(PDF) Φοινικικές ενδείξεις στην Κω των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων. Στο Κ. Κοπανιάς και Γ. Δουλφής (επιμ.), Τέχνης ἐμπειρία.

PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 3 Τέχνης ἐμπειρία PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 5 Τέχνης ἐμπειρία Nέα Αρχαιολογικά Ευρήματα και Πορίσματα ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ για την Καθηγήτρια για την Καθηγήτρια Γεωργία Κοκκορού-Αλευρά Γεωργία Κοκκορού–Αλευρά ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ–ΚΑΡΔΑΜΙΤΣΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ – ΚΑΡΔΑΜΙΤΣΑ ΑΘΗΝΑ 2020 Αθήνα 2020 PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 7 PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 8 Τίτλος: Τέχνης ἐµπειρία Τιμητικός τόμος για την Καθηγήτρια Γεωργία Κοκκορού–Αλευρά Επιμέλεια έκδοσης: Κώστας Κοπανιάς και Γιώργος Δουλφής Εικόνες Εξωφύλλου και Οπισθοφύλλου: Πήλινο ειδώλιο χορεύτριας ύστερης ελληνιστικής εποχής. Πανεπιστημιακή ανασκαφή Καρδάμαινας (αρχαίας Αλάσαρνας) Κω, αρ. ευρ. ΠΡΣΛ/Π5/2013. Εμπρόσθια και οπίσθια όψη (φωτογραφικό αρχείο Πανεπιστημιακής ανασκαφής – λήψεις: Ειρήνη Μίαρη) © Ινστιτούτο του Βιβλίου – Καρδαμίτσα Αθήνα 106 79, Ιπποκράτους 8 Τηλ.: 210-3615156, Fax: 210-3631100 Ιστοσελίδα: www.kardamitsa.gr e-mail:

ISBN: 978-960-354-519-4 Διατηρούμε όλα τα δικαιώματα, συγγραφικά και εκδοτικά, αυτού του βιβλίου. Κανένα μέρος του δεν μπορεί να αναπαραχθεί, να αποθηκευθεί σε σύστημα αναπαραγωγής, να μεταδοθεί με οποιοδή- ποτε μέσο, ηλεκτρονικό, μηχανικό, φωτοαντιγραφικό κ.λπ. χωρίς την προηγούμενη άδεια του Ινστι- τούτου του Βιβλίου – Καρδαμίτσα, το οποίο εκπροσωπεί επίσης τούς συγγραφείς και τους συντε- λεστές της έκδοσης. PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 9 O παρών τόμος αφιερώνεται στην καθηγήτριά μας Γεωργία Κοκκορού–Αλευρά μετά την αφυπηρέτησή της από το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, ως ένδειξη αγάπης και τιμής και ως αντίδωρο για την διδακτική προσφορά της προς εμάς, τους μαθητές της, η οποία για εκείνην υπήρξε πάντοτε πρώτιστο καθήκον. PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 11 ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΕΚΔΟΣΗΣ Κώστας Κοπανιάς, Αναπληρωτής Καθηγητής Αρχαιολογίας Ανατολικής Μεσογείου, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Γιώργος Δουλφής, Εκπαιδευτικός, Δρ Κλασικής Αρχαιολογίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανε- πιστήμιο Αθηνών ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Έλενα Walter-Καρύδη, Ομότιμη Καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας Πανεπιστημίου Saarbrücken Χαράλαμπος Κριτζάς, Αρχαιολόγος, Επίτιμος Διευθυντής Επιγραφικού Μουσείου Παυλίνα Καραναστάση, Καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας Πανεπιστημίου Κρήτης Ewdoksia Papuci-Wladyka, Καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας Πανεπιστημίου Jagielloński, Κρακοβία Πλάτων Πετρίδης, Αναπληρωτής Καθηγητής Βυζαντινής Αρχαιολογίας Εθνικού και Καποδιστρια- κού Πανεπιστημίου Αθηνών Στέλιος Κατάκης, Επίκουρος Καθηγητής Ρωμαϊκής Αρχαιολογίας Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών Εκτός από την Επιστημονική επιτροπή, τα κείμενα που δημοσιεύονται επιμελήθηκαν ανώνυμοι κρι- τές, σύμφωνα με τις προδιαγραφές τού περιοδικού AURA του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Ε.Κ.Π.Α. PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 13 ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ ΤΗΣ τ. ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΟΥ ΝΟΜΙΚΟΥ ΠΡΟΣΩΠΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΔΗΜΟΥ ΣΠΑΡΤΗΣ Όταν, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων του της σε ανάγκες και αιτήματα που γεννούσε η Νομικού Προσώπου Πολιτισμού και Περιβάλ- σύγχρονη αρχαιολογική (και όχι μόνον…) «κα- λοντος του Δήμου Σπάρτης, παρουσιάζεται η ευ- τάσταση πραγμάτων» της Σπάρτης. καιρία να αποδοθεί η οφειλόμενη Τιμή σε πρό- Με όλα τα παραπάνω θέλαμε, στην ουσία, να σωπα των οποίων το έργο στις Επιστήμες, τα γίνει κατανοητό γιατί το αίτημα αρωγής για την Γράμματα ή τις Τέχνες, αλλά και η εν γένει στάση έκδοση του τόμου αυτού των Πρακτικών έγινε, τους, έχουν κερδίσει την αναγνώριση των ομοτέ- καταρχήν, αμέσως αποδεκτό από το Διοικητικό χνων τους –και μάλιστα, όταν η προσφορά τους Συμβούλιο του Ν.Π.Π.Π. Αλλά και γιατί, τη- αυτή συνδέεται και με τον ιδιαίτερο τόπο μας–, ρώντας μέχρι τέλους την υπόσχεσή μας, θέλουμε αισθανόμαστε πως, πράττοντας τα αυτονόητα, να πιστεύουμε πως συμβάλαμε κι εμείς στο να τιμούμε και τον δικό μας θεσμικό ρόλο. υπερνικηθούν τα όχι λίγα εμπόδια που προέκυ- Ο έπαινος που απονέμουν στην ομότιμη κα- πταν στο ταξίδι προς την Ιθάκη της έκδοσης. θηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας, κυρία Γεωρ- Και στο σημείο αυτό, αισθανόμαστε την υπο- γία Κοκκορού-Αλευρά, συνάδελφοι και μαθητές χρέωση να ευχαριστήσουμε την Οργανωτική της με το Επιστημονικό Συμπόσιο «Νέα Αρχαιο- Επιτροπή, τους Επιμελητές καθώς και όλους τους λογικά Ευρήματα και Πορίσματα» και τον πα- συντελεστές της έκδοσης για την άψογη συνερ- ρόντα τόμο των Πρακτικών του, συνιστά ένα γασία και τη μεγάλη χαρά που μας έδωσε η συμ- μικρό αντίδωρο για τις δικές της δωρεές στη με- πόρευση και η τελική ευδοκίμηση του εγχειρή- λέτη και έρευνα της ελληνικής αρχαιότητας –και ματος. την αγάπη που καλλιέργησε στους μαθητές της Σπάρτη, 1η Ιουνίου 2018 γι’ αυτές. Στον «έπαινο», όμως, «των σοφιστών» ας Γεωργία Γαλανοπούλου προστεθεί και η αναγνώριση των συμπατριωτών Πρόεδρος Δ.Σ. της τόσο για το ενδιαφέρον που επέδειξε για ποι- Νομικού Προσώπου Πολιτισμού κίλους τομείς της λακωνικής αρχαιότητας, όσο και Περιβάλλοντος και για την ουσιαστική και ολοπρόθυμη αρωγή Δήμου Σπάρτης PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 15 ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΩΝ «ΟΜΟΙΩΝ της ΜΑΝΗΣ» Το Ινστιτούτο για την προβολή και ανάπτυξη H συμμετοχή μας στην συγκεκριμένη έκδοση της Μάνης «Όμοιοι της Μάνης» γεννήθηκε για αποτελεί ξεχωριστή τιμή καθώς η τιμώμενη κα- να προωθήσει ένα μοντέλο κοινωνικής δράσης, θηγήτρια κατάγεται από την Λακωνία και η πε- όπου το άτομο υποβάλλεται και εξυπηρετεί μια ριοχή αποτέλεσε αντικείμενο επιστημονικού εν- συλλογική λειτουργία και όλοι μαζί, ως λειτουρ- διαφέροντος για την ίδια προσωπικά, ενώ ο τόμος γία πλέον, υπερασπίζουμε τα δίκια και προβάλ- περιλαμβάνει ιδιαίτερη αναφορά στις συμβολές λουμε την ιδιαιτερότητα της Μάνης. της Λακωνίας στην τέχνη και την αρχαιολογία. Με ιδιαίτερη χαρά συμμετέχουμε στην έκ- Στεκόμαστε αρωγοί στην προσπάθεια μιας δοση των πρακτικών του Επιστημονικού Συμ- εξαιρετικής ομάδας ερευνητών με επικεφαλής την ποσίου που διενεργήθηκε στην Αθήνα, 19-21 κα Γεωργία Κοκκορού–Αλευρά να διαφυλάξουν Φεβρουαρίου 2016, προς τιμήν της Ομότιμης την πολιτιστική κληρονομιά για τις επόμενες γε- Καθηγήτριας του Εθνικού και Καποδιστριακού νεές και να αναδείξουν την μοναδικότητα των αρ- Πανεπιστημίου Αθηνών Γεωργίας Κοκκορού– χαιολογικών ευρημάτων σε κάθε μία από τις πε- Αλευρά. Το Ινστιτούτο διανύει το τρίτο έτος από ριοχές ενδιαφέροντος σε όλη την χώρα. την ίδρυσή του και μεταξύ των κύριων στόχων του είναι η προαγωγή της επιστημονικής γνώσης Αθήνα, 4 Φεβρουαρίου 2020 μέσω επιστημονικών μελετών και τεκμηριωμέ- νων ερευνητικών προσπαθειών αλλά και η διά- Ο Πρόεδρος του Ινστιτούτου δοση και ανάδειξη της ιστορίας, της αρχαιολο- «ΟΜΟΙΟΙ της ΜΑΝΗΣ» γίας και του εν γένει πολιτιστικού υποβάθρου της Μιχάλης Κουτσιλιέρης ευρύτερης περιοχής. Καθηγητής Ιατρικής Ε.Κ.Π.Α. PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 18 18 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ  Κεραμική και ταφικά έθιμα από νεκροταφείο του αρχαίου δήμου της Όης (οικόπεδο Κ. Τούλα στο Κορωπί) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 από την Παναγιώτα Γαλιατσάτου  οὐδὲ κόρδαχ’ εἵλκυσεν: Ένας πρώιμος κλασικός κρατήρας στην Ταρκυνία και η σύγχρονή του αττική κωμική σκηνή . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 από τον Νικόλαο Χαροκόπο ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΤΕΧΝΗ  Στοιχεία πολεοδομίας, χωροταξίας και αρχιτεκτονικής των αρχαίων ροδιακών ιερών (4ος-1ος αι. π.Χ.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 από την Δήμητρα–Μαρία Λάλα  Η Αιγίδα των Σελευκιδών στο Νότιο Τείχος της Ακροπόλεως (Με παράρτημα του Δ. Ταμπακόπουλου) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 από την Μαίρη Γκικάκη  Ανάγλυφες παραστάσεις γυναικείων κινημένων μορφών: με αφορμή ένα ανάγλυφο από την Αμφίπολη και τη βάση στο Μουσείο της Ακρόπολης αρ. 3363. . . . . . . . . . . . . 239 από τον Δημήτρη Δαμάσκο  Αγαλμάτια Αφροδίτης από τον χώρο του αρχαίου εργαστηρίου γλυπτικής της Πάρου . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 από την Σοφία Δετοράτου  Ονόματα γυναικών σε ενσφράγιστες λαβές εμπορικών αμφορέων (With Appendix by Anno Hein) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 από την Βικτωρία Γεωργοπούλου  The Hunchback Reloaded. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 by Anastasia Meintani ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΩΝ ΡΩΜΑΪΚΩΝ ΧΡΟΝΩΝ  Η στήλη του κιθαρωδού στο Αρχαιολογικό Μουσείο των Δελφών . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 από τον Νικόλαο Πετρόχειλο  An Unpublished Portrait Head in the National Archaeological Museum of Athens and its Importance for Attic Herm Portraits . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301 by Eleni Kalavria  Ερμαϊκή στήλη με απεικόνιση Ηρακλή από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο . . . . . . . 315 από τον Γεώργιο Μοστράτο  Ερμαϊκή στήλη ρωμαϊκών χρόνων από την ανασκαφή του Μετρό Αθηνών στο οικόπεδο Μακρυγιάννη. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 325 από την Βασιλική Χριστοπούλου PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 19 Περιεχόμενα 19  Μαρμάρινα ημίεργα σκεύη από τα απορρίμματα ενός νεοαττικού εργαστηρίου στις υπώρειες της Ακρόπολης της Αθήνας. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 345 από την Ειρήνη Πουπάκη  Επιτύμβιο άγαλμα νεαρού θλιμμένου ήρωα από τη Νότια Νεκρόπολη της Μυτιλήνης. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363 από τον Γιάννη Κουρτζέλλη  Μαρμάρινη κεφαλή Διονύσου με στοιχεία εικονιστικού αγάλματος από τη Λάρισα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 387 από την Ιφιγένεια Λεβέντη  Ιματιοφόρος ανδριάντας νέου από την νεκρόπολη της Ρόδου . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 399 από την Καλλιόπη Μπαϊράμη  Σκέψεις πάνω στην υπ’ αριθμόν 549 σαρκοφάγο του Βατικανού . . . . . . . . . . . . . . . . . . 417 από τον Νικόλαο Βαβλέκα  Fashion or Devotion? Roman Lamps with Images of Antinoos from Greece and Asia Minor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 425 by Dimitris Grigoropoulos  Πρότυπα πλαστικής στα ψηφιδωτά δάπεδα των αυτοκρατορικών χρόνων του ελλαδικού χώρου . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 441 απὀ την Φωτεινή Κοκκίνη  Ο ψηφιδωτός διάκοσμος της Ρωμαϊκής Έπαυλης στην πόλη της Μυτιλήνης . . . . . . . . . 453 από την Θάλεια Κυριακοπούλου  «Νήσσων εἱερῶν ἀρξάμενος»: Προσωπογραφικές και άλλες παρατηρήσεις για μια υστερορωμαϊκή επιγραφή από την Κώρυκο της Κιλικίας . . . . . . . . . . . . . . . . . . 485 από τον Γεώργιο Δεληγιαννάκη ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ  Από την κλασική αρχαιολογία στη θεωρία της αρχαιολογικής επιστήμης: σε αναζήτηση κοινού τόπου . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 495 από τον Χρήστο Μηλιώνη  Ἀπειροκαλίαι και βανδαλισμοί. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 505 από τον Αλέξη Ευσταθόπουλο ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΛΑΚΩΝΙΑΣ  Νέα προϊστορική θέση στην περιοχή Βρυσικά Ξηροκαμπίου. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 519 από τους Μαρία Τσούλη, Ανδριάνα Κώτση και Δημήτρη Βλαχάκο PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 20 20 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ  Νεότερα στοιχεία για τους λακωνικούς αρχαϊκούς ανάγλυφους πίθους . . . . . . . . . . . . . . 537 από τον Γεώργιο Τσιαγγούρη  Αγροτική εγκατάσταση στην Τόριζα Παλαιοπαναγιάς Λακωνίας . . . . . . . . . . . . . . . . . 551 από την Αφροδίτη Μαλτέζου  Νέες αγροτικές και οικιστικές εγκαταστάσεις αρχαϊκών, κλασικών και πρώιμων ελληνιστικών χρόνων στη Βόρεια Λακεδαίμονα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 567 από τον Λεωνίδα Σουχλέρη  Νέο ανάγλυφο από τη Σπάρτη . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 583 από την Ελένη Κουρίνου  Ευρήματα ιερού από σωστική ανασκαφή στη Σπάρτη . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 589 από την Ελένη Ζαββού  Ομάδα αττικών σαρκοφάγων και επιφανή ταφικά μνημεία από την ευρύτερη περιοχή της Σπάρτης . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 607 από την Μαρία Τσούλη  Αρχαία γλυπτά, αρχιτεκτονικά μέλη και λίθινα αγγεία από την ευρύτερη περιοχή τού Μυστρά . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 625 από τον Γιώργο Δουλφή ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΚΩ  The Prehistory of Kos, a Synthesis. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 647 by Merkouris Georgiadis  Φοινικικές ενδείξεις στην Κω των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων . . . . . . . . . . . . . . 661 από τον Γεώργιο Μπουρογιάννη  Οι πρώιμες φάσεις του Ιερού του Απόλλωνα στην Καρδάμαινα και η τοπική αρχαϊκή κεραμική . