Κοτύλες με πουλιά: μια ομάδα κεραμικής από θέσεις της Κεντρικής Μακεδονίας, στο Ε. Κεφαλίδου & Δ. Τσιαφάκη (επιμ.), Κεραμέως παῖδες. Αντίδωρο στον Καθηγητή Μιχάλη Τιβέριο από τους μαθητές του, Θεσσαλονίκη 2012, 273-282

C Y MB 3 Επιμέλεια Ευρυδίκη Κεφαλίδου – Δέσποινα Τσιαφάκη Κεραμέως παῖδες Αντίδωρο στον Καθηγητή Μιχάλη Τιβέριο από τους μαθητές του Χορηγός έκδοσης: ΚΛΗΡΟΔΟΤΗΜΑ Δημητρίου & Λιλίκας Μωραΐτη, Άνδρου Εταιρεία Ανδρίων Επιστημόνων Θεσσαλονίκη 2012 C Y MB 4 C Y MB Κεραμέως παῖδες: Αντίδωρο στον Καθηγητή Μιχάλη Τιβέριο από τους μαθητές του Επιστημονική επιμέλεια: Ευρυδίκη Κεφαλίδου – Δέσποινα Τσιαφάκη Kerameos Paides: Studies Offered to Professor Michalis Tiverios by his Students Edited by Eurydice Kefalidou & Despoina Tsiafaki, Thessaloniki 2012 1. Αρχαία κεραμική 2. Εικονογραφία 3. Αγγειογραφία 4. Τοπική κεραμική Μακεδονίας 5. Εμπορικοί αμφορείς 1. Greek Pottery 2. Iconography 3. Vase-painting 4. Local pottery of Macedonia 5. Trade-amphorae Τυπογραφική Επιμέλεια – Διορθώσεις: Ευρυδίκη Κεφαλίδου – Δέσποινα Τσιαφάκη Εικόνα εξωφύλλου: Λεπτομέρεια από ερυθρόμορφη αρυβαλλοειδή λήκυθο. Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, αρ. 30877 © Υπουργείο Πολιτισμού & Τουρισμού – Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων ISBN 978-960-89087-2-7 © Εταιρεία Ανδρίων Επιστημόνων Διεύθυνση: Βαρβάκη 20, 11474 Αθήνα Tο παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις δια- τάξεις του Eλληνικού νόμου (N.2121/1993 όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) και τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Aπαγορεύεται απολύτως η άνευ γραπτής άδειας του εκδότη κατά οποιο- δήποτε τρόπο ή μέσο αντιγραφή, φωτοανατύπωση και εν γένει αναπαρα- γωγή, εκμίσθωση ή δανεισμός, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή (ηλεκτρονική, μηχανική ή άλλη) και η εν γέ- νει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου. Παραγωγή / Production w w w. z i t i . g r C Y MB C Y MB 5 οἷον τοὺς τῶν κεραμέων παῖδας. ὡς πολὺν χρόνον διακονοῦντες θεωροῦσι πρὶν ἅπτεσθαι τοῦ κεραμεύειν Πλάτων, Πολιτεία 467a C Y MB 8 C Y MB Περιεχόμενα Contents Εισαγωγικο Σημειωμα Δέσποινα Τσιαφάκη – Ευρυδίκη Κεφαλίδου .. .................................................................................................................................... 12 Μιχάλης Τιβέριος. Βιογραφικό σημείωμα ........................................................................................................................................... 16 Μιχάλης Τιβέριος. Εργογραφία ................................................................................................................................................................. 18 Από τη ζωή του μαζί μας και τη ζωή μας μαζί του Ευρυδίκη Κεφαλίδου – Δέσποινα Τσιαφάκη .. .................................................................................................................................... 25 Συντομογραφιες Ορων και Λεξεων ........................................................................................................................................................ 36 Ι. Αττικη Κεραμικη της Αρχαϊκης και Κλασικης Εποχης Μελανομορφα Αγγεια Ομηρικά παραλειπόμενα: η αναχώρηση Homeric Paralipomena: The Departure του Ιπποδάμαντος και του Ευρυλόχου of Hippodamas and Eurylochos Σταμάτης Α. Φριτζίλας ...................................................... 39 Stamatis A. Fritzilas ............................................................ 47 Ψαράδες: οι παῖδες και η θάλασσα Fishermen: The Ephebes and the Sea Βικτώρια Σαμπετάι .............................................................. 49 Victoria Sabetai ..................................................................... 60 Παραλλαγές σε ένα θέμα: Ηρακλής και Variations on a Theme: Herakles and Nereus Νηρεύς σε αττικό μελανόμορφο αμφορέα on an Attic Black-figured Amphora από την Οισύμη from Oisymi Ελένη Μανακίδου .. ............................................................... 61 Eleni Manakidou .................................................................. 68 Ηρακλής και χθόνιος Ποσειδώνας: Herakles and Chthonic Poseidon: Two δύο αλάβαστρα του Ζωγράφου του Διόσφου Alabastra of the Diosphos Painter Αγγελική Κοκκίνου .............................................................. 69 Aggeliki Kokkinou ................................................................ 76 Αττικές μελανόμορφες λήκυθοι από το Attic Black-figured Lekythoi from the νεκροταφείο της αρχαίας Λευκάδας Cemetery of Ancient Lefkas Γεωργία Πλιάκου .................................................................. 77 Georgia Pliakou ..................................................................... 84 Ερυθρομορφα Αγγεια Μυροδοχεία σε λατρευτικές σκηνές Perfume Vases in Representations of Worship του 5ου αι. π.Χ. of the 5th c. BC Παναγιώτα Μπαντίνου . .................................................... 85 Panayota Badinou . .............................................................. 91 8 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 9 Επίσκεψη σε οίκο ανοχής σε μια κύλικα Visiting a Brothel in a Cup του Ζωγράφου του Ευαίωνα by the Euaion Painter Ειρήνη Τσακνή ....................................................................... 93 Eirene Tsakni ........................................................................ 100 Φλυῆθεν; Σκέψεις για μια αττική ερυθρόμορφη From Phlya? Some Thoughts on an Attic υδρία από την αρχαία Φλύα Red-figured Hydria from Ancient Phlya Γιώργος Γ. Καββαδίας ...................................................... 101 George G. Kavvadias ......................................................... 108 Η Εύκλεια και η Ευνομία σε ένα θραύσμα Eukleia and Eunomia on a Fragment αρυβαλλοειδούς ληκύθου από τον κύκλο of a Squat Lekythos from the Circle του Ζωγράφου του Μειδία of the Meidias Painter Χριστίνα Αβρονιδάκη ....................................................... 109 Christina Avronidaki ........................................................ 116 Ερυθρόμορφος χους με διονυσιακή σκηνή Red-figured Chous with a Dionysian Scene από την Αργυρούπολη from Argyroupoli, Athens Αθηνά Χατζηδημητρίου . ................................................. 117 Athena Chatzidimitriou .................................................. 125 Σκέψεις και παρατηρήσεις γύρω από την Thoughts and Remarks οργάνωση του εργαστηρίου on the Organization του Ζωγράφου της Ιένας of the Jena Painter’s Workshop Κλεοπάτρα Καθάριου ....................................................... 127 Kleopatra Kathariou ......................................................... 134 Εικονογραφικές παρατηρήσεις σε έναν Iconographic Observations on a Red-figured ερυθρόμορφο κρατήρα από την Όλυνθο: Krater from Olynthos: θεατρικές επιδράσεις Theatrical Influences Αμαλία Αβραμίδου . ........................................................... 135 Amalia Avramidou ............................................................ 142 Ερυθρόμορφη πελίκη με σκηνή μάχης Red-figured Pelike with a Battle Scene από την Πέλλα from Pella Νικόλαος Ακαμάτης .......................................................... 143 Nikolaos Akamatis ............................................................. 150 ΙΙ. Ιωνικη, Κορινθιακη, Βοιωτικη, ‘Χαλκιδικη’ και Κατωιταλιωτικη Κεραμικη Μια καρποδόχη Ανατολικής Ελλάδας An East Greek Fruitstand στο Καραμπουρνάκι at Karabournaki Δέσποινα Τσιαφάκη ........................................................... 153 Despoina Tsiafaki ............................................................... 161 Κορινθιακή οινοχόη της μεταβατικής περιόδου A Corinthian Oinochoe of the Transitional από τον Μόχλο της Ανατολικής Κρήτης Period from Mochlos in Eastern Crete Ναταλία Βογκέικωφ-Brogan ......................................... 163 Natalia Vogeikoff-Brogan ............................................... 170 Π εριε χ ό με ν α 9 C Y MB 10 C Y MB Ο Δίας εναντίον ενός δράκοντα. Μια διαφο- Zeus against a Dragon. ρετική απεικόνιση του μύθου της αναμέτρησης A Different Representation του Δία με τον Τυφώνα στην Κόρινθο; of Zeus Fighting Typhon at Corinth? Άννα Αρβανιτάκη . ............................................................. 171 Anna Arvanitaki ................................................................. 178 Βοιωτική κύλικα Κωμαστών από τη Θέρμη A Boeotian Komast Cup from Thermi near Θεσσαλονίκης Thessaloniki Ευρυδίκη Κεφαλίδου ......................................................... 179 Eurydice Kefalidou ............................................................. 