Geography(Regional Planning) Spring 2024. Vol 14, Issue 54 ISSN (Print): 2228-6462 - ISSN (Online): 2783-2112 Journal Homepage: https://www.jgeoqeshm.ir/ Research Paper Contexts And Consequences Of Littering: A Study On Children's Littering In The Geographical Environment Of Tehran And Its Suburbs Kameel Ahmady*1 1. University of Kent, UK. MA in Social Anthropology. ARTICLEINFO PP: 69-88 Use your device to scan and read the article online Keywords: Worst Form Of Child Labour, Scavenging, Children, Contextual Theory. Abstract Children in Tehran are involved in various forms of work, including garbage collection, which is one of the worst forms of child labour. Scavenging is common among children in Tehran, which is not only harmful to their health but also violates many national and city laws and regulations. This research aims to investigate the contexts and consequences of children's scavenging in Tehran and develop a theory in this area. The grounded theory method was used, and interview and observation techniques were employed to collect data through purposive and theoretical sampling. Additionally, documents and sources in this field were reviewed to build a theory. The research population consisted of children of garbage pickers. A three-step coding method based on the Strauss and Corbin model was used to analyse the data. The findings indicate that economic factors such as poverty and waste economy, socio-cultural factors such as family contexts and social networks, and political factors such as waste management laws and practices have contributed to children's scavenging. Scavengers work within their social networks, which are often exploitative, and their working and living conditions have created vulnerabilities for them and disrupted their effective socialization. Eliminating children's scavenging in Tehran requires a series of policy interventions in Afghanistan and better management of waste collection in Tehran. Suggestions have been presented to address this issue. Citation:Ahmady , K. (2024).Contexts And Consequences Of Littering: A Study On Children's Littering In The Geographical Environment Of Tehran And Its Suburbs, Geography(Regional Planning), 14(54), 69-88. DOI:10.22034/JGEOQ.2024.278617.2995 DOR: * Corresponding author: Kameel Ahmady, Email:
[email protected]Copyright © 2024 The Authors. Published by Qeshm Institute. This is an open access article under the CC BY license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/). Geography(Regional Planning), Vol 14, Issue 54, Spring 2024 Extended Abstract Introduction In the city of Tehran, the phenomenon of children working and scavenging is recognized as a serious social problem and a violation of children's rights. This issue has existed for several decades and is expanding day by day. Despite existing laws, some children participate in this phenomenon. Child labor, one of the worst forms of labor, has many negative effects on their growth and physical and mental health. This issue has been highlighted as a violation of international children's rights and is prohibited in international conventions. While Iran's labor laws prohibit the employment of children under the age of 15, this phenomenon continues. Despite the prohibition of child labor, many children are still active in the field of garbage collection in Iran, especially in Tehran. The significant financial turnover in this industry highlights the presence of mafialike contractors who exploit children by employing them. Given the evidence that child scavenging is common in Tehran, this research seeks to understand this issue by focusing on its causes and consequences. It aims to answer the following questions: What are the dynamics of scavenging in Tehran? What are the causes of child scavenging in Tehran? And what are the consequences of scavenging for children? Methodology This research was conducted using a qualitative methodological approach and the grounded theory method in Tehran. The grounded theory method, which arises from the data, is suitable for generating the theory of children's scavenging in the city of Tehran. Information and data were collected using semi-structured interviews and studied across 22 districts of Tehran. The interviews with the garbage collectors were conducted by the interview team, with each interview varying in duration over a period of three months. This research includes 302 interviews, with more than 50% of them conducted with children. Additionally, to understand the way of life of these individuals, the areas and places of residence of the garbage collectors in Tehran and its peripheral areas were observed and 70 visited. To understand more precisely the contexts of children's scavenging, this research utilized a three-step coding method and produced a contextual model of scavenging in Tehran. Throughout the research, cooperation and mutual work among the research team members ensured coordination at all stages to achieve reliable results. Results and Discussion Social vulnerability: Migration, hard working and living conditions, experiencing all kinds of violence and pressure, along with negative emotions, can expose them to various social harms such as drug use. The use of a narcotic drug called nas is common among garbage collectors, and they also use other substances. One of the children said, "They consume a lot; we have two, they hit. [What do they consume?] Glass and medicine." This does not mean that all scavengers use drugs, but there are some who do. Although drug use was not observed among children, the experience of hard work, combined with witnessing such behaviors in the workplace, can make them vulnerable. Conclusion Factors like poverty, harmful traditions, discriminatory laws, inefficient urban waste management, lack of public education on waste separation, inadequate infrastructure, and citizen irresponsibility drive children into informal waste collection. Contracts between scavengers and contractors face numerous issues, and the organization of waste collection is exploitative and inhumane, causing physical, psychological, and social harm to scavengers. Municipal failures in enforcing recycling laws and supervising contractors contribute to the problem.Children involved in waste scavenging face challenges that impact their education, play, and well-being, experiencing violence and harm from their work. The task of collecting waste from bins leads to diseases and negative emotions.Social networks like family and friends provide support and help bypass certain exploitative practices. Despite knowing they are exploited, scavengers continue due to lack of alternatives, sustaining their efforts within these networks. The 71 Ahmady: Contexts And Consequences Of Littering: A Study On Children's Littering... consumer society and ineffective law enforcement further exacerbate this issue. References 1. Afroukhteh, H., & Hojati Pour, M. (2017). Solid Waste Economy in Suburban Villages South of Tehran. Journal of Economy, Space, and Rural Development, 6(4), 47-72. [In Persian] 2. Ahmadi, K., & Colleagues. (2021). The Footprint of Childhood Labor in the World. A Comprehensive Study on the Forms, Causes, and Consequences of Child Labor. Boof Publications. [In Persian] 3. Aljaradin, M.; Persson, K.M.; Sood, E. (2015). The role of informal sector in waste management, a case study; TafilaJordan. Resources and Environment, 5(1), 9–14. 4. Batool, Z.; Akram, M.; Anjum, F.; Faiz, S.; Ibrahim, M. (2015). Occupational hazards and health status of trash picker children in Faisalabad city, Punjab, Pakistan. Mediterranean Journal of Social Sciences, 6(5), 590-595. 5. Cuadra, S. (2005). Child labour and health hazards: Chemical exposure and occupational injuries in Nicaraguan children working in a waste disposal site. Lund University. 