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 675 από την Μαρία Κουτσουμπού  Ρωμαϊκή Αλάσαρνα: ανιχνεύοντας λατρείες σε λύχνους από το ιερό του Απόλλωνα . . . . 689 από τον Νικόλα Δημάκη  Ο τύπος του επιτάφιου πεσσόσχημου βωμού στην Κω: συμβολή στη μελέτη της προέλευσης του ρωμαϊκού επιτάφιου βωμού . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 703 από την Χρυσάνθη Τσούλη PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 21 ΠΡΟΛΟΓΟΣ O παρών τόμος αφιερώνεται στην καθηγήτριά φροντίζοντας επιμελώς για την κατάρτιση πολλών μας Γεωργία Κοκκορού-Αλευρά μετά την αφυπηρέ- και ικανών νέων αρχαιολόγων, αφιερώνοντάς τους τησή της από το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας χρόνο τον οποίο στερούσε από τον εαυτό της και του Πανεπιστημίου Αθηνών ως ένδειξη αγάπης και την οικογένειά της, και προσφέροντας τον εαυτό της τιμής και ως αντίδωρο για την διδακτική προσφορά ως παράδειγμα ηθικού και αφοσιωμένου ερευνητή. της προς εμάς, τους μαθητές της, η οποία για εκείνην Η οργανωτική επιτροπή απλώς διεκπεραίωσε υπήρξε πάντοτε πρώτιστο καθήκον. τις διαδικασίες για να διεξαχθεί το συμπόσιο και να Όταν αρχίσαμε να οργανώνουμε επιστημονικό ολοκληρωθεί ο τόμος. Οφείλονται, λοιπόν, πολλές συμπόσιο προς τιμήν της κας Κοκκορού-Αλευρά, ευχαριστίες σε πολλούς ανθρώπους. Καταρχάς, σκεφτήκαμε να προσκαλέσουμε όχι μόνον τους μα- στους παλαιούς και νέους φοιτητές της κυρίας θητές της, αλλά και τους φίλους της από την Ελλάδα Αλευρά, από τους οποίους, ανεξάρτητα από τον κα- και το εξωτερικό. Σύντομα, όμως, διαπιστώσαμε ότι θένα και από όλους μαζί ταυτόχρονα, γεννήθηκε η είναι τόσο πολλοί όλοι εκείνοι που θα ήθελαν να συμ- ιδέα του συμποσίου και του τόμου. Στο Γερμανικό μετάσχουν σε ένα τέτοιο συνέδριο, που θα έπρεπε Αρχαιολογικό Ινστιτούτο και ιδιαίτερα στη Διευ- να διαρκέσει τουλάχιστον μία εβδομάδα! Γι’ αυτόν θύντρια καθηγ. κα Katja Sporn, για την φιλοξενία τον λόγο, αναγκαστήκαμε να περιορίσουμε αυτό το της δεύτερης και της τρίτης ημέρας του συμποσίου. συνέδριο μόνο στους μαθητές της. Στους νεότερους συναδέλφους, προπτυχιακούς και Διάφορες συγκυρίες επέτρεψαν να δημοσιευθούν μεταπτυχιακούς φοιτητές, Γιώργο Βαλσαμάκη, στον τόμο αυτό ορισμένες μόνο από τις συμβολές Μαρία Καζαντζίδη, Αινεία Καπουράνη, Ουρανία που ανακοινώθηκαν στο συμπόσιο που πραγματο- Κίσσα, Γωγώ Μαυροειδή, Νίκο Νικολόπουλο, Έφη ποιήθηκε από τις 19 έως τις 21 Φεβρουαρίου 2016 Ρηγάτου, Αλίνα Σακελλαροπούλου και Κέλυ Χρι- στην Αθήνα (Κεντρικό Κτήριο Πανεπιστημίου στοδούλου, για την οργανωτική υποστήριξη του Αθηνών και Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο). συμποσίου. Στους φίλους και συναδέλφους Ρένα Άλλες πάλι συγκυρίες προσέφεραν στον τόμο κεί- Πουπάκη, Νικόλα Δημάκη, Χρυσάνθη Τσούλη, μενα που δεν είχαν ανακοινωθεί στο συμπόσιο. Και, Ελένη Καλάβρια και Μιράντα Λάλα για την πολύ- βέβαια, δεν είναι λίγοι οι μαθητές της τιμώμενης πλευρη βοήθειά τους. Στους επίσης φίλους και συ- που, παρά τη θέλησή τους, δεν μπόρεσαν να συμμε- ναδέλφους συγγραφείς τού τόμου αυτού για την τάσχουν ούτε στο συμπόσιο ούτε τώρα στον τόμο. εμπιστοσύνη τους και για την υπομονή τους, χάρη Έτσι, λοιπόν, ο τόμος αυτός, αφιερωμένος σε έναν στις οποίες μπορέσαμε να ξεπεράσουμε τα αλλεπάλ- άνθρωπο που πρόσφερε πολλά σε πολλούς, μόνο ως ληλα προβλήματα που καθυστέρησαν την έκδοση. δείγμα ευγνωμοσύνης μπορεί να θεωρηθεί. Ελπί- Ιδιαίτερες ευχαριστίες οφείλονται στην Επιστη- ζουμε η προσπάθεια αυτή να γίνει ευμενώς δεκτή μονική επιτροπή του τόμου, στους φίλους, συναδέλ- από τη δασκάλα μας, από τους μαθητές της –συμ- φους της τιμώμενης, Χαράλαμπο Κριτζά, Παυλίνα μετέχοντες και μη–, από την επιστημονική κοινό- Καραναστάση, Ewdoksia Papuci-Wladyka, Πλά- τητα, την οποία τόσο πολύ πλούτισε η τιμώμενη, τωνα Πετρίδη και Στέλιο Κατάκη. Θα θέλαμε ξε- PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 22 22 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ χωριστά να αναφερθούμε στην ομ. καθηγ. κα Έλενα χάρη στην οποία δρομολογήθηκαν οι χορηγίες, την Walter-Καρύδη, η οποία στάθηκε ακούραστη συμ- οποία και ευχαριστούμε θερμά. Εγκάρδιες ευχαρι- παραστάτις και καθοδηγήτρια σε όλη την πορεία στίες οφείλουμε και στην κα Ευαγγελία Πάντου, προετοιμασίας του τόμου. Καθοριστική για την προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Λακωνίας άρτια δημοσίευση των κειμένων υπήρξε και η συμ- για την υποστήριξή της. βολή των ανώνυμων κριτών που τα επιμελήθηκαν, Η υπομονή και η επαγγελματικότητα του εκδο- σύμφωνα με τις προδιαγραφές του περιοδικού τικού οίκου Καρδαμίτσα, που δεν εφείσθη εξόδων, AURA. με τον οποίο, εξάλλου, η τιμώμενη συνδέεται με πο- Η έκδοση του τόμου θα ήταν αδύνατη χωρίς την λύχρονη συνεργασία και φιλία, καθώς και των συ- οικονομική αρωγή του Νομικού Προσώπου Πολι- νεργατών του, και ιδιαιτέρως του κ. Άλκη Δάνου, τισμού και Περιβάλλοντος του Δήμου Σπάρτης, το υπήρξε καθοριστική για το άρτιο αποτέλεσμα του Διοικητικό Συμβούλιο του οποίου ευχαριστούμε τόμου που κρατάτε. θερμά και ιδιαιτέρως την πρόεδρο κα Γεωργία Γα- Πολύ συχνά, στην ανασκαφή στην Καρδάμαι- λανοπούλου, καθώς και τους κ.κ. Βασίλη Γεωργιάδη να, η κυρία Αλευρά αναφέρει πόσο την συγκινεί η και Χαρά Γιαννακάκη για την συνεργασία κατά τις ιστορία δύο γιατρών, δασκάλου και μαθητή, όπως διαδικασίες. Καθοριστική υπήρξε επίσης, η οικονο- αποτυπώνεται σε δύο τιμητικές επιγραφές, μία για μική συμβολή που ενέκρινε το Διοικητικό Συμβού- τον καθένα, που αποφασίστηκε μάλιστα να στη- λιο του Ινστιτούτου για την προβολή και την ανά- θούν η μία δίπλα στην άλλη. Από αυτήν που αναφέ- πτυξη της Μάνης «Όμοιοι της Μάνης», και γι’ αυ- ρεται στον μαθητή και στην αφοσίωσή του προς τον τήν ευχαριστούμε τα μέλη του και ιδιαιτέρως τον δάσκαλό του (βλέπε σελ. 23) δανειζόμαστε κι εμείς πρόεδρό του, καθ. κ. Μιχάλη Κουτσιλιέρη, καθώς τον τίτλο του τόμου αυτού, καθώς η δασκάλα μας, και την γενική γραμματέα κα Κατερίνα Κουσουρή όπως κι εκείνος ο γιατρός-δάσκαλος Αντίπατρος, για τις συνεννοήσεις. προσπάθησε να μας καταστήσει μετόχους τᾶς κατὰ Ξεχωριστά πρέπει να αναφερθεί η συμβολή της τὰν τέχναν ἐμπειρίας. δρος Μαρίας Τσούλη, προϊσταμένης του Τμήματος Κώστας Κοπανιάς Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων και Γιώργος Δουλφής Μουσείων της Εφορείας Αρχαιοτήτων Λακωνίας, PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 23 Επιγραφή IG XII 4, 109 23 ΕΠΙΓΡΑΦΗ IG XII 4, 109 (γύρω στο 150 π.Χ.) ἐπὶ μονάρχου Φιλίσκου, μηνὸς Πανάμου ὀγδᾶι Τη χρονιά που ήταν μόναρχος ο Φιλίσκος, στις 28 του μηνός Πα‐ ἐξ εἰκάδος, ναποῖαι εἶπαν Νίκαρχος Τεισία, Ἀρίσ‐ νάμου, οι ναοποιοί Νίκαρχος Τεισία, Αρίστων Χαρμύλου και Φι‐ των Χαρμύλου, Φιλωνίδας Διδυμάρχου· v ἐπειδὴ Ὀνά‐ λωνίδας Διδυμάρχου εισηγήθηκαν: επειδή ο ιατρός Ονάσαν‐ σανδρος Ὀνησίμου ἰατρὸς μαθὼν παρὰ Ἀντιπάτρωι δρος Ονησίμου, αφού έμαθε την ιατρική τέχνη κοντά στον Αν‐ 5 τῶι Διοσκουρίδα{ι} τὰν τέχναν, καθ’ ὃν ὁ διδάσκαλος τίπατρο Διοσκουρίδα, κατά το χρονικό διάστημα που ο δάσκα‐ αὐτοῦ καιρὸν ἐδαμοσίευε παρ’ ἁμεῖν, συνὼν ἐκείνω[ι] λός του υπηρετούσε ως δημόσιος γιατρός κοντά μας, όντας τάν τε ἀναστροφὰν ἐποιεῖτο ποτὶ πάντας ἄλυπον δίπλα του, φρόντιζε με την συμπεριφορά του να μη λυπεί κανέ‐ τοῖς τε ποτιδεηθεῖσι τῶν δαμοτᾶν ἀπαράκλητος πα‐ ναν, και σε όσους από τους δημότες τον χρειάζονταν, προσέ‐ ρείχετο τὰν ἀπὸ τᾶς τέχνας χρείαν· κατασταθεὶς φερε χωρίς ανταλλάγματα την τέχνη του· όταν δε ανέλαβε υπη‐ 10 δὲ καὶ ὑπηρέτας ἐφ’ ἕτη καὶ πλείονα ἀπόδειξιν ἐποι‐ ρεσία, για χρόνια απέδειξε ακόμη περισσότερο και την εμπειρία ήσατο πολλῶι μᾶλλον τᾶς τε κατὰ τὰν τέχναν του στην ιατρική τέχνη και τον ορθό βίο του, χωρίς να υπολογίζει ἐμπειρίας καὶ τᾶς κατὰ τὸν βίον εὐταξίας, οὔτε κα‐ ούτε ταλαιπωρίες ούτε κανένα κόστος, εξαιτίας των οποίων θα κοπαθίαν οὔτε δαπάναν οὐδεμίαν ὑφορώμενος, ἐ‐ μπορούσε ίσως να λείψει κάτι αναγκαίο για την υγεία των πο‐ ξ ὧν ἤμελλέν τι τῶν συμφερόντων τοῖς δαμόταις ἐλ‐ λιτών· όταν δε τοποθετήθηκε και ο δάσκαλός του στην ιατρική 15 λείψειν· ταγέντος δὲ καὶ τοῦ διδασκάλου αὐτοῦ ἐπὶ τὸ κα‐ υπηρεσία τής πόλης της Κω, ο Ονάσανδρος, αφού θεώρησε ότι τὰ πόλιν ἔργον Ὀνάσανδρος κρίνας καὶ αὐτὸς συνλειτουρ‐ όφειλε και ο ίδιος να υπηρετεί μαζί με αυτόν που εξαρχής τον γεῖν πρᾶτον τῶι διδάξαντι, ὑπηρετῶν ἐκείνωι, καὶ πολ‐ δίδαξε βοηθώντας τον, και όταν πολλοί από τους δημότες τον λῶν ἐπιδεηθέντων αὐτοῦ τῶν δαμοτᾶν διὰ τὸ πρότε‐ παρακαλούσαν, επειδή ήδη γνώριζαν γι’ αυτόν και την ιατρική ρον ἐπεγνώκεν τὰν ὑπάρχουσαν περὶ αὐτὸν κατά τε τὰν του εμπειρία και την καθημερινή συμπεριφορά του, ήταν δια‐ 20 τέχναν ἐμπειρίαν καὶ τὰν κατὰ τὸν βίον ἀναστροφὰν πᾶ‐ θέσιμος και πρόθυμος σε όλους, βοηθώντας και συμβάλλοντας, σιν ἐκτενῆ καὶ πρόθυμον ἑαυτὸν παρείχετο βοαθῶν καὶ όσο εξαρτιόταν από τον ίδιο, στην σωτηρία τους, όπως μάλιστα παραίτιος γινόμενος ὅσον ἐφ’ ἑαυτῷ τᾶς σωτηρίας, καθότι μάλιστα αὐτοὶ τοὶ ποτιδεηθέντες αὐτοῦ ἐπεγνώκαντι· επιβεβαιώνουν αυτοί οι ίδιοι που προσέφυγαν σ’ αυτόν παρα‐ κρίνας δὲ καὶ καθ’ ἑαυτὸν ἀνοῖξαι ἰατρεῖον καὶ ἰδιωτεύεν κα‐ καλώντας τον· όταν δε αποφάσισε να ανοίξει το προσωπικό του 25 τὰ πόλιν καί τινων τῶν χρωμένων αὐτῶι συντάξεις φερόν‐ ιατρείο και να ιδιωτεύει στην πόλη και κάποιοι από αυτούς που των ὅμως παρ’ οὐθενὸς τῶν δαμοτᾶν, ὅσοι ποτιδεδέηνται τον χρειάζονταν του προσέφεραν αμοιβή, ο Ονάσανδρος ποτέ αὐτοῦ χάριν τᾶς κατὰ τὰν ἰατρικὰν τέχναν ἐμπειρίας δεν έλαβε χρήματα ή άλλη αμοιβή από οποιονδήποτε από τους οὔτε μισθὸν πέπρακται οὔτε σύνταξιν ὑπομεμένει‐ δημότες, από όσους τον χρειάστηκαν χάρη της εμπειρίας του κεν λαμβάνειν καίτοι γ’ ἱκανὸν δυνάμενος ἀπὸ τῶν στην ιατρική τέχνη, αν και θα μπορούσε να έχει αποκτήσει ση‐ 30 τοιούτων περιποιήσασθαι διάφορον διὰ τὸ πολλὸς μαντική περιουσία από τέτοιες περιπτώσεις, καθώς πολλοί από τῶν χρωμένων αὐτῶι τῶν δαμοτᾶν καὶ ἐν ἀρρωστί‐ τους δημότες που τον χρειάζονταν, και αρρώστησαν επικίνδυνα αις ἐπισφαλέσι γεγόνεν καὶ ἐν θεραπεύμασιν παρα‐ και θεραπεύτηκαν από περίεργες ασθένειες, αλλά πάντα βάζον‐ δόξοις, ἀλλ’ ἀεί ποκα τιθέμενος ἐν ἐλάσσονι τὸ ἴδιον τας σε δεύτερη μοίρα το προσωπικό του συμφέρον, σε όλους λυσιτελὲς πᾶσιν ἐκτενῆ καὶ πρόθυμον παρέσχηται προσέφερε πρόθυμα τη βοήθειά, και στον υπόλοιπο βίο του 35 αὑτὸν βοαθὸν ἔν τε τῶι λοιπῶι βίωι ἄλυπον ἑαυ‐ κρατήθηκε μακριά από δυσάρεστες συμπεριφορές προς οποιον‐ τὸν τετήρηκεν ποτὶ πάντας καὶ ἄ<ξ>ιον οὐ μόνον δήποτε και φάνηκε αντάξιος όχι μόνο του επάγγελματός του [τ]οῦ ἐπιταδεύματος ἀλλὰ καὶ τᾶς ποτὶ τὸς δαμό‐ αλλά και της μέριμνας προς τους πολίτες· προκειμένου, λοιπόν, [τα]ς εὐνοίας· ὅπως οὖν καὶ τοὶ δαμόται φαίνωνται και οι δημότες να δείξουν ότι δεν τιμούν μόνον από τους πολίτες μηθὲ̣ μόνον τῶν πολιτᾶν τὸς ἀγαθὸς καὶ εὐν<ο>ϊκῶς δι‐ τους αγαθούς και αυτούς που φέρονται ευνοϊκά προς αυτούς 40 ακειμένος ποθ’ αὑτὸς τιμῶντες, ἀλλὰ καὶ τῶν παροί‐ αλλά και αυτούς από τους παροίκους που συμπεριφέρονται με κων τὸς ἐκτενῶς καὶ φιλοτίμως ἐμ παντὶ καιρῶι ποτὶ καλή διάθεση και φιλοτιμία σε κάθε περίσταση στο λαό, και τὸ πλῆθος ποτιφερομένος Ὀνάσανδρός τε τιμα‐ προκειμένου ο Ονάσανδρος, αφού τιμηθεί επαξίως, να διαθέτει θεὶς ταῖς καταξίαις τιμαῖς πολὺ προθυμότερον ἑα̣[υ]‐ τον εαυτό του με ακόμα περισσότερη προθυμία στους δημότες· τὸν παρέχηται ἐς τὸς δαμότας, vac. ἀγαθᾶι τύχαι, δεδό‐ με αγαθή τύχη, αποφασίστηκε από τον δήμο των Αλασαρνιτών 45 χθαι τῶι δάμωι τῶι Ἁλασαρνιτᾶν ἐπαινῆσθαι Ὀνάσα[ν]‐ να επαινεθεί ο Ονάσανδρος Ονησίμου, ιατρός, και για την στάση δρον Ὀνησίμου ἰατρὸν ἐπί τε τᾶι αἱρέσει ἇι ἔχει ποτὶ πά[ν]‐ τας τὸς δαμότας καὶ κατὰ τὰν ἰατρικὰν τέχναν ἐμ‐ την οποία έχει προς όλους τους δημότες και για την εμπειρία πειρίαι, ἦμεν δὲ αὐτῶι καὶ μετουσία<ν> πάντων τῶν ἱερῶν του στην ιατρική τέχνη, να επιτρέπεται δε σε αυτόν και η συμ‐ ὧν μέτεστι καὶ τοῖς δαμόταις, τοὶ δὲ ναποῖαι τελεσάντω μετοχή σε όλα τα ιερά στα οποία επιτρέπεται συμμετοχή στους 50 ἔς τε τὰν στάλαν καὶ τὰν ἀναγραφὰν ἀπὸ τῶν ὑπαρχόντων δημότες, οι δε ναοποιοί να πραγματοποιήσουν την ανίδρυση τοῖς θεοῖς χρημάτων καὶ ἀναθέντωσαν ἐς τὸ ἱερὸν τοῦ της στήλης και την χάραξη της επιγραφής στην στήλη με χρή‐ Ἀπόλλωνος παρὰ τὰν στάλαν τὰν Ἀντιπάτρου τοῦ διδασ‐ ματα από αυτά που έχουν οι θεοί και να την στήσουν στο ιερό κάλου αὐτοῦ. ψᾶφοι ταὶ κυροῦσαι τὰν γνώμαν τῶν ναποιᾶν τού Απόλλωνα, δίπλα στην στήλη τού Αντιπάτρου, του δασκά‐ στερεαί· διακόσιαι τεσσαράκοντα ὀκτώ, ἐναντία· λου του. Ψήφοι θετικές που κυρώνουν την πρόταση των ναο‐ 55 οὐδεμία. ποιών· διακόσιες σαράντα οκτώ. Αντίθετες· καμία. PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 24 ΕΡΓΟΒΙΟΓΡΑΦΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ Η Γεωργία Κοκκορού-Αλευρά γεννήθηκε στον κτησε δύο κόρες, την Ελένη και την Ασπασία. Πειραιά αλλά μεγάλωσε στο Ξηροκάμπι Λακωνίας Η κα Αλευρά επέστρεψε στην Ελλάδα μετά την και είναι ένα από τα τρία παιδιά του Κλεομένη Κοκ- ολοκλήρωση των σπουδών της και την πτώση της κορού και της Ασπασίας Διβέρη-Κοκκορού, βιβλιο- δικτατορίας. Αρχικά μελέτησε ανασκαφικό υλικό πώλη και δασκάλας, αντίστοιχα. Στα γυμνασιακά από το ιερό του Απόλλωνα Μαλεάτα στην Επί- της χρόνια μετακόμισαν στον Πειραιά, όπου τελεί- δαυρο ως υπότροφος του Εθνικού Ιδρύματος Ερευ- ωσε το γυμνάσιο και πέρασε με εξαιρετική επιτυχία νών υπό τη διεύθυνση του καθηγητή Β. Λαμπρι- στις εισαγωγικές εξετάσεις της Φιλοσοφικής Σχο- νουδάκη. Το 1980 και μετά από επιτυχή συμμετοχή λής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Από το 1962 έως σε γραπτό διαγωνισμό του Υπουργείου Πολιτισμού, και το 1967 σπούδασε στο Ιστορικό και Αρχαιολο- διορίστηκε επιμελήτρια Αρχαιοτήτων της Αρχαιο- γικό Τμήμα της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπι- λογικής Υπηρεσίας με έδρα την Θήβα και λίγο αρ- στημίου