188 Εικόνα και λόγος περί γυναικείας αρετής: Image and Word on Feminine Virtue: μια νέα ματιά σε έναν βοιωτικό σκύφο A Fresh Look at a Boeotian Skyphos του Μουσείου Κανελλοπούλου in the Canellopoulos Museum Βικτωρία Τσουκαλά . ......................................................... 189 Victoria Tsoukala ............................................................... 197 Οι πολέμαρχοι των Παιόνων Πυραίχμης The Paeonian Warlords Pyraichmes και Αστεροπαίος στις γραπτές πηγές and Asteropaios in the Literary Sources και την κεραμική των αρχαϊκών χρόνων and the Pottery of the Archaic Era Γεώργιος Κ. Mάλλιος ........................................................ 199 Georgios K. Mallios ............................................................ 208 Ερωτική καταδίωξη κόρης σε πρώιμη Eros Pursuing a Maiden on an Early λευκανική υδρία στο Μουσείο Μπενάκη Lucanian Hydria in the Benaki Museum Μαρία-Χριστίνα Τζάννες ................................................ 209 Maria-Christina Tzannes ............................................... 218 Οι απεικονίσεις του Χρύσιππου The Representations of Chrysippos στην απουλική αγγειογραφία: in Apulian Vase-painting: παρατηρήσεις στην εικονογραφία τους Remarks on their Iconography Ζαφειρία Παρθένη . ............................................................ 219 Zapheiria Partheni ............................................................. 228 ΙΙΙ. Κεραμικα Συνολα απο Ανασκαφες της Μακεδονιας Πρωτογεωμετρική και γεωμετρική κεραμική Protogeometrische und geometrische Keramik της Βόρειας Ελλάδας: η ιστορία της έρευνας Nordgriechenlands: Die Forschungsgeschichte Στέφανος Γιματζίδης ......................................................... 231 Stefanos Gimatzidis ........................................................... 238 Η παρουσία της πρωτογεωμετρικής και The Presence of Protogeometric and γεωμετρικής αττικίζουσας κεραμικής Geometric Atticising Pottery in the Northern στο Βόρειο Αιγαίο. Δύο ενδιαφέροντα Aegean. Two Interesting Examples παραδείγματα από το Καραμπουρνάκι from Karabournaki Νίκος Χατζής ........................................................................ 239 Nikos Chatzis ........................................................................ 246 Τοπικά κεραμικά εργαστήρια του 8ου αι. π.Χ. Local Pottery Workshops of the 8th c. BC περιμετρικά του Θερμαϊκού Κόλπου around the Thermaic Gulf Κωνσταντούλα Χαβέλα ................................................... 247 Konstantoula Havela ........................................................ 256 Νέα στοιχεία για την ‘ωοκέλυφη’ κεραμική New Evidence for the ‘Egg-shelled’ Pottery Άννα Παντή . ......................................................................... 257 Anna Panti . ........................................................................... 264 10 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 11 Ενδείξεις για μια πρωιμότερη χρονολόγηση Indications for an Earlier Chronology του ιερού του Διονύσου of the Sanctuary of Dionysos στην Καλλιθέα της Χαλκιδικής. in Kallithea, Chalcidice. Δύο παλιά ευρήματα θέτουν νέα ερωτήματα Two Older Finds Set New Issues Δημήτριος Πάτης .. .............................................................. 265 Dimitriοs Patis ..................................................................... 272 Κοτύλες με πουλιά: μια ομάδα κεραμικής Bird kotylai: A Pottery Group από θέσεις της Κεντρικής Μακεδονίας from Central Macedonian Sites Φώτης Γεωργιάδης . ........................................................... 273 Fotis Georgiadis ................................................................... 282 Το εξάλειπτρο στα ταφικά έθιμα The Exaleiptron in the Funerary Customs της Κεντρικής Μακεδονίας of Central Macedonia Βιβή Σαριπανίδη . ................................................................ 283 Vivi Saripanidi . ................................................................... 288 Ενεπίγραφα αγγεία από τα αρχαία Στάγειρα Inscribed Vases from Ancient Stageira Νικόλαος Α. Σκιαδάς ........................................................ 289 Nikolaos A. Skiadas ........................................................... 296 ΙV. Εμπορικοι Αμφορεις Φοινικικοί εμπορικοί αμφορείς Phoenician Trade Amphorae από τη Μεθώνη Πιερίας from Methoni, Pieria Αλεξάνδρα Κασσέρη . ........................................................ 299 Alexandra Kasseri .............................................................. 308 Εμπορικοί αμφορείς από το Καραμπουρνάκι Trade Amphorae from Karabournaki Κώστας Φίλης . ..................................................................... 309 Kostas Filis ............................................................................. 320 Ενσφράγιστοι ροδιακοί αμφορείς Stamped Rhodian Amphorae from a Deposit από αποθέτη στο ιερό της Ίσιδος στη Ρόδο. at the Sanctuary of Isis in Rhodes. Μία πρώτη παρουσίαση A Preliminary Presentation Φανή K. Σέρογλου . ............................................................ 321 Fani K. Seroglou .................................................................. 330 Συντομογραφιες ............................................................................................................................................................................................ 331 Βιβλιογραφια . .................................................................................................................................................................................................. 335 Κεραμεως Παιδες. Συμμετέχοντες .................................................................................................................................................... 381 Π εριε χ ό με ν α 11 C Y MB 36 C Y MB ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΟΡΩΝ ΚΑΙ ΛΕΞΕΩΝ που χρησιμοποιούνται στα κείμενα του τόμου ΑΜΘ: Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης ΠΚ: πρώιμη κορινθιακή ΑΠΘ: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης ΠΜ: πρωτομινωική διάμ.: διάμετρος ΠΠρΓ: πρώιμη πρωτογεωμετρική ΕΑΜ: Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο πρβλ.: παράβαλε εκ.: εκατοστά ΠρΓ: πρωτογεωμετρική ΕΠΚΑ: Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων σωζόμ.: σωζόμενο Ε.Σ.: Εποχή του Σιδήρου ΥΓ: ύστερη γεωμετρική Ζ.: Ζωγράφος ΥΕ: υστεροελλαδική ΜΓ: μέση γεωμετρική Υ.Ε.Χ: Ύστερη Εποχή του Χαλκού μέγ.: μέγιστο ΥΚ: ύστερη κορινθιακή ΜΚ: μέση κορινθιακή ΥΜ: υστερομινωνική ΜΜ: μεσομινωική ΥπΠρΓ: υπο-πρωτογεωμετρική Π.Ε.Σ: Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου ΥπΜ: υπομυκηναϊκή ΠΓ: πρώιμη γεωμετρική ΥΠΠΟΤ: Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού C Y MB C Y MB 273 Κοτύλες με πουλιά: μια ομάδα κεραμικής από θέσεις της Κεντρικής Μακεδονίας Φώτης Γεωργιάδης Ό ταν το 1990 περπατούσα επί ώρες, μαζί με συμ- φοιτητές μου, στην τράπεζα της Νέας Αγχιά- λου περισυλλέγοντας επιφανειακά όστρακα, δεν μου το 1994 η ΙΣΤʹ ΕΠΚΑ και στη συνέχεια η ΚΖʹ ΕΠΚΑ, ανέλαβαν εργασίες έρευνας και ανάδειξης του χώ- ρου. Ο μύθος του Ορφέα που συνδέεται με την πόλη περνούσε από το μυαλό ότι η σχετικά απλή αυτή δρα- έχει συμβάλει ώστε οι σχετικές αναφορές στις αρχές στηριότητα, που τροφοδοτούσε τον ενθουσιασμό πηγές να είναι αρκετές2. μας προσφέροντάς μας την αρχετυπική ευχαρίστη- Ένα επείγον και σοβαρό πρόβλημα που κλήθη- ση της ανακάλυψης, εγγραφόταν στην πραγματικό- καν να αντιμετωπίσουν οι ανασκαφείς των Λειβή- τητα στα πρώτα βήματα μιας πορείας που θα κατέ- θρων ήταν η διάβρωση, από τα νερά των χειμάρρων, ληγε στη συστηματική μελέτη της τοπικής κεραμικής της βάσης των πρανών της ακρόπολης, που είχε ήδη της Κεντρικής Μακεδονίας από τον καθηγητή Μιχά- οδηγήσει στη βαθμιαία κατάρρευση τμημάτων της λη Τιβέριο, ένα μόνο από τα αντικείμενα των σημα- περιφέρειάς της. Έτσι αποφασίστηκε η ενίσχυση και ντικών ερευνών του. Η παρούσα εργασία, που ασχο- αντιστήριξή τους. Οι εργασίες υλοποίησης της σχε- λείται κι αυτή με την παρουσίαση ενός πολύ μικρού τικής μελέτης ξεκίνησαν το 2003 στη νότια πλευ- τμήματος της κεραμικής παραγωγής των αρχαϊκών ρά της ακρόπολης3. Κατά τη διάρκεια των εργασι- χρόνων στην Κεντρική Μακεδονία, αποτελεί φόρο ών αυτών, εντοπίστηκαν, το καλοκαίρι του 2003, δύο τιμής στο ερευνητικό πνεύμα που μας δίδαξε και στη λάκκοι-αποθέτες4. Μάλιστα, έγινε σαφές ότι στα νό- φροντίδα που μας έδειξε ο καθηγητής μας. τια πρανή της ακρόπολης και στην απέναντι πλα- Η αρχαία πόλη των Λειβήθρων βρίσκεται στο γιά υπήρχαν περισσότεροι παρόμοιοι αποθέτες, που άκρο των ορεινών πτυχών που αναπτύσσονται ανά- στην πλειονότητά τους είχαν καταστραφεί λιγότερο μεσα στον Άνω και τον Κάτω Όλυμπο, στη θέση ή περισσότερο από τα νερά του χειμάρρου5. Η ανά- «Καστρί» και γύρω από αυτή. Ταυτίστηκε από τον γκη προστασίας της ακρόπολης από την κατάρρευ- Ν. Κοτζιά1 πριν από τον Βʹ Παγκόσμιο Πόλεμο. Από ση των πρανών και η πίεση των χρονοδιαγραμμάτων για την απορρόφηση των κονδυλίων χρηματοδό- 1. Κοτζιάς 1948-49. Η έρευνα που δημοσιεύεται έγινε το 1937, τησης του έργου, δεν επέτρεψαν την απρόσκοπτη όπως αναφέρεται στην σ. 32. Για τους ερευνητές πριν τον Κοτζιά και τις απόπειρές τους να τοποθετήσουν τα Λείβηθρα στην περιοχή του Ολύμπου: Κοτζιάς 1948-49, 31-32. Για τα τυχαία ευρήματα και 2. Κοτζιάς 1948-49, 26-30. Πουλάκη-Παντερμαλή 1990-95, 57-58, τα ανασκαφικά δεδομένα που ενισχύουν την ταύτιση αυτή: Πουλά- σημ. 10. Πουλάκη-Παντερμαλή 2008, 53-55, σημ. 3, 11-13 και 62-64, κη-Παντερμαλή 1990-95, 57-58. Γενικά, για τις αρχαιολογικές ερ- σημ. 10, 13. γασίες που έχουν γίνει στα Λείβηθρα: Πουλάκη-Παντερμαλή 1990- 3. Γιαννάκης 2004. 