τεντοκάλη Β. ,Βρυχέα Α. , Τροβά Β. , Χριστοδούλου Χ. , Λυκογιάννη Ρ. , Χρονάκη Μ. , Καλλιπολίτη Λ. , Τσάμης Α. , Χατζησάββα Δ. , Boys J. , Rendell J., 2009. Μετα- τοπίσεις: Φύλο, διαφορά και αστικός χώρος. 1η έκδοση επιμ. Αθήνα: Futura. Μαυροπούλου, Μ., 2016. Τρίτο φεμινιστικό Κύμα : ο μεταμοντέρνος ή μεταδομιστικός φεμινισμός, s.l.: Κάλλιπος. Μιλ Τ., Ένγκελς Φ., Μπέμπελ Α. ,Άντλερ Α., Ζίλμπουργκ Γκ., Σάιντεμπεργκ Ρ., 1983. Η αξία της γυναίκας , έξι συγγραφείς ερευνούν και ανακαλύπτουν. μτφ : Δήμητρα Κωστολένου , Μαρίνα Λώμη s.l.:Γλάρος. Μπαλτάς, Α., 1999. Φιλοξενώντας τον Ζακ Ντεριντά..Στο περιθώριο επιστήμης και πολιτικής. Αθήνα: Εκκρεμές. Μποβουάρ, Σ. ν., 2009. Το δεύτερο φύλο. s.l.:Μεταίχμιο. Παντελίδου-Μαλούτα, Μ., 2015. Πολιτισμικές Συνιστώσες της Πολιτικής Διαδικασίας. [Ηλεκτρονικό] Available at: https://repository.kallipos.gr/bitstream/11419/3531/8/Malouta- 1_final-sinoliko-KOY.pdf [Πρόσβαση 2018]. Στρατηγάκη, Μ., 2007. Το φύλο της κοινωνικής πολιτικής. Αθήνα: Μεταίχμιο. Φραγκόπουλος Ι., Παπαδημητρίου Ε., 2018. Περιβαλλοντική Ανισότητα, Χωρος πολιτισμικές Αναπαραστάσεις και κοινωνικές Πρακτικές», Θεσσαλονίκη, Τζιόλας.. Χαντζαρούλα, Π., 2012. Ιστοριογραφικές προσεγγίσεις του φύλου. Στο: Β. Μ. Ε. Π. Βενετία Καντσά, επιμ. Μελέτες για το φύλο στην ανθρωπολογία και την ιστορία. Αθήνα: Αλεξάνδρεια. Γκρίζα Βιβλιογραφία artio, 2018. Σουφραζέτες. [Ηλεκτρονικό] Available at: https://art-io.eu/suffragettes/ [Πρόσβαση Νοέμβριος 2018]. 37 CNN Greece, 2018. Η πάλη των γυναικών για το δικαίωμα ψήφου & η μάχη να κερδίσουν θέση στα κοινά.. [Ηλεκτρονικό] Available at: http://www.cnn.gr/news/kosmos/story/116532/h-pali-ton-gynaikon-gia-to-dikaioma- psifoy-i-maxi-na-kerdisoyn-thesi-sta-koina [Πρόσβαση 2018]. Color Youth, 2018. Ορολογίες. [Ηλεκτρονικό] Available at: http://www.colouryouth.gr/terms/ Conversation, T., 2017. Sexism and the city: how urban planning has failed women. [Ηλεκτρονικό] Available at: http://theconversation.com/sexism-and-the-city-how-urban-planning- has-failed-women-93854[Πρόσβαση 2018]. Creta Blog, 2018. Οι αγώνες των Γυναικών από την Αμερική ως την Ελλάδα κι από την Παρρέν ως τη Μελίνα. [Ηλεκτρονικό] Available at: http://cretablog.gr/society/%CE%BF%CE%B9- %CE%B1%CE%B3%CF%8E%CE%BD%CE%B5%CF%82-%CF%84%CF%89%CE%BD- %CE%B3%CF%85%CE%BD%CE%B1%CE%B9%CE%BA%CF%8E%CE%BD- %CE%B1%CF%80%CF%8C-%CF%84%CE%B7%CE%BD- %CE%B1%CE%BC%CE%B5%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%AE/ [Πρόσβαση 2018]. left.gr, 2018. Η ιστορία της Παγκόσμιας Ημέρας της Γυναίκας: Ο αγώνας για τη γυναικεία χειραφέτηση. [Ηλεκτρονικό] Available at: https://left.gr/news/i-istoria-tis-pagkosmias-imeras-tis-gynaikas-o-agonas-gia-tin- gynaikeia-heirafetisi [Πρόσβαση 2018]. live, c., 2018. Ο αγώνας διεκδίκησης δικαιωμάτων συνεχίζεται για τις γυναίκες του σήμερα. [Ηλεκτρονικό] Available at: https://www.cretalive.gr/crete/o-agonas-diekdikhshs-dikaiomaton-synechizetai-gia- tis-gynaikes-toy-shmera [Πρόσβαση 2018]. Social Policy, 2014. Χρονολόγιο της πορείας διεκδίκησης των γυναικείων δικαιωμάτων. [Ηλεκτρονικό] Available at: http://socialpolicy.gr/2014/03/%CF%87%CF%81%CE%BF%CE%BD%CE%BF%CE%BB%C F%8C%CE%B3%CE%B9%CE%BF-%CF%84%CE%B7%CF%82- %CF%80%CE%BF%CF%81%CE%B5%CE%AF%CE%B1%CF%82- %CE%B4%CE%B9%CE%B5%CE%BA%CE%B4%CE%AF%CE%BA%CE%B7%CF%83%CE %B7%CF%82-%CF%84.html [Πρόσβαση 2018]. Social Policy, 2016. «Το δεύτερο Φύλο»- Σιμόν Ντε Μποβουάρ. [Ηλεκτρονικό] Available at: http://socialpolicy.gr/2016/04/%CF%84%CE%BF- %CE%B4%CE%B5%CF%8D%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%BF- %CF%86%CF%8D%CE%BB%CE%BF-%CF%83%CE%B9%CE%BC%CF%8C%CE%BD- %CE%BD%CF%84%CE%B5- %CE%BC%CF%80%CE%BF%CE%B2%CE%BF%CF%85%CE%AC%CF%81.html [Πρόσβαση 2018]. Stardust Lady, μτφ: συνέλευση Μώβ Καφενείο, 2012. Γυναίκες στην Πυρά , το κυνήγι μαγισσών στην Ευρώπη , οι περιφράξεις και η ανάδυση του καπιταλισμού. Θεσσαλονίκη: Μώβ Καφενείο. 38 targatocn.it, 2018. Le Suffragette spengono 100 candeline. [Ηλεκτρονικό] Available at: http://www.targatocn.it/2018/02/11/leggi-notizia/argomenti/attualita/articolo/le- suffragette-spengono-100-candeline.html [Πρόσβαση 2018]. Αθανασάτου, Ι., 2014. Πολιτική επικοινωνία, Ζητήματα επικοινωνίας και φύλου , Αθήνα: ΚΕΘΙ. Βικιπαίδεια, 2018. Φεμινισμός. [Ηλεκτρονικό] Available at: https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A6%CE%B5%CE%BC%CE%B9%CE%BD%CE %B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82 Διαλετη, Α., 2015. Ιστορία των γυναικών και του φύλου. [Ηλεκτρονικό] Available at: http://eclass.uth.gr/eclass/modules/document/file.php/SEAD259/%CE%A0%CE%B1%CF%81%C E%BF%CF%85%CF%83%CE%B9%CE%AC%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82/PDF/Them atiki_4.pdf [Πρόσβαση 2018]. ελculture.gr, 2017. Οι Σουφραζέτες, οι αγώνες, οι ιστορίες και οι νίκες τους στο