Αθηνών με υποτροφία του Ιδρύματος Κρα- γότερα, το ίδιο έτος, εξελέγη Επιμελήτρια του Τμή- τικών Υποτροφιών και με καθηγητές τους Ν. Κον- ματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστη- τολέoντα, Σπ. Μαρινάτο, Ν. Τωμαδάκη, Δ. Ζακυ- μίου Αθηνών. Επί τριάντα δύο χρόνια, από το 1980 θηνό και πολλούς άλλους. Αν και η αρχική της επι- έως και το 2012, υπηρέτησε με ήθος και αυταπάρ- θυμία ήταν να ασχοληθεί με την Ιστορία της Τέχνης, νηση το Πανεπιστήμιο Αθηνών ως Λέκτορας, Επί- την κέρδισε η Αρχαιολογία. Με βάση τις επιδόσεις κουρη, Αναπληρώτρια και Τακτική Καθηγήτρια του της στα αρχαιολογικά προ πάντων μαθήματα επι- Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας. λέχθηκε από τον καθηγητή Νικόλαο Κοντολέοντα Κατά την διάρκεια της σταδιοδρομίας της τιμή- για να συμμετάσχει στην ανασκαφή στην Γρόττα θηκε με πολλές υποτροφίες και διακρίσεις από τα της Νάξου. Μάλλον από τότε δρομολογήθηκε η ιδι- Γερμανικά Αρχαιολογικά Ινστιτούτα του Βερολίνου αίτερη επιστημονική της κλίση στη μελέτη της αρ- και της Ρώμης, το Ίδρυμα Fulbright για πραγμα- χαϊκής πλαστικής και των αρχαίων λατομείων του τοποίηση κύκλου διαλέξεων σε πανεπιστήμια της νησιού. Μετά την αποφοίτησή της από την Φιλο- Αμερικής, καθώς και το Center for Hellenic Stud- σοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών επιλέ- ies στο Princeton. Εξελέγη τακτικό μέλος της Ελ- γεται ως υπότροφος του Deutscher Akademischer ληνικής Αρχαιολογικής Εταιρείας και της ASMO- Austausch Dienst (DAAD, Γερμανική Υπηρεσία SIA, αντεπιστέλλον μέλος του Γερμανικού Αρχαι- Ανταλλαγών) για να συνεχίσει τις σπουδές της σε ολογικού Ινστιτούτου, μέλος του American Insti- μεταπτυχιακό επίπεδο στο Ludwig-Maximilians tute of Archaeology, μέλος της εκδoτικής επιτρο- Universität του Μονάχου, όπου και εκπόνησε την πής Studies in Ancient Art and Civilization του διδακτορική διατριβή της με τίτλο «Archaische Πανεπιστημίου της Κρακοβίας, καθώς και μέλος Naxische Plastik» με επόπτη καθηγητή τον E. της επιστημονικής επιτροπής του αρχαιολογικού Homann-Wedeking. Καθηγητές της εκεί ήταν επί- περιοδικού του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολο- σης οι D. Ohly, I. Scheibler, H. Bengtson και άλ- γίας του Πανεπιστημίου Αθηνών AURA. λοι. Στο Μόναχο γνωρίστηκε με τον μετέπειτα Στο Πανεπιστήμιo Αθηνών εξελέγη σε σημαν- σύζυγό της Γιάννη Αλευρά, μαζί με τον οποίο απέ- τικές διοικητικές θέσεις: PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 25 Εργοβιογραφία Γεωργίας Κοκκορού–Αλευρά 25 • Από το 1995 έως το 1997 υπηρέτησε ως η πρώ- την έρευνα, αλλά και δημιούργησαν θέσεις εργασίας τη γυναίκα Διευθύντρια του Τομέα Αρχαιολο- για αποφοίτους του Τμήματος και νέους ερευνητές. γίας και Ιστορίας της Τέχνης. Επί της θητείας Από το 2001 έως το 2004 διετέλεσε υπεύθυνη του της διοργανώθηκε μεταξύ άλλων και η πρώτη ΕΠΕΑΕΚ ΙΙ για την «Αναμόρφωση Μεταπτυχια- Διημερίδα για το ερευνητικό έργο του Τομέα Αρ- κού Προγράμματος Σπουδών Τμήματος Ιστορίας χαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης, η οποία και και Αρχαιολογίας» και από το 2010 έως το 2012 έγινε έκτοτε θεσμός του Τομέα. Αποσκοπώντας του «Προγράμματος Πρακτικής Άσκησης Φοιτη- στον εκσυγχρονισμό του γνωστικού φάσματος τών». Διεκδίκησε επίσης και διαχειρίστηκε ως επι- του Τομέα εισηγήθηκε τη διεύρυνσή του με νέα, στημονική υπεύθυνη τρία μεγάλα ευρωπαϊκά ερευ- πλησιέστερα στο σύγχρονο διεθνές πνεύμα γνω- νητικά προγράμματα: α) στο πλαίσιο του προγράμ- στικά αντικείμενα που απουσίαζαν από τις μέχρι ματος «ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ» την μελέτη των ανασκα- τότε προσφερόμενες παραδόσεις και σεμινάρια. φικών ευρημάτων της αρχαίας Αλάσαρνας και των • Από το 2001 έως και το 2007 ως Διευθύντρια αρχαίων ελληνικών λατομείων, β) στο πλαίσιο του του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών προγράμματος «ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ» την επιφα- του Τμήματος συνέβαλε στην αναμόρφωση του νειακή έρευνα του αρχαίου δήμου των Αλασαρνιτών Προγράμματος στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού στην Κω, και γ) στο πλαίσιο του Πρόγραμματος Προγράμματος ΕΠΕΑΕΚ. αριστείας «ΘΑΛΗΣ» την δημοσίευση των ανα- • Από το 2007 έως και το 2009 υπηρέτησε ως η σκαφικών ευρημάτων με τίτλο: «Ιερό Απόλλωνος πρώτη γυναίκα Πρόεδρος του Τμήματος Ιστο- –Παλαιοχριστιανισμός Οικισμός στην Αλάσαρνα ρίας και Αρχαιολογίας και κατά την θητεία της της Κω». Μόνο σε αυτό το τελευταίο πρόγραμμα πραγματοποιήθηκε η πρώτη αξιολόγηση του συνεργάστηκαν συνολικά 55 ερευνητές. Υπήρξε, Τμήματος. επίσης, υπεύθυνη του ευρωπαϊκού προγράμματος • Από το 2001 έως και την αφυπηρέτησή της διε- «Marie Curie» για την μελέτη του φαινομένου του τέλεσε υπεύθυνη της Συλλογής Πετρωμάτων, θανάτου στον αρχαιοελληνικό versus νεοελλληνικό Ορυκτών και Μεταλλευμάτων του Αρχαιολογι- κόσμο από την δρα Ε. Haaland με θέμα «Greek κού Μουσείου του Τμήματος, μία συλλογή που Women and Death: ancient and modern». η ίδια οργάνωσε. Η κα Αλευρά συμμετείχε σε πολλές ανασκαφές, • Υπηρετώντας την αντίληψή της για διεύρυνση στη Νάξο, την αρχαία Ολυμπία,την Επίδαυρο και των διεθνών επαφών του ελληνικού πανεπιστη- την Θήβα, όπου εργάστηκε επί μία διετία περίπου μίου υπήρξε από τους πρωτεργάτες για την κα- ως έκτακτη αρχαιολόγος στο εκεί Αρχαιολογικό θιέρωση του ευρωπαϊκού προγράμματος Era- Μουσείο. Από το 1985 μέχρι και σήμερα είναι συν- smus. Μέχρι την αφυπηρέτησή της συντόνισε διευθύντρια της συστηματικής πανεπιστημιακής με επιτυχία ανταλλαγές φοιτητών μεταξύ του ανασκαφής στο Ιερό του Απόλλωνα και στον Πρώι- Πανεπιστημίου Αθηνών και πολλών γερμανι- μο Βυζαντινό Οικισμό στην Καρδάμαινα (αρχαία κών, ιταλικών, πολωνικών και σουηδικών πανε- Αλάσαρνα) της Κω, από κοινού με τις καθηγήτριες πιστημίων, ενώ επόπτευσε επίσης τις σπουδές Σ. Καλοπίση-Βέρτη και Μ. Παναγιωτίδη-Κεσίσο- πολλών αλλοδαπών ερευνητών εκτός Ευρώπης, γλου. Αυτή η συστηματική πανεπιστημιακή ανα- υποτρόφων του ελληνικού Υπουργείου Παιδείας σκαφή με την 35ετή μέχρι στιγμής διάρκεια, έφερε και άλλων ιδρυμάτων. στο φως ένα πολύ σημαντικό ιερό της Κω, το οποίο Πέρα όμως από αυτά, η κα Αλευρά έφερε στο λειτουργούσε από τα γεωμετρικά έως και τα ρωμαϊ- Πανεπιστήμιο μία σειρά από ευρωπαϊκά προγράμ- κά χρόνια, και έναν πρώιμο βυζαντινό οικισμό που ματα, τα οποία προσέφεραν πολύτιμους πόρους για το διαδέχτηκε στον ίδιο χώρο με διάρκεια ζωής μέχρι PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 26 26 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ τον 7ο αι. μ.Χ. και απέδωσε πλήθος σπουδαίων ευ- καθηγητές ελληνικών και ξένων πανεπιστημίων, ως ρημάτων. Από το 2003 έως και το 2006 διηύθυνε λειτουργοί της Αρχαιολογικής υπηρεσίας, ως εκπαι- την επιφανειακή έρευνα στον αρχαίο δήμο των Αλα- δευτικοί και ως ανεξάρτητοι ερευνητές. σαρνιτών στην Καρδάμαινα της Κω. Από το 2002 Εξίσου εντυπωσιακό είναι το επιστημονικό της έως και το 2013 διηύθυνε την έρευνα πεδίου για το έργο ως προς τον αριθμό και την ποιότητα των δη- «Corpus των αρχαίων ελληνικών λατομείων» στο μοσιεύσεων αλλά και την μεγάλη θεματική ποικιλία πλαίσιο του ερευνητικού προγράμματος «ΚΑΠΟ- του. Προσέφερε επίσης συνολικά 53 ανακοινώσεις ΔΙΣΤΡΙΑΣ». Από την έρευνα της ερευνητικής σε διεθνή και τοπικά συνέδρια, καθώς και 40 διαλέ- ομάδας που συντόνιζε προέκυψε ο πρώτος πλήρης ξεις σε μεγάλα πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα και συστηματικός κατάλογος αρχαίων λατομείων της Ευρώπης και της Αμερικής. Επίσης, συνέγραψε της Ελλάδας. Στις ανασκαφές και τα ερευνητικά της 4 τεύχη πανεπιστημιακών σημειώσεων, καθώς και, προγράμματα εκπαιδεύτηκε πλήθος φοιτητών. Υπο- σε συνεργασία με εκπαιδευτικούς, δύο σχολικά βι- λογίζεται ότι μόνο στην πανεπιστημιακή ανασκαφή βλία. Τέλος, συνεργάστηκε σε διάφορα αρχαιολο- της Καρδάμαινας έχουν συμμετάσει περισσότεροι γικά ντοκιμαντέρ της κρατικής και της ιδιωτικής από 1500 φοιτητές. τηλεόρασης. Για εμάς τους μαθητές της όμως η πιο σημαντική Οι μονογραφίες της αποτελούν σημεία αναφο- δραστηριότητά της ήταν το διδακτικό της έργο. ράς στην διεθνή έρευνα. Κατ' αρχάς η διδακτορική Όλοι μας θυμόμαστε τα μαθήματά της, που γίνον- της διατριβή «Archaische Naxische Plastik», που ταν πάντοτε με τρόπο εύληπτο, κριτικό και ελκυ- δημοσιεύτηκε το 1975 στο Μόναχο, υπήρξε η βάση στικό με πλούσιο εποπτικό υλικό και επιπλέον συν- μίας νέας μονογραφίας με τίτλο «Archaische Nax- οδεύονταν από εκπαιδευτικές επισκέψεις σε μουσεία ische Bildhauerei», που προήλθε από την διατριβή και αρχαιολογικούς χώρους. Θυμόμαστε επίσης τον αλλά εμπλουτίστηκε με νέα στοιχεία, σκέψεις και χρόνο που τόσο γενναιόδωρα αφιέρωνε σε όλους βιβλιογραφία και δημοσιεύτηκε στην σειρά Antike μας, τις συζητήσεις σχετικά με τα προβλήματα της Plastik το 1995. Τα δύο αυτά έργα αποτελούν την έρευνάς μας, παρασύροντάς μας στο μεράκι που έχει απαραίτητη αφετηρία για κάθε ερευνητή που και η ίδια για την αρχαιότητα και αντιμετωπίζοντάς μας σήμερα ακόμη θέλει να μελετήσει την αρχαϊκή να- πάντα με κατανόηση καθώς κάναμε τα πρώτα βή- ξιακή και κυκλαδική πλαστική. Το βιβλίο της «Η ματα στην έρευνα που αυτή υπηρετούσε, διδάσκον- Τέχνη της Αρχαίας Ελλάδας», το οποίο εκδόθηκε τάς μας με το παράδειγμά της, την τιμιότητα απέ- τρεις φορές από το 1990 έως το 1995 και ανατυπώ- ναντι στο αντικείμενο της έρευνας και απέναντι θηκε πολλές φορές, τελευταία το 2019 πλήρως ανα- στους συναδέλφους. Η επιστημονική της κατάρ- δομημένο και με προσθήκες, εξακολουθεί να προσ- τιση, το διεθνές της κύρος, καθώς και η ζεστή της φέρεται ως σύγγραμμα στους φοιτητές πολλών ελ- ευγένεια, η ανθρωπιά και η ευρυμάθειά της, προσήλ- ληνικών πανεπιστημίων. Το εγχειρίδιο αυτό, το πρώ- κυσαν πολλούς φοιτητές σε αυτήν. Από το 1990 έως το στα ελληνικά μετά το κλασικό βιβλίο του Χρ. και σήμερα παρακολούθησε δεκάδες διδακτορικών Τσούντα με τίτλο «Τέχνη της Αρχαίας Ελλάδας» διατριβών, 26 από τις οποίες ως κύρια επόπτρια και το 1925, προσφέρει ουσιαστική, συνοπτική, επο- δύο σε συνεπίβλεψη με πανεπιστήμια της Γερμα- πτική και έγκυρη εισαγωγή στη συνολική σπουδή νίας, ενώ συμμετείχε επιπλέον σε κρίσεις διατριβών της αρχαίας ελληνικής τέχνης. Στο βιβλίο της «Αρ- σε πανεπιστήμια της Γερμανίας και της Γαλλίας. χαία Αλάσαρνα Ι. Οι Επιγραφές», το οποίο εκδό- Τέλος, υπήρξε κύρια επόπτρια μεγάλου αριθμού με- θηκε το 2004, δημοσιεύονται όλες οι επιγραφές ταπτυχιακών διπλωματικών εργασιών. Πολλοί από αυτού του τόσο σημαντικού ιερού της Κω με τρόπο αυτούς τους μαθητές της διακρίνονται σήμερα ως αναλυτικό και εμπεριστατωμένο, προσφέροντας νέα PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 27 Εργοβιογραφία Γεωργίας Κοκκορού–Αλευρά 27 στοιχεία για την ιστορία της αρχαίας Αλάσαρνας φόρων κέντρων και τοπικών εργαστηρίων, σχετικά και της Κω. Δημοσίευσε, επίσης, από κοινού με τις με τα γλυπτά και κοροπλαστικά ευρήματα των ελ- καθηγήτριες Σ. Καλοπίση-Βέρτη και Μ. Παναγιω- ληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων από το ιερό του τίδη-Κεσίσογλου, έναν επιστημονικό και εύληπτο Απόλλωνα στην Αλάσαρνα και τον αρχαίο δήμο οδηγό για τους επισκέπτες του αρχαιολογικού χώ- των Αλασαρνιτών, με τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα, ρου της Καρδάμαινας στα ελληνικά και στα αγ- τα ανασκαφικά δεδομένα, τις επιγραφές, την μικρο- γλικά. Σε συνεργασία με μαθητές της και άλλους τεχνία και άλλα ευρήματα της ανασκαφής και της ερευνητές, συνέγραψε το μοναδικό μέχρι σήμερα επιφανειακής έρευνας στην Καρδάμαινα. Ένα ση- στο είδος του εγχειρίδιο «Αρχαία Ελληνικά Λατο- μαντικό μέρος των ερευνών και δημοσιεύσεών της μεία», το οποίο εκδόθηκε από το Πολιτιστικό Ίδρυ- αποτελούν επίσης γλυπτά και αρχιτεκτονικά μέλη μα της Τράπεζας Πειραιώς, καθώς και το ογκώδες όλων των εποχών - από τους αρχαϊκούς έως και τους βιβλίο με τίτλο «Corpus Αρχαίων Λατομείων. Λα- ρωμαϊκούς χρόνους - από την Λακωνία, την ιδιαί- τομεία του ελλαδικού χώρου από τους προϊστορικούς τερη πατρίδα της, και τέλος η πρωτοποριακή έρευνα έως τους μεσαιωνικούς χρόνους», το οποίο αποτελεί και μελέτη για τα αρχαία λατομεία στον ελλαδικό τον πρώτο συστηματικό κατάλογο λατομείων της χώρο. Οι κατευθύνσεις της έρευνάς της αφορούν Ελλάδας. Επιμελήθηκε επίσης την έκδοση πρακτι- τόσο τον προσδιορισμό με στυλιστικά και εικονο- κών συνεδρίων: γραφικά-τυπολογικά κριτήρια του τόπου προέλευ- • «Ιστορία – Τέχνη – Αρχαιολογία της Κω» σης των μνημείων και της εξέλιξης της καλλιτε- (2001), από κοινού με τις καθηγήτριες Ά. Λαι- χνικής παραγωγής αυτών των περιοχών όσο και ερ- μού και Ε. Σημαντώνη-Μπουρνιά. μηνευτικές-κοινωνικοπολιτικές προσεγγίσεις των • «Μέθοδοι Προσέγγισης και Έρευνας της Αρχαίας διαφόρων κέντρων γλυπτικής και αρχιτεκτονικής Ελληνικής και Ρωμαϊκής Γλυπτικής» (2007), σε δια μέσου της ανάλυσης και ενδελεχούς μελέτης των συνεργασία με τον αναπληρωτή καθηγητή Κ. μνημείων, ενώ δεν απουσιάζουν και οι θεωρητικές Κοπανιά. μεθοδολογικές συμβολές. Η ακρίβεια των περιγρα- • «Νέα ευρήματα Αρχαϊκής Πλαστικής από Ελλη- φών, ο καθορισμός του ιδιαίτερου χαρακτήρα και νικά Ιερά και Νεκροπόλεις» (2007), από κοινού της εποχής δημιουργίας των μνημείων μέσω αυστη- με τον διευθυντή του Γερμανικού Αρχαιολογικού ρών επιστημονικών κριτηρίων και μεθοδικής ανά- Ινστιτούτου καθηγητή W.