95. Πουλάκη-Παντερμαλή & Μπαχλάς 2004. Πουλάκη-Παντερμαλή 4. Πουλάκη-Παντερμαλή & Μπαχλάς 2004. 2008. Πουλάκη-Παντερμαλή & Κλινάκη 2007. 5. Πουλάκη-Παντερμαλή & Μπαχλάς 2004, 383. Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ 273 C Y MB 274 C Y MB έρευνα των λάκκων αυτών. Έτσι, το αρχαιολογικό και ιώδεις γραμμές, με αποτέλεσμα να δημιουργείται υλικό που προέκυψε από τους λάκκους είναι στο σύ- ακόμη μεγαλύτερη πολυχρωμία, καθώς στο χρώμα νολό του μη στρωματογραφημένο, καθώς δεν είναι της σκούρας βαφής, των λευκών και ιωδών γραμμών δυνατόν να τεκμηριωθεί με ασφάλεια μια ακολουθία προστίθεται και το χρώμα της εξηρημένης γραμμής, απόθεσης6, παραμένει όμως το κυριότερο υλικό αρ- όπως π.χ. στο όστρακο αρ. 19. Το τμήμα του αγγείου χαϊκής περιόδου που προέρχεται από τα Λείβηθρα7. πάνω από τη βάση είναι εξηρημένο και συχνά φέρει Μερικά όστρακα από τον αποθέτη των Λειβή- λεπτό επίχρισμα. Κοσμείται με ακτίνες που εκφύο- θρων ανήκουν σε μια διακριτή ομάδα κοτυλών αταύ- νται από μια καστανή γραμμή, η οποία κατά κανό- τιστου εργαστηρίου. Έχουν την ίδια διακόσμηση, αλ- να τονίζει την περιφέρεια όπου ενώνονται το σώμα λά τα μακροσκοπικά χαρακτηριστικά τους, όπως το και η βάση του αγγείου Στο άνω τμήμα του, πάνω χρώμα πηλού, χρώμα βαφής, το σχέδιο κ.ά., δεν εί- από τις ακτίνες, συνήθως υπάρχουν δύο καστανό- ναι παρόμοια σε όλες. Το σχήμα είναι το τυπικό σχή- μαυρες γραμμές. Η κάτω επιφάνεια της βάσης φέρει μα της κορινθιακής κοτύλης του 6ου αι. π.Χ.: ομα- δύο ή τρεις ομόκεντρους σκουρόχρωμους κύκλους λή καμπύλη σώματος από τη βάση στο χείλος, που γύρω από το κέντρο της, όπου συνήθως δεν υπάρ- σχηματίζει την μέγιστη διάμετρό της λίγο πιο χαμη- χει γραπτή κουκκίδα. Σκούρα βαφή καλύπτει και λά από την στεφάνη του χείλους. Λεπτά τοιχώματα, την εσωτερική επιφάνεια του δακτυλίου της βάσης. που καταλήγουν σε απλό λεπτό χείλος. Σχετικά λε- Η εσωτερική επιφάνεια του αγγείου καλύπτεται από πτές λαβές, κυκλικής διατομής, κωδωνόσχημες (πο- σκουρόχρωμη βαφή, εκτός από μια εξηρημένη γραμ- τέ σε σχήμα πετάλου). Βάση χαμηλή, δακτυλιόσχη- μή στο χείλος. μη σε σχήμα ανεστραμμένου εχίνου, με επίπεδη και Κοτύλες αυτής της ομάδας έχουν εμφανιστεί σε σχετικά πλατιά επιφάνεια έδρασης. λίγες δημοσιεύσεις τα τελευταία χρόνια από θέσεις Οι κοτύλες αυτές καλύπτονται από σκουρόχρω- της Κεντρικής Μακεδονίας, συγκεκριμένα από το μη βαφή, εκτός από το χείλος και τη ζώνη των λα- Καραμπουρνάκι8 και την Άφυτη9, ενώ πτηνά σχε- βών, καθώς και την περιοχή πάνω από τη βάση που διασμένα με παρόμοιο τρόπο υπάρχουν στη ζώ- είναι εξηρημένες. Η κύρια διακόσμησή τους αποτε- νη των λαβών δύο κοτυλών, μιας από την Αίγινα10 λείται από μια σειρά πουλιών ζωγραφισμένων με σκι- και μιας από την Περαχώρα11, που πιθανότατα είναι αγραφία στη ζώνη των λαβών, σε αραιή διάταξη προς τα δεξιά. Πάνω από τη ζώνη αυτή υπάρχουν δύο λε- 8. Τιβέριος, Μανακίδου & Τσιαφάκη 1999, 171, 176, εικ. 7 (ανα- πτές καστανόμαυρες γραμμές. Κάτω από τη ζώνη φέρονται ως «κύλικες με πουλιά» Ανατολικής Ελλάδας). Από μια σύ- ντομη αυτοψία στο υλικό των ανασκαφών στο Καραμπουρνάκι, μετά των λαβών, στην καλυμμένη με σκούρα βαφή επι- από προτροπή του καθηγητή Μ. Τιβέριου και με την ευγενική βο- φάνεια του σώματος του αγγείου, υπάρχουν γραμ- ήθεια της κ. Δ. Τσιαφάκη, διαπίστωσα ότι υπάρχει σημαντικό υλικό μές, είτε ιώδεις ανάμεσα σε λευκές είτε ιώδεις κάτω παρόμοιων κοτυλών που έχει έρθει στο φως στην εκεί πανεπιστημι- ακή ανασκαφή. από λευκή γραμμή. Σε μερικές περιπτώσεις στο άνω 9. Μισαηλίδου-Δεσποτίδου 2006, 225, εικ. 5 (κάτω). τμήμα της επιφάνειας αυτής υπάρχει μια εξηρημέ- 10. Kraiker 1951, 78, αρ. 487, πίν. 36. Έχει μελανόμορφη διακό- νη ζώνη, πάνω στην οποία σχεδιάζονται οι λευκές σμηση στο σώμα. Ο Kraiker την θεωρεί απομίμηση κορινθιακής κο- τύλης, ενώ ο Cook (1952, 221) διαφωνεί αναφέροντας ότι είναι σί- γουρα κορινθιακή. Όπως καταγράφει ο Kraiker (1951, 78) ο πηλός 6. Υπάρχουν βέβαια κάποια όστρακα που συνανήκουν (με σπασί- της είναι ωχρός καστανότεφρος και το γάνωμα καστανόμαυρο. Σε ματα που είναι αρχαία), των οποίων η ανασκαφική τεκμηρίωση δη- αντίθεση με τα πτηνά στις κοτύλες των Λειβήθρων, τα πτηνά στη λώνει εύρεση σε διαφορετικές ημερομηνίες και προέλευση από δι- ζώνη των λαβών της κοτύλης από την Αίγινα τοποθετούνται σε πυ- αφορετικούς όγκους της επίχωσης των αποθετών. Επομένως, δεν κνή διάταξη (όπως συμβαίνει στις κορινθιακές κοτύλες που φέρουν είναι απίθανο το ενδεχόμενο η απόθεση του υλικού στους απορριμ- πτηνά στη ζώνη των λαβών, βλ. π.χ. Ingoglia 1999, 37, αρ. 6-7, πίν. ματικούς λάκκους να αποτελεί μια σχετικά ενιαία δράση. 1, σελ. 40, αρ. 35, πίν. 5). 7. Πουλάκη-Παντερμαλή & Κλινάκη 2007, 161. Οι περιορισμέ- 11. Perachora II, 246, αρ. 2369, πίν. 94, όπου δημοσιεύονται πέ- νες ανασκαφικές εργασίες στο πλάτωμα της Ακρόπολης των Λειβή- ντε όστρακα από το χείλος μιας κοτύλης με σκιαγραφημένα πτηνά θρων, οδήγησαν στον εντοπισμό λίγων πρωιμότερων ευρήματων, στο χείλος, κι εδώ σε πυκνή διάταξη. Ο Payne την θεωρεί κορινθια- ΠΕΣ και γεωμετρικής περιόδου (χάλκινα περίαπτα και λίγα όστρα- κή. Την περιγράφει ως «heavy, coarse kotyle». Έχει εξηρημένο χείλος κα αντίστοιχα). Τα ευρήματα αρχαϊκής περιόδου περιορίστηκαν σε και ζώνη λαβών, με σειρά πτηνών, που αποδίδονται με σκιαγραφία, ένα ασημένιο νόμισμα (Αργίλου;) με ημίτομο Πήγασο και έγκοιλο προς τα δεξιά. Πάνω από τα πτηνά δύο γραμμές, ενώ χαμηλότερα τετράγωνο και ένα όστρακο αττικής μελανόμορφης όλπης με διο- επιφάνεια που καλύπτεται από σκουρόχρωμο γάνωμα και φέρει ψη- νυσιακή παράσταση. Πουλάκη-Παντερμαλή 1990-95, 61: βρέθηκαν λά γραμμές επίθετου λευκού και ιώδους. Εσωτερικά καλύπτεται από κατά τον καθαρισμό αρχαιοκαπηλικής τομής στην Ακρόπολη. κόκκινο χρώμα με εξηρημένη γραμμή στο χείλος. 274 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 275 Εικ. 1. Όστρακα από κοτύ- λες με πουλιά (φωτογρα- φία: Φ. Γεωργιάδης © ΥΠΠΟΤ - ΚΖʹ ΕΠΚΑ). κορινθιακές. Το διακοσμητικό μοτίβο της ομάδας, το παρατηρούν οι Τσιαφάκη, Μανακίδου κ.ά.15, η δια- πτηνό, είναι σύνηθες και παρουσιάζει μακρά παράδο- κόσμηση με την σειρά πτηνών στη ζώνη των λαβών ση που ξεκινά από την υστερογεωμετρική κοτύλη με υπάρχει στην παράδοση του κορινθιακού Κεραμει- πουλιά, που έδωσε τη θέση της στις ιωνικές κύλικες κού16. Υποθέτουν ότι το εργαστήριο της κεραμικής με πουλιά. Οι κοτύλες της ομάδας θεωρήθηκαν αρχι- αυτής ομάδας θα αποτελείτο ενδεχομένως ακόμη και κά προϊόντα ιωνικών εργαστηρίων12, αν και η κοτύ- από κορίνθιους κεραμείς και πιθανολογούν την το- λη αποτελεί ένα σχετικά ασυνήθιστο σχήμα στα ερ- ποθέτησή του στη μόνη κορινθιακή αποικία στον χώ- γαστήρια της Ανατολικής Ελλάδας13. ρο του Θερμαϊκού Κόλπου, την Ποτίδαια. Το σχήμα των αγγείων έχει σαφώς κορινθιακό Το υλικό των Λειβήθρων δεν προσφέρει καμία πρότυπο, γεγονός που ούτως ή άλλως υπαινίσσε- επιπλέον πληροφορία σχετικά με τον τοπογραφικό ται μια πιθανή συγγένεια με την κορινθιακή παρά- εντοπισμό του εργαστηρίου που παρήγε τις κοτύλες δοση. Ένα όστρακο παρόμοιας κοτύλης που βρέθηκε με πτηνά. Όμως, μας επιτρέπει να παρατηρήσουμε στο Καραμπουρνάκι14 και φέρει μελανόμορφη πα- ότι οι κοτύλες αυτές δεν αποτελούν ένα ομοιογενές ράσταση στο σώμα του αγγείου, έδωσε την ευκαιρία σύνολο, αλλά διακρίνονται σε δύο ευρείες ομάδες, να σχετιστούν με σαφή και αδιαμφισβήτητο τρόπο όσον αφορά στην τεχνολογία κατασκευής τους. Αξι- τα αγγεία αυτά με το κορινθιακό εργαστήριο. Όπως οσημείωτο είναι επίσης το γεγονός ότι στο υλικό των Λειβήθρων δεν υπάρχει κανένα όστρακο κοτύλης με 12. Τιβέριος, Μανακίδου & Τσιαφάκη 1999, 171, 176, εικ. 7. Μι- πουλιά που να φέρει μελανόμορφη διακόσμηση στο σαηλίδου-Δεσποτίδου 2009, 224, 225, εικ. 5 (κάτω). σώμα. Με βάση την μακροσκοπική εξέταση των μορ- 13. Η κοτύλη δεν αποτελεί κύριο σχήμα κανενός από τους ρυθ- φολογικών χαρακτηριστικών τους, οι κοτύλες αυτές μούς κεραμικής που επιχωριάζουν στις περιοχές της Ανατολικής Ελ- λάδας. Υπάρχουν βέβαια παραδείγματα ανατολικών κοτυλών, αλλά παραμένουν μεμονωμένα: Larisa III, πίν. 52, πίν. 53, αρ. 18-20 (αιο- 15. Tsiafakis κ.