Μουσείο του Λονδίνου. [Ηλεκτρονικό] Available at: http://www.elculture.gr/blog/article/%CE%BF%CE%B9- %CF%83%CE%BF%CF%85%CF%86%CF%81%CE%B1%CE%B6%CE%AD%CF%84%CE% B5%CF%82-%CE%BF%CE%B9- %CE%B1%CE%B3%CF%8E%CE%BD%CE%B5%CF%82/#prettyPhoto [Πρόσβαση 2018]. efsyn.gr, 2017. Ένας αιώνας Σουφραζέτες. [Ηλεκτρονικό] Available at: http://www.efsyn.gr/arthro/enas-aionas-soyfrazetes [Πρόσβαση 10 Νοέμβριος 2018]. Κραλλή E. , Λυκογιάννη Σ. , Σύμβουλος : Βαϊου Ν., 2001. Φύλο και χώρος : μελέτη επισκόπησης για το Κ.Ε.Θ.Ι, s.l.: Κέντρο ερευνών για θέματα ισότητας (Κ.Ε.Θ.Ι). Λαδά, Σ., 2018. Από τη διεπιστημονικότητα στη διαθεματικότητα: νέες κατανοήσεις και συμφραζόμενα. Θεσσαλονίκη, Ημερίδα «Σπουδές Φύλου: Αφετηρίες, διαδρομές, αναπλαισιώσεις». Παπαδημητρίου Μαρία , Σάσσαλου Μαρία, 2017. Χωρικό αποτύπωμα σεξιστικής και έμφυλης βίας στο κέντρο της Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη: Στα πλαίσια του μαθήματος 7ου εξαμήνου : Πολιτισμική Γεωγραφία και Ανθρωπολογία του χώρου του Τ.Μ.Χ.Α (αδημοσίευτη) . ΠαραλληλοΓράφος, 2012. Το φεμινιστικό κίνημα χρειάζεται νέους στόχους. [Ηλεκτρονικό] Available at: https://parallhlografos.wordpress.com/2012/01/16/%CF%84%CE%BF- %CF%86%CE%B5%CE%BC%CE%B9%CE%BD%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B9%CE% BA%CF%8C-%CE%BA%CE%AF%CE%BD%CE%B7%CE%BC%CE%B1- %CF%87%CF%81%CE%B5%CE%B9%CE%AC%CE%B6%CE%B5%CF%84%CE%B1%CE% B9-%CE%BD%CE%AD%CE%BF/[Πρόσβαση 2018]. Σαββίδου, Γ., 2018. Φεμινιστικά κινήματα, φεμινιστικές θεωρίες και σπουδές φύλου. Θεσσαλονίκη, Ημερίδα «Σπουδές Φύλου: Αφετηρίες, διαδρομές, αναπλαισιώσεις». 39 Σηφάκη, Ε.-Μ., 2015. Σπουδές φύλου και λογοτεχνία, Αθήνα: Σύνδεσμος Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών. Ντέτσικα, Μ., 2015. , Ο χώρος ως πεδίο διαπραγμάτευσης της κυρίαρχης έμφυλης νόρμας: Η περίπτωση των τρανς γυναικών στην Αθήνα, Αθήνα: s.n. Τσαβδάρογλου, Χ., 2016. Βασικές Θεωρητικές Αναφορές. Θεσσαλονίκη, Πολιτισμική Γεωγραφία και Ανθρωπολογία του Χώρου , ΤΜΧΑ. Τσαούση, Α., 2016. Διαφορετικές Κοινωνιολογικές Προσεγγίσεις στην Ανισότητα των δύο Φύλων [Συνέντευξη] (14 Απρίλιος 2016). Φιλίστωρ, Ι., 2012. Θέματα Ελληνικής Ιστορίας. [Ηλεκτρονικό] Available at: http://www.istorikathemata.com/2012/10/the-social-position-of-women-in-ancient- Athens-and-Sparta.html [Πρόσβαση 2017]. Παράρτημα εικόνων Εξώφυλλο: Σελίδα 1, Πηγή: προσωπική επεξεργασία και συνένωση εικόνων Κεφάλαιο 