- D. Niemeier. λυσης ήταν σταθερό ζητούμενο της έρευνάς της. • Υπό έκδοση είναι ακόμη δέκα συλλογικοί τόμοι, Είναι δύσκολο να παρουσιάσει κανείς πλήρως το όπου δημοσιεύονται ευρήματα από την Πανεπι- πολυσχιδές επιστημονικό έργο, την διοικητική δρα- στημιακή Ανασκαφή στην Καρδάμαινα (αρχαία στηριότητα και το διδακτικό έργο της κας Αλευρά Αλάσαρνα) της Κω, στο πλαίσιο του ερευνητι- μέσα σε ένα σύντομο κείμενο. Όχι μόνο είναι πολλές κού προγράμματος «ΘΑΛΗΣ». οι ετεροαναφορές στο έργο της, αλλά και ο αριθμός Εκτός όλων αυτών, η κα Αλευρά συνέγραψε ως των μαθητών της είναι μεγάλος. τώρα περισσότερα από 100 επιστημονικά άρθρα με Κώστας Κοπανιάς θέματα κυρίως γύρω από την αρχαϊκή γλυπτική δια- Ειρήνη Πουπάκη PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 28 ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΩΝ (έως το 2019) Μονογραφίες – Βιβλία – Αρχαιολογικοί Οδηγοί 1) Archaische Naxische Plastik (Διδακτ. διατρ., Μόναχο 1975). 2) Η Τέχνη της Αρχαίας Ελλάδας. Σύντομη Ιστορία 1050-50 π.Χ. (1η έκδ. 1990, 3η εκδ. 1995, νέα έκ- δοση 2019). 3) Archaische Naxische Bildhauerei, Antike Plastik 24, 1993 (1995) 37-138. 4) Αρχαία Αλάσαρνα Ι. Οι Επιγραφές (Αθήνα 2004). 5) Kardamaina (Ancient Halasarna) on the Island of Kos. A Guide (Αθήνα 2006, συνεργασία με Σ. Καλοπίση-Βέρτη, Μ. Παναγιωτίδη-Κεσίσογλου). 6) Ιστορία Α΄ Γυμνασίου. Βιβλίο για τον μαθητή (Αθήνα 2006, συνεργασία με Θ. Κατσουλάκο και Β. Σκουλάτο). 7) Ιστορία Α΄ Γυμνασίου. Βιβλίο για τον καθηγητή (Αθήνα 2006, συνεργασία με Θ. Κατσουλάκο και Β. Σκουλάτο). 8) Καρδάμαινα. Αρχαία Αλάσαρνα. Οδηγός (πρβλ. αρ. 16, Athens 2010, συνεργασία με Σ. Καλοπίση- Βέρτη, Μ. Παναγιωτίδη-Κεσίσογλου). 9) Αρχαία Ελληνικά Λατομεία (Αθήνα 2010, συνεργασία με Ειρ. Πουπάκη και Α. Ευσταθόπουλο). 10) Corpus Αρχαίων Λατομείων. Λατομεία του ελλαδικού χώρου από τους προϊστορικούς έως τους μεσαι- ωνικούς χρόνους (Αθήνα 2014, συνεργασία με Ειρ. Πουπάκη, Α. Ευσταθόπουλο και Α. Χατζηκων- σταντίνου). Επιμέλεια επιστημονικών τόμων/εκδόσεων 11) Ν. Λερίου – Μ. Τσούλη, Η Κύπρος από τους Αρχαϊκούς έως και τους Ρωμαϊκούς Χρόνους, στο: Ιστορία και Πολιτισμός της Κύπρου. Από τους Προϊστορικούς Χρόνους μέχρι και σήμερα. Ηλεκτρονικό βιβλίο του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού, 1998 (καθοδήγηση και εποπτεία). 12) Ιστορία – Τέχνη – Αρχαιολογία της Κω (Αθήνα 2001, συνεργασία με Α. Λαιμού και Ε. Σημαντώνη- Μπουρνιά). 13) Μέθοδοι Προσέγγισης και Έρευνας της Αρχαίας Ελληνικής και Ρωμαϊκής Γλυπτικής (Αθήνα 2007, συνεργασία με Κ. Κοπανιά). 14) Ειρ. Πουπάκη, Λίθινα Αγγεία, Χειρόμυλοι και Άλλα Τέχνεργα από το Ιερό του Απόλλωνα και τον πα- λαιοχριστιανικό οικισμό στην Καρδάμαινα (αρχαία Αλάσαρνα) της Κω (Αθήνα 2011). 15) Νέα ευρήματα Αρχαϊκής Πλαστικής από Ελληνικά Ιερά και Νεκροπόλεις, Πρακτικά Διεθνούς Συμ- ποσίου, Αθήνα, 2-3 Νοεμβρίου 2007, Athenaia 3 (München 2012, συνεργασία με H.-D. Nie- meier). 16) Γλυπτική-Λιθοτεχνία-Επιγραφές από το ιερό του Απόλλωνα Πυθαίου/Πυθαέως και τον πρώιμο βυ- ζαντινό οικισμό, Aλάσαρνα VI (Αθήνα 2017). PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 29 Αναλυτικός Κατάλογος Δημοσιεύσεων 29 17) Αρχαία Αλάσαρνα της Κω. Όψεις της ιστορικής διαδρομής ενός αρχαίου δήμου από την προϊστορική έως και την πρώιμη βυζαντινή περίοδο, Πρακτικά Διημερίδας, Κως, 21-22 Οκτωβρίου 2017 (υπό έκδοση, συνεργασία με Σ. Καλοπίση-Βέρτη, Μ. Παναγιωτίδη-Κεσίσογλου). 18) Ο αρχαίος Δήμος των Αλασαρνιτών στην Κω. Αποτελέσματα της Συστηματικής Επιφανειακής Έρευ- νας 2003-2006 (υπό έκδοση, συνεργασία με Κ. Κοπανιά). 19) Επιμέλεια των τόμων Aλάσαρνα III-V, VII, ΙΧ, ΧΙ (υπό έκδοση). Άρθρα – Δημοσιεύσεις Ανακοινώσεων σε Συνέδρια 20) «Παρατηρήσεις σχετικά μ’ ένα αρχαϊκό κεφάλι», Αρχαιογνωσία 2,2 (1981), 264-272. 21) «Apollo» στο: Lexicon Ikonographicum Mythologiae Classicae (LIMC) II (1984) αρ. 689-816, 1045-1053 και Kommentar C. 22) «Ανασκαφή στο Ιερό του Απόλλωνα στην Καρδάμαινα (αρχαία Αλάσαρνα) της Κω», Αρχαιολ. Εφημερίς 1985, Χρονικά 1-18 (συνεργασία με Σ. Καλπίση-Βέρτη, Ν. Κούρου, Α. Λαιμού και Μ. Παναγιωτίδη-Κεσίσογλου). 23) «Neue archaische Skulpturen im Archäologischen Museum von Rhodos» στο: H. Kyrieleis (εκδ.), Archaische und klassische Griechische Plastik Ι (Mainz am Rhein 1986) 79-91. 24) «Ένα Γνωστό-Άγνωστο Αγγείο του Ζωγράφου του Μειδία» στα: Πρακτικά του XII. Διεθνούς Αρ- χαιολογικού Συνεδρίου, Αθήνα 1983 (1988) 103-114. 25) «Heracles and the Hydra of Lerna», «Herakles and the Hesperides» στο: LIMC V, 1990, αρ. 1990-2173, 2676-2787 και Commentaries. 26) «Ανασκαφή στο Ιερό του Απόλλωνα στην Καρδάμαινα (αρχαία Αλάσαρνα) της Κω», Πρακτικά της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας 1986 (1990) 298-330 (συνεργασία με Σ. Καλοπίση-Βέρτη, Α. Λαιμού και Μ. Παναγιωτίδη-Κεσίσογλου). 27) «Ανασκαφή στο Ιερό του Απόλλωνα στην Καρδάμαινα (αρχαία Αλάσαρνα) της Κω», Πρακτικά της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας 1987 (1991) 325-355 (συνεργασία με Σ. Καλοπίση-Βέρτη, Α. Λαιμού και Μ. Παναγιωτίδη-Κεσίσογλου). 28) «Ανασκαφή στο Ιερό του Απόλλωνα στην Καρδάμαινα (αρχαία Αλάσαρνα) της Κω κατά τα έτη 1988-1990», Πρακτικά της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας (1990) 342-367 (συνεργασία με Σ. Καλοπίση-Βέρτη, Α. Λαιμού και Μ. Παναγιωτίδη-Κεσίσογλου). 29) «Τα Αρχαία Λατομεία Μαρμάρου της Νάξου», Αρχαιολ. Εφημ. 1992, 101-127. 30) «Die Entstehungszeit der naxischen Delos-Löwen und anderer Tierskulpturen der Archaik», Antike Kunst 36, 1993, 91-102. 31) «Τμήμα Κούρου από τo Τουρκολέκα Μεγαλοπόλεως» στο: O. Palagia – W. Coulson (επιμ.), Sculpture from Arcadia and Laconia (London 1993) 13-25. 32) «Σχέσεις Νάξου-Αιγύπτου κατά τους Αρχαϊκούς Χρόνους» στο: Ι.Κ. Προμπονάς – Σ.Ε. Ψαρράς (επιμ.) Η Νάξος διά μέσου των αιώνων (Αθήνα 1994) 331-343. 33) «The traditional archaeological characterisation of marble sculpture and the results of modern scientific techniques» στο: Y. Maniatis – N. Herz – Y. Basiakos (επιμ.), The Study of Marble and Other Sones Used in the Antiquity (London 1995) 95-102 (συνεργασία με Β. Μαντή, Α.Π. Γριμάνη, Γ. Μανιάτη). 34) «Ανασκαφή στο Ιερό του Απόλλωνα στην Καρδάμαινα (αρχαία Αλάσαρνα) της Κω», Κωακά Ε΄, 1995, 141-163 (συνεργασία με Σ. Καλοπίση-Βέρτη και Μ. Παναγιωτίδη-Κεσίσογλου). PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 30 30 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ 35) «Τεχνικές και Μέθοδοι Ανασκαφής» στα Πρακτικά του Επιμορφωτικού Σεμιναρίου Ξεναγών με θέμα: Η Ελλάδα μέσα από τις πρόσφατες ανασκαφές (Αθήνα 1995) σελ. 45-50. 36) «Το λιοντάρι αρ. 274 του Μουσείου Κομοτηνής» στο: Δ. Τριαντάφυλλος – Δ. Τερζοπούλου (επιμ.), Αρχαία Θράκη: αρχαϊκοί, κλασικοί, ελληνιστικοί, ρωμαϊκοί χρόνοι. Πρακτικά 2ου Διεθνούς Συμποσίου Θρακικών Σπουδών, Κομοτηνή, 20-27 Σεπτεμβρίου 1992 (Κομοτηνή 1997) 591-600. 37) «Ionian Sculpture of the Archaic Period on Dorian Rhodes» στο: I. Jenkins – G. B. Waywell (επιμ.), Sculpture and Sculptors of the Dodecanese and Caria (London 1997) 150-156. 38) «Excavation at Kardamaina (ancient Halasarna) in Kos», Αρχαιογνωσία 9, 1995-96 (1998), 313-326 (συνεργασία με Σ. Καλοπίση-Βέρτη και Μ. Παναγιωτίδη-Κεσίσογλου). 39) «Ο Απόηχος της Αρχαϊκής Παριανής Γλυπτικής σε Ένα Γυναικείο Κεφάλι στο Μουσείο της Τρί- πολης» στο: Ν. Σταμπολίδης (επιμ.), Φως Κυκλαδικόν. Μνήμη Ν. Ζαφειρόπουλου (Αθήνα 1999), 254-261. 40) Βιβλιοπαρουσίαση-βιβλιοκρισία της μονογραφίας του H. Kyrieleis, Samos X. Der Grosse Kuros von Samos. Mit Beiträgen von H. Kienast und Günter Neumann (Mainz 1996), σσ. 130, πίν. 48, εικ. 8, Αρχαιογνωσία 10 (1999) 231-37. 41) «Το Ιερό του Απόλλωνα στην Καρδάμαινα (αρχαία Αλάσαρνα) της Κω. Έντεκα Χρόνια ανασκα- φικής Έρευνας» στο: Γ. Κοκκορού-Αλευρά – Α. Λαιμού – Ε. Σημαντώνη-Μπουρνιά (επιμ.), Ιστορία – Τέχνη – Αρχαιολογία της Κω (Αθήνα 2001) 91-105. 42) «The Use and Distribution of Parian Marble during the Archaic Period» στο: Δ. Σκιλάρντι – Ν. Κατσωνοπούλου (επιμ.), Παρία Λίθος, Πρακτικά του Α΄ Διεθνούς Συνεδρίου Αρχαιολογίας Πάρου και Κυκλάδων, (Αθήνα 2001) 143-153. 43) «Eine Ehreninschrift römischer Zeit aus dem Heiligtum des Apollo in Alt-Halasarna (heute: Kardamaina) auf Kos» στο: E. Papuci-Wladyka και I. Sliva (επιμ.), Studia Archaeologica. Liber Amicorum Ianussio A. Ostrowski ab amicis et discipulis oblatus, (Cracoviae 2001) 177-88. 44) «Δραστηριότητες των Αττικών Εργαστηρίων Γλυπτικής κατά την Εποχή της Ρωμαιοκρατίας» στο: Α. Αλεξανδρή και Ι. Λεβέντη (επιμ.), Καλλίστευμα. Μελέτες προς τιμήν της Ο. Τζάχου-Αλε- ξανδρή (Αθήνα 2001) 307-336. 45) «Euthykartides» στο: R. Vollkommer (επιμ.), Künstlerlexikon der Antike, τόμ. Ι (2001). 46) «Τα Εικονογραφικά Πρότυπα του Αετώματος με τη Γέννηση της Αθηνάς της Ακαδημίας Αθηνών», Αρχαιογνωσία 11 (Αθήνα 2001-02) 219-32. 47) «Η Αιγινήτικη Σχολή Γλυπτικής», H Αιγιναία 5 (2002) 104-25. 48) «Αρχαϊκή Λακωνική Γλυπτική. Θέματα και Κοινωνία» στα: Πρακτικά Α΄ Τοπικού Συνεδρίου Λα- κωνικών Σπουδών (Αθήναι 2002) 123-44. 49) «Το ναξιακό μάρμαρο ως παράγοντας οικονομικής και πολιτιστικής ανάπτυξης του νησιού κατά την αρχαιότητα» στα Πρακτικά του Β΄ Πανελληνίου Συνεδρίου με θέμα: Η Νάξος διά μέσου των Αιώνων. Χαλκί 4-7 Σεπτεμβρίου 1997 (Αθήνα 2003) 177-94. 50) «New Epigraphical Evidence on the Cults of Ancient Halasarna in Cos» στο: K. Höghammar (επιμ.), The Hellenistic Polis of Kos, State, Economy and Culture. Proceedings of an International Seminar organized by the Department of Archaeology and Ancient History, Uppsala University 11-13 May 2000, Boreas 28 (2004) 119-127. 51) «Ημίεργο άγαλμα κούρου, Μουσείου Μπενάκη» στο: Στ. Βλίζος (επιμ.), Ελληνική και Ρωμαϊκή Γλυπτική από τις Συλλογές του Μουσείου Μπενάκη (Αθήνα 2004) 42-44 αρ. 7. PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 31 Αναλυτικός Κατάλογος Δημοσιεύσεων 31 52) «Μαρμάρινο αγγείο με ανάγλυφα δελφίνια στο του Μουσείου Μπενάκη» στο: Στ. Βλίζος (επιμ), Ελ- ληνική και Ρωμαϊκή Γλυπτική από τις συλλογές του Μουσείου Μπενάκη (Αθήνα 2004) 54-62, αρ. 11. 53) «Nassti[ad]es» στο: R. Vollkommer (επιμ.), Künstlerlexikon der Antike, τόμ. IΙ (2004) 34. 54) «Μία ενδιαφέρουσα λατρευτική κατασκευή μπροστά από το κτίριο Γ στο Ιερό του Απόλλωνα στην Καρδάμαινα (αρχαία Αλάσαρνα) της Κω» στο: Χάρις Χαίρε. Μελέτες στη μνήμη της Χάρης Κάντζια. Α΄ (Αθήνα 2004) 83-99 (συνεργασία με Γ. Δεληγιαννάκη). 55) «Ο Ludwig Ross και οι Αρχαιότητες της Κω» στο: Ό. Παλαγγιά – H.R. Goette (επιμ.), Ο Lud- wig Ross και η Ελλάδα, Πρακτικά του Διεθνούς Συνεδρίου, Αθήνα 2-3 Οκτωβρίου 2002 (2005) 189-203. 56) «Τα αρχαία λατομεία μαρμάρου της Προκοννήσου στην Προποντίδα» Αρχαιογνωσία 13, 2005, 155-195 (συνεργασία με Ειρ. Πουπάκη, Α. Ευσταθόπουλο, Κ. Κοπανιά και Α. Χατζηκωνσταντίνου). 57) «Τα νησιά του Αιγαίου στην Ελληνιστική και Ρωμαϊκή Εποχή» στο: Α. Βλαχόπουλος (επιμ.), Νησιά του Αιγαίου (Αθήνα 2005) 72-77. 58) «Αρχαία Λατομεία στη «Γυναίκα» και στο «Πλατυβούνι» Ταϋγέτου» στα: Πρακτικά Β΄ Το- πικού Συνεδρίου Λακωνικών Σπουδών. Λακωνικαί Σπουδαί - Παράρτημα 13, Α΄ (2006) 109-121 (συνεργασία με Ειρ. Πουπάκη, Α. Ευσταθόπουλο, Κ. Κοπανιά και Α. Χατζηκωνσταντίνου). 59) «Laconian Stone Sculpture from the eight Century B.C. until the outbreak of the Pelopon- nesian Wαr» στο: Alexander Onassis Public Benefit Foundation (USA) (εκδ.), Athens-Sparta (Ν. York 2006) 89-94. 60) «Research Methods in Ancient Greek and Roman Sculpture» στο: G. Kokkorou-Alevras – Κ. Kopanias (επιμ.), Methods of Approach and Research in Ancient Greek and Roman Sculpture, Proceedings of an International Conference organised by the Program of Postgraduate Studies, Department of History and Archaeology, University of Athens, Athens 1st of April 2004 (Athens 2007) 15-21. 61) «An Archaic Head in the Archaeological Museum of Sparta» στο: N. Kaltsas (επιμ.), Proceed- ings of the International Conference in conjunction with the exhibition “Athens-Sparta” organized in collaboration with the Hellenic Ministry of Culture and the National Archaeological Museum, Athens. Saturday, April 21, 2007, Onassis Cultural Center (New York) 24-31. 62) «Les Cavaliers archaϊques de Delos» στο: Y. Kourayos – Fr. Prost (επιμ.), La Sculpture des Cy- clades à l époque archaïque, Histoire des Ateliers, Rayonnement des Styles. Actes du colloque in- ternational organisépar l’Éphorie des Antiquités préhistoriques et classiques des Cyclades et l’École française d’Athènes (7-9 septembre 1998), BCH Supplement 48 (2008) 417-435. 63) «Απολογισμός Συνεδρίου Ρωμαϊκής Αθήνας» στο: Στ. Βλίζος (επιμ.), Η Αθήνα κατά τη Ρωμαϊκή Εποχή. Πρόσφατες ανακαλύψεις, νέες έρευνες. Μουσείο Μπενάκη, 4ο Παράρτημα (Αθήνα 2008) 487-488 (συνεργασία με Ο. Παλαγγιά). 64) «Corpus of Ancient Greek Quarries» στο: Proceedings of ASMOSIA VII (Association of Marble and Other Stones Used in the Antiquity), Θάσος 15-18 Σεπτεμβρίου 2003 (2009) 709-718 (συ- νεργασία με Ειρ. Πουπάκη, Α. Ευσταθόπουλο και Α. Χατζηκωνσταντίνου). 65) «Ancient Quarries of Kythera» στο: Ph. Jockey (επιμ.), La Pierre dans tous ses etats, 8ème Col- loque International Aix-en Provence, France 12/18 Juin 2006 (2009) 177-188 (συνεργασία με Ειρ. Πουπάκη, Α. Ευσταθόπουλο και Α. Χατζηκωνσταντίνου). 66) «Συστηματική ανασκαφική έρευνα και έρευνα επιφανείας στην αρχαία Αλάσαρνα της Κω. Απο- PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 32 32 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ λογισμός εικοσαετούς δραστηριότητας» στο: Χρ. Λούκος – Ν. Ξιφαράς – Κλ. Πατεράκη (επιμ.), Ubi Dubium ibi Libertas. Tιμητικός Τόμος για τον καθηγητή Νικόλα Φαράκλα (Ρέθυμνο 2009) 135-155. 67) «Ancient Quarries in Laconia» στο: W.G. Cavanagh – C. Gallou – M. Georgiadis (επιμ.), Proceedings of the International Conference “Sparta and Laconia. From Prehistory to Post-Mod- ern”, Sparta 17-20 of March 2005 (2009) 169-179 (συνεργασία με Ε. Ζαββού, Ν. Θέμο, Ειρ. Πουπάκη, Α. Ευσταθόπουλο, Κ. Κοπανιά και Α. Χατζηκωνσταντίνου). 