ά. 2010, 146, εικ. 6 λικές). Walter 1957, 41, πίν. 54, 1-2. Tocra II, 19, αρ. 1996, εικ.7, πίν. 16. Kraiker 1951, 56, αρ. 313, πίν. 24, 71, αρ. 427, πίν. 32. Dehl- 11 (αναγνωρίζεται ως ροδιακή). Waiblinger 1978, 852, εικ. 5, 7 (τοπι- von Kaenel 1995, 290, αρ. 2421, πίν. 53. Tocra I, πίν. 25, αρ. 341. Co- κές μελανόμορφες κοτύλες). Filges 1992, 136-137, αρ. 57, σχ. 3. Ker- rinth XV.3, 82, αρ. 368, 83, αρ. 371, πίν. 19 (κοτύλες-πυξίδες με με- schner 2006, 112, 125, εικ. 24-25 (αιολικές). λανόμορφα πτηνά στο χείλος). Ignoglia 1999, 37, αρ. 6-7, πίν. 1, 40, 14. Tsiafakis κ.ά. 2010, 146, εικ. 6. αρ. 35, πίν. 5, 43, αρ. 57, πίν. 10. Amyx 1996, 15, αρ. 40-41, πίν. 10. Φώτης Γεωργιάδης Κοτύλες με πουλιά: μια ομάδα κεραμικής από θέσεις της Κεντρικής Μακεδονίας 275 C Y MB 276 C Y MB Εικ. 2. Όστρακα από κοτύλες με πουλιά (φωτογραφία: Φ. Γεωργιάδης © ΥΠΠΟΤ - ΚΖʹ ΕΠΚΑ). των Λειβήθρων διακρίνονται σε δύο κύριες ομάδες. ίσως να μιλήσουμε για κάποιο πρότυπο, που έχει Η πολυπληθέστερη (Ομάδα Α), στην οποία ανή- υπόψη της η Ομάδα Α). κουν τα όστρακα αρ. 1-17 (Εικ. 1-2), έχει πηλό ανοι- Μια άλλη ομάδα οστράκων, τα αρ. 18-22 (Εικ. 1), χτόχρωμου τεφροπράσινου-καστανότεφρου χρώμα- φαίνεται να συνιστούν ένα υποσύνολο της Ομάδας Α. τος17 (GLEY1 7/1, light greenish gray-10ΥR 7/2 light Τα μακροσκοπικά τους χαρακτηριστικά είναι παρό- gray), με μίκα και προσμίξεις ασβεστίτη, θαμπό καστα- μοια, αλλά διαφέρουν χρωματικά: έχουν ανοιχτή κα- νόμαυρο γάνωμα (7,5ΥR 4/1-5/1 dark grey - gray) και στανή βαφή και κάποια από αυτά (αρ. 18, αρ. 22) κά- χονδροειδές, κάπως πρόχειρο σχέδιο. Σε λίγα όστρα- τω από τη ζώνη των λαβών έχουν εξηρημένη γραμμή κα ωστόσο, όπως για παράδειγμα το αρ. 16, υπάρ- αντί για λευκή. Ο πηλός τους ποικίλλει από πρασι- χουν κάποιες διαφοροποιήσεις στο χρώμα του πηλού. νωπός τεφρός/τεφροκάστανος ως ωχρός κοκκινωπός Η επιφάνεια των αγγείων είναι σχετικά αδρή. Η αβα- καστανός. Πάντως η γενική αντίληψη της επεξεργα- φής επιφάνεια του πηλού έχει χρώμα ωχρό γκριζο- σίας της επιφάνειας είναι απολύτως η ίδια με της Ομά- κάστανο (10YR 6/2-5/2, light brownish gray-grayish δας Α, κι επομένως η διάκριση αυτή πιθανώς δεν έχει brown) και συχνά φέρει λεπτό ωχρό επίχρισμα. νόημα. Στα αρ. 19-22 αλλάζει λίγο το χρώμα, καθώς Στην Ομάδα Β εντάσσονται τα όστρακα αρ. 23- η βαφή στη διακόσμησή τους είναι καστανή, αντί για 25 (Εικ. 3). Διακρίνονται για τη διαφορετική τεχνο- μαύρη και υπάρχουν γραμμές που είναι ερυθρές αντί λογία κατασκευής και διακόσμησης. Ο πηλός τους εί- για μαύρες στο χείλος τους. Ο πηλός των αρ. 20-21 δι- ναι κόκκινος με καφετιά απόχρωση (2,5YR 6/6-5/6, αφοροποιείται αρκετά χρωματικά, αλλά και αυτό το light red-red), πιο καθαρός, χωρίς ογκώδη εγκλεί- σύνολο οστράκων ανήκει ακόμη στην Ομάδα Α. σματα, η βαφή τους πιο στιλπνή και η γραμμή του Απομένουν μερικά ακόμη όστρακα, τα αρ. 26-30, σχεδίου τους πιο λεπτή και σχολαστική: τα πτηνά εί- τα οποία δεν φαίνεται να ανήκουν σε καμία από τις ναι λεπτοκαμωμένα, οι γραμμές του χείλους λεπτές, παραπάνω ομάδες. Τα αρ. 29 και 30 (Εικ. 3) είναι βά- καλοσχεδιασμένες και ισοπαχείς (θα μπορούσαμε σεις από κοτύλες μικρού μεγέθους, χωρίς ακτίνες πά- νω από τη βάση. Μάλιστα, στο αρ. 29, στη θέση των 17. Οι κωδικοί των χρωμάτων στο εξής αναφέρονται στο Munsell καστανόμαυρων γραμμών επί εξηρημένης επιφάνειας Soil Color Charts. κάτω από τη σκούρα επιφάνεια στο μέσο του αγγείου, 276 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 277 Εικ. 3. Όστρακα από κοτύλες με πουλιά (φωτογραφία: Φ. Γεωργιά- δης © ΥΠΠΟΤ - ΚΖʹ ΕΠΚΑ). έχουμε ιώδεις γραμμές επί επίθετου λευκού. Το αρ. 28 επιφάνεια που κοσμούνται με πουλιά στη ζώνη των μοιάζει λίγο με τα όστρακα της Ομάδας Β, αλλά ο πη- λαβών (Ομάδα Β) και τέλος κοτύλες μικρότερου με- λός του διαφέρει σημαντικά. Τα αρ. 26 και 27, που σώ- γέθους, χωρίς ακτίνες πάνω από τη βάση. ζουν μικρό τμήμα του χείλους και του σώματος με μια Δεν έχουμε ακόμη στη διάθεσή μας πληροφο- λαβή, δεν μπορούν να ενταχθούν σε καμία ομάδα. ρίες για τη διερεύνηση στοιχειωδών ερωτημάτων, Οι κοτύλες αυτές φαίνεται καταρχήν να εντάσ- όπως λ.χ. αν οι διαφοροποιήσεις που διαπιστώνονται σονται στο περιβάλλον του 6ου αι. π.Χ. Τα τυπολο- (Ομάδες Α και Β, κοτύλες με μελανόμορφη παρά- γικά χαρακτηριστικά του σχήματος τους, η σχετικά σταση στο σώμα και κοτύλες με μελαμβαφές σώμα) μικρή βάση, η έντονη καμπύλη των τοιχωμάτων του αντανακλούν διαφορετικές χρονολογικές περιόδους αγγείου από τη βάση προς το χείλος, όπως και η ίδια παραγωγής ή διαφορετικά εργαστήρια ή απλώς ομά- η μορφή της βάσης και των ακτίνων, εντάσσονται, δες που συνυπάρχουν. Ασφαλέστερα όρια για τον με όλους τους κινδύνους που περικλείει μια απόδοση χρονολογικό προσδιορισμό της παραγωγής της νέ- που βασίζεται σε τέτοιου είδους κριτήρια και με πλαί- ας αυτής ομάδας αρχαϊκής κεραμικής είναι πιθανό να σιο αναφοράς την τυπολογική εξέλιξη των κορινθι- προσφέρει η ολοκλήρωση της μελέτης του συνόλου ακών κοτυλών18, στο χρονολογικό περιβάλλον του της κεραμικής των αποθετών των Λειβήθρων. αʹ μισού του 6ου αι. π.Χ., και ειδικότερα στην ΜΚ ή στην ΥΚ I περίοδο. Συνοψίζοντας, η κατηγορία αυτή των κοτυλών Κατάλογος με πουλιά, φαίνεται πως παράγεται σε κάποιο κερα- Αρ. κατ. = αριθμός καταγραφής αποθέτη Λειβήθρων μικό εργαστήριο της περιοχής της Κεντρικής Μα- Εκτ. = εκτιμώμενη κεδονίας, αφού τουλάχιστον προς το παρόν έχουν εντοπιστεί μόνο στην περιοχή αυτή, υπό σαφή και 1. Aρ. κατ. 105 (Εικ. 1) τεκμηριωμένη κορινθιακή επίδραση. Με το εργαστή- Μέγ. σωζόμ. ύψος 9,9 εκ. Μέγ. σωζόμ. μήκος 15,6 εκ. ριο αυτό σχετίζονται κοτύλες με πουλιά στη ζώνη των Εκτ. διάμ. αγγείου 18 εκ. λαβών και μελαμβαφές σώμα (Ομάδα Α), κοτύλες με Τμήμα κοτύλης. Σώζει μέρος του απλού χείλους και πουλιά στη ζώνη των λαβών και μελανόμορφη πα- του σώματος. Συγκολλημένο από εννέα κομμάτια. Στη ράσταση στο σώμα (κοτύλη από το Καραμπουρνά- ζώνη των λαβών λεπτό επίχρισμα, πολύ ανοιχτό τε- κι), κοτύλες με πιο λεπτοφυές σχέδιο και πιο στιλπνή φρο-καφέ (2.5Υ 7/1-7/2, light gray), πάνω στο οποίο διακόσμηση από σχηματοποιημένα πτηνά στραμμένα 18. Για την εξέλιξη του σχήματος της κοτύλης και των βασικών δι- προς τα δεξιά, σε αραιή παράταξη. Αποδίδονται με σκι- ακοσμητικών του στοιχείων: Bentz 1999, 15-32. Corinth VII.2, 73-78. αγραφία καστανόμαυρου χρώματος (εικονίζονται δύο Φώτης Γεωργιάδης Κοτύλες με πουλιά: μια ομάδα κεραμικής από θέσεις της Κεντρικής Μακεδονίας 277 C Y MB 278 C Y MB και τμήμα ενός τρίτου στο δεξί άκρο του θραύσματος). Η εσωτερική επιφάνεια φέρει καστανό χρώμα. Ο πηλός Απουσία χάραξης. Δύο καστανόμαυρες γραμμές πάνω και το χρώμα της βαφής είναι ίδιο με τα αρ. 1 και 2. από τα πτηνά, μία στο χείλος και μία παράλληλη λί- γο χαμηλότερα, η οποία τέμνεται με τα κεφάλια των 4. Αρ. κατ. 109 (Εικ. 1) πουλιών. Τα πουλιά πατούν στην ανώτερη από δύο Μέγ. σωζόμ. ύψος 4,1 εκ. Μέγ. σωζόμ. μήκος 5,2 εκ. Πάχος 0,3 εκ. παχιές γραμμές καστανέρυθρου χρώματος που απο- Τμήμα από τη ζώνη των λαβών και το χείλος κοτύλης. τελούν το κάτω όριο της ζώνης. Ανάμεσά τους, όπως Η στεφάνη του χείλους και μια εφαπτόμενη γραμμή και κάτω από αυτές, γραμμή επίθετου λευκού, η οποία στην εσωτερική επιφάνεια αβαφείς. Στη σχετικά κοντή όμως, από αμέλεια(;), δε διατρέχει το σύνολο της περι- ζώνη των λαβών, σώζεται ένα σχηματοποιημένο πουλί μέτρου του αγγείου. Ακολουθεί χαμηλότερα, περιοχή προς τα δεξιά, που αποδίδεται με σκιαγραφία. Στο άνω που καλύπτεται με καστανόμαυρο χρώμα, εξηρημένη τμήμα της δύο καστανόμαυρες γραμμές. Στη σκούρα γραμμή – καστανέρυθρη γραμμή – εξηρημένη γραμμή ζώνη, κάτω από τη ζώνη των λαβών, μία ιώδης και μία – καστανέρυθρη γραμμή. Το κάτω μέρος της κοτύλης, λευκή γραμμή. Η εσωτερική επιφάνεια καλύπτεται από πάνω από τη βάση, είναι εξηρημένο και φέρει ακτινω- βαφή. Ο πηλός και το χρώμα της βαφής είναι ίδιο με τα τό κόσμημα με αραιές ακτίνες. Η εσωτερική επιφάνεια αρ. 1, 2 και 3. καλύπτεται με τεφροκάστανο χρώμα. Πηλός λεπτό- κοκκος, καθαρός, γκρίζος με ανεπαίσθητη πρασινωπή 5. Αρ. κατ. 115 (Εικ. 1) απόχρωση: GLEY1 7/1 (light greenish gray). Μέγ. σωζόμ. ύψος 2,2 εκ. Μέγ. σωζόμ. μήκος 2,8 εκ. Πάχος 0,35 εκ. 