6. Diallo,. Yacouba; Etienne, Alex; Mehra, Farhad. (2013). Global child labour trends 2008 to 2012. International Labour Organization. 7. Dias, Sonia. (2012). Not to be taken for granted: what informal waste pickers offer the urban economy. in The Global Urbanist, http://globalurbanist.com/2012/11/27/wast e-pickers. 8. Eesari, M., & Ali Reza, S. Z. (2020). Contexts and Processes of Informal Waste Dumping: A Case Study of Afghan Workers in Tehran. Iranian Social Issues Studies, 10(1), 63-95. [In Persian] 9. Emerson, Patrick M. (2009). The Economic View of Child Labor. In Hindman, Hugh D. The World of Child Labor. M.E. Sharpe press 10. Guidelines for Supervising Dry Waste Collection Operations. Urban Services Deputy of Waste Management Organization. Technical and Executive System of Dry Waste Collection Operations (No. 4). September 2012. [In Persian] 11. Hosseini, S. H. (2004). Status of Working and Street Children in Iran. Social Welfare Quarterly, 5(19), 155-173. [In Persian] 12. Hunt, C. (1996). Child waste pickers in India: the occupation and its health risks. Environment and Urbanization, 8 (2), 111118. 13. ILO. (2004). Addressing the Exploitation of Children in Scavenging (Waste Picking): a Thematic Evaluation of Action on Child Labor. 14. ILO. (2017). Global estimates of child labor: Results and trends, 2012-2016. Geneva: International Labour Organization Geneva. 15. Imani, N., & Nersisian, E. (2011). A Humanitarian Study of Street Working Children Phenomenon in Karaj. Iranian Social Issues Journal, 3(1), 7-32. [In Persian] 16. Jha, M. (2009). Child Workers in India: Context and Complexities. Human Rights Review 10: 205–18. 17. Malik, B.; Lyndon, N.; Wong, V. (2018). Accounts of Discrimination: A Phenomenological Study of Afghan Refugees in Pakistan. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences, 8 (13), 113-121. 18. Medina, M. (2007). The World’s Scavengers: Salvaging for Sustainable Consumption and Production. AltaMira Press, Lanham, MD. 19. Ministry of Economy of the Islamic Republic of Afghanistan. (2013). Summary of the Poverty Analysis Report. [In Persian] 20. Nozarpour, A. (2017). Waste Separation Statistics in Tehran. World of Economy, Ordibehesht, 4044. [In Persian] 21. Patwary Masum A.; O’Hare, William Thomas; Sarker Mosharraf H. (2011). Assessment of occupational and environmental safety associated with medical waste disposal in developing countries: a qualitative approach. In Safety Science, 49 (8), 1200-1207. Geography(Regional Planning), Vol 14, Issue 54, Spring 2024 22. Rogerson, c. (2001). The waste sector and informal entrepreneurship in developing world cities. Urban Forum, 12 (2), 247259. 23. Scott, A.J. (2012). A World in Emergence: Cities and Regions in the 21st Century, Edward Elgar, Cheltenham. 24. Society for the Protection of Children's Rights. (2019). Childhood Trash: A Study on Understanding, Preventing, and Controlling the Phenomenon of Child Garbage Collectors in Tehran. Tehran: Ruz Publication. [In Persian] 25. Strauss, A., & Corbin, J. (2018). Basics of Qualitative Research: Techniques and Grounded Theory Procedures. (E. Afshar, Trans.). Tehran: Ney Publication. [In Persian] 26. Thieme, T. (2013). The “hustle” amongst youth entrepreneurs in Mathare's informal waste economy. Journal of Eastern African Studies, 7 (3), 389-412. 27. United Nations (UN). (1990). Convention on the Rights of the Child. Available online at: http://www2.ohchr.org/english/law/pdf/cr c.pdf (accessed 17 November 2020). 72 28. United Nations Children’s Fund (UNICEF). (2007) Child Protection from Violence, Exploitation and Abuse. Available online at: http://www.unicef.org/protection/index_c hildlabour.html (accessed 25 December 2020). 29. Vameghi, M., & Roshanfekr, P., & Others. (2015). A Comprehensive and Rapid Assessment of the Status of Street Children and Their Work Characteristics in Tehran. Social Issues Studies, 6(2), 416-391. [In Persian] 30. Wilson, D.C.; Rodic, L.; Scheinberg, A.; Velis C.A.; Alabaster, G. (2012). Comparative analysis of solid waste management in 20 citie in Waste Management & Research, 30 (3), 237-254. 31. Zand Rezavi, S., & Rahimipour Anaraki, N. (2011). Comparison of the Situation of Iranian and Afghan Working Children in Kerman Province Based on the Four Principles of the Convention on the Rights of the Child (Three Sociological Principles and Two Solutions). Iranian Social Studies Journal, 5(1), 72-98. [In Persian] فصلنامه جغرافیا (ربانمه رزیی منطقه ای) دوره ،14شماره ،54بهار 1403 شاپا چاپی 2228 -6462 :شاپا الکترونیکی2783- 2112 : Journal Homepage: https://www.jgeoqeshm.ir/ مقاله پژوهشی زمینهها و پیامدهای زبالهگردی :مطالعه درباره زبالهگردی کودکان در محیط جغرافیایی شهر تهران و حومه کامیل احمدی * -گروه مدیریت بازرگانی ،واحد بین المللی خرمشهر ،دانشگاه آزاد اسالمی ،خرمشهر ،ایران. اطالعات مقاله شماره صفحات69-88 : از دستگاه خود برای اسکن و خواندن مقاله به صورت آنالین استفاده کنید واژههای کلیدی: بدترین شکل کار کودکان، زبالهگردی ،کودک ،نظریه زمینهای چکیده کودکان در شهههر تهران به اشههکات میتلفی از کارها ازجمله زبالهگردی بهمثابه یکی از بدترین شههکل کار کودکان م شغوتاند .زبالهگردی کودکان در حالی در شهر تهران رایج ا ست که این کار آ سیبهای زیادی را برای کودکان به همراه دارد و برخالف ب سیاری از قوانین و آییننامههای مصوب ک شوری و شهری ا ست .هدف این پژوهش مطالعه زمینههای و پیامدهای زبالهگردی کودکان در شهههر تهران و ارائه نظریهای در این زمینه اسههت .بر این مانا از رو نظریه زمینهای استفادهشده و برای گردآوری دادهها از فنون مصاحاه و مشاهده برمانای رو نمونهگیری هدفمند و نظری ا ستفاده شده ا ست .همچنین از بهمنظور ساخت نظریه ا سناد و منابع این حوزه نیز مرور شده ا ست .جامعه مطالعه پژوهش کودکان زبالهگرد و سایر زبالهگردها هستند .بهمنظور تحلیل یافتهها از رو کدگذاری سه مرحلهای بر مانای الگوی ا شتراوس و کربین ا ستفاده شده ا ست .یافتهها ن شان میدهد سه زمینه اقت صادی همچون فقر و اقتصاد زباله؛ اجتماعی-فرهنگی در قالب زمینههای خانوادگی و شاکههای اجتماعی و زمینه سیاستی همچون قوانین و شههیوههای مدیریت زباله منجر به زبالهگردی کودکان شههده اسههت .زبالهگردها کار در قالب شههاکههای اجتماعی همچون شاکههای خانوادگیشان انجام میدهند .مناساات کاری آنها استثمارگونه است و شرایط کار و زندگیشان زمینههای آ سیبپذیری آنان را فراهم و در اجتماعی شدن مؤثر آنان اختالت به وجود آورده ا ست .حذف زبالهگردی کودکان در تهران م ستلزم مجموعه از مداخالت سیا ستی در ک شور افغان ستان و مدیریت جمعآوری زبالهها در شهر تهران است که همین منظور پیشنهادهایی ارائهشده است. ا ستناد :احمدی ،کامیل .)1403( .زمینهها و پیامدهای زبالهگردی :مطالعه درباره زبالهگردی کودکان در محیط جغرافیایی شهر تهران و حومه، فصلنامه جغرافیا (برنامهریزی منطقهای) ،)54(14 ،صص .88-69 DOI:10.22034/JGEOQ.2024.278617.2995 DOR: * نویسنده مسئول :کامیل احمدی ،پست الکترونیکی