68) «Der antike Demos von Ηalasarna auf Kos. Vorläufiger Bericht über die Ergebnisse der Aus- grabungen und des Surveys» στο: Cl. Reinholdt – P. Scherrer – W. Wohlmayr (επιμ.), ΑΙ- ΑΚΕΙΟΝ. Beiträge zur Klassischen Altertumswissenschaft zu Ehren von Florens Felten (Βιέννη 2009) 59-66. 69) «Εκπαιδευτικές Συλλογές του Τομέα Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης του Πανεπιστημίου Αθηνών. Η Συλλογή Πετρωμάτων και Ορυκτών» στα Πρακτικά της Αρχαιολογικής – Μουσει- ολογικής Συνάντησης: Μουσειακές Εκθέσεις και Επανεκθέσεις, 26-28 Νοεμβρίου 1999, Σπάρτη (υπό έκδοση). 70) «Άγαλμα κόρης, ανάθημα της Ναξίας Νικάνδρης, από τη Δήλο, ΕΑΜ αρ. ευρ. 1» στο: Γ. Δεσπίνης – Ν. Καλτσάς (επιμ.), Εθνικό Αρχαιολ. Μουσείο, Κατάλογος Γλυπτών (Αθήνα 2014) 3-10, αρ. Ι.1.1. 71) «Αγαλμάτιο κόρης από το Πτώο, ΕΑΜ αρ. ευρ. 4» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 10-13, αρ. Ι.1.2. 72) «Γυναικεία κεφαλή από Πτώο, ΕΑΜ xωρίς αρ.ευρ.» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 13-14, αρ. Ι.1.3. 73) «Κορμός αγαλματίου κόρης από το Πτώο, ΕΑΜ αρ. ευρ. 3443» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 14, αρ. Ι.1.4. 74) «Άγαλμα κόρης από το Πτώο, ΕΑΜ αρ. ευρ. 2+3» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 15-17, αρ. Ι.1.5. 75) «Κορμός κούρου από το Μοσχάτο, ΕΑΜ αρ. ευρ. 3858» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 117- 121, αρ. Ι.1.87. 76) «Κεφαλή κούρου από Μήλο, ΕΑΜ αρ. ευρ. 115» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 146-148, αρ. Ι.1.124. 77) «Άγαλμα κούρου από τη Μήλο, ΕΑΜ αρ. ευρ. 1558» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 150- 153, αρ. Ι.1.129. 78) «Κεφάλι κούρου από την Επίδαυρο, ΕΑΜ αρ. ευρ. 63» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 153- 156, αρ. Ι.1.130. 79) «Κεφαλή κούρου από Μήλο, ΕΑΜ αρ. ευρ. 1586» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 156-157, αρ. Ι.1.131. 80) «Κεφάλι κούρου από Μέγαρα, ΕΑΜ αρ. ευρ. 4509» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 161- 163, αρ. Ι.1.135. 81) «Ημίεργο άγαλμα κούρου από τη Νάξο, ΕΑΜ αρ.ευρ. 14» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 188-190, αρ. Ι.1.176. 82) «Ο κούρος Μεγάρων, ΕΑΜ αρ. ευρ. 13» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 190-193, αρ. Ι.1.177. 83) «Κνήμη κούρου από τα Μέγαρα, ΕΑΜ αρ. ευρ. 4545» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 193- 194, αρ. Ι.1.178. PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 33 Αναλυτικός Κατάλογος Δημοσιεύσεων 33 84) «Κορμός Κούρου, ΕΑΜ αρ. ευρ. 3757» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 194-196, αρ. Ι.1.179. 85) «Πεσσόμορφη στήλη από την Τανάγρα, ΕΑΜ αρ. ευρ. 56» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 377- 380, αρ. Ι.1.352. 86) «Στήλη Αλξήνορος, ΕΑΜ αρ. ευρ. 39» στο: Δεσπίνης-Καλτσάς ό.π., σελ. 438-442, αρ. Ι.1.387. 87) «Caryatid Head in the Sparta Archaeological Museum» στο: G. Kokkorou-Alevras – W.-D. Niemeier (επιμ.) Archaic Sculpture from Greek Sanctuaries and Necropoleis: New Discoveries, Proceedings of the International Conference, Athens, 2-3 of November 2007, Athenaia 3 (2012), 19-31. 88) «A Terracotta Figurine from Ancient Halasarna, Cos and Coan Coroplastic Production during the Archaic-Classical Period» στο: Α. Γιαννικουρή (επιμ.), Κοροπλαστική και μικροτεχνία στον αιγαιακό χώρο από τους γεωμετρικούς χρόνους έως και τη ρωμαϊκή περίοδο. Διεθνές συνέδριο στη μνήμη της Ηούς Ζερβουδάκη, Ρόδος, 26-29 Νοεμβρίου 2009 (Αθήνα 2014) 111-18. 89) «Ο αρχαίος Δήμος των Αλασαρνιτών στην Κω. Αποτελέσματα της Συστηματικής Επιφανειακής Έρευνας 2003-06» (υπό έκδοση, συνεργασία με Κ. Κοπανιά). 90) «Funerary Sculpture from the Peloponnese» στο: Β. Cavanagh (επιμ.), Ηοnouring the Dead in the Peloponnese, Proceedings of the International Conference of CSPS (Center of Spartan and Peloponnesian Studies), Sparta, 23-25 April 2009 (http://www.nottingham.ac.uk/ csps/ open-source/index.aspx) 91) «Ancient Halasarna on Cos as a port through the ages» στο: K. Höghammar – B. Alroth – A. Lindhagen (επιμ.), Ancient Ports. The Geography of Connections, Boreas 34 (Uppsala 2016) 167-200 (συνεργασία με Δ. Γρηγορόπουλο, Χ. Διαμαντή και Μ. Κουτσουμπού). 92) « Ένα ακόμη αινιγματικό λακωνικό ανάγλυφο» στο: Α. Δεληβορριάς – Γ. Δεσπίνης – Α. Ζαρκάδας (επιμ.), EΠΑΙΝΟΣ Luigi Beschi, Μουσείο Μπενάκη - 7ο Παράρτημα (Αθήνα 2011) 177-188. 93) «Η διαιώνιση της μνήμης των νεκρών στην Πελοπόννησο κατά τους αρχαϊκούς χρόνους» στο: Η μνήμη της Κοινότητας και η διαχείρισή της. Ιστορήματα 3 (2011) 125-147. 94) «Koren in der archaischen Plastik» στο: M. Xagorari-Gleissner (επιμ.), Kore. Das Mädchen in der antiken griechischen Gesellschaft und Kunst. Begleiheft zur Sonderausstellung in der An- tikensammlung des Archäologischen Instituts der Friedrich-Alexander Universität, Erlangen- Nürnberg 9. Dezember 2011- 29. Februar 2012 (2011) 8-10. 95) «The Birthplace of Greek Monumental Sculpture revisited» στο: Χ. Charalambidou – C. Morgan (επιμ.), Interpreting the 7th c. B.C. Tradition and Innovation (Oxford 2017) 24-30. 96) «An honorary votive relief from Laconia» στο: J. Bodzek (επιμ.), Studies of Ancient Art and Civilization 17 (2013) 181-88. 97) «Συστηματική ανασκαφική έρευνα στην αρχαία Αλάσαρνα της Κω του Τομέα Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης του Πανεπιστημίου Αθηνών» στο: Π. Τριανταφυλλίδης (επιμ.), Το Αρχαιολο- γικό Έργο στα νησιά του Αιγαίου, Πρακτικά του Διεθνούς Αρχαιολογικού Συνεδρίου του Αρχαιολο- γικού Ινστιτούτου Αιγαιακών Σπουδών, Ρόδος 27 Νοεμβρίου έως 1η Δεκεμβρίου 2013 (Μυτιλήνη 2017) 317-26. 98) «“Throne” of Apollo Amyklaios. Provenance of the Stones: Preliminary Conclusions» στο: A. Delivorrias – St. Vlizos (επιμ.), Amykles Research Project: Works 2005-2010, Μουσείο Μπε- νάκη 11-12 (Αθήνα 2015) 139-48. 99) «Πρώιμα Δωρικά Κιονόκρανα από τη Λακωνία» στο: Κ. Ζάμπας – Β. Λαμπρινουδάκης – Ευ. PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 34 34 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ Σημαντώνη-Μπουρνιά – Αe. Ohnesorg (επιμ.), ΑΡΧΙΤΕΚΤΩΝ. Τιμητικός Τόμος για τον καθη- γητή Μ. Κορρέ (Αθήνα 2016) 295-302. 100) «Περίοπτα γλυπτά και ανάγλυφα έργα από το ιερό του Απόλλωνα Πυθαίου-Πυθαέως και τον πρώιμο βυζαντινό οικισμό» στο: Γ. Κοκκορού-Αλευρά (επιμ.), Αλάσαρνα VI (Αθήνα 2017) 13-65. 101) «Νέες Επιγραφές (Β΄)» στο: Γ. Κοκκορού-Αλευρά (επιμ.), Αλάσαρνα VI (Αθήνα 2017) 119-51 (συνεργασία με Γ. Δουλφή). 102) «Δύο Όψιμα Ιωνικά Κιονόκρανα από τη Λακωνία» στο: Μ. Κορρές – Στ. Μαμαλούκος – Κ. Ζάμ- πας – Φ. Μαλλούχου-Tufano (επιμ.), ΗΡΩΣ ΚΤΙΣΤΗΣ. Μνήμη Χαράλαμπου Μπούρα (Αθήνα 2018) 581-86. 103) «Parian Marble in Koan Statuary and Utilitarian Artifacts during the Hellenistic and the Roman Period. The finds of the Sanctuary of Apollo at Kardamaina (ancient Halasarna) on Κos» στο: E. Angliker – J. Truly (επιμ.), Cycladic Archaeology and Research. New approaches and discoveries (Oxford 2018) 201-214 (συνεργασία με Ειρ. Πουπάκη, Γ. Μανιάτη και Δ. Ταμ- πακόπουλο). 104) «Head of Heracles from ancient Halasarna on Cos and the Heros Cult in the Deme of the Halasarnitae» στο: T. Korkut – B. Özen-Kleine (επιμ.), Festschrift für Heide Froning (Istanbul 2018) 151-64. 105) «Τhe painted Decoration on the garment of the Nikandre statue» στο: Ph. Jockey (επιμ.), Les Arts de la couleur en Grèce ancienne... et ailleurs. Approches interdisciplinaires, BCH Suppl. 56 (Paris 2018) 116-30. 106) Βιβλιοπαρουσίαση-βιβλιοκρισία της μονογραφίας της Κ. Καρακάση, Οι Αρχαϊκές Κόρες (εκδόσεις Άγρα, Αθήνα 2017), σελ. 225, διαγράμματα 52, πίν. 212 α/μ + 66 έγχρ., μετάφρ. Μ. Βασιλείου, γεν. επιστημ. επιμ. Γ. Δουλφής, AURA 1 (2018) 223-30. 107) «The Sanctuary of Apollo Pythaeus/Pythaios at Halasarna, Cos» στο: Colloque Ιnternationale “Analyse topographique du fait religieux”, Paris, 29-31 janvier 2015 (υπό έκδοση, συνεργασία με Ν. Δημάκη). 108) «A new Hellenistic grave relief stele from the Sanctuary of Apollo Pythaeus-Pythaios at ancient Halasarna on the island of Kos» στο: Μνήμη Γ. Δεσπίνη (υπό έκδοση) 105-116. 109) «Πήλινα ειδώλια από το Ιερό του Απόλλωνα Πυθαέως-Πυθαίου στην αρχαία Αλάσαρνα (σύγχρονη Καρδάμαινα) της Κω» (συνεργασία με Α. Σακελλαροπούλου) στο: Γ. Κοκκορού-Αλευρά (επιμ.), Αλάσαρνα VII (υπό έκδοση). 110) «Αρχαιολογικά Ευρήματα από την περιοχή του τ. Δήμου Φάριδος στη Λακωνία» στο: Μνήμη Ν. Μπιργάλια (υπό έκδοση). 111) «Τhree Male Ηeads from the Sanctuary of Apollo Pythaeus-Pythaios at Halasarna (modern Kardamaina), Kos» στο: ΕhΣΟΧΟΣ ΑΛΗΟΝ. Τιμητικός τόμος για την ομότ. Καθηγήτρια Ε. Ση- μαντώνη-Μπουρνιά (υπό έκδοση). 112) «Marble: a luxury material in Early Greek Architecture» στο: Luxury and Wealth in the Ar- chaic to Hellenistic Peloponnese. University of Nottingham, 14-15 April 2016 (υπό έκδοση). 113) «Ανασκαφή στο ιερό του Απόλλωνα Πυθαίου-Πυθαέως στην Καρδάμαινα (αρχαία Αλάσαρνα) της Κω» στο: Γ. Κοκκορού-Αλευρά – Σ. Καλοπίση-Βέρτη – Μ. Παναγιωτίδη-Κεσίσογλου (επιμ.), Η Αρχαία Αλάσαρνα της Κω (υπό έκδοση). 114) «Περίοπτα Γλυπτά και Ανάγλυφα Έργα από το ιερό του Απόλλωνα στην αρχαία Αλάσαρνα (σύγ- PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 35 Αναλυτικός Κατάλογος Δημοσιεύσεων 35 χρονη Καρδάμαινα) της Κω ως λατρευτικές, καλλιτεχνικές, κοινωνικές και οικονομικές μαρτυρίες» στο: Γ. Κοκκορού-Αλευρά – Σ. Καλοπίση-Βέρτη – Μ. Παναγιωτίδη-Κεσίσογλου (επιμ.), Η Αρχαία Αλάσαρνα της Κω (υπό έκδοση). 115) «Dedications, Dedicators and Cults at Ancient Halasarna of Kos» στο: M.I. Stefanakis (επιμ.), Religion and Cults in the Dodecanese during the first Millennium B.C. Recent Discoveries and Research (υπό έκδοση, συνεργασία με Γ. Δουλφή). 116) «Το ιερό του Απόλλωνα Πυθαίου-Πυθαέως στην αρχαία Αλάσαρνα της Κω κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους. Το κτίριο Δ» στα Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου με θέμα: Ιερά και Λατρείες στο Αιγαίο, Λήμνος 11/09/2019-15/09/2019 (υπό έκδοση, συνεργασία με Ειρ. Πουπάκη, Δ. Γρηγορόπουλο και Γ. Αντωνίου). Πανεπιστημιακές Σημειώσεις 117) Μαθήματα Αρχαϊκής Πλαστικής (τελευταία έκδοση 1987). 118) Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία (1986). 119) «Ελληνιστική Πλαστική», ελεύθερη, περιληπτική απόδοση δύο τόμων του τετράτομου έργου του L. Alscher, Griechische Plastik (τόμ. ΙΙΙ: «Nachklassik und Vorhellenistmus», 1956· τόμ. IV: «Hellenismus», 1957) (1986). 120) Αρχαϊκά Αγάλματα και Ανάγλυφα. Από το Λατομείο στον Τόπο Ανίδρυσής τους (συμπεριλαμβά- νονται εν μέρει οι σημειώσεις ό.π. αρ. 117) (2008). Συνεντεύξεις – Κείμενα στον Τύπο και σε περιοδικά (επιλογή)  «Ανοιχτή επιστολή» στο Η Φάρις, τεύχ. Γ΄14, Απρίλιος 1996, 3-4.  «Πρότυπα κάλλους. Με τη “γλώσσα” της γλυπτικής» στο: Ε. Προύσαλη (επιμ.), Ομορφιά: ο μύθος του ωραίου, Ελευθεροτυπία – Αφιέρωμα, τεύχ. 140, Τρίτη 11 Δεκεμβρίου 2001, 6-9.  «Το νησί του Ιπποκράτη» στο Κως, Επτά Ημέρες της Καθημερινής, 4 Αυγούστου 2002, 2-4.  «Αρχαϊκή Λακωνική Γλυπτική» στο Λακωνικόν Ημερολόγιον 2008, 17-20.  «Αμφίπολη: Γιατί δεν έγινε καύση του νεκρού» στο The TOC.gr, 20-11-2014.  «Ο αγαπημένος μου ήρωας: Σέμνη Παπασπυρίδη-Καρούζου» στο περ. Έθνος-Ιστορία-Σήμερα, τεύχ. 6, Μάρτιος 2013, 112-113.  «Αρχαία λατομεία στη “Γυναίκα” και στο Πλατυβούνι Ταϋγέτου» στο Λακωνικόν Ημερολόγιον 2015, 54-56.  «Ανασκαφή Πανεπιστημίου Αθηνών στην Καρδάμαινα (αρχαία Αλάσαρνα) κατά το 2019» στον κωακό Τύπο (συνεργασία με τους συνεργάτες της ανασκαφής). PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 36 661-674_Layout 1 8/12/2020 8:58 μμ Page 661 ΦΟΙΝΙΚΙΚΈΣ ΕΝΔΕΊΞΕΙΣ ΣΤΗΝ ΚΩ ΤΩΝ ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΏΝ ΚΑΙ ΑΡΧΑΪΚΏΝ ΧΡΌΝΩΝ PHOENICIAN EVIDENCE FROM GEOMETRIC AND ARCHAIC COS Γιώργος Μπουρογιάννης ABSTRACT chaic Coan contexts, based on published archae- The fertile island of Cos is an important ological and epigraphic data. In order to accomp- source of information for the Early Iron Age lish this goal, the documentation of the Phoeni- Aegean. The majority of the Coan archaeological cian presence on Cos in subsequent periods is evidence for the period was produced at the also taken into comparative consideration. cemeteries of the town of Cos but more data was brought to light by the excavations of the Ephor- Εισαγωγή ate of the Dodecanese at other sites of the island. Το νησιωτικό σύμπλεγμα των Δωδεκανήσων Despite its conservatism, Cos retained close con- κατέχει, ευλόγως, δεσπόζουσα θέση στην αρχαιολο- tacts with the eastern Mediterranean throughout γία του ελλαδικού χώρου.1 Τα τελευταία χρόνια ει- the Geometric period. Actively engaged in those δικότερα, διεθνή συμπόσια2 και σημαντικές μου- contacts were the Phoenicians, whose presence σειακές εκθέσεις3 έχουν εστιάσει ή έχουν συμπερι- in the Aegean during the Early Iron Age is con- λάβει στην προβληματική τους το νοτιοανατολικό firmed both archaeologically and epigraphically. νησιωτικό Αιγαίο, συχνά ως μέρος μιας ευρύτερης In the case of Cos, the study and assessment of μελέτης της αρχαιολογίας της ανατολικής Μεσο- the Phoenician presence is more complex due to γείου. Επιπλέον, η ανασκαφική δραστηριότητα της the disparate occurrence of Phoenician-related αρχαιολογικής υπηρεσίας τις τελευταίες δεκαετίες evidence and our insufficient knowledge of the έφερε στο φως αξιόλογο πλούτο νέων δεδομένων, final Late Geometric and early archaic period on ενίοτε σχετικών με την Πρώιμη Εποχή του Σιδή- the island. The aim of this contribution is to iden- ρου,4 δημιουργώντας πρόσφορο έδαφος για την πλη- tify and examine the Phoenician (or possibly ρέστερη μελέτη των Δωδεκανήσων στο εγγύς μέλ- Phoenician) evidence from Geometric and Ar- λον. Όπως είναι αναμενόμενο, η εκπροσώπηση των 1. Εκφράζω τις θερμότατες ευχαριστίες μου προς τους κυρίους Κώστα Κοπανιά και Γιώργο Δουλφή, για την πρόσκλησή τους να συμμετέχω, κοντά σε τόσους φίλους και συναδέλφους, στο συνέδριο προς τιμήν της ομότιμης καθηγήτριας, κυρίας Γεωργίας Κοκκορού-Αλευρά. Θα ήθελα να επεκτείνω τις θερμές μου ευχαριστίες και προς την ίδια την κυρία Αλευρά, για την ακαδημαϊκή της καθοδήγηση, την πάντα θετική προαίρεση και τη στήριξή της κατά τη διάρκεια των σπουδών μου. Θερμές ευχαριστίες εκφράζονται και προς την Εφορεία Δωδεκανήσων για την άδεια δημοσίευσης των φωτογραφιών που συνοδεύουν το κείμενο. 