2. Αρ. κατ. 107 (Εικ. 1) Όστρακο κοτύλης. Σώζεται το κατώτερο τμήμα της Μέγ. σωζόμ. ύψος 5,5 εκ. Μέγ. σωζόμ. διάμ. 11,9 εκ. ζώνης των λαβών και μέρος του σώματος χαμηλότε- Διάμ. βάσης 7,2 εκ. Πάχος 0,2 εκ. ρα. Ζώνη των λαβών: ωχρό επίχρισμα πάνω στο οποίο είναι σχεδιασμένα τα δύο πόδια ενός πτηνού. Η επιφά- Δακτυλιόσχημη βάση κοτύλης με τμήμα του κάτω νεια χαμηλότερα καλύπτεται με θαμπή σκούρη γκρίζα μέρους του αγγείου. Συγκολλημένο από έξι κομμά- βαφή. Φέρει μία ιώδη γραμμή ανάμεσα σε δύο λευκές. τια. Το άνω μέρος του σωζόμενου τμήματος καλύπτε- Εσωτερικά καλύπτεται με θαμπή σκούρη γκρίζα βαφή. ται από τεφροκάστανη βαφή. Μια τεφροκάστανη και Πηλός ωχρός (10YR 8/2, very pale brown) με εγκλεί- μια μαύρη γραμμή οριοθετούν το κάτω όριο της επι- σματα. Η επεξεργασία της επιφάνειάς του και τα χρώ- φάνειας αυτής. Το κάτω μέρος του αγγείου εξηρημέ- ματα της διακόσμησης παρουσιάζουν στενή ομοιότη- νο. Φέρει ακτινωτό κόσμημα με αραιές, κοντές τεφρο- τα με αυτά του αρ. 4. κάστανες ακτίνες. Η εξωτερική επιφάνεια της βάσης φέρει ομοιόχρωμη βαφή, Αβαφής επιφάνεια στήριξης. Η κάτω επιφάνεια της βάσης φέρει κεντρική κουκκί- 6. Αρ. κατ. 116 δα που περιβάλλεται από δύο ομόκεντρους κύκλους. Μέγ. σωζόμ. ύψος 3,2 εκ. Μέγ. σωζόμ. μήκος 3,7 εκ. Πάχος 0,4 εκ. Με τεφροκάστανη βαφή καλύπτεται και η εσωτερι- Όστρακο κοτύλης. Σώζεται μέρος του σώματος. Κα- κή επιφάνεια του δακτυλίου της βάσης, όπως και η λύπτεται με θαμπή σκούρη γκρίζα βαφή εσωτερικά και εσωτερική επιφάνεια του αγγείου. Πηλός γκρίζος με εξωτερικά. Εξωτερικά μία ιώδης γραμμή ανάμεσα σε δύο ανεπαίσθητη πρασινωπή απόχρωση: GLEY1 7/1 (light λευκές. Πηλός ανοιχτόχρωμος καστανότεφρος (10ΥR greenish gray). 7/2 light gray) με μίκα και προσμίξεις ασβεστίτη. 3. Αρ. κατ. 108 (Εικ. 1) 7. Αρ. κατ. 129 (Εικ. 2) Μέγ. σωζόμ. ύψος 4,1 εκ. Μέγ. σωζόμ. μήκος 6,4 εκ. Πάχος 0,4 εκ. Μέγ. σωζόμ. ύψος 1,5 εκ. Διάμ. βάσης 7,7 εκ. Τμήμα από τη ζώνη των λαβών και το χείλος κοτύ- Βάση κοτύλης. Φέρει αποκρούσεις. Σώζονται τα 2/3 λης. Ακριβώς κάτω από το χείλος, δύο καστανόμαυρες της βάσης και σχεδόν ολόκληρη η κάτω επιφάνεια του γραμμές. Η ζώνη των λαβών εξηρημένη με λεπτό ωχρό αγγείου. Η εξωτερική επιφάνεια της βάσης φέρει κα- επίχρισμα. Απεικονίζεται ένα σχηματοποιημένο πουλί στανόμαυρη βαφή, ενώ η εσωτερική επιφάνεια του προς τα δεξιά με σκιαγραφία μαύρου χρώματος, χω- δακτυλίου της γκριζοκάστανη. Η κάτω επιφάνεια του ρίς χάραξη. Η σωζόμενη επιφάνεια κάτω από τη ζώνη αγγείου κοσμείται με μια μεγάλη γκριζοκάστανη κουκ- των λαβών καλύπτεται με μαύρη βαφή. Στο ψηλότερο κίδα στο κέντρο και τρεις ομόκεντρους ομοιόχρωμους τμήμα της, μία ιώδης γραμμή ανάμεσα σε δύο λευκές. κύκλους. Το εσωτερικό του αγγείου καλύπτεται από 278 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 279 σκούρη γκριζοκάστανη βαφή. Πηλός GLEY2 8/1, light χαμηλότερα που φέρει σκούρα καστανόμαυρη βαφή bluish gray με μίκα και λίγες προσμίξεις. και στο πάνω τμήμα του, ερυθρή ταινία που περιβάλ- λεται από δύο λευκές γραμμές (σχεδιασμένες πάνω στο 8. Αρ. κατ. 142 (Εικ. 2) μαύρο χρώμα). Η εσωτερική επιφάνεια καλύπτεται από Μέγ. σωζόμ. ύψος 3,6 εκ. Μέγ. σωζόμ. μήκος 3,8 εκ. Πάχος 0,45 εκ. σχετικά στιλπνό, σκούρο καστανόμαυρο χρώμα. Πη- λός χρώματος ανοιχτού τεφροκάστανου (10ΥR 7/2 Όστρακο από το κάτω μέρος του σώματος κοτύλης. light gray) με λίγη μίκα και εγκλείσματα. Πάνω, σώζει τμήμα της καλυμμένης με μαύρο χρώμα επιφάνειας που εκτείνεται κάτω από τη ζώνη των λα- βών. Στο κάτω άκρο της, δύο οριζόντιες γραμμές επί- 12. Αρ. κατ. 230 (Εικ. 2) θετου λευκού (πάνω στο μαύρο). Ακολουθούν τρεις Μέγ. σωζόμ. ύψος 1,6 εκ. Διάμ. βάσης 8 εκ. Πάχος 0,25 εκ. γραμμές πάνω σε εξηρημένη επιφάνεια, ερυθρή, λευκή Σώζεται λίγο περισσότερο από το ήμισυ της βάσης και και μαύρη, και τα άκρα από δύο ακτίνες που κοσμούσαν ελάχιστο τμήμα των τοιχωμάτων του αγγείου. Στην τη ζώνη πάνω από τη βάση του αγγείου. Η εσωτερική τομή βάσης-σώματος μια καστανή γραμμή, απ’ όπου επιφάνεια καλύπτεται από τεφροκάστανη θαμπή βαφή. εκφύονται ακτίνες (σώζεται μικρό μέρος μιας). Στην Πηλός με λίγη μίκα, γκρίζος με ελαφρώς πρασινωπή κάτω επιφάνεια της βάσης, καστανόμαυρη κεντρική απόχρωση: GLEY1 7/1 (light greenish gray). κουκκίδα και τρεις ομόκεντροι κύκλοι. Η εσωτερική και η εξωτερική επιφάνεια του δακτυλίου της βάσης 9. Αρ. κατ. 185 (Εικ. 2) καλύπτονται από καστανόμαυρη βαφή, όπως και το εσωτερικό του αγγείου. Οι υπόλοιπες σωζόμενες επι- Μέγ. σωζόμ. ύψος 1,8 εκ. Διάμ. βάσης 5,4 εκ. Πάχος 0,2 εκ. φάνειες είναι εξηρημένες. Πηλός ανοιχτόχρωμου τε- Βάση και κατώτατο μέρος του σώματος κοτύλης. Στο φροπράσινου χρώματος (GLEY1 7/1, light greenish σώμα, πάνω από τη βάση, μια καστανή γραμμή, από gray-10ΥR 7/2 light gray), με λίγη μίκα και προσμίξεις την οποία ξεκινούν ομοιόχρωμες ακτίνες. Τρεις καστα- ασβεστίτη. Η υφή της επιφάνειας του θραύσματος εί- νοί ομόκεντροι κύκλοι στην κάτω επιφάνεια της βά- ναι παρόμοια με αυτήν του αρ. 2. σης. Το εσωτερικό του αγγείου καλύπτεται με καστα- νό (7,5ΥR 4/1-5/1 dark gray-gray) χρώμα, όπως και η 13. Αρ. κατ. 231 (Εικ. 2) εσωτερική επιφάνεια του δακτυλίου της βάσης. Οι υπό- Μέγ. σωζόμ. ύψος 2,4 εκ. Μήκος 2,2 εκ. Πάχος 0,25 εκ. λοιπες επιφάνειες αβαφείς. Πηλός ανοιχτός καστανό- τεφρος (10ΥR 7/2, light gray) με μίκα και εγκλείσματα Μικρό τμήμα χείλους και σώματος κοτύλης. Εξηρη- ασβεστίτη. μένο εξωτερικά, με δύο καστανές γραμμές κάτω από το χείλος και τμήμα πτηνού που αποδίδεται με σκια- γραφία. Εσωτερικά φέρει καστανό χρώμα και εξηρημέ- 10. Αρ. κατ. 187 (Εικ. 2) νη γραμμή κάτω από τη στεφάνη του χείλους. Πηλός Μέγ. σωζόμ. ύψος 2,4 εκ. Εκτ. διάμ. βάσης 5,5 εκ. Πάχος 0,2 εκ. ανοιχτόχρωμου τεφροπράσινου χρώματος (GLEY1 Τμήμα της βάσης και του κάτω μέρους του σώματος 7/1, light greenish gray-10ΥR 7/2 light gray), με μίκα κοτύλης. Καστανή γραμμή στην τομή βάσης-κυπέλλου, και προσμίξεις ασβεστίτη. από όπου εκφύονται καστανόμαυρες ακτίνες. Καστανή οριζόντια γραμμή πάνω από τις ακτίνες. Καστανέρυ- 14. Αρ. κατ. 232 (Εικ. 2) θρο χρώμα στις κάθετες επιφάνειες της βάσης, καστα- Μέγ. σωζόμ. ύψος 4,9 εκ. Διάμ. βάσης 7,9 εκ. Πάχος 0,4 εκ. νό στο εσωτερικό του αγγείου. Οι υπόλοιπες επιφάνει- Τμήμα βάσης (σχεδόν ολόκληρη) και μέρος του τοι- ες εξηρημένες. Σώζεται τμήμα από τους ομόκεντρους χώματος κοτύλης. Συγκολλημένη από δύο κομμάτια. κύκλους της κάτω επιφάνειας της βάσης. Πηλός ανοι- Στην τομή βάσης-σώματος καστανή γραμμή, απ’ όπου χτός καστανότεφρος (10ΥR 7/2, light gray) με λίγη εκφύονται ομοιόχρωμες ακτίνες. Η κάτω επιφάνεια της μίκα και εγκλείσματα ασβεστίτη. βάσης φέρει τρεις καστανούς ομόκεντρους κύκλους. Οι κάθετες επιφάνειες της βάσης φέρουν καστανό χρώμα. 11. Αρ. κατ. 189 (Εικ. 2) Ερυθρό χρώμα καλύπτει την εσωτερική επιφάνεια. Πη- Μέγ. σωζόμ. ύψος 4,3 εκ. Μήκος 4,3 εκ. Πάχος 0,3 εκ. λός ανοιχτόχρωμου τεφροπράσινου χρώματος (GLEY1 Θραύσμα σώματος κοτύλης. Σώζεται μικρό μέρος της 7/1, light greenish gray-10ΥR 7/2 light gray), με πολύ εξηρημένης ζώνης των λαβών, με ίχνος σκιαγραφίας μίκα και προσμίξεις ασβεστίτη. Η υφή της επιφάνειάς ενός πτηνού (ράμφος), καθώς και τμήμα του αγγείου του παρόμοια με αυτήν του αρ. 12. Φώτης Γεωργιάδης Κοτύλες με πουλιά: μια ομάδα κεραμικής από θέσεις της Κεντρικής Μακεδονίας 279 C Y MB 280 C Y MB 15. Αρ. κατ. 233 (Εικ. 2) εξηρημένη ταινία με ιώδη-καστανέρυθρη γραμμή και Μέγ. σωζόμ. ύψος 2,5 εκ. Πάχος 0,35 εκ. πιο χαμηλά, το υπόλοιπο του σωζόμενου τμήματος Μικρό τμήμα βάσης και τοιχώματος κοτύλης. Φέρει του αγγείου καλύπτεται με τεφρο-καφέ χρώμα. Το αρκετές αποκρούσεις. Στην τομή βάσης-σώματος μία ίδιο χρώμα καλύπτει και το εσωτερικό του αγγείου. Η καστανή γραμμή απ’ όπου εκφύονται ακτίνες. Τμήμα εσωτερική επιφάνεια της λαβής είναι εξηρημένη, όπως δύο ομόκεντρων κύκλων στην κάτω επιφάνεια της βά- και η μετόπη ανάμεσα στις ρίζες της λαβής ενώ η εξω- σης. Οι κάθετες επιφάνειες της βάσης φέρουν καστα- τερική επιφάνειά της καλύπτεται με βαφή. Πηλός λε- νόμαυρο χρώμα, όπως και η εσωτερική επιφάνεια του πτόκοκκος, καθαρός, χρώματος γκρί με πρασινωπή αγγείου. Πηλός ανοιχτόχρωμου τεφροπράσινου χρώ- απόχρωση: GLEY1 8/1 (light greenish gray). ματος (GLEY1 7/1, light greenish gray-10ΥR 7/2 light gray), με λίγη μίκα και προσμίξεις ασβεστίτη. 