1 40 Σελίδα 14, Εικόνα 1 Τίτλος: Ιεροεξεταστής ρίχνει νερό στο στόμα μιας κατάδικης. Οι ιεροεξεταστές ξεγύμνωναν συνήθως τους κατηγορούμενους για να κάνουν το μαρτύριο τους ακόμα πιο ταπεινωτικό Πηγή :σελ. 50 , Lady Stardust , μτφ: συνέλευση Μώβ Καφενείο, 2012. Γυναίκες στην Πυρ, το κυνήγι μαγισσών στην Ευρώπη, οι περιφράξεις και η ανάδυση του καπιταλισμού. Θεσσαλονίκη: Μώβ Καφενείο Σελίδα 15, Εικόνα 2 Τίτλος: Η καύση στην πυρά γινόταν δημόσια για παραδειγματισμό Πηγή: σελ. 25, Lady Stardust , μτφ: συνέλευση Μώβ Καφενείο, 2012. Γυναίκες στην Πυρά, το κυνήγι μαγισσών στην Ευρώπη, οι περιφράξεις και η ανάδυση του καπιταλισμού. Θεσσαλονίκη: Μώβ Καφενείο 41 Σελίδα 18, Εικόνα 3 Τίτλος: Η Έμελιν Πάνκχερστ το 1908. Οι Σουφραζέτες, οι αγώνες, οι ιστορίες και οι νίκες τους στο Μουσείο του Λονδίνου Πηγή: ελculture.gr, 2017. Οι Σουφραζέτες, οι αγώνες, οι ιστορίες και οι νίκες τους στο Μουσείο του Λονδίνου. Διαθέσιμο:http://www.elculture.gr/blog/article/%CE%BF%CE%B9- %CF%83%CE%BF%CF%85%CF%86%CF%81%CE%B1%CE%B6%CE%AD%CF%84 %CE%B5%CF%82-%CE%BF%CE%B9- %CE%B1%CE%B3%CF%8E%CE%BD%CE%B5%CF%82/#prettyPhoto Σελίδα 19, Εικόνα 4 Τίτλος: Noi non siamo contro la legge! Noi vogliamo fare la legge! Πηγή: targatocn.it, 2018. Le Suffragette spengono 100 candeline. [Ηλεκτρονικό] Διαθέσιμο: http://www.targatocn.it/2018/02/11/leggi- notizia/argomenti/attualita/articolo/le-suffragette-spengono-100-candeline.html Σελίδα 20, Εικόνα 5 Τίτλος: Σχεδόν σε όλες τις φεμινιστικές διαδηλώσεις γίνονταν βίαιες συλλήψεις. Πηγή: Διαθέσιμο: https://boro.gr/133035/soyfrazetes-sthn-antepithesh/ 42 Σελίδα 32, Εικόνα 6 Τίτλος: Ο έμφυλος καταμερισμός της εργασίας Πηγή: ΠαραλληλοΓράφος, 2012. Το φεμινιστικό κίνημα χρειάζεται νέους στόχους. [Ηλεκτρονικό] Διαθέσιμο: https://parallhlografos.wordpress.com/2012/01/16/%CF%84%CE%BF- %CF%86%CE%B5%CE%BC%CE%B9%CE%BD%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B 9%CE%BA%CF%8C-%CE%BA%CE%AF%CE%BD%CE%B7%CE%BC%CE%B1- %CF%87%CF%81%CE%B5%CE%B9%CE%AC%CE%B6%CE%B5%CF%84%CE%B 1%CE%B9-%CE%BD%CE%AD%CE%BF/ Σελίδα 34, Εικόνα 7 Τίτλος: Poor lighting is a clear factor making women and girls feel vulnerable when they need to travel around the city Πηγή: Conversation, T., 2017. Sexism and the city: how urban planning has failed women. [Ηλεκτρονικό] Διαθέσιμο: http://theconversation.com/sexism-and-the-city-how-urban-planning-has- failed-women-93854 43