2. Karageorghis και Stampolidis 1998· Stampolidis και Karageorghis 2003. 3. Stampolidis κ.ά. 2011· Coulié και Filimonos-Tsopotou 2014. 4. Βλ. π.χ. Ζερβάκη 2011. 661-674_Layout 1 8/12/2020 8:58 μμ Page 662 662 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ νησιών του νοτιοανατολικού Αιγαίου παρουσιάζει έχει οδηγήσει σε χρονολόγηση των τελευταίων ΥΓ ανισομέρεια, με τη Ρόδο να αποτελεί πηγή του κύ- ταφικών συνόλων της Κω γύρω στα 710 π.Χ.,5 αρ- ριου όγκου των νέων πληροφοριών. Αντί της Ρόδου κετά νωρίτερα από τα αντίστοιχα όψιμα δείγματα όμως, η παρούσα συμβολή εστιάζει σε ένα μικρό- της Ρόδου που αποδίδονται στα 700-690/680 π.Χ. τερο, πολύ σημαντικό όμως νησί του νοτιοανατολι- περίπου. Η απουσία αρχαιολογικών ενδείξεων από κού Αιγαίου, με το οποίο το τιμώμενο πρόσωπο του την πόλης της Κω μετά το 710 π.Χ. σχετίζεται εν- παρόντα τόμου διατηρεί στενούς ερευνητικούς δε- δεχομένως με τη μεταφορά της πρωτεύουσας στο σμούς: την Κω. Στόχο αποτελεί η αναζήτηση φοι- ανατολικό άκρο της νήσου, στην Κω Αστυπάλαια, νικικών ενδείξεων στον αρχαιολογικό ορίζοντα της από την οποία οι Κώοι θα μεταφέρουν εκ νέου την Κω, ιδιαίτερα κατά τους γεωμετρικούς και αρχαϊ- πόλη τους στην προγενέστερη θέση της το 366 κούς χρόνους. π.Χ.. Η μετακίνηση αυτή που τεκμηριώνεται στις αρχαίες πηγές6 παρέχει μια πιθανή αλλά όχι ικανο- Φοινικικές ενδείξεις στην Κω: ζητήματα ποιητική ερμηνεία για τη φαινομενική έλλειψη δεδο- αρχαιολογικής ορατότητας και μεθοδολο- μένων μετά το 710 π.Χ. περίπου. Φαίνεται, ωστόσο, γίας. πως η εικόνα αυτή θα αναθεωρηθεί ριζικά μόλις ολο- Το ζήτημα των φοινικικών ενδείξεων στην Κω κληρωθεί η δημοσίευση νεώτερων ανασκαφών που των πρώιμων ιστορικών χρόνων ενέχει ορισμένες τεκμηριώνουν την ύπαρξη όψιμης ΥΓ και υπογεω- δυσκολίες σε μεθοδολογικό επίπεδο: μετρικής φάσης στο νησί, ιδιαίτερα στις περιοχές Οι πιθανές φοινικικές ενδείξεις στην Κω είναι εκ Μαρμαρωτό και Ηρακλής, περιφερειακά της πό- πρώτης όψεως σποραδικές και ανεπαρκώς μελετη- λης.7 μένες, γεγονός που δυσχεραίνει τη συγκριτική και συνολική τους θεώρηση. Στην περίπτωση των γε- Γιατί στην Κω; ωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων ειδικότερα, η απο- Πολλοί είναι οι παράγοντες που καθιστούσαν σπασματικότητα των ενδείξεων υποδεικνύει την την Κω ελκυστικό σταθμό για τους εμπόρους και υπαγωγή του όρου «φοινικικός» σε ένα ευρύτερο ναυτικούς της αρχαιότητας. Προφανούς σημασίας πλαίσιο, στο οποίο να περιλαμβάνονται τόσο οι συ- είναι η γεωγραφική θέση του νησιού, που εξασφά- ροπαλαιστινιακές ακτές, ιδιαίτερα το βορειότερο λιζε εύκολη πρόσβαση όχι μόνο στο νησιωτικό Αι- τμήμα τους, όσο και οι Φοίνικες που ήσαν εγκατε- γαίο –και μέσω αυτού στον ελληνικό ηπειρωτικό στημένοι στην Κύπρο. Σημαντική παράμετρο απο- κορμό– αλλά και προς τα μείζονα κέντρα των μικρα- τελεί επίσης η ανεπαρκής γνώση μας για την Κω σιατικών παραλίων όπως η Κνίδος, η Αλικαρνασσός κατά την όψιμη ύστερη γεωμετρική (ΥΓ) και την και η Μίλητος βορειότερα. Το νησί αποτελούσε επο- πρώιμη αρχαϊκή περίοδο. Πιο συγκεκριμένα, ενώ η μένως σημαντικό σταθμό των θαλασσίων διαδρο- γεωμετρική κεραμική της Κω εμφανίζει αναλογίες μών του ευρύτερου αιγαιακού χώρου, τόσο στον προς εκείνη της Ρόδου, στην Κω δεν έχει εντοπιστεί άξονα βορρά νότου, όσο και σε εκείνον ανατολής ακόμα το τελικό στάδιο του ΥΓ ρυθμού. Ο τελευ- δύσης. Εξάλλου, ο πλους κατά μήκος των ανατολι- ταίος στη Ρόδο σηματοδοτείται από πρωτοκοριν- κών ακτών του Αιγαίου ήταν ασφαλέστερος για τα θιακές κοτύλες και αρυβάλλους. Η απουσία αυτή αρχαία πλοία, καθώς παρείχε μεγαλύτερη προστα- 5. Coldstream 2003, 252. 6. Στράβων XIV.2.19· Διόδωρος XV.76.2. 7. Coldstream 2003, 399. Στην όψιμη ΥΓ φαίνεται πως χρονολογούνται για παράδειγμα ορισμένες καύσεις από την περιοχή της Καρδάμαινας: Σκέρλου 2001. 661-674_Layout 1 8/12/2020 8:58 μμ Page 663 Φοινικικές ενδείξεις στην Κω των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων 663 σία από τους ισχυρούς βόρειους ανέμους, ενώ το νικικών ενδείξεων από κωακά σύνολα των γεωμε- πλήθος σημαντικών παράκτιων οικισμών και πό- τρικών και αρχαϊκών χρόνων, κρίνεται χρήσιμη, για λεων στο ανατολικό Αιγαίο καθιστούσε τα θαλάσ- συγκριτικούς λόγους, η σύντομη αναφορά σε μετα- γενέστερες ιστορικές περιόδους, όταν η φοινικική σια αυτά ταξίδια πιο προσοδοφόρα. Ιδιαίτερα ελκυ- στική για τους ναυτικούς θα ήταν σαφώς και η πα-παρουσία στο νησί παρακολουθείται με περισσό- ροιμιώδης ευφορία των ηφαιστειογενών εδαφών της τερη σαφήνεια. Κω η οποία αφενός συντηρούσε μιας ζωηρή οικονο- Η πρωιμότερη αψευδής φοινικική μαρτυρία μική δραστηριότητα στο νησί, αφετέρου διευκόλυνεστην Κω ανακαλύφθηκε το 1982 και χρονολογείται τον ανεφοδιασμό των διερχόμενων πλοίων. στον όψιμο 4ο αιώνα π.Χ. Πρόκειται για μια απο- Πολλές είναι οι αρχαίες πηγές που εξύμνησαν σπασματικά σωζόμενη ορθογώνια ενεπίγραφη μαρ- αυτήν την ευφορία. Στον ύμνο εἰς Δῆλον (στ. 164)μάρινη πλάκα διαστάσεων 0,56Χ0,30Χ0,15 μέ- τρων, η οποία βρέθηκε κατά την κατεδάφιση παλιάς τον τρίτο αιώνα π.Χ., ο Καλλίμαχος εξυμνεί την ευ- φορία και τα πλούσια βοσκοτόπια της Κω: λιπαρή οικίας στη διασταύρωση των οδών Αμερικής και τε καὶ εὔβοτος εἴ νύ τις ἄλλη. Ο Στράβων (XIV. Ναυαρίνου στην πόλη της Κω. Στο πρόσθιο μέρος 2.19) θεωρεί την Κω εφάμιλλη της Λέσβου και της φέρει επιγραφή σε ελληνική και φοινικική γλώσ- Χίου, ενώ αναφέρεται με έμφαση στην καρποφορία σα.9 της και την εξαίρετη ποιότητα του οίνου της: εὔ- Η ελληνική επιγραφή χαραγμένη επιμελώς, έχει ως εξής: καρπος δὲ πᾶσα, οἴνῳ δὲ καὶ ἀρίστη καθάπερ Χίος καὶ Λέσβος. Η Κως επαινείται για το υγιεινό της κλίμα [Ἀφρ]οδίτηι ἱδρύσατο και την ευφορία της και από τον Διόδωρο Σικε- ...τιμος Ἀβδαλωνύμου λιώτη (V.82), ο οποίος, μαζί με τη Λέσβο, τη Χίο [Σιδ]ῶνος βασιλέως και τη Σάμο, την αποκαλεί νήσο μακάρων: διὸ καὶ [ὑπ]ὲρ τῶν πλεόντων μακάρων ὠνομάσθησαν νῆσοι, τῆς εὐπορίας τῶν ἀγα- Πρόκειται για αναθηματική επιγραφή προς την θῶν αἰτίας γενομένης τῆς προσηγορίας. Οι αναφορές πολιούχο θεότητα της Σιδώνος, την Αφροδίτη- στην παροιμιώδη κωακή ευφορία εξακολούθησαν Αστάρτη, ανάθημα του γιου του τελευταίου βασιλιά και μετά το πέρας της αρχαιότητας, όπως εύγλωττατης Σιδώνος Αβδαλώνυμου, τον οποίο τοποθέτησε αποτυπώνεται στην υπερβολική δήλωση του αρ- στον θρόνο ο Αλέξανδρος μετά την κατάληψη της χιεπισκόπου Θεσσαλονίκης Ευστάθιου τον 12ο πόλης το 336 π.Χ.. Χρονολογημένη στο τελευταίο αιώνα, σύμφωνα με την οποία ὃν οὐ θρέψει Κῶς τέταρτου του 4ου αιώνα π.Χ. και γραμμένη σε ελλη- ἐκεῖνον οὐδ’Αἴγυπτος.8 Την ίδια εάν όχι ακόμη μεγα- νική κοινή αντί της δωρικής διαλέκτου εφόσον ο λύτερη βαρύτητα, θα πρέπει να απέδιδαν στη γεω- αναθέτης ήταν αλλόγλωσσος, αποτελεί την πρώτη γραφική θέση και την ευφορία της Κω οι Φοίνικες επιγραφική τεκμηρίωση του Αβδαλώνυμου και του που σύχναζαν στο Αιγαίο κατά τους γεωμετρικούς γιου του (Θεοτίμου; Διοτίμου;). Η ανάθεση της επι- και αρχαϊκούς χρόνους. γραφής [ὑπ]ὲρ τῶν πλεόντων σκιαγραφεί τη λατρεία στην Κω της Αφροδίτης Ποντίας ή Ευπλοίας, προ- Η φοινικική παρουσία στην Κω: μία μα- στάτιδας των ναυτικών, η οποία φαίνεται πως είχε τιά στους ελληνιστικούς χρόνους ανατολική προέλευση.10 Δεδομένης της ανεπάρκειας δημοσιευμένων φοι- Κάτω ακριβώς από την ελληνική βρίσκεται χα- 8. Ανάλογες αναφορές διασώζονται και αλλού, όπως στη φράση πολυθρέμμων δι’ εὐβοσίαν που αναφέρεται στην Κω (Pa- trologia Graeca, 8929). 9. Κάντζια 1980· Sznycer 1980. Για τη φοινικική επιγραφή βλ. επίσης Lipiński 2004, 149-54. 10. Κάντζια 1980, 5. 661-674_Layout 1 8/12/2020 8:58 μμ Page 664 664 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ ραγμένη μια πολύ διαβρωμένη και ως εκ τούτου δυ- δεύτερη όψιμη επιγραφή, χρονολογημένη τον 1ο σανάγνωστη επιγραφή σε φοινικική γλώσσα. Παρά αιώνα μ.Χ., είναι παλμυραϊκή-ελληνική και αποτελεί την κακή της διατήρηση, η φοινικική επιγραφή δεν ανάθημα του Ραββήλ, γιου του Αϊρανού στους θεούς μεταφράζει την υπερκείμενη ελληνική αλλά είναι μα- της Παλμύρας.13 Ανάλογες δίγλωσσες επιγραφές, κροσκελέστερη και λεπτομερέστερη. Παλαιογρα- σε ελληνική και φοινική γλώσσα είναι βεβαίως γνω- φικά η φοινικική επιγραφή επιβεβαιώνει την χρο- στές κατά την ελληνιστική περίοδο και από άλλες νολόγηση στον όψιμο 4ο αιώνα π.Χ. Το φοινικικό θέσεις του Αιγαίου,14 μεταξύ των οποίων η γειτονική κείμενο αφιερώνεται από τον γιο του βασιλιά των Ρόδος.15 Στην σημητική παρουσία της Κω κατά την Σιδωνίων Αβδαλώνυμο (BN MLK ‘BD’LNM ελληνιστική περίοδο συμμετείχαν πιθανότατα, εκτός MLK SDNYM) στη δέσποινα Αστάρτη, (LRBTY από τους Φοίνικες της ανατολικής Μεσογείου και LʽŠTRT) για την σωτηρία όλων των ναυτικών Καρχηδόνιοι, όπως υποδεικνύει η επιγραφική μαρ- (Κ[L MLḤM). Η επιγραφή, εκτός από την ύπαρ- τυρία του ονόματος Ἀννίβας στην Κω όπως επίσης ξη μιας δίγλωσσης κοινότητας στην Κω του ύστε- και στην Ρόδο.16 ρου 4ου αιώνα π.Χ., τεκμηριώνει τη λατρεία στο Πέραν των επιγραφών, συγκεκριμένες πτυχές νησί της φοινικικής Αστάρτης/Αφροδίτης, πιθανό- της κωακής οικονομικής δραστηριότητας των ελλη- τατα ως ποντίας ή ευπλοίας. Την επιβίωση της λα- νιστικών και ρωμαϊκών χρόνων θα μπορούσαν εν- τρείας της Αστάρτης στην Κω και σε μεταγενέ- δεχομένως να συνδεθούν, έστω και έμμεσα με τη στερες ακόμα περιόδους επιβεβαιώνει μια επιγραφή φοινικική δραστηριότητα. Το 1987 αποκαλύφθηκε του 1ου αιώνα π.Χ. από το Μαρμαρωτό, όπου τα στο νοτιοανατολικό τμήμα της αρχαίας αγοράς της μέλη ενός θιάσου, πιθανώς φοινικικής καταγωγής, Κω εργαστήριο παρασκευής χρωμάτων, με χρονο- τίθενται υπό την προστασία της Αστάρτης και του λόγηση στην όψιμη ελληνιστική περίοδο.17 Μεταξύ Διός Σωτήρος. Ο τελευταίος αποδίδει προφανώς των ευρημάτων περιλαμβάνονταν στρώσεις σπα- τον πάρεδρο της Αστάρτης, Baal.11 Ενδιαφέρον πα- σμένης πορφύρας, μαλακίου από το οποίο παραγό- ρουσιάζει η ελληνική απόδοση του θεού Baal ως Δία, ταν κατόπιν επεξεργασίας η ονομαστή ερυθρή βα- σε αντιδιαστολή με τη διατήρηση της φοινικικής φή. Το συγκεκριμένο εύρημα τείνει να επιβεβαιώσει ονομασίας της Αστάρτης. φιλολογικές μαρτυρίες σχετικά με την ύπαρξη στην Από την Κω προέρχονται ακόμη δύο δίγλωσσες Κω κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους πορφυροβαφείων επιγραφές σε ελληνική και σημιτική γλώσσα: η πρώ- για τη βαφή των περίφημων μεταξωτών κωακών τη εκ των δύο, μια ναβαταϊκή-ελληνική χρονολογη- εσθήτων (coae vestes).18 Λόγω του εξαίσιου ερυ- μένη στον πρώτο προχριστιανικό ή μεταχριστιανικό θρού και ιώδους χρωματισμού τους, τα μεταξωτά αιώνα, η οποία αφιερώνεται στην φοινικικής κατα- υφάσματα που παράγονταν στην Κω ανταγωνίζον- γωγής Αφροδίτη/Bā‘lā και αποτελεί ανάθημα του ταν εκείνα της φοινικικής Τύρου.19 Ο Αριστοτέλης Ναβαταίου εμπόρου Αυσαλλάσου (Awsallāh).12 Η μάλιστα κάνει ιδαίτερη μνεία στην ύφανση μεταξιού 11. Maiuri 1925, 182 αρ. 496. Βλ επίσης Sherwin-White 1978, 370-1. 12. Levi della Vida 1938. 13. Levi della Vida 1939. 14. Baslez και Briquel Chatonnet 1991 15. Fraser 1970. 16. Fraser και Matthews 1987, 42, στήλη β αρ. 2-3. Βλ. επίσης Lipiński 2004, 175. 17. Κάντζια και Κουζέλη 1987. 18. Weber 1969-1970· Sherwin-White 1978, 242, 382-3 (με ανθολόγηση των σχετικών ρωμαϊκών πηγών). 19. Ιωάννης Λαυρέντιος ο Λυδός, Περὶ ἀρχῶν τῆς Ῥωμαίων πολιτείας ii, 13. 661-674_Layout 1 8/12/2020 8:58 μμ Page 665 Φοινικικές ενδείξεις στην Κω των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων 665 (;) στην Κω20 ενώ μας διασώζει το όνομα της κώ- Αιγαίο, πρωτίστως μέσω σφαιρικών ληκυθίων με χο- τισσας υφάντρας Παμφίλης. Η συγκεκριμένη δρα- ανοειδές χείλος και περιθέοντα πλαστικό δακτύλιο στηριότητα στην Κω τεκμηριώνεται εξάλλου και στον λαιμό, απ’ όπου εκφύτεται η κατακόρυφη λαβή. επιγραφικά: μια επιτύμβια στήλη των πρώιμων ρω- Τα εισηγμένα δείγματα του ρυθμού BoR είναι κατα- μαϊκών χρόνων διασώζει τη μνήμη του πορφυροπώ- σκευασμένα από λεπτό ερυθρωπό ή πορτοκαλό- λου Μάρκου Σπεδίου και της πορφυροπώλιδος χρωμο πηλό, με στιλπνό επίχρισμα ίδιου χρώματος Ελπίδος Σπεδίας,21 ενώ το όνομα του κονχυλιοβά- και γεωμετρικού ύφους διακόσμηση εκτελεσμένη φου Επικτήτου εμφανίζεται σε μια επιγραφή των αυ- επιμελώς με μελανή βαφή. Τη διακόσμηση αποτε- τοκρατορικών χρόνων με πιθανό τόπο εύρεσης την λούν ομάδες μικρών ομόκεντρων κύκλων στον ώμο, Κω.22 Παρά την απουσία σαφών ενδείξεων υπέρ συστάδες περιθεουσών ταινιών στην κοιλιά και πα- μιας φοινικικής συμμετοχής στην παραγωγή πορ- χύτερες ταινίες στο λαιμό και την απόληξη του χεί- φύρας στην Κω των ελληνιστικών και ρωμαϊκών λους. Παρά τα ευανάγνωστα τεχνικά χαρακτηρι- χρόνων, η μακρά φοινικική παράδοση στη συγκε- στικά του, ο ρυθμός BoR έχει απασχολήσει επανει- κριμένη δραστηριότητα και η επιγραφική τεκμη- λημμένα την αρχαιολογική έρευνα. Ιδιαίτερη έμ- ριώση Φοινίκων στο νησί τους ελληνιστικούς χρό- φαση έχει αποδοθεί στην προέλευσή του η οποία έχει νους καθιστά μια ανάλογη συμμετοχή πιθανή. κατά καιρούς συνδεθεί με τη Φοινίκη, την Κύπρο ή και με τις δύο αυτές περιοχές αδιακρίτως.24 Τα τε- Σε αναζήτηση φοινικικών ενδείξεων κατά λευταία χρόνια η κατανόηση της Μελανής επί Ερυ- την γεωμετρική περίοδο: η φοινικική δια- θρού κεραμικής έχει βελτιωθεί σημαντικά λόγω και κίνηση των κυπριακών ληκυθίων; της μονογραφίας της Ν. Schreiber25 η οποία κατέ- Σε αντίθεση με τους ελληνιστικούς και ρωμαϊ- δειξε την κυπριακή, πιθανότατα από την περιοχή της κούς χρόνους, οι πιθανές φοινικικές ενδείξεις στην Πάφου,26 προέλευσή της. Την κυπριακή προέλευση Κω των γεωμετρικών χρόνων είναι μάλλον δυσανά- του ρυθμού στην τεχνολογική ώριμη μορφή του επι- γνωστες και προκύπτουν κατόπιν ενδελεχούς εξέ- βεβαιώνουν και τα αντίστοιχα αιγαιακά ευρήματα. τασης των αρχαιολογικών δεδομένων. Στην Κω το κυπριακού τύπου ληκύθιο με πλα- Η πρωιμότερη κατηγορία ευρημάτων από την στικό δακτύλιο στον λαιμό και χοανοειδές χείλος Κω που συνδέθηκαν ή αποδόθηκαν στους Φοίνικες πρωτοεμφανίζεται στον τάφο 27 του νεκροταφείου είναι η Μελανή επί Ερυθρού κεραμική, γνωστή στη των Σεραγιών27 και χρονολογείται με ασφάλεια στα βιβλιογραφία ως Black-on-Red (BoR).23 Πρόκειται μέσα του 9ου αιώνα π.