[email protected]: 74 فصلنامه جغرافیا (برنامه ریزی منطقه ای) ،دوره ،14شماره ،54بهار 1403 مقدمه در شهر تهران ،پدیدهی کودکان کار و زبالهگردی بهعنوان یک مشکل جدی اجتماعی و نقض حقوق کودکان شناخته میشود .این موضوع بیش از چند دهه است که وجود دارد و ابعاد آن روزبهروز گستردهتر میشود .برخالف قوانین موجود ،برخی از کودکان در این پدیده شرکت دارند .کار کودکان بهعنوان یکی از بدترین شکلهای کار ،تأثیرات منفی زیادی بر رشد و سالمت فیزیکی و روانی آنها دارد .این موضوع بهعنوان نقضی از حقوق بینالمللی کودکان مطرح شده و در کنوانسیونهای جهانی ممنوع اعالم شده است .درحالی که قوانین کار ایران هم اشتغات کودکان زیر 15سات را ممنوع دانستهاند ،این پدیده همچنان ادامه دارد .علیرغم ممنوعیت کار کودکان هنوز هم در ایران و بهخصوص در شهر تهران بسیاری از کودکان در حوزۀ زبالهگردی فعالیت دارند .گرد مالی قابلتوجه این صنف ،شاه حضور پیمانکاران مافیاگونه در آن را برجسته میکند بهگونهای که با بهکارگیری کودکان زمینه استثمار آنان را فراهم میآورند .با توجه به شواهد موجود مانی بر اینکه پدیدۀ کودکان زبالهگرد در شهر تهران شایع است ،این پژوهش بهدناات شناخت این مسئله با تأکید بر عوامل و پیامدهای آن است و به دناات پاسیگویی به این پرسشها است :مناساات زبالهگردی در شهر تهران چگونه است؟ زمینههای شکلگیری پدیدۀ زبالهگردی کودکان در شهر تهران کداماند؟ و زبالهگردی چه پیامدهای را برای کودکان به همراه داشته است؟ روش پژوهش این پژوهش با استفاده از رویکرد رو شناختی کیفی و با استفاده از رو نظریۀ زمینهای در شهر تهران انجام شده است .رو نظریۀ زمینهای که برخاسته از دادهها است ،مناسب برای تولید نظریه زبالهگردی کودکان در شهر تهران ارائه شده است .اطالعات و دادهها با استفاده از فن مصاحاۀ نیمهساختاریافته جمعآوری شده و در 22منطقه شهر تهران مورد مطالعه قرار گرفته است. مصاحاهها با زبالهگردها بهوسیلۀ گروه مصاحاه انجام شده و مدتزمان هر مصاحاه متغیر بوده و در بازه زمانی سه ماه انجام شده است .این پژوهش شامل 302مصاحاه است ،که بیش از 50درصد آنها مصاحاه با کودکان است .همچنین برای شناخت نحوۀ زندگی این افراد ،مناطق و محل اسکان زبالهگردها در مناطق تهران و مناطق حاشیهای شهر مورد مشاهده و بازدید قرار گرفته است .این پژوهش بهمنظور فهم دقیقتر زمینههای زبالهگردی کودکان از رو کدگذاری سه مرحلهای استفاده کرده و مدت زمینهای زبالهگردی در شهر تهران را تولید کرده است .در این پژوهش ،همکاری و کار همدیگر بین اعضای گروه پژوهش و هماهنگی در تمامی مراحل انجام شده است تا به نتایج قابل اطمینان دست یابد. بحث و یافتههای تحقیق ویژگیهای جمعیتشناختی بودند1. ملیت 96درصد ( 290نفر) از زبالهگردها افغانستانی3 ،درصد (9نفر) ایرانی و 1درصد (3نفر) پاکستانی هستند .همه آنها مرد از میان زبالهگردهای افغانستانی 95.5درصد اهل استان هرات هستند و بقیه از استانها و شهرهای دیگر همچون بلخ ،بدخشان، فاریاب ،بادغیس ،غزنی و میدان وردک 89 .درصد از آنها بهصورت غیرقانونی به ایران مهاجرت کردهاند و 11درصد به صوت قانونی 2 .درصد از سن زبالهگردها 10سات و کمتر 23 ،درصد 11الی 14سات 30 ،درصد 15الی 17سات و بقیه از 18سات بیشتر است .میانگین سن کودکان زبالهگرد 14.2سات بود 10 .درصد از آنها روزانه کمتر از 50کیلو زباله جمع میکردند 27 ،درصد 51 الی 100کیلو 24 ،درصد 101الی 150کیلو 17 ،درصد 151الی 200کیلو و 21درصد بیشتر از 200کیلو 63 .درصد از زبالهگردها زبالههایشان را کیلوی 200الی 400تومان میفروختند 21درصد 401الی 600تومان و 16درصد 301تومان و بیشتر 21 .درصد ا آنها 4تا 8ساعت در شاانهروز کار میکنند 46 ،درصد 8الی 12ساعت 23 ،درصد 12الی 16ساعت و 10درصد بیش از 16 . 1در میان خانوارهای پاکستانی مشاهده شد که دختران به همراه بردارشان در اطراف منزلشان زبالهگردی میکردند ،اما آنان بهصورت حرفهای همانند سایر کودکان به زبالهگردی نمیپرداختند. الزم به ذکر است در صورت تداوم وضعیت اقتصادی فعلی و تشدید فقر ،در آینده نزدیک شاهد ورود دختران و زنان نیز به این عرصه خواهیم بود ،همانگونه که در حال حاضر تعدادی از زنان را مشاهده میکنیم که مشغول زبالهگردیاند. احمدی :زمینهها و پیامدهای زبالهگردی :مطالعه درباره زبالهگردی کودکان در محیط جغرافیایی شهر تهران و حومه 75 ساعت .براساس برآوردها حدود 15هزار نفر در شهر تهران مشغوت زبالهگردی هستند که یکسوم آنها یعنی چیزی حدود 5هزار نفر از آنها کودک هستند .معاونت برنامهریزی پسماند در تهران دراینباره نقل کردند: اما اگه بیوایم برای کل شهر تهران در نظر بگیریم ،حدود 15هزار نفره که این 15هزار نفر در نواحی و مناطق میتلف متفاوته .ممکنه ناحیهای 200نفر باشه ،ممکنه ناحیهای 20نفر باشه[ .شما چگونه به این فرموت 15هزار نفر رسیدید؟] باینید ،ما 122ناحیه در تهران داریم .من پتانسیل تعداد نفراتی که در این نواحی کار میکنند را در 122 ناحیه ضرب کردم [ .]...حاال با این 15هزار تا نیرویی که داره کار میکنه ،از این 15هزار نفر ،من ،تجربی بدون پژوهش ،میخوام بگم که چندتاشون میتونن کودک باشن .فکر نمیکنم 5هزار تا بیشتر باشن؛ یکسوم این نفرات که بهقوتمعروف دارن کار میکنن ،میتونن کودک باشن ،بهشرط اینکه کودک را 18سات به پایین در نظر بگیریم1. زمینههای کار کودکان سههه زمینه مهم در شههکلگیری زبالهگردی کودکان در تهران سهههم دارند که عاارتاند از )1 :اقتصههادی همچون فقر در جامعه افغانسهههتان و در میان تعدادی از خانوارهای ایرانی و اقتصهههاد زباله )2 ،اجتماعی-فرهنگی در قالب زمینههای خانوادگی همچون ازدواج در سههن کودکی و باروی باال و شههاکههای اجتماعی همچون شههاکههای خانوادگی و آشههنایی )3س هیاسههتی یعنی قوانین تاعیضآمیز و ش هیوههای مدیریت زباله در شهههر تهران .این سههه زمینه باهم دیگر ارتااط دارند که در زیر به شههرح آنها پرداخته میشود. افغان ستان ک شوری ا ست با 37میلیون جمعیت که 75در صد جمعیت آن در مناطق رو ستایی زندگی میکنند و بیش از 60 در صد مردم آن بی سواد ه ستند .این ک شور یکی از فقیرترین ک شورهای دنیا ا ست .در یک دهۀ اخیر ،جامعۀ افغان ستان ر شد اقتصادی را تجربه کرده است ،اما این رشد به کاهش فقر نینجامیده است ،بهگونهای که حدود 36درصد مردم در فقر شدید بهسر میبرند و این دسههته از افراد توانایی تأمین بسههیاری از نیازهای خود را ندارند (وزارت اقتصههاد افغانسههتان2013 ،؛ بانک جهانی، .)2019جنگ همهجاناه و تداوم آن در افغانستان بر تشدید فقر افزوده است .زبالهگردی 17ساله فقر خانوادها را اینگونه روایت کرد: وضعیت اقتصادی که نداریم؛ فقیریم دیگه[ .خانوادهت کار میکنند؟] نه بابا ،همهشون بیکارن 3 .تا خواهر دارم ،ازم کوچیکترن 3 .تا دادا کوچیکترن .همهشون بیکارن .فقط یه برادرم درس میخونه. دارم ،از من اکثر زبالهگردها از ا ستان هرات ه ستند که هممرز با ایران ا ست .این ا ستان نیز یکی از ا ستانهای ب سیار فقیر افغان ستان ا ست .فقر باعث شده ا ست که کودکان بهمنظور تأمین بیش از هزینههای خانوار به ایران مهاجرت کنند و بهوا سطه شاکههای اجتماعیشههان وارد چرخه زبالهگردی شههوند .کودکان زباله گرد به همراه اعضههای خانواده ،بسههتگان و دوسههتان به تهران برای زبالهگردی مهاجرت میکنند .این شاکهها ورود آنان را به کار ت سهیل کردهاند .یکی از کودکان گفته ا ست« :با داد شم و عموم و پسر عمووام از افغانستان اومدیم ،قاالً اونا اومده بودن ،دیگه افغانستان کار ناود ،اومدیم اینجا باهاشون کار کنیم» .ازدواج در سن پایین و کودکی و باروی باال یکی از عوامل فقر خانوارها و کار کودکان ا ست .گرچه نرخ باوری در ک شور افغان ستان کاهشیافته ا ست اما این نرخ همچنان باال ا ست و در سات 2016میالدی برابر با 4/64فرزند بهازای هر زن بوده ا ست (پرتات آمار.)2019 ، در همین زمینه ،یکی از زبالهگردها روایت کرد: خانوادهمون اآلن 20نفرن؛ ما 6تا داداشیم 10 ،تا خواهریم 4 .تا پدر و مادر؛ 3تا مادر دارم ،با یه پدر .بابام سه تا زن داره ،از هرکدوم از این زنا بچه دارن که شدن 16نفر. شیوه ازدواج در افغانستان و شهر هرات و ازدواج در سن کودکی نیز فشار مضاعفی را به کودکان برای وارد شدن به چرخه کار وارد میکند .براساس مصاحاه با زبالهگردها اکثر آنها در سن کودکی –کمتر از 18سات -ازدواج میکنند چراکه در بسیاری از موارد در همین سنین دختری را از میان فامیل و آ شنایان برای آنان «ن شان» میکنند .تحت تأثیر برخی از ر سومات فرهنگی، داماد باید مالغ قابلتوجهی را به پدر دختر تحت عنوان «پیکش» بدهد تا بتواند با دختر او ازدواج کند .همچنین سههایر هزینههای .1با استفاده از روشی دیگر تعداد زبالهگردها 13968نفر و تعداد کودکان زبالهگرد 4656نفر برآورد شد (رجوع شود به انجمن حمایت از حقوق کودکان.)231-33 :1398 ، 76 فصلنامه جغرافیا (برنامه ریزی منطقه ای) ،دوره ،14شماره ،54بهار 1403 ازدواج همچون مرا سم ازدواج و م سکن به عهده داماد و خانواده او ا ست .ازاینرو کودک را مجاور می شود تا ساتها برای تهیه هزینههای ازدواج کار کند .یکی کودکان زبالهگرد روایت کرده است: من نامزد دارم ،باید 150میلیون پوت بدم به پدرزنم .از ما زن خریدنی هست .اگر بدون جهیزیه بیاد ،باید 35میلیون پوت بده به پدر عروس؛ اما اگر با جهیزیه باشه ،باید 100یا 150میلیون پوت بده به پدر عروس. افغانسههتانیها برای اینکه بتوانند هزینههای ازدواج ،بهخصههوص پولی که بابت دختر به پدر او میدهند ،را تأمین کنند ،باید کار کنند و درآمد دا شته با شند .در ب سیاری از مواقع ،همین امر میتواند زمینۀ مهاجرت به ایران و شروع کار جمعآوری زباله در میان کودکان شهههود؛ بنابراین جمعآوری زباله میتواند مناع درآمدی برای تأمین هزینههای ازدواج باشهههد .تاعیضهای که علیه مهاجران بهویژه مهاجران افغانستانی اعمات می شود آنان را هر چه بیشتر به سوی برخی از مشاغل خاص ازجمله زبالهگردی سوق میدهد .آییننامه مشههاغل چهارگانۀ مجاز اشههتغات اتااع خارجی در ایران یکی از این موارد اسههت1.براسههاس این آییننامه اتااع افغانسههتانی میتوانند تنها در چهار گروه شههغلی اصههلی کار کنند ،این چهار گروه عاارتاند از :کارهای سههاختمانی ،کورهپزخانه، کارهای ک شاورزی و سایر گروههای شغلی .در زیر سایر گروههای شغلی شاهد شغلهای همچون امحای زباله و بازیافت مواد شیمیایی ه ستیم .همچنین لی ست م شاغل خاص شهر تهران وجود دارد که شهروندان افغان ستانی میتوانند در م شاغلی همچون بازیافت زباله ،تفکیک زباله و حملونقل ضایعات فلزی و پالستیکی کار کنند .گستر اقتصاد زباله در شکل رسمی و غیررسمی آن به همراه شههیوه مدیریت جمعآوری زبالهها در شهههر تهران نیز زمینه را برای کار کودکان فراهم نموده اسههت .