19. Αρ. κατ. 110 (Εικ. 1) Μέγ. σωζόμ. ύψος 4,5 εκ. Μέγ. σωζόμ. μήκος 6,3 εκ. Πάχος 0,3 εκ. 16. Αρ. κατ. 235 Τμήμα από το χείλος και το σώμα κοτύλης. Κάτω από Μέγ. σωζόμ. ύψος 4 εκ. Πλάτος 3,3 εκ. Πάχος 0,35 εκ. το χείλος, δύο ερυθρές γραμμές. Στη ζώνη των λαβών Θραύσμα σώματος κοτύλης. Σώζεται μέρος της εξηρη- με σκιαγραφία ερυθρού/καστανόμαυρου χρώματος μένης ζώνης των λαβών και της καλυμμένης με καστα- αποδίδεται σχηματοποιημένο πουλί προς τα δεξιά. Πιο νόμαυρη βαφή επιφάνειας αμέσως χαμηλότερα. Στο χαμηλά από τη ζώνη αυτή, η εξωτερική επιφάνεια του άνω τμήμα της, πάνω στη σκούρα βαφή, δύο ερυθρές οστράκου καλύπτεται από σκούρα καστανόμαυρη βα- γραμμές που περιβάλλονται από μια λευκή. Το εσω- φή, εκτός από εξηρημένη ταινία, που κοσμείται με μία τερικό καλύπτεται από καστανότεφρο χρώμα. Πηλός ιώδη και μια λευκή γραμμή. Εσωτερικά σκούρα βαφή. λεπτόκοκκος, με λίγη μίκα και προσμίξεις, χρώματος Πηλός λεπτόκοκκος, παρουσιάζει διχρωμία: ανοιχτό- ωχρού ερυθρωπού (2,5YR 8/3 pink). χρωμος ερυθρός (2,5YR 6/6 light red) στο εξωτερικό ήμισυ της τομής των τοιχωμάτων και τεφροκάστανος 17. Αρ. κατ. 236 (Εικ. 2) (2,5YR 6/1 reddish gray) στο εσωτερικό ήμισυ. Μέγ. σωζόμ. ύψος 4,6 εκ. Πλάτος 2,2 εκ. Πάχος 0,4 εκ. 20. Αρ. κατ. 111 (Εικ. 1) Θραύσμα από το κάτω μέρος κοτύλης. Σώζεται τμήμα Μέγ. σωζόμ. ύψος 4,7 εκ. Μέγ. σωζόμ. μήκος 5,3 εκ. Πάχος 0,35 εκ. μιας εξηρημένης ζώνης, πιθανότατα της ζώνης πάνω από την βάση. Στο κάτω και στο πάνω άκρο της από Τμήμα από το σώμα κοτύλης. Σώζεται τμήμα της εξη- μια καστανή γραμμή. Πάνω από αυτή τη ζώνη σώζεται ρημένης ζώνης των λαβών και της διακόσμησής της: τμήμα μιας καλυμμένης με καστανόμαυρο χρώμα επι- μέρος πουλιού προς τα δεξιά που αποδίδεται με σκια- φάνειας, που φέρει εξηρημένη γραμμή χαμηλά. Το εσω- γραφία καστανόμαυρου χρώματος. Η επιφάνεια κάτω τερικό καλύπτεται από ερυθρό χρώμα. Πηλός ανοιχτό- από τη ζώνη αυτή καλύπτεται από καστανόμαυρη βα- χρωμου τεφροπράσινου χρώματος (GLEY1 7/1, light φή και φέρει γραμμή επίθετου ιώδους χρώματος που greenish gray-10ΥR 7/2 light gray), με μίκα και προ- περιβάλλεται από δύο λευκές. Εσωτερικά καλύπτεται σμίξεις ασβεστίτη. από σκούρο καστανό χρώμα. Πηλός λεπτόκοκκος κοκ- κινωπός καστανός (7.5YR 7/4, pink), με εγκλείσματα. 18. Αρ. κατ. 106 (Εικ. 1) Μέγ. σωζόμ. ύψος 5,5 εκ. Μέγ. σωζόμ. μήκος 11,4 εκ. (χορδή χείλ.) 21. Αρ. κατ. 112 (Εικ. 1) Πάχος 0,3 εκ. Εκτ. διάμ. 16 εκ. Μέγ. σωζόμ. ύψος 3,2 εκ. Μέγ. σωζόμ. μήκος 3,3 εκ. Πάχος 0,35 εκ. Τμήμα κοτύλης. Σώζει μέρος του χείλους και του άνω Όστρακο κοτύλης. Σώζεται μικρό τμήμα από το χεί- μέρους του σώματος με μία κωδωνόσχημη, κυκλικής λος και το σώμα του αγγείου. Κάτω από το χείλος, δύο διατομής, λαβή. Συγκολλημένο από τρία κομμάτια. καστανές γραμμές ορίζουν τη ζώνη των λαβών, στην Καλύπτεται με επίχρισμα ωχρού χρώματος. Στη στε- οποία σώζεται τμήμα πουλιού που αποδίδεται με σκι- φάνη του χείλους και εξωτερικά αμέσως κάτω από αυ- αγραφία προς τα δεξιά. Το σώμα χαμηλότερα καλύ- τή, ανοιχτόχρωμη ωχροκάστανη βαφή. Στην εξηρημέ- πτεται με καστανόμαυρη βαφή και φέρει μία γραμμή νη ζώνη της λαβής, με σκιαγραφία παρόμοιας βαφής, επίθετου ιώδους χρώματος που περιβάλλεται από δύο αποδίδεται ένα σχηματοποιημένο πτηνό προς τα δεξιά. λευκές. Εσωτερικά καλύπτεται από σκούρη καστανή Πατά πάνω σε μια ταινία ίδιου χρώματος. Ακολουθεί βαφή. Πηλός λεπτόκοκκος, ωχρός καστανός (10YR 280 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 281 7/4, very pale brown), με εγκλείσματα ασβεστίτη. Πι- χρώματος κόκκινου με καφετιά απόχρωση (2,5YR 6/6- θανώς από το ίδιο αγγείο με το 20 αν και δεν συναρ- 5/6, light red-red). μόζουν (το χρώμα του πηλού τους διαφέρει, όμως η υφή της επιφανείας τους και τα χρώματα της διακό- 25. Αρ. κατ. 124 (Εικ. 3) σμησής τους είναι ίδια). Μέγ. σωζόμ. ύψος 2,4 εκ. Μέγ. σωζόμ. μήκος 2,3 εκ. Πάχος 0,4 εκ. Όστρακο κοτύλης. Σώζει τμήμα του χείλους. Δύο ερυ- 22. Αρ. κατ. 113 (Εικ. 1) θρές γραμμές κάτω από το χείλος. Με ερυθρή βαφή Μέγ. σωζόμ. ύψος 2,5 εκ. Μέγ. σωζόμ. μήκος 3,6 εκ. Πάχος 0,35 εκ. καλύπτεται και το τμήμα κάτω από την εξηρημένη ζώ- Τμήμα του χείλους και της ζώνης των λαβών κοτύλης. νη των λαβών. Στο άνω μέρος του μία γραμμή λευ- Η διακόσμηση αποδίδεται με ωχροκάστανη βαφή. Εξω- κού χρώματος. Οι εξηρημένες επιφάνειες φέρουν λεπτό τερικά, δύο γραμμές κάτω από το χείλος. Η ζώνη των ωχρό επίχρισμα. Η εσωτερική επιφάνεια καλύπτεται με λαβών καλύπτεται με επίχρισμα, πάνω στο οποίο το ερυθρή βαφή. Πηλός λεπτόκοκκος, χρώματος κόκκι- πίσω τμήμα πουλιού προς τα δεξιά που αποδίδεται με νου με καφετιά απόχρωση (2,5YR 6/6-5/6, light red- σκιαγραφία. Κάτω από το πουλί, τρεις γραμμές: ωχρο- red). κάστανη- εξηρημένη-ωχροκάστανη. Εσωτερικά κα- λύπτεται με τεφρό-καφέ χρώμα. Πηλός λεπτόκοκκος, 26. Αρ. κατ. 120 καθαρός, χρώματος γκρί με πρασινωπή απόχρωση: Μέγ. σωζόμ. ύψος 4,3 εκ. Μέγ. σωζόμ. μήκος 5,4 εκ. Πάχος 0,3 εκ. GLEY1 8/1 (light greenish gray). Όστρακο κοτύλης. Σώζει τμήμα χείλους και μία λαβή. Πιθανώς συνανήκει με το αρ. 18. Η λαβή είναι κυκλικής τομής, κωδωνόσχημη. Κάτω από το χείλος δύο σκούρες καστανές γραμμές. Εξηρημένη 23. Αρ. κατ. 114 (Εικ. 3) ζώνη λαβών. Το τμήμα χαμηλότερα καλύπτεται από Μέγ. σωζόμ. ύψος 2,1 εκ. Μέγ. σωζόμ. μήκος 3,3 εκ. Πάχος 0,35 εκ. σκούρη καστανή βαφή. Στο άνω μέρος του, σε μία εξη- Τμήμα του χείλους και της ζώνης λαβών κοτύλης. Εξω- ρημένη ζώνη υπάρχει μια ομάδα γραμμών: λεπτή εξη- τερικά, κάτω από το χείλος δύο λεπτές γραμμές κα- ρημένη, ιώδης, λεπτή σκούρα καστανή, εξηρημένη. Η στανέρυθρου χρώματος. Στην εξηρημένη και καλυμ- εσωτερική και η άνω επιφάνεια της λαβής είναι εξηρη- μένη με ωχρό επίχρισμα ζώνη των λαβών σώζεται ένα μένες, ενώ η εξωτερική καλύπτεται με σκούρη καστα- πουλί προς τα δεξιά που αποδίδεται με σκιαγραφία κα- νή βαφή, όπως και η εσωτερική επιφάνεια του αγγείου. στανέρυθρου χρώματος. Επιμελές σχέδιο. Πατά πάνω Οι εξηρημένες επιφάνειες καλύπτονται με ωχρέρυθρο σε ίχνος από παχιά ομοιόχρωμη γραμμή. Η εσωτερι- επίχρισμα. Πηλός με μίκα και λίγες προσμίξεις, χρώμα- κή επιφάνεια καλύπτεται από ερυθρό/καστανέρυθρο τος ερυθρωπού (5YR 7/6-7/8, reddish yellow) με πυ- χρώμα. Πηλός λεπτόκοκκος, με λίγες προσμίξεις, χρώ- ρήνα χρώματος ανοιχτού τεφροπράσινου (GLEY1 8/2 ματος κόκκινου με καφετιά απόχρωση (2.5YR 6/6-5/6, light greenish gray). light red-red). 27. Αρ. κατ. 121 24. Αρ. κατ. 122 (Εικ. 3) Μέγ. σωζόμ. ύψος 3,8 εκ. Μέγ. σωζόμ. μήκος 5,6 εκ. Πάχος 0,3 εκ. Μέγ. σωζόμ. ύψος 3,2 εκ. Μέγ. σωζόμ. μήκος 5,4 εκ. Πάχος 0,25 εκ. Όστρακο κοτύλης. Σώζεται τμήμα του χείλους και μία Όστρακο κοτύλης. Σώζει τμήμα του χείλους και μία λα- λαβή του αγγείου (κωδωνόσχημη, κυκλικής διατο- βή (κωδωνόσχημη, κυκλικής διατομής). Κάτω από το μής). Κάτω από το χείλος δύο καστανέρυθρες γραμ- χείλος δύο ερυθροκάστανες γραμμές. Ζώνη λαβών εξη- μές. Εξηρημένη ζώνη λαβών. Πιο χαμηλά, το όστρακο ρημένη. Στο κάτω άκρο της δύο λεπτές κόκκινες γραμ- καλύπτεται με καστανέρυθρη βαφή, όπου υπάρχει μια μές. Πιο χαμηλά, το όστρακο καλύπτεται με βαφή κα- γραμμή λευκού χρώματος και μια εξηρημένη γραμμή. στανού χρώματος, το άνω όριο του οποίου τονίζεται Η εξωτερική επιφάνεια της λαβής καλύπτεται από κα- με μαύρη γραμμή. Η εξωτερική επιφάνειά της λαβής στανέρυθρη βαφή, όπως και η εσωτερική επιφάνεια του καλύπτεται με μαύρη βαφή που γίνεται ερυθροκάστα- οστράκου. Λεπτό ωχρέρυθρο επίχρισμα στις εξηρημέ- νη στο ένα άκρο. Η εσωτερική επιφάνεια του οστρά- νες επιφάνειες. Πηλός λεπτόκοκκος με μίκα και λίγες κου φέρει βαφή, το χρώμα της οποίας ποικίλλει (μαύρο, προσμίξεις, χρώματος ερυθρωπού (5YR 7/6-7/8, red- καστανέρυθρο, ερυθρό, λαδί-καστανό, σε ακανόνιστες dish yellow). περιοχές, εξαιτίας της όπτησης). Πηλός λεπτόκοκκος Φώτης Γεωργιάδης Κοτύλες με πουλιά: μια ομάδα κεραμικής από θέσεις της Κεντρικής Μακεδονίας 281 C Y MB 282 C Y MB 28. Αρ. κατ. 123 με μια κόκκινη γραμμή πάνω από τη βάση. Στην κά- Μέγ. σωζόμ. ύψος 4 εκ. Μέγ. σωζόμ. μήκος 2,6 εκ. Πάχος 0,35 εκ. τω επιφάνεια βάσης, δύο ερυθροί ομόκεντροι κύκλοι. Όστρακο κοτύλης. Σώζει τμήμα του χείλους και μέρος Η περιφέρεια της επιφάνειας αυτής μαζί με την εσωτε- της αριστερής γένεσης μιας λαβής. Δύο ερυθρές γραμ- ρική επιφάνεια του δακτυλίου της βάσης καλύπονται μές κάτω από το χείλος. Εξηρημένη ζώνη λαβών. Πιο από ερυθρή βαφή, όπως και η εξωτερική επιφάνεια του χαμηλά καλύπτεται από ερυθροκάστανη βαφή πάνω δακτυλίου. Η επιφάνεια στήριξης δεν είναι επίπεδη. Το στην οποία υπάρχουν δύο ερυθρές γραμμές ανάμεσα εσωτερικό του αγγείου καλύπτεται από σκούρο καστα- σε τρεις καστανές. Στο κάτω άκρο του οστράκου σώ- νό χρώμα (7,5ΥR 4/1-5/1 dark grey-gray). Πηλός λε- ζεται μέρος του μέσου του σώματος που φέρει σκούρα πτόκκοκος, με μίκα, χρώματος ανοιχτόχρωμου ωχρού καστανή βαφή. Με σκούρα καστανή βαφή καλύπτεται πορτοκαλέρυθρου (7,5 YR 7/4, pink). και η σωζόμενη εξωτερική επιφάνεια της λαβής, καθώς και η εσωτερική επιφάνεια του οστράκου. Πηλός με μί- 30. Αρ. κατ. 186 (Εικ. 3) κα και εγκλείσματα ασβεστίτη, χρώματος ανοιχτού τε- Μέγ. σωζόμ. ύψος 1,6 εκ. Διάμ. βάσης 5,4 εκ. Πάχος 0,3 