Χ. από την παρουσία ενός κυ- για ένα δημοφιλή και ευανάγνωστο κεραμικό ρυθμό κλαδικού/ευβοϊκού υπο-πρωτογεωμετρικού ΙΙ/ IIIA της ανατολικής Μεσογείου, γνωστό στο γεωμετρικό σκύφου με κρεμάμενα ημικύκλια.28 Η παρουσία 20. Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν V.19.551b. Ωστόσο έχει, αμφισβητηθεί κατά πόσο ο Αριστοτέλης όντως αναφέρεται στη σηροτροφία, καθώς θεωρείται ότι οι μεταξοσκώληκες δεν έφθασαν στον ελλαδικό χώρο παρά τον 6ο αιώνα μ.Χ. 21. Paton και Hicks 1891, 203 αρ. 309. 22. Maiuri 1925, 205-6 αρ. 571· Segre 2007, 123 EF 622. 23. Bourogiannis 2000. 24. Bourogiannis 2012. Ενδεικτική της αμηχανίας σχετικά με την προέλευση των προϊόντων BoR είναι η χρήση του όρου «κυπροφοινικική κεραμική». 25. Schreiber 2003. 26. Georgiadou 2014, 383-4. 27. Morricone 1978, 205 εικ. 400. 28. Morricone 1978, 203 εικ. 394. 661-674_Layout 1 8/12/2020 8:58 μμ Page 666 666 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ στον ίδιο τάφο ενός αμφορίσκου,29 σχήμα που χα- του οποίου οι Φοίνικες ίδρυσαν στην Κρήτη, τη ρακτηρίζει πρωτίστως την Πρώιμη Γεωμετρική Ρόδο και την Κω μονάδες εμφιάλωσης του προϊόν- εποχή στα Δωδεκάνησα και φθίνει αργότερα,30 επι- τος τους σε αγγεία ανατολικής/κυπριακής τυπολο- βεβαιώνει την χρονολόγηση του τάφου στην αρχή γίας, κατασκευασμένα όμως, κατά κανόνα, στο της Μέσης Γεωμετρικής περιόδου. Το κυπριακού Αιγαίο.35 τύπου ληκύθιο είναι κατασκευασμένο από ντόπιο Στην περίπτωση της Κω ειδικότερα, ο Cold- πηλό, τόσο το σχήμα όμως όσο και οι λεπτές οριζόν- stream υποστήριξε ότι η άμεση ενσωμάτωση και η τιες ταινίες κάτω από τον ώμο επιβεβαιώνουν τα κυ- συστηματική αναπαραγωγή του νέου σχήματος, πριακά του πρότυπα. Ο τάφος περιείχε μεταξύ διακοσμημένου όμως με βάση το τοπικό γεωμετρικό άλλων και ένα μικροσκοπικό φαγεντιανό περίαπτο ιδίωμα, σήμαινε ότι σε αντίθεση με την Κρήτη ή τη μουσικού που παίζει αυλό.31 Ένα δεύτερο περίαπτο Ρόδο, οι Φοίνικες δεν είχαν ιδρύσει στην Κω μονά- εντοπίστηκε σε τάφο του τέλους της ΜΓ περιόδου δες παραγωγής και εμφιάλωσης αρωματικών ελαίων, στο Αμανιού.32 Απεικονίζει την Ίσιδα με τον Όρο αλλά η «εξελληνισμένη» μορφή των κυπριακού και στο πίσω μέρος φέρει ψευδο-ιερογλυφική επι- τύπου ληκυθίων αντανακλούσε τις ανταγωνιστικές γραφή. Οι πρώτες κυπριακές εισαγωγές BoR δια- προς τους Φοίνικες προσπάθειες των ντόπιων κερα- πιστώνονται λίγο αργότερα, σε ένα όψιμο στάδιο μέων.36 Την άποψη αυτή αναθεώρησε αργότερα, της ΜΓ περιόδου. Ο τάφος V του νεκροταφείου Πί- όταν υποστήριξε ότι οι Φοίνικες είχαν ιδρύσει μο- τσολι στην Κω απέδωσε μεταξύ άλλων τρία BoR νάδες παραγωγής αρωμάτων στην Κω, εμφιάλωναν ληκύθια33 που χρονολογούνται στο πρώτο μισό του όμως το προϊόν τους σε αγγεία ανατολικής τυπολο- 8ου αιώνα π.Χ. από την παρουσία ενός μικρού κιο- γίας κατασκευασμένα από ντόπιους κεραμείς και νωτού κρατήρα που ακολουθεί αττικά ΜΓ ΙΙ πρό- σύμφωνα με την τοπική αισθητική και διακόσμη- τυπα.34 ση.37 Κύριος εισηγητής ενός ερμηνευτικού πλαισίου Γίνεται αντιληπτό ότι δεν υφίσταται τρόπος επι- για την παρουσία του ρυθμού BoR και των απομι- βεβαίωσής του προαναφερθέντος ερμηνευτικού μήσεών του στο Αιγαίο υπήρξε ο Nicolas Cold- πλαισίου του Coldstream, ενώ η κατοχυρωμένη stream ο οποίος θεώρησε τη συγκεκριμένη κεραμική πλέον στη βιβλιογραφία κυπριακή προέλευση του φοινικική και όχι κυπριακή, και τη συνέδεσε με την ρυθμού BoR αποδυναμώνει περαιτέρω την σύνδεσή εμπορική δράση των Φοινίκων της Κύπρου και ει- του με την εμπορική δραστηριότητα των Φοινί- δικότερα του Κιτίου. Ο Coldstream θεώρησε τα κων.38 Εύλογη, αντιθέτως είναι η σύνδεση των κυ- κυπριακά και κυπριακού τύπου ληκύθια ενδεικτικά πριακών και κυπριακού τύπου ληκυθίων από ΜΓ ενός φοινικικού εμπορίου αρωμάτων, στα πλαίσια και ΥΓ ταφικά σύνολα της Κω με την παραγωγή 29. Morricone 1978, 190 εικ. 379. 30. Coldstream 2008, 266, 269. 31. Morricone 1978, 197 εικ. 378. 32. Morricone 1978, 373 εικ. 812-3. 33. Morricone 1978, 306 εικ. 653-5. 34. Morricone 1978, 307 εικ. 656-7· Coldstream 2008, 269. 35. Coldstream 2006. 36. Coldstream 1969, 2. 37. Coldstream 1998, 255-6. 38. Bourogiannis 2012, 188-95. 661-674_Layout 1 8/12/2020 8:58 μμ Page 667 Φοινικικές ενδείξεις στην Κω των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων 667 Εικ.1-2 Τριφυλλόστομη οινοχόη, Κως, αρ. 945 (φωτ. Γ. Μπουρογιάννης). αρωμάτων. Η τελευταία τεκμηριώνεται στο νησί και καλύπτει καστανέρυθρο επίχρισμα. Το σχήμα και ο σε μεταγενέστερες περιόδους.39 Στο έργο του Περὶ χειρισμός της επιφάνειας της συγκεκριμένης οινο- ὕλης ἰατρικῆς (Ι.58) ο Διοσκουρίδης αναφέρει ότι το χόης δε συνδέονται με την κεραμική παράδοση του εὐωδέστερον ἀμαράκινον (άρωμα με βάση την μαν- Αιγαίου, αντιθέτως προσομοιάζουν σε ερυθροβαφείς τζουράνα) ήταν εκείνο της Κω, ενώ ο Αθήναιος φοινικικές οινοχόες με βαρύ σώμα και βραχύ κωνικό (XV.688e), βασισμένος σε ένα χωρίο από το έργο λαιμό. Μορφολογικά παράλληλα εντοπίζονται τόσο του Απολλώνιου Περὶ μύρων αναφέρει ότι τα καλύ- στην Κύπρο40 όσο και σε θέσεις της μητροπολιτικής τερα αρώματα από ἀμαράκινον και μήλινον ήταν Φοινίκης όπως η Τύρος (Εικ. 3),41 όπου η τρέχουσα εκείνα της Κω. Η χρονολόγηση αυτών των πηγών έρευνα στα νεκροταφεία της πόλης τις αποδίδει στον ωστόσο (1ος-2ος αι. μ.Χ.) δεν επιτρέπει τη χρήση ορίζοντα Τύρος-al Bass IV με χρονολόγηση στο τους για την τεκμηρίωση αντίστοιχης παραγωγής β΄και γ΄τέταρτο του 8ου αιώνα π.Χ., σύγχρονη δη- αρωματικών ελαίων στην Κω των γεωμετρικών χρό- λαδή του κωακού δείγματος. νων και, ακόμη λιγότερο, για την σύνδεση μιας τέ- Η παρουσία οινοχοών φοινικικής τυπολογίας τοιας ενδεχόμενης παραγωγής της με τους Φοίνικες. στην Κω εξακολούθησε και κατά το β΄ μισό του 8ου αιώνα, με τη μετάβαση στην ΥΓ περίοδο. Ενδιαφέ- Φοινικικού τύπου αγγεία στην Κω των ρον παράδειγμα αποτελεί η ερυθροβαφής οινοχόη γεωμετρικών χρόνων από τον τάφο 64 των Σεραγιών (Εικ. 4)42 ο οποίος Μεταξύ των αγγείων του ΜΓ τάφου V όπου εν- περιείχε σημαντικό αριθμό ληκυθίων ρυθμού BoR, τοπίστηκαν οι πρώτες εισαγωγές BoR ληκυθίων, τόσο εισηγμένων όσο και παρασκευασμένων στην βρέθηκε μια ιδιότυπη οινοχόη. Το αγγείο διαθέτει Κω κατ’ απομίμηση των αντίστοιχων κυπριακών ευρύ σφαιρικό σώμα, χαμηλό κωνικό λαιμό και ψηλό προτύπων. Η στιλπνή ερυθρή επιφάνεια της οινο- τρίλοβο χείλος (Εικ. 1-2), ενώ την επιφάνειά του χόης του τάφου 64 παραπέμπει χωρίς αμφιβολία σε 39. Sherwin-White 1978, 242-3. 40. Bikai 1987, πίν. XIV αρ. 379, XVI αρ. 383 (ορίζοντας Σαλαμίνας, 850-750 π.Χ.), XV, XXVIII αρ. 393 (ορίζοντας Κιτίου, 750-700 π.Χ.). Για τη φοινικική χρονολογική αλληλουχία βλ. Núñez Calvo 2008· Kourou 2008. 41. Núñez Calvo 2014, 61 εικ. 3e. Για τη χρονολόγηση του ορίζοντα al Bass IV βλ. Núñez Calvo 2014, 60 εικ. 1. 42. Morricone 1978, 272 εικ. 567. 661-674_Layout 1 8/12/2020 8:58 μμ Page 668 668 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ Εικ. 4 Τριφυλλόστομη οινοχόη, Κως, αρ. 1011 (φωτ. Γ. Μπουρογιάννης). Ιδιαίτερη θέση στα πλαίσια του φαινομένου απο- μίμησης τύπων της φοινικικής κεραμικής κατέχει η ΥΓ καύση Δ στην Καρδάμαινα. Εκεί βρέθηκε, με- ταξύ άλλων, μια ολόβαφη σφαιρική οινοχόη με δα- Εικ. 3 Φοινικική ερυθροβαφής οινοχόη με τριφυλλό- κτυλιοειδή βάση, στενό λαιμό με τοιχώματα που στομο χείλος (Núñez Calvo 2014, 61) εικ. 3e. Φωτ. F. συγκλίνουν ελαφρά προς τα επάνω, και τονισμένο Núñez Calvo. (Η εικόνα παρατίθεται κατόπιν άδειας του τρίλοβο χείλος.44 Το επίχρισμα του αγγείου είναι συγγραφέα.) ερυθρωπό, εξίτηλο. Τόσο το σχήμα όσο και ο χειρι- αγγεία της φοινικικής ερυθροβαφούς κεραμικής, ενώ σμός της επιφάνειας της οινοχόης εμφανίζουν ευα- συγκεκριμένα μορφολογικά γνωρίσματα όπως η νάγνωστες ομοιότητες με φοινικικές ερυθροβαφείς στενή δακτυλιοειδής βάση και, πρωτίστως, ο λαιμός οινοχόες του όψιμου 8ου και πρώιμου 7ου αιώνα με τοιχώματα ελαφρώς αποκλίνοντα προς τα επάνω π.Χ., γνωστές και από την Κύπρο,45 από τις οποίες και το τονισμένο χείλος, θυμίζουν φοινικικές ερυθρο- φαίνεται πως έχει επηρεαστεί και το κωακό αγγείο. βαφείς οινοχόες με χρονολόγηση στον 9ο και 8ο Η καύση Δ περιείχε ακόμα μία ιδιότυπη οινοχόη αιώνα π.Χ.43 αμφικωνικού σχήματος.46 Αν και η επιφάνεια του 43. Bikai 1987, 30 αρ. 360, 364 πίν. XIV-XV και XXVII (ορίζοντας Σαλαμίνας με χρονολόγηση από τα μέσα του 9ου μέχρι τα μέσα του 8ου αι. π.Χ. περίπου). 44. Σκέρλου 2001, 272 αρ. 3 εικ. 30 (αναφέρεται ως λήκυθος στη δημοσίευση). 45. Bikai 1987, 32 αρ. 381-2 πίν. XVI, XXVII. 46. Σκέρλου 2001, 272 αρ. 2 εικ. 29. 661-674_Layout 1 8/12/2020 8:58 μμ Page 669 Φοινικικές ενδείξεις στην Κω των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων 669 συγκεκριμένου αγγείου έχει αλλοιωθεί από την καύ- ση, δεν είναι ολόβαφη όπως στο προηγούμενο πα- ράδειγμα αλλά διασώζει ίχνη διακόσμησης αποτε- λούμενης από ομόκεντρους κύκλους και οριζόντιες ταινίες, παραπέμποντας σε αντίστοιχα κυπριακά πρότυπα του ρυθμού BoR. Μολονότι ο χαρακτήρας της διακόσμησης εδώ είναι πρωτίστως κυπριακός, το σχήμα του σώματος προσιδιάζει κυρίως σε φοι- νικικού τύπου οινοχόες47 χωρίς όμως να τις αντιγρά- φει πιστά. Σπανιότερα, το συγκεκριμένη σχήμα φοινικικού τύπου διακοσμείται με βάση το τοπικό γεωμετρικό ιδίωμα της Κω, όπως στην περίπτωση μιας ΥΓ οινοχοΐσκης από τον τάφο 43 στα Σερά- για.48 Το βραχύβιο κεραμικό φαινόμενο κατά το οποίο στοιχεία φοινικικής και κυπριακής προέλευ- σης αναμειγνύονται ελεύθερα από τους Δωδεκανή- σιους κεραμείς, οδηγώντας σε μια πρωτότυπη κε- ραμική δημιουργία, παρακολουθείται ευκρινέστερα σε ΥΓ και υπογεωμετρικά σύνολα της γειτονικής Ρόδου, ενώ δείγματά του εξάγονται σε άλλες περιο- χές του Αιγαίου, όπως η Κρήτη και η Θήρα.49 Εικ. 5 Πυξίδα, Κως, αρ. 1741 (φωτ. Γ. Μπουρογιάν- Ξεχωριστό ενδιαφέρον ανάμεσα στα κτερίσματα νης). της καύσης Δ παρουσιάζει η πήλινη κυλινδρική πυ- ρακτηριστικών στην ΥΓ κεραμική των Δωδεκανή- ξίδα με ερυθρό επίχρισμα στην επιφάνεια (Εικ. 5).50 σων και της Κω ιδιαίτερα μας διαφεύγουν. Το αγγείο εντάσσεται σε μια ομάδα κυλινδρικών πυ- Η ανάθεση ελεφάντινων αντικειμένων, τουλά- ξίδων γνωστών κυρίως από όψιμα ΥΓ σύνολα της χιστον στα ιερά της γειτονικής Ρόδου,52 επιβεβαι- Ρόδου, τα οποία απομιμούνται ελεφαντοστέινα πρό- ώνει πάντως ότι οι Δωδεκανήσιοι κεραμείς είχαν τυπα.51 Το σχήμα των αγγείων, το ερυθρό χρώμα εύκολη πρόσβαση σε μορφολογικά, τεχνικά και δια- της επιφάνειας, η παρουσία οδοντωτών τριγώνων κοσμητικά στοιχεία προϊόντων από ελεφαντόδοντο, περιμετρικά που παραπέμπει σε εργασία σε άλλο, μη τα οποία μπορούσαν ακολούθως να αποδώσουν με κεραμικό υλικό, και διακοσμητικές λεπτομέρειες τον ευτελέστερο πηλό. Εξάλλου, σε περιοχές του Αι- όπως ο πλοχμός και οι ομόκεντροι κύκλοι έχουν ερ- γαίου όπου κατά την ίδια χρονική περίοδο τα αντι- μηνευθεί ως αναφορές σε φοινικικά ή συριακά ελε- κείμενα από ελεφαντόδοντο είναι περισσότερα, φάντινα τέχνεργα του 9ου και 8ου αιώνα π.Χ. Οι όπως η Κρήτη, έχει θεωρηθεί πιθανό κάποια από λεπτομέρειες ενσωμάτωσης των συγκεκριμένων χα- αυτά να είχαν κατασκευαστεί ή συναρμολογηθεί 47. Bikai 1987, πίν. XXVII αρ. 382. 48. Morricone 1978, 234 εικ. 472. 49. Bourogiannis 2017. 50. Σκέρλου 2001, 272 αρ. 1 εικ. 28. 51. Johansen 1957, 148-64· Coldstream 2008, 275-6· Bourogiannis 2013, 165-8. 52. Bourogiannis 2013, 168 σημ. 195. 661-674_Layout 1 8/12/2020 8:58 μμ Page 670 670 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ επιτόπου από Φοίνικες ή Σύρους τεχνίτες.53 Η συγ- κεκριμένη υπόθεση εργασίας δεν αποκλείεται να ίσχυε και στην περίπτωση της ΥΓ Κω, η ανεπάρ- κεια των δεδομένων όμως δεν επιτρέπει επί του πα- ρόντος την επιβεβαίωσή της. Η κεραμική περιήγηση σε αγγεία της Κω με που μαρτυρούν, έστω και εμμέσως, φοινικικές επιδρά- σεις, ολοκληρώνεται με ένα φοινικικού τύπου αρυ- βαλλοειδές ληκύθιο που βρέθηκε κοντά στη ΜΓ ταφή Β των Σεραγιών, χωρίς όμως να προέρχεται από αυτήν καθώς ανήκει σαφώς σε μεταγενέστερο χρονολογικό ορίζοντα (Εικ. 6).54 Το αγγείο αποτελεί δείγμα ληκυθίων φοινικικού τύπου με απιόσχημο σώμα και ευρύ μανιταρόσχημο χείλος, που ήταν πολύ δημοφιλή στη Ρόδο στα τέλη του 8ου και κατά τον πρώιμο 7ο αιώνα π.