افزایش جمعیت شهر تهران ،تغییر شیوه م صرف و افزایش م صرف به تولید حجم گ ستردهای زباله در این شهر منجر شده ا ست ،بهگونهای که مدیریت زباله یا پسماند به یکی از چالشهای مهم شهرداری تهران تادیلشده است .در کنار چالش مدیریت زباله ،امروزه ،زباله و بازیافت آن به صنعتی پر سود تادیل شده ا ست که شهرداریهای و سازمان پ سماند ،و افرادی که در این حوزه سرمایهگذاری کردهاند هرکدام بهنحوی بهدناات ک سب سود در این عر صهاند .در تهران بهطور میانگین روزانه 7.500تن زباله تولید می شود که 35درصد آن را زبالههای خشک تشکیل میدهد (سایت سازمان مدیریت پسماند تهران) .زبالههای شهری در تهران در دو بیش رسههمی و غیررسههمی مدیریت میشههوند (کدام مدیریت!) .در بیش رسههمی فرایند جمعآوری پسههماندهای خشههک تفکیکشههده شههههروندان تهرانی در مادأ به سهههه رو ازطریق شههههرداری تهران صهههورت میپذیرد .1 :غرفۀ بازیافت؛ .2تحویل هفتگی پسهههماندهای خشهههک جمعآوریشهههده به پیمانکاران شههههرداری تهران و .3میازن آبیرنگ مکانیزه 1100لیتری .بنابه گفتۀ سرپرست معاونت برنامهریزی پسماند تهران ،شهرداری روزانه حدود 400تُن از زبالههای خشک را جمعآوری میکند ،یعنی حدود 15/26درصد آن را و مابقی توسط بیش غیررسمی جمعآوری میشود. بیش غیررسمی هرچند بهوسیلۀ نهادهای عمومی و قانونگذاری غیرمجاز تلقی شده است ،اما تعداد زیادی از افراد ازجمله کودکان در این بیش به کار مشغوتاند .ناکارآمدی بیش رسمی حوزۀ مدیریت پسماند شهری ،گرد مالی گسترده ،دامنۀ سوددهی زیاد ،دربرداشتن هزینۀ کم برای کارفرما و پیمانکاران ،کوتاهی یا عدم توانایی در نظارت بر قوانین نحوۀ جمعآوری زباله بهوسیلۀ کارفرما ،عدم رعایت قوانین جمعآوری زباله ازسوی پیمانکاران و دیگر عوامل ازجمله عوامل شکلگیری این بیش است. براساس دستورالعمل نظارت بر عملیات جمعآوری پسماندهای خشک ( ،)1391در 30بند به تیلفات و جرائم مربوط به قرارداد جمعآوری و تفکیک پسماند خشک پرداختهشده است .بسیاری از بندهای این دستورالعمل بهصورت مستقیم و غیرمستقیم بر تیلفبودن جمعآوری زباله به شکل غیررسمی اشاره دارد؛ برای مثات ،بند 17بر حضور عوامل متفرقه نظیر کتفی ،گونیبهدو ، و چرخدستی ،بند 18به استفاده از ایستگاههای بازیافت غیرمجاز (چهاردیواریها) ،بند 26به استفاده از کارگران مشموت صغر سنی یا اتااع خارجی فاقد مجوز اشاره میکند؛ بنابراین بندهای میتلف بر غیرمجازبودن جمعآوری زباله بهشکل غیررسمی اشاره دارد. همچنین جمعآوری زباله به شیوۀ غیررسمی ناقض بسیاری از بندهای قرارداد واگذاری عملیات جمعآوری پسماند خشک ()1391 است .از نکات جالب این دستورالعمل آن است که برای نقض هرکدام از بندهای این آییننامه جریمۀ مالی در نظر گرفتهشده است. بهنظر میرسد که این شکل از تیلف برای کارفرما و پیمانکارها ازجمله شهرداری چیزی جز سود مالی بههمراه ندارد ،چراکه .1این آییننامه در سایت وزارت تعاون ،کار و رفاه اجتماعی به آدرس زیر قابلدسترس است: https://www.mcls.gov.ir/icm_content/media/image/2019/01/246612_orig.pdf احمدی :زمینهها و پیامدهای زبالهگردی :مطالعه درباره زبالهگردی کودکان در محیط جغرافیایی شهر تهران و حومه 77 پیمانکاران به اشکات میتلف بندهای این دستورالعمل را نقض میکنند و شهرداری تنها میتواند آنها را جریمه کند و در مواردی فسخ قرارداد. نحو انجام زبالهگردی و مناسبات آن تحت فرایند خصوصیسازی و برونسپاری ،امروزه شهرداری تهران بسیاری از وظایفش را همچون جمعآوری و تفکیک زبالهها را به بیش خصوصی و پیمانکاران واگذار کرده است .این واگذاری مسئولیتهای اجتماعی شهرداری را بهمثابه نهادی عمومی بهویژه در مقابل زبالهگردها کاهش داده است .برای مثات براساس بند 6-33قرارداد واگذاری عملیات جمعآوری پسماند خشک کارفرما یعنی شهرداری در مقابل اشیاص ثالث و خسارت ناشی از عملکرد پیمانکار مسئولیتی ندارد .سازمان پسماند تهران نیز مسئولیت واگذاری و نظارت بر پیمانکاران را به مناطق و نواحی شهرداری سپردهاند. پیمانکاران به شیوههای میتلف زمینه را برای شکلگیری بیش غیرر سمی و ا ستفاده از کودکان فراهم کردهاند؛ نی ست، آنان جمعآوری زبالهها را به دو نوبت صها و بعدازظهر تقسهیم نمودهاند .در نوبت صها پیمانکاران ازطریق کارگران بازیافت به جمعآوری زبالههای مناطق میپردازند .کارگران بازیافت نیز با اسهههتفاده از تجهیزاتی مانند وانت ،زبالههای این مناطق را از داخل سهههطل ها جمعآوری میکنند و براسهههاس میزان زبالهای که جمعآوری کردهاند یعنی بهصهههورت کیلویی آن را به پیمان کاران میفرو شند .برا ساس م صاحاههای که با این د سته از کارگران زبالهگرد ،م شیص شد که آنان هر کیلو زباله را بهطور میانگین به قیمت 400تومان به پیمانکاران میفروختند .همچنین پیمان کاران در داخل بازیافت ،محل اسهههکان زبالهگردها را فراهم آورده بودند .در نوبت بعدازظهر زبالهها کامالً به شیوهای غیررسمی جمعآوری میشود .در این نوبت ،پیمانکاران با اجارهدادن هر منطقه به افراد زبالهگرد برا ساس قرارداد «ر سوم» یا سهمبَری ،اجازۀ جمعآوری زبالهها به شکل غیرر سمی را صادر میکنند .باید به این موضوع نیز توجه داشت که هدف شهرداری و سازمان پسماند و بهویژه پیمانکاران از این شیوۀ جمعآوری زباله دستیابی به سود بیشینه است .درواقع ،شهرداری با برون سپاری بسیاری از وظایف خود به پیمانکاران بیش خصوصی از مسئولیتهای خود شانه خالی میکند و آن را متوجه پیمانکاران میسههازد ،اما براسههاس دسههتورالعمل نظارت بر عملیات جمعآوری پسههماندهای خشههک ( ،)1391برای شهرداری و سازمانهای تابعۀ آن ،وظایف متعددی ازجمله نظارت بر کار پیمانکاران م شیص شده ا ست که در بسههیاری مواقع ،آنان در این زمینه کوتاهی میکنند و تنها به جریمۀ مالی بسههنده میشههود .از دیگر سههو ،هدف پیمانکاران از بهکارگیری نیروهای غیرمجاز و کودکان دستیابی به نیروی کار ارزان و درنتیجه ،سود بیشتر است و ازآنجاکه این پیمانکاران از مهاجران و کودکان افغان ستانی برای جمعآوری زباله ا ستفاده میکنند ،از ب سیاری از م سئولیتهای قانونی خود مانند بیمه ،تأمین ابزار و تجهیزات کار ،تأمین محل ا سکان منا سب و غذا برای آنان سر باز میزنند .همانگونه که گفته شد پیمانکاران در نوبت بعد ظهر برا ساس قرارداد «ر سوم»1یا سهمبَری با زبالهگردها کار میکنند یا آنان را به کار میگیرند« .ر سوم» یا «ر سومکردن» قراردادی اسهههت بین زبالهگردها یا «ارباب» زبالهگردها با پیمانکار مناطق شههههر تهران یا نمایندۀ آنان که جمعآوری و بازیافت زبالهها به آنها سهپردهشهده اسهت ،بهطوریکه فرد زبالهگرد یا ارباب او مالغی را بهصهورت ماهیانه به پیمانکار میدهد تا از این طریق ،به افراد زبالهگرد اجازه داده شههود که در منطقۀ تعیینشههده به جمعآوری زباله بپردازند .درطی این قرارداد (رسههوم) عکس هریک از کارگران زبالهگرد تو سط ارباب به بازیافت منطقه داده می شود و بازیافت نیز برای شنا سایی هریک از افراد یک کارت صادر میکند تا زمانیکه افراد زبالهگرد با مأموران گ شتی یا مأموران پیمانکاران در منطقه مواجه شدند ،کارت را به آنها ن شان دهند تا اطمینان حا صل شود که آنها از کارگران کدام منطقه ه ستند .دراینباره ،زبالهگرد 18سالهای روایت کرد« :بازیافت بابت اومدن ما به منطقه قاالً یه میلیون تومن پوت میگرفت .اآلن ماهی دو میلیون و هفتصهههد تومن میگیره [ .]...ارباب از ما عکس میگیره ،بازیافت با عک سامون برای ما کارت در ست میکنه .گ شتیها عکس ما رو تو ما شینا شون دارن» .یکی دیگر از کودکان گفته است: ما اینجا رسوم میدیم؛ ماهی 3میلیون میدیم بذارن کار کنیم .اگه رسوم ندیم ،اونا میآن میگردن ،باین هرکی پوت نداده ،میگیرینش میزننش. .1پولی که درازای اجازۀ کار در منطقه زبالهگرد و یا صاحبکار (ارباب) به پیمانکار پرداخت میکند. فصلنامه جغرافیا (برنامه ریزی منطقه ای) ،دوره ،14شماره ،54بهار 1403 78 نوعی دیگر از قرارداد کار بهصورت سهم بری یا درصدی بین ارباب و پیمانکار است .در این نوع قرارداد ،ارباب دیگر ماهیانه مالغی مشیصشده به پیمانکار نمیدهد ،بلکه از همان ابتدا بین خودشان تعیین میکنند که چند درصد از میزان زبالههای جمعشده برای ارباب و چند درصد برای پیمانکار باید باشد یا درطی این قرارداد ،کارگران باید زبالهها را به قیمت معیّن به پیمانکار بفروشند. قیمت ازسوی بازیافت و پیمانکاران معین میشود .در این مورد ،زبالهگردی 19ساله زبالهگرد نقل کرد: این بار از 100درصد 40 ،درصد اون مات اربابه و 60درصد اون مات بازیافته .هیچ پولی نمیگیره ،درصدییه .از این 40درصد ارباب باید پوت ما کارگرها رو هم بده تا بازیافت به کارگرا گیر نده. یکی از کودکان زبالهگرد در منطقه شهرک غرب راجع به قیمت فرو زبالهها به پیمانکار گفته است: این بار هرکس قمتی (قیمتی) داره؛ پالستیک کیلویی 700تومن ،پیت کیلویی 900تومن ،فلز 400تومن، کارتن ،350دیگه شیشه هم ،250نون ،400نیلونم (نایلون) ،این درای پالستیکی .700 روایت باال نشان میدهد در برخی از موارد زبالهگردها ،همچون مناساات کار در بازیافتهای در مناطق شهر (بیش رسمی)، در بیش غیررسمی نیز زبالهها را به قیمت مشیص به پیمانکارها یا نماینده آنان میفروشند .رویهمرفته مناساات کار در بیش غیررسمی کامالً استثمارگونه است بهگونهای که قیمت فرو زبالهها و قیمت رسوم را پیمانکاران و نمایندههای آنان تعیین میکنند .براساس مصاحاههای که با افراد زبالهگرد صورت گرفت و براساس منطقهای که در آن کار میکنند ،زبالهگردها بهصورت ماهانه مالغی بین 2،500،000تومان تا 4،000،000تومان به پیمانکار پرداخت میکردند .