εκ. φροπράσινου (GLEY1 8/2 light greenish gray). Ήμισυ βάσης και μικρό μέρος του σώματος κοτύλης. Στη ζώνη πάνω από τη βάση τρεις καστανές γραμμές 29. Αρ. κατ. 184 (Εικ. 3) (δεν κοσμείται με ακτίνες). Στην κάτω επιφάνεια της Μέγ. σωζόμ. ύψος 4,1 εκ. Διάμ. βάσης 4,5 εκ. Πάχος 0,2 εκ. βάσης κεντρική κουκκίδα και δύο ομόκεντροι κύκλοι Βάση και κάτω μέρος σώματος κοτύλης. Το άνω σω- καστανού χρώματος. Οι κάθετες επιφάνειες του δα- ζόμενο τμήμα του σώματος, στο μέσο του αγγείου, κα- κτυλίου της βάσης καλύπτονται από σκούρο καστα- λύπτεται με καστανό χρώμα. Στο κάτω όριο αυτής της νόμαυρο χρώμα, όπως και η εσωτερική επιφάνεια του επιφάνειας, ιώδης ταινία που φέρει στο άνω και κάτω αγγείου. Πηλός λεπτόκοκκος με λίγη μίκα, χρώματος άκρο της δύο ωχρές γραμμές (πάνω στο σκούρο χρώ- ανοιχτού ωχρού καστανέρυθρου (7,5YR 8/2, pinkish μα). Το κάτω μέρος του αγγείου αβαφές, χωρίς ακτίνες, white). Fotis Georgiadis SUMMARY. Based on the archaeological material found in a pit at the ancient city of Leibethra, mount Ol- Bird kotylai: ympus, an undocumented group of kotylai, clearly distinctive due to its fabric and its decoration of a row of widely spaced silhouettes of birds in the handle zone, is presented. These kotylai, thus far occur only A Pottery Group in sites of Central Macedonia (Leibethra, Karabournaki, Aphytos), therefore it is assumed that they are from Central products of a local workshop. The shape of the vases is that of the typical Corinthian kotyle: Thin walled Macedonian Sites pot with plain thin rim, horizontal handles and ring foot. Their decoration consists of a row of birds in the handle zone, black-glazed body with groups of red and white stripes and a reserved zone of rays above the foot. There are two or three concentric circles, placed at varying distances around the center or a central dot, at the underside. The Corinthian shape implies a kind of connection (influence, imitation etc.) with the Corinthian workshop, a connection firmly established by some sherds of a kotyle found in Karabour- naki, which carries black-figured Corinthian style decoration on the body. There are two major distinctions that can be made, depending on the observation of the macroscop- ic features of these vases. The first group (A, cat. no. 1-17) consists of kotylai with light greenish gray clay (Munsell GLEY1 7/1-10YR 7/2) containing inclusions, dull dark brown glaze (7.5 YR 4/1-5/1) and rough drawing. There is usually a pale slip covering the reserved areas. The second group (B) includes sherds (cat. no. 23-25) with fine red / light red clay (2.5 YR 6/6-5/6) and more elaborate drawing. A further sub- division of the first category can be traced in cat. nos. 18-22 sherds, which share the same surface fabric with category A, but vary in their clay and glaze color, while sherds cat. nos. 26-30 don’t seem to belong to either category. According to the bird kotyle shape and the development of the Corinthian kotyle, this group of kotylai should be dated to the Middle Corinthian or the Late Corinthian I period, an assumption which, in general, agrees with the findings of the Leibethra pit but still needs to be firmly established. 282 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 331 ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ* AE: Ἀρχαιολογική Ἐφημερίς. Μνείας Χάριν: Μ. Λιλιμπάκη-Ακαμάτη & Κ. Τσάκα- AΔ: Ἀρχαιολογικόν Δελτίον. λου-Τζαναβάρη (επιμ.), Μνείας Χάριν. Τόμος στη μνήμη της Μαίρης Σιγανίδου, Θεσσαλονίκη 1998. ΑΕΜΘ: Το αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και στη Θράκη. Μνήμη Λαζαρίδη: Μνήμη Δ. Λαζαρίδη. Πόλις και Χώ- ΑΕΜΘ 20 χρόνια: Π. Αδάμ-Βελένη & Κ. Τζαναβάρη ρα στην αρχαία Μακεδονία και Θράκη, Θεσσαλο- (επιμ.), Το Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και νίκη 1990. στη Θράκη, 20 χρόνια. Επετειακός τόμος, Θεσσα- Μύρτος: Π. Αδάμ-Βελένη (επιμ.), Μύρτος. Μελέτες λονίκη 2009. στη μνήμη της Ιουλίας Βοκοτοπούλου, Θεσσαλονί- Αμητός: Αμητός. Τιμητικός Τόμος για τον Καθηγητή κη 2000. Μ. Ανδρόνικο, Θεσσαλονίκη 1987. Νάματα: Σ. Πινγιάτογλου & Θ. Στεφανίδου-Τιβερίου ΑΠΘ: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. (επιμ.), Νάματα. Τιμητικός Τόμος για τον Καθηγητή Δημήτριο Παντερμαλή, Θεσσαλονίκη 2011. Αρχαία Μακεδονία-Κατάλογος: Αρχαία Μακεδονία. Κατάλογος έκθεσης στην Αυστραλία, Μελβούρνη – ΠΑΕ: Πρακτικά τῆς ἐν Ἀθήναις Ἀρχαιολογικής Ἑται- Μπρισμπέιν – Σύδνεϋ, Αθήνα 1988. ρείας. Αρχαία Μακεδονία V: Αρχαία Μακεδονία V. Ανακοι- Πρωτεύουσες της Λευκάδας: Οι πρωτεύουσες της Λευκά- νώσεις κατά το Πέμπτο Διεθνές Συμπόσιο, Θεσσαλο- δας. Αρχαία Λευκάδα - Νήρικος, Κάστρο Αγ. Μαύρας, νίκη 1989, Θεσσαλονίκη 1993. Αμαξική, Αθήνα 2001. Αρχαία Μακεδονία VI: Αρχαία Μακεδονία VI. Ανακοι- Σίνδος: I. Βοκοτοπούλου, A. Δεσποίνη, B. Μισαηλίδου νώσεις κατά το Έκτο Διεθνές Συμπόσιο, Θεσσαλονί- & M. Τιβέριος, Σίνδος. Κατάλογος της έκθεσης – Αρ- κη 1996, Θεσσαλονίκη 1999. χαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, Αθήνα 1985. Αρχαία Μακεδονία VII: Αρχαία Μακεδονία VII. Η Μα- Φαρμακευτικά και αρωματικά φυτά: Φαρμακευτικά κεδονία από την Εποχή του Σιδήρου έως το Θάνα- και αρωματικά φυτά. Παραδοσιακές χρήσεις και δυ- το του Φιλίππου Βʹ. Ανακοινώσεις κατά το Έβδομο νατότητες αξιοποίησής τους, Αθήνα 2001. Διεθνές Συμπόσιο, Θεσσαλονίκη 2002, Θεσσαλονίκη 2007. Agora III: P. E. Wycherley, The Athenian Agora III. Lit- Αρχαϊκή Κεραμική στο Βόρειο Αιγαίο: Η κεραμική της erary and Εpigraphical Τestimonia, Princeton 1957. αρχαϊκής εποχής στο Βόρειο Αιγαίο και την περιφέ- Agora VIII: Ε. Τ. Η. Brann, The Athenian Agora ­VIII. ρειά του, 700-480 π.Χ. (Πρακτικά αρχαιολογικής συ- Late Geometric and Protoattic Pottery, Princeton νάντησης, Θεσσαλονίκη 2011), Θεσσαλονίκη, υπό έκδοση. 1962. Εγνατία: Εγνατία. Επιστημονική Επετηρίδα της Φιλο- Agora XII: B. A. Sparkes & L. Talcott, The Athenian σοφικής Σχολής, Τεύχος Τμήματος Ιστορίας και Αρ- Agora XII. Black and Plain Pottery of the 6th, 5th, and χαιολογίας, Α.Π.Θ., Θεσσαλονίκη. 4th Centuries B.C., Princeton 1970. Ελληνικός Πολιτισμός-Μακεδονία: Ελληνικός πολιτι- Agora XXI: M. Lang, The Athenian Agora XXI. Graffiti σμός. Μακεδονία: το βασίλειο του Μεγάλου Αλεξάν- and Dipinti, Princeton 1976. δρου (Κατάλογος Έκθεσης, Μοντρεάλ 1993), Αθήνα. Agora XXIII: M. B. Moore & M. Z. Pease-Philippides, The Athenian Agora XXIII. Attic Black-figured Pot- * Παρατίθενται οι συντομογραφίες που: α) δεν περιλαμβάνονται tery, Princeton 1986. στο AJA, β) έχουν επικρατήσει διαφορετικά στις ελληνικές εκδόσεις, Agora XXX: M. B. Moore, The Athenian Agora XXX. ή γ) δημιουργήθηκαν ειδικά για την παρούσα έκδοση. Οι υπό δημο- σίευση ανακοινώσεις σε πρακτικά συνεδρίων συντομογραφούνται με Attic Red-figured and White-ground Pottery, το έτος διεξαγωγής του συνεδρίου. Princeton 1997. Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ 331 C Y MB 332 C Y MB APP I: J. H. Oakley, W. D. E. Coulson & O. Palagia Die Nekropole des 12. bis 10. Jahrhunderts, Βερολί- (επιμ.), Athenian Potters and Painters. The Confer- νο 1939. ence Proceedings, Οξφόρδη 1997. Kerameikos IV: Κ. Κübler, Kerameikos IV. Neufunde APP IΙ: J. H. Oakley & O. Palagia (επιμ.), Athenian Pot- aus der Nekropole des 11. und 10. Jahrhunderts, Βε- ters and Painters, ΙΙ, Οξφόρδη 2009. ρολίνο 1943. ARV1: J. D. Beazley, Attic Red-figure Vase-painters (1η Kerameikos V: Κ. Κübler, Kerameikos V. Die Nekropo- έκδ.), Οξφόρδη 1942. le des 10. bis 8. Jahrhunderts, Βερολίνο 1954. Ashkelon III: L. E. Stager, D. M. Master & J. D. Schloen Kerameikos VΙΙ.2: Ε. Κunze-Götte, Κ. Tancke & Κ. (επιμ.), Ashkelon III. The Leon Levy Expedition to Vierneisel, Kerameikos VII.2. Die Nekropole von der Ashkelon. The Seventh Century B.C., Winona Lake Mitte des 6. bis zum Ende des 5. Jahrhunderts. Die 2011. Beigaben, Μόναχο 1999. Beazley Addenda: L. Burn & R. Glynn, Beazley Addenda. Kerameikos IX: U. Knigge, Kerameikos ΙΧ. Der Südhü- Additional References to ABV, ARV2 & Paralipome- gel. Ergebnisse der Ausgrabungen, Βερολίνο 1976. na, Οξφόρδη 1982. Larisa III. J. Boehlau & K. Schefold, Larisa am Hermos ΒMC Corinth: B. V. Head, Catalogue of Greek Coins in III. Die Ergebnisse der Ausgrabungen 1902-1934. Die the British Museum. Corinth, Colonies of Corinth, Kleinfunde, Βερολίνο 1942. Λονδίνο 1889. LCS: A. D. Trendall, The Red-figured Vases of Lucania, BJN: I. Worthington (επιμ.), Brill’s New Jacoby, Campania and Sicily, Οξφόρδη 1967. <http://www.brillonline.nl>. LCS Suppl. I, II, III: A. D. Trendall, The Red-figured Clara Rhodos ΙII: G. Jacopi, Clara Rhodos III. Scavi nel- Vases of Lucania, Campania and Sicily (First / Sec- la necropolis di Jaliso 1924-1928, Ρόδος 1929. ond / Third Suppl.), Λονδίνο 1970/1973/1983. Clara Rhodos ΙV: G. Jacopi, Clara Rhodos IV. Esplorazi- Lefkandi I: Μ. R. Popham, L. H. Sackett & P. G. Theme- one archeologica di Camiro - I. Scavi nelle necropolis lis (επιμ.), Lefkandi I. The Iron Age Settlement, Λον- camiresi 1929-1930, Ρόδος 1931. δίνο 1979. Clara Rhodos VI-VII: G. Jacopi, Clara Rhodos VI-VII. Lefkandi II: R. W. V. Catling & I. S. Lemos, Lefkandi Esplorazione archeologica di Camiro - II, Ρόδος II. The Protogeometric Building at Toumba, Part 1. 