Χ., περίοδο κατά την οποία οι φοινικικές ενδείξεις πληθαίνουν.55 Σε αντίθεση με τα ροδιακά δείγματα που έχουν ερυθρόχριστη ή έν- τριπτη επιφάνεια, ακριβώς όπως τα αντίστοιχα φοι- νικικά τους πρότυπα, το κωακό ληκύθιο φέρει αμε- λώς εκτελεσμένη γραπτή διακόσμηση περιθεουσών ταινιών, θέμα δημοφιλές μεταξύ ΥΓ αγγείων της πε- ριοχής.56 Εκτός από τις σαφείς φοινικικές αναφορές Εικ. 6 Ληκύθιο φοινικικού τύπου, Κως αρ. 892 (φωτ. σε επίπεδο σχήματος, το συγκεκριμένο ληκύθιο από Γ. Μπουρογιάννης). την Κω συνιστά μεμονωμένη προς το παρόν έκ- πτων από φαγεντιανή στις ταφές του νησιού φαίνε- φραση του όψιμου ΥΓ/Υπογεωμετρικού ορίζοντα ται να αποτελεί εκδήλωση αυτού του φαινομένου. του νησιού. Ενδεικτικά, ο τάφος Φαντίλ ΙΙΙ, από τα πιο όψιμα ΥΓ σύνολα του νησιού, περιείχε ένα ειδώλιο που Ανατολικές δοξασίες στην Κω των γεω- φαίνεται να απεικονίζει τον κύριο του κάτω κόσμου μετρικών χρόνων; και ψυχομπομπό Άνουβι,57 μολονότι το πλάσιμο Έστω και ευάριθμα, τα αρχαιολογικά δεδομένα του προσώπου που θυμίζε αιλουροειδές καθιστά εξί- υποδεικνύουν ότι η γεωμετρική Κως πρέπει να είχε σου πιθανή την ταύτιση με τη Σεκμέτ, θεότητα του εξοικειωθεί με πολιτισμικές πτυχές της ανατολικής πολέμου αλλά και της ίασης. Στα ίδια πλαίσια εξοι- Μεσογείου, και σε αυτό είναι πιθανό να συνέβαλαν κείωσης με ανατολικές θρησκευτικές δοξασίες φαί- και οι Φοίνικες. Η παρουσία ειδωλίων και περιά- νεται πως εντάσσεται ένα φαγεντιανό ειδώλιο της 53. Hoffman 1997, 156-60· Pappalardo 2012, 200-8. 54. Morricone 1978, 393 εικ. 878. Ο ίδιος (1978, 392) εκφράζει την αμφοβολία του κατά πόσο το ληκύθιο προέρχεται από τον τάφο Β. Είναι βέβαιο πως ανήκει σε διαφορετικό χρονολογικό ορίζοντα. 55. Bourogiannis 2013, 160-5 εικ. 9-10. 56. Ενδεικτικά, Jacopi 1929, εικ. 24, 86, 99. 57. Morricone 1978, 339 εικ. 733 661-674_Layout 1 8/12/2020 8:58 μμ Page 671 Φοινικικές ενδείξεις στην Κω των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων 671 θεότητας Μπες, προστάτη του τοκετού και των παι- Πιο ευανάγνωστα είναι τα γράμματα στην άνω διών, από μια εξαιρετική αλλά δυστυχώς, αδημοσί- επιφάνεια της λαβής: ευτη ΥΓ παιδική ταφή από την περιοχή των Σερα- Yod Waw γιών.58 Η τοποθέτηση αυτών των ευρημάτων σε τά- Η παλαιογραφική προσέγγιση των γραμμάτων φους, και ιδιαίτερα σε παιδικές ταφές, υποδηλώνει δείχνει να επιβεβαιώνει χρονολόγηση στον 6ο αιώνα ένα βαθμό γνώσης και υιοθέτησης του ιδιαίτερου π.Χ., όπως προκύπτει και από τα υπόλοιπα κερα- συμβολικού φορτίου των αντικειμένων αυτών.59 μικά ευρήματα. Ο σκοπός και το νόημα της επιγρα- Κατά πόσο η γνωριμία των Κώων με συμβολισμούς φής ωστόσο παραμένουν αδιευκρίνιστα. Θα μπο- και δοξασίες ανατολικής προέλευσης οφείλεται ρούσαν να αποτελούν προσπάθεια εκμάθησης ή στους Φοίνικες είναι δύσκολο να επιβεβαιωθεί. εξοικείωσης με το φοινικικό αλφάβητο; Ή μήπως Ωστόσο, η παρουσία ανάλογων ευρημάτων σε πολ- πρόκειται απλώς για μίμηση φοινικικών γραμμάτων; λές αιγαιακές θέσεις, σε περίοδο πυκνών φοινικικών Η τοποθέτηση των γραμμάτων είναι απρόσφορη επισκέψεων στο Αιγαίο, καθιστά πιθανή τη φοινι- ενώ η επιγραφή στερείται νοήματος. Εκείνο που έχει κική συμμετοχή στη διάδοσή τους. ενδιαφέρον είναι πως ο αρχαϊκός ορίζοντας των αι- Μια ιδιαίτερη σημιτική επιγραφή των νιγματικών γραμμάτων από την Κω ανήκει σε πε- αρχαϊκών χρόνων από την Κω. ρίοδο κατά την οποία φοινικικές επιγραφές είναι γνωστές από την γειτονική Ρόδο.61 H φοινικική περιήγηση στην Κω ολοκληρώνεται με μια επιγραφή που ανακαλύφθηκε το 1993, κατά Ανακεφαλαίωση τη διάρκεια ανασκαφών της ΚΒ΄ ΕΠΚΑ στα Σε- Η προηγηθείσα ανάλυση στόχο είχε τον εντοπι- ράγια.60 Σε μια δοκιμαστική τομή σε οικοδόμημα σμό φοινικικών στοιχείων στα αρχαιολογικά δεδο- του 4ου αιώνα π.Χ. εντοπίστηκε παλαιότερο στρώ- μένα της Κω των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρό- μα που περιείχε κεραμική του α΄ μισού του 6ου αιώ- νων. Σε αντίθεση με την ποικίλη τεκμηρίωση της να π.Χ. Ανάμεσα στην κεραμική που περισυνελέγη, φοινικικής παρουσίας στο νησί κατά τους ελληνιστι- κυρίως θραύσματα κυλίκων, βρέθηκε μια μικρή ερυ- κούς ιδιαίτερα χρόνους, οι φοινικικές ενδείξεις κατά θροβαφής λαβή που έφερε επιγραφή σε μη ελληνινκό τη γεωμετρική περίοδο εμφανίζονται συνήθως με τη αλφάβητο στην άνω και στην εσωτερική της επιφά- μορφή κεραμικών επιδράσεων, είναι σποραδικές, νεια. Η επιγραφή φαίνεται πως είχε γραφεί πριν από κατά κανόνα έμμεσες και ως εκ τούτου δύσκολες την όπτηση του αγγείου ενώ το αλφάβητο μπορεί με στην ερμηνεία τους. Μολονότι η περιορισμένη έστω αρκετή βεβαιότητα να θεωρηθεί σημητικό. επίδραση που είχαν συγκεκριμένοι φοινικικοί τύποι, Στην εσωτερική επιφάνεια της λαβής η επιγραφή κυρίως οινοχόες ερυθροβαφούς ρυθμού, στην ΜΓ μεταγράφεται ως εξής: και ΥΓ κεραμική της Κω είναι αδιαμφισβήτητη, ο Waw Waw Waw? G. τρόπος μετάδοσης των επιδράσεων αυτών στο κα- Η επανάληψη τριών W που διαχωρίζονται με τεξοχήν συντηρητικό κεραμικό περιβάλλον της Κω κάθετα γραμμίδια, τακτική γνωστή σε σημιτικές μάς διαφεύγει. Η ολοσχερής απουσία φοινικικών κε- επιγραφές, είναι αινιγματική. ραμικών εισαγωγών στην Κω, με βάση τα έως τώρα 58. Παπαχριστοδούλου 1980, 552-3 πίν. 348α. 59. Φαγεντιανά ειδώλια και περίαπτα, που συχνά εικονίζουν ανατολικές θεότητες, είναι βεβαίως πολύ συνήθη ευρήματα σε ιερά αλλά και τάφους των ΥΓ χρόνων. 60. Bourogiannis και Ioannou 2012. 61. Bourogiannis 2015, 163-5. 661-674_Layout 1 8/12/2020 8:58 μμ Page 672 672 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ δημοσιευμένα δεδομένα, καθιστά πιθανό οι επιδρά- αποδεχθεί το ιδιαίτερο συμβολικό φορτίο των συγ- σεις φοινικικής προέλευσης να έφθασαν στο νησί κεκριμένων αντικειμένων. Κατά πόσο οι Κώοι γνώ- μέσω ενδιάμεσου, αιγαιακού σταθμού όπου ανάλο- ρισαν τις αιγυπτιακές θεότητες Άννουβι και Μπες γες φοινικικές ενδείξεις είναι πολυπληθέστερες και μέσω των Φοινίκων είναι δύσκολο να εξακριβωθεί, ευκρινέστερες, όπως η Ρόδος. όχι μόνο διότι τα κωακά δεδομένα δεν επιτρέπουν Εκτός από τις αμιγώς κεραμικές επιδράσεις, η την εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων αλλά και παρουσία σε ΥΓ ταφή από την Καρδάμαινα μιας διότι αντίστοιχα ευρήματα είναι συνήθη στο Αιγαίο κυλινδρικής πυξίδας που αναπαράγει ελαφαντο- των ΥΓ χρόνων, θέτοντας την πιθανότητα και μιας στέινα πρότυπα, θέτει την πιθανότητα μιας ευρύτε- ενδοαιγαιακής διάδοσης. ρης διαδικασίας μορφολογικών και τεχνολογικών Μετά από μια σχεδόν ολοκληρωτική απουσία επιρροών φοινικικής πιθανώς προέλευσης, η οποία (δημοσιευμένων) αρχαιολογικών ενδείξεων κατά να περιελάμβανε προϊόντα κατασκευασμένα από τον 7ο αιώνα, ο 6ος αιώνας π.Χ. διακρίνεται για την διαφορετικά υλικά (πηλός-ελεφαντόδοντο). Και σε αινιγματική γραφή σημιτικών γραμμάτων σε μια αυτήν την περίπτωση παραμένει το ερώτημα κατά λαβή από την Κω. Το εύρημα είναι δυσερμήνευτο, πόσο οι επιδράσεις αυτές είχαν φοινικική αφετηρία ανήκει όμως σε μια περίοδο κατά την οποία έχουν ή εισήλθαν στην Κω δευτερευόντως, μέσω ενός εν- βρεθεί φοινικικές επιγραφές, ελαφρώς προγενέστε- δοαιγαιακού δικτύου διάδοσης. Στα πλαίσια αυτής ρες, στη γειτονική Ρόδο. Δεδομένης της φοινικικής της προβληματικής, η έστω και περιστασιακή πα- παρουσίας στη Ρόδο κατά τον 8ο και 7ο αιώνα, δεν ρουσία Φοινίκων στην Κω κατά τον 9ο και 8ο αποκλείεται μια αντίστοιχη, μικρότερη όμως παρου- αιώνα π.Χ. είναι ασφαλώς πιθανή, η αρχαιολογική σία να υπήρχε το ίδιο διάστημα και στην Κω, η αρ- της τεκμηρίωση όμως είναι δυσχερής εάν όχι επί του χαιολογική της ορατότητα όμως είναι περιορισμένη. παρόντος αδύνατη. Επιπλέον, η θεωρία ύπαρξης Μελλοντικές δημοσιεύσεις από τα νέα ευρήματα στο φοινικικών μονάδων παραγωγής αρωμάτων στο νησί είναι σχεδόν βέβαιο πως θα διαφωτίσουν πε- νησί κατά την προαναφερθείσα περίοδο δεν μπορεί ρισσότερο την εικόνα που έχουμε σήμερα. να επιβεβαιωθεί και τείνει να ξεπεραστεί από την σύγχρονη έρευνα, έστω και αν αποτελεί ενδιαφέ- Γιώργος Μπουρογιάννης ρουσα υπόθεση εργασίας. Μεταδιδακτορικός ερευνητής Α.Γ. Λεβέντη Σε επίπεδο ευρύτερων πολιτισμικών αλληλεπι- Μουσείο Μεσογειακών Αρχαιοτήτων δράσεων, η τοποθέτηση προστατευτικών και απο- (Medelhavsmuseet), Στοκχόλμη τροπαϊκών ειδωλίων που αναπαριστούν θεότητες

ανατολικής προέλευσης σε ΥΓ παιδικές ταφές της

Κω υποδηλώνει ότι οι κάτοικοι του νησιού είχαν ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Baslez, M.-F. και F. Briquel Chatonnet. 1991. “De l’oral à l’écrit: le bilinguisme des phéniciens en Grèce”. Στο Phoinikeia Grammata. Lire et écire en Méditerranée. Studia Phoenicia, επιμ. C. Bau- rain, C. Bonnet και V. Krings, 371-86. Liège & Namur. Bikai, P.M. 1987. The Phoenician Pottery of Cyprus, Nicosia. Bourogiannis, G. 2000. “The Black-on-Red pottery found on Cos: from pots to trade or immigrants”. AION 7: 9-23. ___. 2012. “Pondering the Cypro-Phoenician conundrum: the Aegean view of a bewildering term”. 661-674_Layout 1 8/12/2020 8:58 μμ Page 673 Φοινικικές ενδείξεις στην Κω των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων 673 Στο Cyprus and the Aegean in the Early Iron Age: The Legacy of Nicolas Coldstream, επιμ. M. Ia- covou, 183-205. Nicosia. ___. 2013. “Who hides behind the pots? A reassessment of the Phoenician presence in Early Iron Age Cos and Rhodes”. ANES 50:139-89. ___. 2015. “Instances of Semitic writing from Geometric and Archaic Greek contexts: an unintelli- gible way to literacy?” Στο Transformations and Crisis in the Mediterranean. “Identity” and In- terculturality in the Levant and Phoenician West during the 12th-8th Centuries BCE, επιμ. G. Garbati και T. Pedrazzi, 159-170. Rome. ___.2017. “Cypriot evidence in 7th century Rhodes: Discontinuity or change?” Στο Interpreting the Seventh Century; Tradition and Innovation, επιμ. X. Charalambidou και C. Morgan, 60-70. Ox- ford. Bourogiannis, G. και C. Ioannou 2012. “Phoinikeia grammata at Cos: a new case of Phoenician script from archaic Greece”. ANES 49: 1-23. Coldstream, J.N. 1969. “The Phoenicians of Ialysos”. BICS 16: 1-8. ___. 1998. “Crete and the Dodecanese: Alternative Eastern Approaches to the Greek World during the Geometric Period”. Στο Karageorghis και Stambolidis 1998, 255-63. ___. 2003. Geometric Greece 900-700 BC. 2η έκδ. London & New York. ___. 2006. “Other people’s pots. Ceramic borrowing between the early Greeks and Levantines, in various Mediterranean contexts”. Στο Across Frontiers. Etruscans, Greeks, Phoenicians and Cypri- ots, επιμ. E. Herring, I. Lemos, F. Lo Schiavo, L. Vagnetti, R. Whitehouse και J. Wilkins, 49-55. London. ___. 2008. Greek Geometric Pottery. A Survey of ten Local Styles and their Chronology. 2η έκδ. Bristol. Coulié, Α. και M. Filimonos-Tsopotou. Επιμ. 2014. Rhodes une île grecque aux portes de l’Orient XV- V siècle avant J.-C., Paris. Fraser, P.M. 1970. “Greek-Phoenician bilingual inscriptions from Rhodes”. BSA 65: 31-6. Fraser, P.M. και E. Matthews. 1987. A Lexicon of Greek Personal Names, Oxford. Georgiadou, A. 2014. “Productions et styles régionaux dans l’artisanat céramique de Chypre à l’époque géometrique (XIe-VIIIe s. av. J.-C.)”. BCH 138(1): 361-85. Hoffman, G.L. 1997. Imports and Immigrants. Near Eastern Contacts with Iron Age Crete. Ann Arbor. Jacopi, G. 1929. “Scavi nella necropolis di Jalisso 1924-1928”. Clara Rhodos 3: 7-284. Johansen, K.F. 1957. “Exochi: ein frührhodisches Gräberfeld”. Acta Archaeologica 28: 1-193. Κάντζια, Χ. 1980. “…ΤΙΜΟΣ ΑΒΔΑΛΩΝΥΜΟΥ [ΣΙΔ]ΩΝΟΣ ΒΑΣΙΛΕΩΣ. Μία δίγλωσση ελλη- νική-φοινικική επιγραφή από την Κω”. AΔ 35(Μελέται): 1-16. Κάντζια, Χ. και Κ. Κουζέλη. 1987. “Εργαστήριο παρασκευής χρωμάτων στην αρχαία αγορά της Κω. Το αιγυπτιακό μπλε”. ΑΑΑ 20: 211-55. Karageorghis, V. και N.C. Stampolidis. Επιμ. 1998. Eastern Mediterranean Cyprus - Dodecanese - Crete 16th-6th cent. B.C., Athens. Kourou, N. 2008. “The evidence from the Aegean”. Στο Beyond the Homeland: Markers in Phoenician Chronology, επιμ. C. Sagona, 305-64. Leuven. Lipiński, E. 2004. Itineraria Phoenicia, Leuven, Paris, Dudley. Levi della Vida, M. 1938. “Una bilingue greco-nabatea a Coo”. Clara Rhodos 9: 139-148. ___. 1939. “Une bilingue gréco-palmyrénienne à Cos”. Στο Mélanges syriens offerts à monsieur René 661-674_Layout 1 8/12/2020 8:58 μμ Page 674 674 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ Dussaud, Τόμ. 2: 883-886. Paris. Maiuri, A. 1925. Nuova silloge epigrafica di Rodi e Cos, Firenze. Morricone, L. 1978. “Sepolture della prima Età del Ferro a Coo”. Αnnuario N.S. 40: 9-427. Núñez Calvo, F.J. 2008. “Phoenicia”. Στο Beyond the Homeland: Markers in Phoenician Chronology, επιμ. C. Sagona, 19-95. Leuven, Paris, Dudley. ___. 2014. “Tyrian potters and their products: standardization and variation in the pottery of the al-Bass cemetery”. Στο Undestanding Standardization and Variation in Mediterranean Ceramics Mid 2nd to Late 1st Millennium BC, επιμ. A. Kotsonas, 59-84. Leuven, Paris, Walpole. Pappalardo, E. 2012. Importazioni orientali a Creta. I livelli dei contatti, Firenze. Paton, W.R. και E.L. Hicks. 1891. The Inscriptions of Cos, Oxford. Segre, M. 2007. Inscrizioni di Cos, Roma. Sherwin-White, S.M. 1978. Ancient Cos. An historical study from the Dorian settlement to the Imprerial period, Göttingen. Schreiber, N. 2003. The Cypro-Phoenician Pottery of the Iron Age, Leiden. Σκέρλου, Ε. 2001. “Καύσεις νεκρών από την Καρδάμαινα της Κω”. Στο Καύσεις στην Εποχή του Χαλκού και την Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου, επιμ. Ν.Χ. Σταμπολίδης, 259-84. Αθήνα. Stampolidis, N.C. και V. Karageorghis. Επιμ. 2003. Sea Routes… Interconnections in the Mediterranean 16th-6th c. B.C., Athens. Stampolidis, N.C., Y. Tassoulas και M. Filimonos-Tsopotou. Επιμ. 2011. Islands off the Beaten Track… An Archaeological Journey to the Greek Islands of Kastellorizo, SYmi, Halki, Tilos and Nisyros. Athens. Sznycer, M. 1980. “La partie phénicienne de l’inscription bilingue greco-phénicienne de Cos”. AΔ 35(Μελέται): 17-30. Weber, H. 1969-1970. “Coae vestes”. IstMitt 19-20: 249-53. Ζερβάκη, Φ. 2011. “Νεκροταφείο της ΥΕ ΙΙΙΓ-Υπομυκηναϊκής περιόδου στην Αγία Αγάθη της Ρόδου”. Στο The “Dark Ages” Revisited, επιμ. A. Mazarakis Ainian, 2: 769-84. Volos.