همچنین باتوجهبه قیمت فرو زبالهها و میزان جمعآوری زباله در هرروز توسط زبالهگردها میتوان گفت که درآمد روزانۀ زبالهگردها بهطور میانگین 71 ،هزار تومان است و ازآنجاکه درحین مصاحاه بیشتر این افراد به این نکته اشاره کردند که در هفته یک روز را استراحت میکنند ،پس میتوان میزان درآمد ماهانۀ آنها را نیز بهطور میانگین برابر با 1،860،000تومان برآورد کرد1. زبالهگردها نیز اکثراً در قالب شاکههای خویشاوندی به کار مشغوت هستند .این شاکهها با فراهم آوردن اطالعات برای مهاجران جدید از کشور افغانستان آنان را وارد چرخه زبالهگردی میکند .از طرف دیگر به هنگام جمعآوری زباله نیز براساس همین شاکهها به جمعآوری زباله میپردازند .محل اسکان آنان نیز بهویژه در داخل گودها در جنوب شهر تهران براساس همین شاکهها تقسیم میشود .برای مثات ،زمانیکه این افراد قطعه زمینی را برای انتقات زبالهها و انجام عمل تفکیک در آنجا اجاره میکنند ،این زمین را میان خودشان هه که در بیشتر مواقع افراد همقوم و همخویشاوندند هه تقسیم میکنند و بهکار میپردازند .در همین زمینه ،یکی از مشارکتکنندگان اینچنین نقل کرد: ما اآلن سه نفریم .خودمون واسه خودمون بار میزنیم .یکی عمومه اینجا که بار تمیز میکنه و من هم با پسرعمم بار جمع میکنیم. در این روایت ،منظور ازجمله «ما اآلن سه نفریم» این است که این سه نفر بیشی از سایت زباله (گاراژ) را هه که حدود 50 نفر در آن مشغوت به فعالیتاند هه برای خود اجاره کردهاند و در آن کار میکنند .درواقع ،این سه نفر برای خود گروهی کاری تشکیل دادهاند که برمانای روابط قومی شکلگرفته است. زبالهگردها با ابزارهای همچون چرخ ،باردون (گونی یا کتفی) ،گاری و خودرو وانت به جمعآوری زبالههای میپردازند .جمعآوری زباله با استفاده از خودرو در شیفت صا تحت نظارت بازیافتها انجام میشود .جمعآوری زباله با استفاده از وانت نسات به ابزارهای دیگر آسانتر و میزان حجم زبالۀ جمعآوریشده با آن نیز بیشتر است .این خودروها دراختیار افرادی قرار میگیرد که در بیش رسمی کار میکنند نه در بیش غیررسمی .دستهای دیگر از زبالهگردها برای جمعآوری زباله از چرخدستی یا گاری استفاده میکنند. این نوع ابزار کار را در برخی از مواقع «اربابان» دراختیار کارگران خود میگذارند و کارگران نیز درازای آن پولی به اربابانشان پرداخت میکنند یا بابت آن بهاندازۀ هزینۀ چرخ به اربابشان زباله میفروشند .ازجمله مشکالت زبالهگردها به هنگام استفاده از چرخدستی این است که اگر در روزهای بازدید نیروهای شهرداری از منطقه ،اگر آنها در منطقه به کار مشغوت باشند ،ابزار کارشان همراه با بارهایشان مصادره میشود و علناً از کار بیکار میشوند تا زمانی که دوباره بتوانند دوباره چرخ تهیه کنند .در این باب، میتوان به نقلقوت جوان 19سالۀ زبالهگردی ارجاع داد که چنین روایت کرد: .1همه این دادهها برای سال 1398است. احمدی :زمینهها و پیامدهای زبالهگردی :مطالعه درباره زبالهگردی کودکان در محیط جغرافیایی شهر تهران و حومه 79 مأمورهای شهرداری روز گیر میده ،چرخم رو میبره .بعضی وقتا فحش میده ،دعوا میکنه ،چرخم رو میبره. ما چرخ دیگه میخریم [ .]...زیاد شده ،تا حاال 20چرخم رو بیشتر بردن .هر چرخ رو 180تومن میخرم. دستۀ دیگری از زبالهگردها از «کتفی» یا گونی برای جمعآوری زباله استفاده میکنند .آنها کتفیهای را روی کتف و پشت خود قرار میدهند و زبالهها را در داخل کتفی جمع میکنند .با کتفی ،درمقایسه با ابزارهای دیگر ،زبالههای کمتری را میتوان جمع و حمل کرد و بهمراتب ،بهدلیل حمل زباله بهصورت مستقیم ،از سیتی بیشتری برخوردار است .در برخی از مناطق ،شهرداری استفاده از ابزارهای دیگر نظیر چرخدستی را ممنوع کرده است و زبالهگردها با کتفی به جمعآوری زباله میپردازند .در اینجا ،میتوان به نقلقوت نوجوان 16سالۀ زبالهگردی در پاسخ به پرسش «علت استفادهنکردن از دیگر ابزارها ،نظیر چرخ ،چیست» اشاره کرد: روزی 100یا 120کیلو جمع میکنم [ .]...چرخ اینجا آزاد نیست ،وگرنه 200یا 300کیلو جمع میکردم. ابزار کار برخی از زبالهگردها گاری تیو است .گاری سطلهای آبیرنگ و چهارچرخی است که بازیافت بعضی از مناطق آنها را دراختیار کارگران گذاشته است تا در منطقۀ موردنظر فعالیت کنند و اگر در این مناطق ،کارگران با ابزارهای دیگر به جمعآوری زباله مشغوت شوند ،بازیافت با آنها برخورد خواهد کرد .در همین زمینه ،زبالهگرد 16سالهای روایت کرد :این سطلها رو شهرداری داد به بصیر ،بصیر هم به ما داده .در روز 3یا 4بار این رو پر میکنیم. پیامدهای و مخاطرات زبالهگردی زبالهگردی معضالتی مانند ساعتهای کاری طوالنی و فشار کاری باال ،شرایط نامناسب بهداشتی ،آلودگی زیستی و بهتاع آن، میاطراتی همچون بهخطر افتادن سالمت جسمی فرد زبالهگرد ،آسیبدیدگی و حوادث حین کار ،احساسات ناخوشایند روانی ایجادشده بههنگام جمعآوری زباله ،نزاع ،و خطرهای دیگر را درپی دارد .در زیر به اهم این میاطرات پرداختهشده است. میاطرات جسمی :این میاطرات شامل زخمیشدن و صدمهدیدن تا بیماری و مرگ است .افراد زبالهگرد با دست ،داخل سطلهای زباله را برای یافتن زبالههای خشک میجویند و به همین ساب ،احتمات بریدگی و آسیبدیدگی دستانشان با اجسام تیز و برنده، مانند شیشه و فلز بسیار زیاد است .زبالهگرد 15سالهای گفته است« :خیلی دسم بریده؛ شیشه میزنه ،آمپوت میزنه ،آهن میزنه، تیغ داره .چن وقت پیش ،آمپوت رفت تو دسم ،داغون شدم .دیگه شش روز نتونستم کار کنم» 73 .درصد از زبالهگردها در پاسخ به پرسش «آیا تاکنون در هنگام کار زخمی شدهاید یا خیر» پاسخ بله دادهاند .در بسیاری از مواقع ،کودکان درکی از چگونه زخمیشدن یا تاعات جراحت ندارند و از تجهیزات ایمنی کار مانند ماسک ،لااس و ابزار کار استفاده نمیکنند 68 .درصد از زبالهگردها دستکش استفاده میکردند اما دستکش آنها از کیفیت مناسای نداشت .برای مثات برخی از آنان دستکشهایشان را از داخل سطل پیداکرده بودند یا دستکش آنها بهدلیل خیسشدگی یا تعرق دست قابلاستفاده ناود .در مواقعی که افراد زبالهگرد زخمی میشوند ،یا به پزشک برای درمان مراجعه میکنند یا نمیکنند .هزینههای زیاد درمان ،باعث شده است تا افراد زبالهگرد درصورت زخمیشدن، نتوانند به شیوههای مناسب زخم خود را درمان کنند .در همین زمینه ،یکی از زبالهگردها در پاسخ به پرسش «آیا تاکنون درحین کار زخمی شدهای و چگونگی نحوۀ درمان آن» شرح داد« :آره .یه دفعه سوزن رفت تو دستم ،ورم کرد .دیگه خودم تو کانکس ناس –نوعی ماده میدر -گذاشتم رو ،یهکم ورمش خوابید .بعد رفتیم دکتر؛ روزی 100تومن میگرفت» .یا کودک 13سالهای دربارۀ درمان زخمش چنین نقل کرد« :کار خاصی نمیکنم؛ تو آشغاتها میگردیم ،لتهای1چیزی پیدا میکنیم ،با اون رو رو میبندیم». بیماریها :استفاده از شیوههای غیراصولیای ممکن است به عفونت و حتی سایر بیمارهای صعبالعالج بینجامد .گاه نیز این افراد بهدلیل جمعآوری زباله به برخی بیماریهای پوستی ماتال میشوند؛ چنانکه کودک 12سالهای روایت کرد[« :صورتت چی شده؟] این زالکه[ .تو این کار اینجوری شدی؟] آره[ .رفتی دکتر؟] یه دفعه رفتم ،رفتم گفت زالکه 5 .تا سوزن زدن تا حاال هم که خوب نشدم .یهدفعهای تو صورتم اومد .اینجا اومدم ،اینجوری شد .افغانستان بودم ،اینجوری ناود» .در برخی از موارد زبالهگردها دچار بیماری همچون سرماخوردگی ،میشوند که ممکن است دراثر مراجعهنکردن به پزشک به آنفوالنزا ماتال شوند .گاهی نیز سردرد ناشی از استشمام بوی بد زباله آنها را رنج میدهد و ساب میشود که چند روزی نتوانند کار کنند .زبالهگردها همچنین .1تکه پارچه 80 فصلنامه جغرافیا (برنامه ریزی منطقه ای) ،دوره ،14شماره ،54بهار 1403 بهدلیل شرایط کار و زندگیشان به انواع بیماریها مانند کلیهدرد ،گو درد ،آسم ،کمردرد ،ناراحتیهای پوستی ،ماتال میشوند .کار در شرایط آبوهوایی نامناسب ،نداشتن تجهیزات و لوازم کار مناسب و ایمن ،زندگی در محلهای غیربهداشتی و ناایمن( ،در برخی مواقع) استفاده از آب شرب غیربهداشتی ،وضعیت نامناسب تغذیه ،خواب نامنظم و ناکافی ،و ساعت کاری طوالنی از عوامل اصلی بسیاری از میاطرات جسمی زبالهگردها ،بهویژه بیماریها ،است. شرایط دشوار کار :زبالهگردی دشواریهایی مانند ساعت کاری طوالنی ،جابهجای بار سنگین بر دو و بنابراین خستگیهای مفرط را به همراه دارد .گاه فرد از ساعتهای ابتدایی روز تا آخر شب کار میکند؛ برای مثات ،صا به تفکیک زبالههای جمعآوریشده میپردازد و عصر و شب به جمعآوری زبالهها مشغوت است .همچنین محل اسکان آنان از سط کیفیت بسیار پایینی برخوردار است .همۀ این موارد درطوت زمان میتواند به فرسایش جسمی و روانی زبالهگرد منجر شود .در بسیاری از مواقع ،بهدلیل مهاجرتهای غیرقانونی و هزینههای باالی آن ،فرد زبالهگرد مجاور است برای جاران این هزینهها زمان بیشتری کار کند .ساعت کاری طوالنی عمالً زمان استراحت فرد را ازبین میبرد و خواب کافی و راحت را از او میگیرد .کودکی 13ساله نیز دربارۀ سیتی کار و بیخوابی چنین شرح داد« :سیتیها سیت نیست ،ولی تمیزکاریاینا سیته .خوابداری مثالً ،سرصا که میخوای اینا رو تمیز کنی ،نمیتونی .خواب داره چشات ،مثالً خوابی ،دلت نمیخواد پا بشی» .یکی دیگر از کودکان راجعبه سیتیهای کار گفته است: سیتی کار اینجا بیخوابیه؛ همه کاره ،بعد باید هی این کتفیا رو روی دوشت بگیری ،همه دناات آشغات بری ،آشغات جمع کنی ،همه سیته .کمخوابی زیاد آدمرو عصاانی میکنه ،دیگه اآلن ما تا ساعت دَه شب بریم، تا شام دُ رُس کنیم ،شام بیوریم ،خودم ساعت یک میشه .دوازده و یک میخوابیم ،صاحم ساعت شیش پا میشیم. سیتیا همین جدا کردنه. حوادث حین کار :کودکان زبالهگرد در برخی از مواقع ،درحین کار دچار حادثه میشوند؛ مثالً زمانیکه کودکان توانایی خمکردن سطل زباله را ندارند به باال یا داخل سطل میروند ،یا گاهی در جستوجوی زباله سطل را خم میکنند که در این حالت ،ممکن است سطل روی پای آنان بیفتد و زخمی شوند .پسر زبالهگرد 15سالهای گفته است« :ما که کوچیکیم ،قدمون نمیرسه به داخل سطل آشغاتها .یه بار سطل رو کج کردم ،افتاد روم ،پام زخم شد» .از سوی دیگر ،حملونقل بسیاری از افراد زبالهگرد از محل اسکانشان در جنوب تهران به داخل شهر بهوسیلۀ کامیون صورت میگیرد و هنگام برگشت به محل اسکان نیز از همین کامیونها استفاده میکنند ،با این تفاوت که در برگشت ،کامیونها پر از زباله شدهاند و زبالهگردها مجاورند باالی سقف کامیون یا روی زبالهها بنشینند .در این شرایط ،احتمات بروز خطر یا حادثه برای این افراد بسیار باالست .یکی از افراد زبالهگرد روایت کرده است: «سیتیه دیگه ،تا نون خوردن ،میخوابیم .نه به خواب ،نه حمومی ،نه چیزی .خَسه میشیم دیگه .صب تا شب راه بره آدم ،خَسه نمیشه؟ سیته دیگه .اآلن بچههای کوچیک ،ده ،دوازده ساله کار میکنن .دو نفر میتونن تو خاور بشینن یا سه نفر ،همه باال. بارون بیاد ،اگه سنگم بیاد ،همه باال[ .باال کجاست مگه؟] همون رو بار ،رو خاور ...[ .بعد خطرناک نیست اونجا؟] چرا ،ای درخت گیر میکنه ،کور میشی .یارو میافته .یه کابلی گیر کنه رو بار ،این زیر درخت پایینه ،بار باالیه ،میره زیر درخت ،گیر میکنه، میافته[ .خودت تا حاال اون باال بودی؟] آره ،من همیشه باالم[ .می شه بگی چه جوریه؟] مثالً سرما .اوت بار میزنه ،میریم رو خاور ،دیگه میشینی .درخت گیر میکنه .سرما که دیگه صددرصدیه». فشارهای جسمی :فشار جسمی و آسیبهای ناشی از آن در شغل زبالهگردی زیاد است ،بهگونهای که تحمل وزن بار سنگین و خستگی مفرط میتواند باعث شود اسکلتها و عضالت زبالهگردها صدمه بایند .زبالهگردهای غیررسمی از ابزارهایی مانند گونی یا کتفی و چرخد ستی برای جمعآوری زباله ا ستفاده میکنند .آنان مجاورند وزن و سنگینی بار را بههنگام جمعآوری و جابهجایی در خیابانها برای جمع آوری زباله بیشههتر تحمل کنند .تحمل این شههرایط برای کودکان دشههوارتر اسههت و پیامدهای میتلفی را بههمراه دارد ،چراکه بر مراحل رشهههد آنان تأثیر میگذارد .اسهههتفاده از چرخ نیز میاطراتی را بههمراه دارد و همیشهههه امکانپذیر نیست .مثالً در برخی از مناطق تهران ،مانند مناطق شمالی که دارای شیب زیاد است استفاده از چرخ همیشه امکانپذیر نیست و ممکن اسههت از دسههت آنها رها شههود و به ماشههینها برخورد کند .در همین زمینه ،یکی از زبالهگردها روایت کرد« :اینجا گاری خطرناکه؛ سرباالیی داره ،ولش کنی بره بیوره به یه ما شین ،باید خ سارت بدی» .قربانیجرم و خ شونت شدن :در داخل شهر به احمدی :زمینهها و پیامدهای زبالهگردی :مطالعه درباره زبالهگردی کودکان در محیط جغرافیایی شهر تهران و حومه 81 هنگام جمعآوری زباله و در محل ا سکان زبالهگردها قربانی انواع جرائم و خ شونتها می شوند .شواهد برگرفته از میدان مطالعه ن شان داد که زبالهگردها قربانی سرقتهای میتلفی می شوند که اهم این سرقتهای شامل سرقت اموات آنان در محل ا سکان، سرقت اموات آنان بههنگام جمعآوری زباله در داخل شهر ،و سرقت زبالههای آنان بههنگام کار می شود .شدت هرکدام از این سرقتها تقریااً زیاد است ،چراکه بسیاری از مشارکتکنندگان درطوت مصاحاهها اشاره کردند که «مات» یا «بار» آنان به سرقت رفته ا ست .کودمی 17سالهای چنین روایت کرد« :آ شغات زیاد ازمون میدزدن .ایرانیا با ما شین میآن میدزدن ،ما شینها شون شیصی هستش» .وقتی از کودکی 17ساله پرسیده شد که «سیتی کار زبالهگردی چیست» ،او در پاسخ روایت کرد« :سیتی همینه؛ بار جمع میکنی ،دت آدم می شکنه ،یهدفعهای میآی نی ست» .سرقت از محل ا سکان آنان نیز ب سیار شایع ا ست .یکی دیگر از زبالهگردها روایت کرد« :یه شب از بچههامون خواب بودن ،صب که نِ ش ستن ،دیدن چارتا گو شی نیه .حاال دیگه هرکی بود ،بُرد[ .کی میبره اینا رو؟ از بیرون میآن یا بچهها خودشونن می برن؟] نه ،بیرون میآن». زبالهگردها در محل کار بههنگام جمعآوری زباله ا شکات میتلفی از خ شونت را تجربه میکنند که ب سیاری از این خ شونتها نیز بهدلیل نحوۀ سازماندهی کار ازسوی پیمانکاران رخ میدهد 73 .درصد از زبالهگردها بیان داشته بودند که خشونت را تجربه کردهاند .در این میان 76درصد مورد خشونت روانی و 69درصد مورد خشونت فیزیکی را تجربه کرده بودند .زبالهگردها بیشتر از سوی عوامل پیمانکاران ،شهروندان و سایر زبالهگردها خ شونتها را تجربه میکنند .یکی از آنها روایت کرده ا ست« :اینجور چیزها پیش میآد .بازیافت اگه از منطقۀ 5یکی بیاد اینجا ،میبره ،اونقد کتکش میزنه .اگه اآلن با چرخ برم منطقۀ ،2من رو بگیره ،اون قد ک تک میزنه .تو منط قۀ 5هم چرخ اجازه نمیدن هم ،با کارگر منط قۀ 2برخورد میک نه .بریم یه منط قه دی گه قاچاقی ،کتک میزنه». 0/69 0/8 0/6 0/42 0/4 0/12 سایر 0/14 0/2 سایر زبالهگردها شهروندان شهرداری یا بازیافت 0 نمودار -1عوامل اعمال خشونت علیه زبالهگردها شههکل بسههیار شههایع دیگری از خشههونت و تهدید امنیت جمعی زبالهگردها هنگامی اسههت که مقامات رسههمی به گاراژها یا گودهای آنان حمله میکنند و آنها را تیریب میکنند .در بسهههیاری از مواقع ،نهادهای رسهههمی همچون قوۀ قضهههاییه ،پلیس، شهرداریها و سایر نهادها با پدیدۀ سایتهای غیرمجاز دفع زباله مما شت میکنند و از تیریب آنها خودداری میکنند ،اما در برخی از مواقع ،تحت برخی فشارها به این سایتهای حمله میکنند و به تیریب آنها میپردازند .در بسیاری از مواقع ،مسئوالن از توجیهات بهداشهتی و زیسهتمحیطی برای تیریب این مراکز اسهتفاده میکنند .نهادهای رسهمی ،بهویژه شههرداری تهران ،از یک سو ،باتوجهبه سازوکاری که برای تفکیک زباله اندی شیدهاند و آن را اجرایی کردهاند ،خود متولی بهوجود آمدن اینگونه مراکز در شهر تهراناند و از سوی دیگر ،زمانیکه شهرداری تهران تحت برخی ف شارها قرار میگیرد ،با همکاری سایر نهادهای دیگر دست به تیریب این مراکز میزند .در همین زمینه ،روایت یکی از افراد زبالهگردها بدین شرح است: «شهههرداری هرجا باینه ما اتاق زدیم ،چپه میکنه .تو اشههرفآباد میگفت وسههایالتون رو جمع کنید .میآد اتاق رو چپه میکنه .ملک مردم شههیصههی هم هسههت ،میگه شههما حق ندارید اتاق بزنید .بهزور میآد ،با 6تا کالنتری. صاحب زمین پوت به شهرداری نمیده .اون هفته که ما رفتیم و اتاقامون رو بههم زد 6 ،تا کالنتری بود .من خواب بودم سههاعت 6صهها ؛ یه پسههر داد زد گفت مأمورا رییته که شههما رو جمع کنه .ما بجسههتیم .مأمورها رییتن ا شرفآباد؛ 6تا ما شین نیرو انتظامی بود ،کالنتری خاور شهر بود 10 ،تا ما شین شهرداری بود .از هر منطقه بود؛ 82 فصلنامه جغرافیا (برنامه ریزی منطقه ای) ،دوره ،14شماره ،54بهار 1403 شهرداری منطقۀ 20بود 15 ،بود .صا که پا شدیم 2اتوبوس بار زد باره .بیامدیم دیدیم که شهرداری این چیز داره میگه وسایالتون رو بهدر کنید که من این اتاقا رو چپه میکنم 50،60 .اتاق بود .فرصت که دیگه نداد». اسههکان میاطرهآمیز و تغذیه نامناسههب :شههیوه اسههکان زبالهگردها و دسههترسههی آنها به خدمات شهههری بعدی دیگر از زیسههت زباله گردی اسهههت که میاطرات زیادی را به همراه دارد .محل اسهههکان زبالهگردهای که در نوبت صههها کار میکنند در داخل بازیافتها است که به میزانی از امکانات و خدمات شهری دسترسی دارند ،هرچند که تراکم اسکان در آنجا بسیار زیاد است .محل اسههکان افرادی که در نوبت بعد ظهر و بیش غیررسههمی کار میکنند در داخل گودها ،کورههای آجرپزی و سههایتهای تفکیک زباله ا ست که اکثراً در مناطق جنوب شهر همچون ا شرفآباد ،محمودآباد و خالزیر تهران ه ستند .در ب سیاری از موارد آنان در داخل آلونکهای د ست ساز در کنار زبالههای اناا شته شده زندگی میکنند که به ب سیاری از امکانات خدمات د ستر سی ندارند. شواهد برگرفته از میدان پژوهش ن شان میدهد که کیفیت زندگی افراد در آن محیطها ب سیار نامطلوب و حتی غیران سانی ا ست. یکی از افراد زبالهگرد درباره محل اسکانشان گفته است: [اینجا زمین مات کی هست؟] مات یه بنده خدایی هست .کورههای قدیمیه ،زمین رو اجاره میکنیم .اینجا برجی سه تومن اجاره میدیم و سه تومن [منظور سه میلیون تومان است] هم پوت برق میدیم[ .آب داره؟] نه ،آب شیرین نداره؛ آب چاه داره ،چون فشار آب کمه ،پمپ رو می سوزنه .برا آب خوردن هم ماشین میآد ،دبهای میخریم ،دبهای 1500تومن[ .اینجا حمام داره؟] نه ،باید بری اسالمآباد .شش هزار میگیرن ،پوت آب خالی ،هفتهای یک بار میریم. [چطور محل خوابتون رو گرم میکنید؟ خطری شما رو تهدید نمیکنه؟] با گاز؛ نه ،خطری نداره ،سوراخ زیاد داره. شکل -2تصاویری از محل اسکان زبالهگردها آنان به حداقل امکانات زندگی ،مانند آب ،حمام ،وسایل گرمایشی ایمن و موارد اینچنینی ،دسترسی ندارند 77 .درصد از زبالهگردها گفتهاند آب آشامیدنی را میخرند و 49درصد از آنها تنها هفتهای یکبار حمام میروند .در بسیاری از مواقع ،برای اینکه محل اسکان خود را گرم نگهدارند ،از کپسوتهای گاز استفاده میکنند و بهدلیل ترس از خفگی ،بههنگام خواب شاانه ،آن را خامو میکنند .کودکان ازآنجاکه در طوت هفته ساعات طوالنی را مشغوت به کار هستند دیگر توان و وقتی برای پرداخت به سای امور همچون تحصیل و بازی برای آنان باقی نمیماند و زبالهگردی و مناساات آن کودکی آنها را به یغما میبرد .در روزهای تعطیل یا به نظافت شیصی میپردازند و یا میخوابند .به لحاظ شرایط تغذیه نیز کودکان از فقر غذایی رنج میبرند ،تنوع مواد غذایی که مصرف میکنند بسیار محدود است و در برخی از موارد به دلیل شرایط کار مجاورند تعدادی از وعدههای غذایشان را علیرغم کار سیت حذف کنند .کودکی روایت کرده است...[« :غذا چی میخورید؟] تیممرغ میگیریم؛ یه سوسیسی میگیریم[ .ناهار و شامتون همش همینه؟] شام که میدونی دیگه نداریم ،خواب میشیم .باز صا صاحانه میخوریم[ .یعنی شام نمیخورید؟] نه[ .تو منطقه هم نمیخورید؟] اگه بیوریم ،حساب کنیم خرجی زیاد میشه ،نمیصرفه ،نمیخوریم». آسیبپذیری اجتماعی :مهاجرت ،شرایط سیت کار و زندگی ،تجربه انواع خشونتها و فشارها به همراه احساسات منفی میتواند آنان را در معرض انواع آسیبها ی اجتماعی همچون مصرف مواد میدر قرار دهد .مصرف ماد میدری به اسم ناس در میان احمدی :زمینهها و پیامدهای زبالهگردی :مطالعه درباره زبالهگردی کودکان در محیط جغرافیایی شهر تهران و حومه 83 زبالهگردها شایع است و مواد دیگر را نیز مصرف میکنند .یکی از کودکان گفته است «زیاد مصرف میکنن؛ دو تا داریم ،اونا میزنن[ .چی مصرف میکنند؟] شیشه و دَوا» .این بدان معنی نیست که همه زبالهگردها مواد میدر مصرف میکنند اما هستند تعدادی از آنها که مصرفکننده است .گرچه در میان کودکان مصرف مواد میدر مشاهده نشد اما تجربه کار سیت به همراه مشاهده اینگونه رفتارها در محیط کار میتواند آنان را نیز آسیبپذیر کند. نتیجهگیری عواملی همچون فقر ،سنتهای غلط ،قوانین و آییننامههای تاعیضآمیز و مدیریت ناکارآمد شهری در زمینۀ جمعآوری و ناود برنامۀ مؤثر و مدون برای آموز شهروندان جهت تفکیک زباله از مادأ ،همچنین ناود زیرساختهای مناسب برای جمعآوری آنها و عدم مسئولیتپذیری شهروندان درقاات زباله و تولید زیاد زباله باعث شده است کودکان و سایر افراد به جمعآوری زباله در بیش غیررسمی روی بیاورند .همانگونه که شواهد نشان داد قرارداد کاری بین زبالهگردها و پیمانکاران ،نحوۀ جمعآوری زباله بهوسیلۀ زبالهگردها در ابعاد میتلف آن هه مانند شیوۀ جمعآوری ،نحوه خرید و اجازه برای کار ،ساعت کاری ،نحوۀ تفکیک ،و ابزار کار هه نیز با مشکالت گوناگونی مواجه است .بهعاارتدیگر ،میتوان گفت که نحوۀ سازماندهی جمعآوری زباله بهویژه در بیش غیررسمی و ماهیت آنْ استثمارگرانه و غیرانسانی است ،بهگونهای که باعث ربایش ارز افزودهای میشود که زبالهگردها تولید کردهاند و به آسیبهای جسمی ،روانی ،و اجتماعی منجر شده است .این موارد ناشی از کوتاهی شهرداری و عوامل اجرایی آن در اجرای قوانین بازیافت زباله و نظارت بر عملکرد پیمانکاران شهرداری بهدلیل نحوۀ ناکارآمد سازماندهی سیستم جمعآوری زباله است .عالوهبر این ،افراد زبالهگرد در کار و زندگی خود با مسائل گوناگونی روبهرو هستند .زبالهگردی بهمثابه یکی از بدترین شکل کار کودکان نهتنها مانع تحصیل و بازی یا کودکی کودکان شده است بلکه سالمت آنان را در ابعاد میتلف به خطر انداخته است .کودکان در کار انواع خشونتها را تجربه میکنند ،جمعآوری زبالهها از داخل سطلها در کنار اینکه به آنان صدمه میزند و باعث بیماری می شود تجربه بسیار ناخوشایندی است که انواع احساسات منفی را برای کودکان به همراه دارد. در مدت زیر در فرایندی منطقی زمینهها و پیامدهای زبالهگردی به تصویر کشیده شده است .توضیحات بسیاری از عناصر مدت در بیشهای قال آمد .تنها الزم است به چند مورد پرداخته شود .در زمینه جامعه مصرفی بهعنوان یکی از زمینههای زبالهگردی باید گفت مصرف گسترده بهویژه در قالب بستهبندی از یکسو و عدم فراهم بودن بسترها و فرهنگ تفکیک زباله در مقصد از سوی دیگر باعث شده است حجم زیادی از زبالهها تفکیک نشده شکل بگیرد که امکان شکلگیری زبالهگردی را فراهم آورد .یا نحوه اجرای قوانین به اجرای همه قوانین اشاره دارد که بهکارگیری کودکان را برای کار منع کرده است اما به دلیل اجرای این قوانین زمینه کار کودکان فراهمشده است ،در این زمینه میتوان به قوانین کار ،ابالغ قانون ممنوعیت و اقدام فوری برای محو بدترین اشکات کار کودک ،دستورالعمل نظارت بر عملیات جمعآوری پسماندهای خشک و غیره اشاره کرد. راهاردهای کودکان و سایر زبالهگردها بهویژه در بیش غیررسمی در مواجه با شیوه سازماندهی زبالهگردی و میاطرات میتلف آن کار در قالب شاکههای اجتماعی همچون خویشاوندی و دوستی است .این شاکهها در کار و محل اسکان مجموعه از حمایتها را برای زبالهگردها فراهم میآورد .برای مثات در برخی از موارد آنان بهواسطه همین شاکهها افراد دیگری را وارد چرخه زبالهگردی خارج از برخی از مناساات آن همچون پرداخت «رسوم» میکنند .گرچه زبالهگردها میدانند که در کار استثمار میشوند و زبالهگردی تمامی ساحتهای زندگی آنان را تحت تأثیر قرار داده است ،اما همچنین ازآنجای که میدانند فاقد صدا هستند و تال های آنان راه بهجای نمیبرد و ناگزیر به کار کردن هستند در قالب همین شاکهها و مناساات کار را ادامه میدهند. 84 فصلنامه جغرافیا (برنامه ریزی منطقه ای) ،دوره ،14شماره ،54بهار 1403 شکل -3مدل زمینهای زبالهگردی کودکان در شهر تهران زبالهگردی مجموعهای پیامدهای را برای کودکان در برداشت که در سطحی از انتزاع باالتر میتوان گفت سالمت آنان را خطر میاندازد و کودکی آنان را پایمات میکند ،کودکی که میتوانستند همراه با امنیت ،بازی و شادی و تحصیل همراه باشد .در سط کالنتر پیامدهای زبالهگردی مجموعهای مسائل اجتماعی و زیستمحیطی است که در سط شهری و بهخصوص در گودهای زباله شاهد آن هستیم .زبالهگردی کودکان سیمایی شهر تهران را غیرانسانی کرده است ،به این معنی که اساسیترین حقوق کودکان در این شهر پایمات میشود .بهمنظور کاهش آالم زبالهگردها و حذف زبالهگردی بهمثابه یکی از بدترین اشکات کار کودکان مجموعه از پیشنهادها ارائهشده است .رویهمرفته چند رویکرد سیاستی برای کار کودکان وجود دارد که به این شرحاند: )1رویکرد مبتنی بر رفاه 1.این رویکرد بر بهاود کار و شرایط زندگی زبالهگردها و کاهش مشکالت روزانه و بهاود نیازهای این گروه تأکید دارد .پنداشت کلی از زبالهگردها و کودکان زبالهگرد این است که آنان مردمان فقیری هستند که به کمک نیاز دارند. این رویکرد بهدناات تغییر وضعیت موجود نیست .نمونههای از مداخالت ماتنی بر رویکرد رفاه عاارتاند از ارائۀ خدمات بهداشتی، شستوشو و مراقاتهای بهداشتی؛ ارائۀ ابزار و لوازم حفاظتی؛ سازماندهی فعالیتهای تفریحی برای کودکان و فراهم کردن مسکن برای خانوارها. )2رویکرد مبتنی بر رشد 2:این رویکرد بهدناات توسعۀ تواناییهای افراد و فراهمکردن منابع مالی و فیزیکی و همچنین فرصتهای تحصیلی است .پنداشت کلی این رویکرد از زبالهگردها و کودکان زبالهگرد این است که آنان افراد فقیری هستند و قابلیتهایی دارند که باید این تواناییها و قابلیتها تقویت شود و باید به آنها فرصتهایی برای توسعۀ این تواناییها داد .نمونههایی از مداخالت ماتنی بر رویکرد رشد عاارتاند از :فراهمکردن امکانات مراقاتهای روزانه؛ فراهمکردن آموز های رسمی و غیررسمی و آموز های شغلی و فراهم کردن فرصتهای جایگزین اشتغات ،اعتاار و تولید درآمد. )3رویکرد مبتنی بر حقوق 3:هدف این رویکرد ایجاد فضای سیاسی بیشتر برای زبالهگردها و همچنین تقویت موقعیت آنان بهعنوان یک گروه در جامعه است .قدم اوت دادن صدا به جامعۀ هدف و مشاهدهپذیر کردن آنان است .در این رویکرد ،زبالهگردها بهمثابۀ افرادی درک میشوند که باید تصدیق شوند و حقّ زندگی بهتر به آنان داده شود .نمونههای از مداخالت ماتنی بر رویکرد حقوق عاارتاند از :سازماندهی ،البیگری و تحریک مشارکت سیاسی ،برای مثات سازماندهی زبالهگردها در درون تعاونیها برای کاهش نفوذ واسطهها و بهاود درآمد آنها؛ افزایش آگاهی از کار کودکان در اجتماعات و اصالحات قانونی و بهاود اجرای قوانین کار؛ اصالحات قانونی به شرایط بهتر کار مانند ساعت کار ،حداقل سن ،حداقل دستمزد ،سالمت شغلی (ایمنی ،سروصدا) ،بیمههای درمانی و غیره اشاره دارد. 1 . Welfare-based approach . Development-oriented approach 3 . Rights-based approach 2 احمدی :زمینهها و پیامدهای زبالهگردی :مطالعه درباره زبالهگردی کودکان در محیط جغرافیایی شهر تهران و حومه 85 )4رویکرد مبتنی بر سیستم .هدف این رویکرد آن است که سیستم مدیریت زباله را بهگونهای تغییر دهد تا زبالهگردها شاغل در بیش غیررسمی را با سیستم رسمی کار ادغام کند .ادغام ازطریق رسمیکردن فعالیتهای آنها با سایر ذینفعان بهویژه ذینفعان رسمی ،مانند دولتهای محلی یا بیش خصوصی .شرکتدادن زبالهگردها در فرمولهکردن سیاستهای شهری و ملّی مدیریت جمعآوری زباله نمونههایی از مداخالت ماتنی بر رویکرد سیستم است (سازمان جهانی کار.)2004 : حل مسئله زبالهگردی و زباله گردی کودکان در ایران مستلزم مجموعه از مداخالت سیاستی در کشور افغانستان و مدیریت جمعآوری زبالهها در شهر تهران است .در افغانستان فقر عامل اصلی مهاجرت و کار کودکان در ایران است و ریشههای اصلی فقر شامل توزیع ناعادالنۀ فرصتها در بین اقشار یا طاقات اجتماعی ،بیشهای اقتصادی و فضاهای جغرافیای ،تمرکز فقر در نقاط روستایی ،ناود یا کماود فرصتهای آموزشی و بهداشتی در برخی از مناطق بهویژه مناطق روستایی ،بیکاری ،ازدواج زودهنگام و باروری باال ،فساد ،تاعیض ،سوءاستفاده از قدرت ،جنگ و ناامنی ،و میاطرات طایعی است؛ بنابراین آمادگی مقابله با میاطرات طایعی ،بهاود فرصتهای تحصیلی بهویژه در مناطق روستایی ،توزیع منصفانهتر و درنتیجه ،عادالنهتر منابع میتواند بر کاهش فقر در جامعۀ افغانستان تأثیر داشته باشد. در ایران نیز گستر بیش غیررسمی و شیوه مدیریت زبالهها در شهرداری تهران و سازمان پسماند به یکی از زمینههای کار کودکان بدت شده است .در این راستا ،به وزارت کار و شهرداری تهران و سازمان پسماند پیشنهاد میشود بیش غیررسمی جمعآوری زباله را در بیش رسمی ترکیب و ادغام کنند .تحت این شرایط ،هم بر رفتار پیمانکاران میتوان بیشتر نظارت داشت و هم از بهکارگیری کودکان در زبالهگردی ممانعت کرد .با ادغام بیش غیررسمی در بیش رسمی ،لغو قوانین ظالمانه (رسوم) ،بهاود کیفیت کار و مزایای شغلی (مانند ساعت کاری ،درآمد و بیمه) بزرگساالن و حمایت از آنها ،میتوان به مقابله با فقر در سط خانوارها کمک کرد .استفاده از راهکارهای توصیهنامۀ 204درخصوص گذار از اقتصاد غیررسمی به رسمی سازمان بینالمللی کار ( )2015میتواند در این زمینه مفید باشد. شهرداری تهران و سازمان پسماند از اجرای قوانین نحوۀ بازیافت زباله ناتواناند و بهصورت عامدانه یا غیرعامدانه در این زمینه کوتاهی میکنند .درنتیجه ،باید شهرداری و ناظران آن در سطوح میتلف بهدقت قوانین و دستورالعملهای مصوب را بهویژه بند 26را اجرا کنند .همچنین پیشنهاد میشود شورای اسالمی شهر تهران بر مدیریت پسماند درخصوص بهکار نگرفتن کودکان در امر زبالهگردی نظارت کنند .درکنار شورای شهر میتوان برای نظارت نهادهای مدنی نیز سازوکاری فراهم کرد .درضمن ،بهمنظور کاهش کار زبالهگردی کودکان در کوتاهمدت ،اولویت با مداخالت کاهش آسیب در این حوزه است و در بلندمدت ،هدف حذف کار زبالهگردی کودکان با افزایش توانمندی افراد و درآمد خانوارها و کاهش بیکاری در میان آنان است. منابع .1 .2 .3 .4 .5 .6 احمدی ،کامیل و همکاران .)1400( .ردپای استثمار در جهان کودکی .پژوهشی جامع در خصوص اشکات ،علل و پیامدهای کار کودکان .آوای بوف. افراخته ،حسن؛ حجتیپور ،محمد .)1396( .اقتصاد زبالهای در روستاهای پیراشهری جنوب تهران .فصلنامه اقتصاد و فضا و توسعه روستایی.72-47 ،)4( 6 ، استراوس ،انسلم و کربین ،جولیت .)1397( .ماانی پژوهش کیفی :فنون و مراحل تولید نظریه زمینه ای .ترجمه ابراهیم افشار. تهران :نی. انجمن حمایت از حقوق کودکان .)1398( .یغمایی کودکی :پژوهشی درباب شناخت ،پیشگیری و کنترت پدیدۀ زبالهگردی کودکان در تهران .تهران :روز. ایثاری ،مریم؛ علی رضا ،شجاعی زند .)1399( .زمینهها و فرایندهای شکلگیری زیست غیررسمی زبالهگردی :مطالعۀ موردی کارگران افغانستانی در تهران .بررسی مسائل اجتماعی ایران.95-63 :)1( 10 . ایمانی ،نفیسه؛ نرسیسیانس ،ایملیا ( .)1390مطالعه انسانشناسانه پدیده کودکان کار خیابانی در شهر کرج .مسائل اجتماعی ایران.32-7 ،)1( 3 ، 1403 بهار،54 شماره،14 دوره،)فصلنامه جغرافیا (برنامه ریزی منطقه ای 86 .173-155 ،)19( 5 ، فصلنامه رفاه اجتماعی. وضعیت کودکان کار و خیابان در ایران.)1383( . سید حسن، حسینی.7 نظام فنی. حوزه معاونت خدمات شهری سازمان مدیریت پسماند. دستور العمل نظارت بر عملیات جمعآوری پسماندهای خشک.8 .1391 شهریور.)4( و اجرایی عملیات جمع اوری پسماند خشک مقایسه وضعیت کودکان کارگر ایرانی و افغان در استان کرمان بر پایه.)1390( . ناهید، سیامک؛ رحیمی پورانارکی، زند رضوی.9 .98-72 ،)1( 5 ، مجله مطالعات اجتماعی ایران.)چهار اصل پیماننامه حقوق کودک (سه اصل جامعهشناختی و دو راهحل .)4044( ، اردیاهشت24 ، دنیای اقتصاد. آمار تفکیک زباله در تهران.)96( . علی، نوذرپور.10 بررسی ترکیای و ارزیابی سریع وضعیت کودکان خیابانی و ویژگیهای.)1394( . پیام و دیگران، مروئه؛ روشنفکر، وامقی.11 .391-416 :)2( 6 . بررسی مسائل اجتماعی.کار آنان در تهران . چکیده گزار تحلیل وضعیت فقر.)2013( .وزارت اقتصاد جمهوری اسالمی افغانستان.12 13. Aljaradin, M.; Persson, K.M.; Sood, E. (2015). The role of informal sector in waste management, a case study; Tafila-Jordan. Resources and Environment, 5(1), 9–14. 14. Batool, Z.; Akram, M.; Anjum, F.; Faiz, S.; Ibrahim, M. (2015). Occupational hazards and health status of trash picker children in Faisalabad city, Punjab, Pakistan. Mediterranean Journal of Social Sciences, 6(5), 590-595. 15. Cuadra, S. (2005). Child labour and health hazards: Chemical exposure and occupational injuries in Nicaraguan children working in a waste disposal site. Lund University. 16. Diallo,. Yacouba; Etienne, Alex; Mehra, Farhad. (2013). Global child labour trends 2008 to 2012. International Labour Organization. 17. Dias, Sonia. (2012). Not to be taken for granted: what informal waste pickers offer the urban economy. in The Global Urbanist, http://globalurbanist.com/2012/11/27/waste-pickers. 18. Emerson, Patrick M. (2009). The Economic View of Child Labor. In Hindman, Hugh D. The World of Child Labor. M.E. Sharpe press 19. Hunt, C. (1996). Child waste pickers in India: the occupation and its health risks. Environment and Urbanization, 8 (2), 111-118. 20. Jha, M. (2009). Child Workers in India: Context and Complexities. Human Rights Review 10: 205– 18. 21. ILO. (2004). Addressing the Exploitation of Children in Scavenging (Waste Picking): a Thematic Evaluation of Action on Child Labor. 22. ILO. (2017). Global estimates of child labor: Results and trends, 2012-2016. Geneva: International Labour Organization Geneva. 23. Malik, B.; Lyndon, N.; Wong, V. (2018). Accounts of Discrimination: A Phenomenological Study of Afghan Refugees in Pakistan. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences, 8 (13), 113-121. 24. Medina, M. (2007). The World’s Scavengers: Salvaging for Sustainable Consumption and Production. AltaMira Press, Lanham, MD. 25. Patwary Masum A.; O’Hare, William Thomas; Sarker Mosharraf H. (2011). Assessment of occupational and environmental safety associated with medical waste disposal in developing countries: a qualitative approach. In Safety Science, 49 (8), 1200-1207. 26. Rogerson, c. (2001). The waste sector and informal entrepreneurship in developing world cities. Urban Forum, 12 (2), 247-259. 27. Scott, A.J. (2012). A World in Emergence: Cities and Regions in the 21st Century, Edward Elgar, Cheltenham. 28. Thieme, T. (2013). The “hustle” amongst youth entrepreneurs in Mathare's informal waste economy. Journal of Eastern African Studies, 7 (3), 389-412. 29. United Nations (UN). (1990). Convention on the Rights of the Child. Available online at: http://www2.ohchr.org/english/law/pdf/crc.pdf (accessed 17 November 2020). 30. United Nations Children’s Fund (UNICEF). (2007) Child Protection from Violence, Exploitation and Abuse. Available online at: http://www.unicef.org/protection/index_childlabour.html (accessed 25 December 2020). 87 مطالعه درباره زبالهگردی کودکان در محیط جغرافیایی شهر تهران و حومه: زمینهها و پیامدهای زبالهگردی:احمدی 31. Wilson, D.C.; Rodic, L.; Scheinberg, A.; Velis C.A.; Alabaster, G. (2012). Comparative analysis of solid waste management in 20 citie in Waste Management & Research, 30 (3), 237-254. سایت ها http://www.Atlas.tehran.ir. از،1397 بهمن15 بازبینی در.اطلس شهرداری تهران http://www.worldbank.org/en/topic/poverty/publication/poverty- از،1397 بهمن1 بازبینی.)2019( بانک جهانی از .reduction-in-afghanistan-despite-economic-growth-widening-inequality .https://www.ourworldindata.or از،1397 بهمن15 بازبینی.)2019( پرتات آمار .https://www.ilo.org/global/lang--en/index.htm از،1397 بهمن1 بازبینی.سازمان بینالمللی کار ،1398 اردیاهشت 3 بازبینی .کار المللی بین سازمان https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_ILO_CODE:R204 https://www.ilo.org/ipec/facts/lang--en/index.htm از،1397 بهمن16 بازبینی.سازمان بینالمللی کار از،1398 فهههروردیهههن1 بهههازبهههیهههنهههی. نهههرخ بهههاروری در افهههغهههانسهههههتهههان.سهههههایهههت آمهههار .https://www.statista.com/statistics/262034/fertility-rate-in-afghanista )http://www.fardanews.com/fa/news/145118( از،1397 بهمن15 بازبینی، میزان تولید زباله در ایران. کامیار،فیلسوفی .http://rc.majlis.ir/fa از،1397 بهمن15 .قانون مدیریت پسماند از،1398 اردیاهشههههت8 بازبینی در.لیسههههت مشهههها غل چ هار گا نه م جاز اشهههت غات ات ااع خارجی در اسههه تان تهران .https://www.mcls.gov.ir/icm_content/media/.../129303_orig.pdf 88 فصلنامه جغرافیا (برنامه ریزی منطقه ای) ،دوره ،14شماره ،54بهار 1403