1932-33. The Pottery, Οξφόρδη 1990. Corinth VII.2: D. A. Amyx & P. Lawrence, Corinth Lefkandi III: M. R. Popham & I. S. Lemos, Lefkandi VII.2. Archaic Corinthian Pottery and the Anaploga III. The Toumba Cemetery. The Excavations of 1981, Well, Princeton 1975. 1984, 1986 and 1992-94, Οξφόρδη 1996. Corinth VII.5: M. K. Risser, Corinth VII.5. Corinthian LSJ: H. G. Liddell, R. Scott., H. S. Jones & R. McKen- Conventionalizing Pottery, Princeton 2001. zie (επιμ.), Α Greek-English Lexicon (9η αναθ. έκδ.), Corinth XIII: C. W. Blegen, H. Palmer & R. S.Young, Οξφόρδη 1968. Corinth XIII. The North Cemetery, Princeton 1964. Mythen und Menschen: Mythen und Menschen. Grie- Corinth XV.3: A. N. Stillwell & J. L. Benson (με τη συμ- chische Vasenkunst aus einer deutschen Privat- βολή των A. L. Boegehold & C. G. Boulter), Cor- sammlung (Ausstellung Martin-von-Wagner-Mu- inth XV.3. The Potter’s Quarter. The Pottery, Prin- seum, Würzburg 1997), Mainz 1997. ceton 1984. Olynthos V: D. M. Robinson, Mosaics, Vases, and Eretria IX: Κ. Gex, Eretria. ΙX. Rotfigurige und weiss- Lamps of Olynthus found in 1928 and 1931, Βαλ- grundige Keramik, Λωζάννη 1993. τιμόρη 1933. Eretria XIV: S. Huber, Eretria XIV. L’aire sacrificiel- Olynthos XIII: D. M. Robinson, Olynthοs. Vases found le au nord du sanctuaire d’Apollon Daphnéphoros. in 1934 and 1938, Βαλτιμόρη 1950. Un rituel des époques géométrique et archaïque, Gol- PACT: Journal of the European Study Group on Phys- lion 2003. ical, Chemical and Mathematical Techniques Ap- Eretria XX: S. Verdan, A. Kenzelmann-Pfyffer & C. Lé- plied to Archaeology. derrey, Eretria XX. Céramique géometrique d’Ére- PCG 7.2: R. Kassel & C. Austin (επιμ.), Poetae Comici trie, Gollion 2008. Graeci, 7.2. Menecrates-Xenophon, Βερολίνο-Νέα Kerameikos I: W. Kraiker & K. Kübler, Kerameikos I. Υόρκη 1989. 332 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 333 Perachora ΙΙ: H. Payne & T. J. Dunbabin (επιμ.), Pera- Samos V: H. Walter, Samos V. Frühe samische Gefässe. chora ΙΙ. The Sanctuaries of Hera Akraia and Lime- Chronologie und Landschaftsstile ostgriechischer Ge- nia. Excavations of the British School of Archaeolo- fässe, Βόννη 1968. gy at Athens 1930-1933. Pottery, Ivories, Scarabs and Samos VI.1: E. Walter-Karydi, Samos VI.1. Samische other Objects from the Votive Deposit of Hera Lime- Gefässe des 6. Jahrhunderts v. Chr., Βόννη 1973. nia, Οξφόρδη 1962. Samothrace III: P. W. Lehmann, Samothrace III. The PMG: D. L. Page, Poetae melici Graeci, Οξφόρδη Hieron, Princeton 1968. 1962. Samothrace XI: E. B. Dusenbery, Samothrace XI. The RICIS suppl. 2: “Supplément no. 2 au RICIS” [L. Bri- Necropoleis, Princeton 1998. cault, Recueil des inscriptions concernant les cultes Sarepta I: W. P. Anderson, Sarepta I. The Late Bronze isiaques, 2005], στο: Bricault & Veymiers 2011, 273- and Early Iron Age Strata of Area II.Y, Βηρυτός 316. 1988. RVAp Suppl. Ι: A. D. Trendall & A. Cambitoglou, First Sarepta II: I. A. Khalifeh, Sarepta II. The Late Bronze Supplement to the Red-figured Vases of Apulia, Λον- and Iron Age Periods of Area II.X, Βηρυτός 1988. δίνο 1983. ThesCRA: Thesaurus Cultus et Rituum Antiquorum. RVAp Suppl. ΙΙ.1: A. D. Trendall & A. Cambitoglou, Second Supplement to the Red-figured Vases of Tocra I: J. Boardman & J. Hayes, Excavations at Tocra, Apulia, Λονδίνο 1991. 1963-1965. The Archaic Deposits I, Οξφόρδη 1966. RVAp Suppl. II.2: A. D. Trendall & A. Cambitoglou, Tocra II: J. Boardman & J. Hayes, Excavations at Tocra, Second Supplement to the Red-figured Vases of 1963-1965. The Archaic Deposits II, and Later De- Apulia, Λονδίνο 1992. posits, Οξφόρδη 1973. Salamis II: V. Karageorghis, Excavations in the Necrop- TrGF 5.2: R. Kannicht (επιμ.), Tragicorum Graecorum olis of Salamis II, τόμ. 4, Λευκωσία 1970. Fragmenta, 5.2. Euripides, Göttingen 2004. Συ ν το μ ο γρ α φ ί ε ς 333 C Y MB C Y MB 335 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Αβρονιδάκη, Χ. 2007. Ο Ζωγράφος του Άργου. Συμβο- Ανδρειωμένου, Α. 1985. «Πρωτογεωμετρική και γεω- λή στην έρευνα της βοιωτικής ερυθρόμορφης κερα- μετρική κεραμεική εκ Βαρνέζι Βοιωτίας», ΑΕ 1985, μικής στο βʹ μισό του 5ου αιώνα π.Χ., Αθήνα. 57-84. Αθανασίου, Κ., Βενέρης, Π., Δημητρίου, Ι. Ε., Μαργιέ, Ανδρέου, Ι. 1998. «Πολεοδομικά της αρχαίας Λευκά- Α., Τσίγκρας, Η. & Χαλβαντζή, Φ. (επιμ.), 2009. Η δος», ΑΔ 53, Αʹ, Μελέτες, 147-186. βιομηχανική κληρονομιά της Δωδεκανήσου, Ρόδος. Ανδρέου, Σ. 2003. «Η μυκηναϊκή κεραμική και οι κοι- Ακαμάτη, Μ. 2008. «Το έργο της Επιτροπής Ανάδειξης νωνίες της Κεντρικής Μακεδονίας κατά την Ύστερη του αρχαιολογικού χώρου Πέλλας», στο: Κ. Μπο- Εποχή του Χαλκού», στο: Ν. Κυπαρίσση-Αποστολίκα λέτης, Α. Σπυράκη & Α. Χαλκιά (επιμ.), Συντήρηση, & Μ. Παπακωνσταντίνου (επιμ.), Η Περιφέρεια του αναστήλωση, ανάδειξη. Το έργο των επιστημονικών Μυκηναϊκού Κόσμου, Αθήνα, 191-210. επιτροπών, Αθήνα, 118-123. Ανδρέου, Σ. & Ευκλείδου, Κ. 2007. «Η ανασκαφή στην Ακαμάτης, Ι. 1990. «Η Αγορά της Πέλλας», ΑΕΜΘ 4, Τούμπα Θεσσαλονίκης το 2006 και 2007», ΑΕΜΘ 143-154. 21, 255-262. Ακαμάτης, Ι. 2000. Ενσφράγιστες λαβές αμφορέων από Ανδρέου, Σ. & Κωτσάκης, Κ. 1996. «Η προϊστορική την Αγορά της Πέλλας. Ανασκαφή 1980-1987. Οι τούμπα της Θεσσαλονίκης. Παλιά και νέα ερωτή- ομάδες Παρμενίσκου και Ρόδου, Αθήνα. ματα», ΑΕΜΘ 10Α, 369-387. Ακαμάτης, Ι. 2003. «Η Αγορά της Πέλλας», στο: Μ. Ανδρόνικος, Μ. 1969. Βεργίνα Ι. Το νεκροταφείο των Λιλιμπάκη-Ακαμάτη & Ι. Ακαμάτης (επιμ.), Η Πέλ- τύμβων, Αθήνα. λα και η περιοχή της, Θεσσαλονίκη, 41-51. Αραχωβίτη, Π. 1994. «Θολωτός πρωτογεωμετρικός τά- Ακαμάτης, Ι. 2006. «Πανεπιστημιακή ανασκαφή αγο- φος στην περιοχή των Φερών», στο: Θεσσαλία. Δε- ράς Πέλλας. Ανασκαφικές περίοδοι 2002-2004», καπέντε χρόνια αρχαιολογικής έρευνας, 1975-1990. Εγνατία 10, 239-270. Αποτελέσματα και προοπτικές, Αθήνα, 125-138. Ακαμάτης, Ν. 2008. «Ερυθρόμορφη κεραμική από την Αρβανιτάκη, A. 2006. Ήρωας και πόλη. Το παράδειγ- Πέλλα», ΑΕ 2008, 1-78. μα του Ηρακλή στην αρχαϊκή εικονογραφία της Κο- Ακτσελή, Δ. & Μανακίδου, Ε. 2001. «Αρωματικά φυ- ρίνθου, Θεσσαλονίκη. τά, αρώματα και μυροδοχεία: χρήσεις τους στην κα- Αχειλαρά, Λ., Γιαννάκης, Ξ., Τσιγαρίδα, Ε. Μ., Βα- θημερινή και θρησκευτική ζωή κατά τους αρχαϊκούς σιλείου, Σ. & Πάτης, Δ. 2008. «Ανάδειξη και δια- και κλασικούς χρόνους», Φαρμακευτικά και αρωμα- μόρφωση αρχαιολογικού χώρου Άμμωνος Διός», τικά φυτά, 83-109. ΑΕΜΘ 22, 419-426. Αλλαμανή, Β., Χατζηνικολάου, Κ., Τζανακούλη, Β. & Βαλαβάνης, Π. 1991. Παναθηναϊκοί αμφορείς από την Γκαλινίκη, Σ. 1999. «Θέρμη 1999. Η ανασκαφή στο Ερέτρια. Συμβολή στην αγγειογραφία του 4ου αι. νεκροταφείο και στοιχεία για την οργάνωση του π.Χ., Αθήνα. χώρου του», ΑΕΜΘ 13, 153-166. Βαλαβάνης, Π. 1997. «Βάκχιος, Κίττος και παναθηναϊ- Αναγνωστοπούλου-Χατζηπολυχρόνη, Η. 2001. «Πα- κοί αμφορείς. Σκέψεις για τη δομή των αττικών κε- λατιανό Ν. Κιλκίς. Η πρώιμη κατοίκηση», ΑΕΜΘ ραμικών εργαστηρίων του 4ου αι. π.Χ.», APP Ι, 85- 15, 149-160. 95. Ανδρειωμένου, Α. 1975. «Γεωμετρική και υπογεωμε- Βαλαβάνης, Π. 2004. Ιερά και Αγώνες στην Αρχαία Ελ- τρική κεραμεική εξ Ερετρίας», ΑΕ 1975, 206-229. λάδα. Ολυμπία, Δελφοί, Ισθμία, Νεμέα, Αθήνα, Αθή- Ανδρειωμένου, Α. 1982. «Γεωμετρική και Υπογεωμε- να. τρική κεραμική εξ Ερετρίας IV (Κάνθαροι, Κοτύλαι Βασιλειάδου, Ι. 2011. Η αγροτική ζωή στην αρχαία Πι- Κύπελλα, Κρατήρες-Δίνοι)», ΑΕ 1982, 161-186. ερία. Αρχαιολογικά τεκμήρια, Θεσσαλονίκη. Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ 335 C Y MB 336 C Y MB Βασιλοπούλου, Β. & Κατσαρού-Τζεβελέκη, Σ. (επιμ.). Γκάρτζιου-Τάττη, Α. 2000. «Ο Ποσειδών στο Θέατρο 2009. Από τα Μεσόγεια στον Αργοσαρωνικό. Βʹ ΕΠ- του Διονύσου», Δωδώνη 29Β, 238-364. ΚΑ. Το έργο μιας δεκαετίας (1994-2003), Μαρκό- Γκέκα, Π. 1992-93. «Αττική ερυθρόμορφη κάλπη της πουλο Μεσογαίας. συλλογής Α. Νομίδου στο Μουσείο του Πειραιά», Βερδελής, Ν. Μ. 1958. Ο Πρωτογεωμετρικός ρυθμός ΑΔ 47-48, Αʹ, Μελέτες, 243-250. της Θεσσαλίας, Αθήνα. Δάκαρης, Σ. 1993. Το Νεκυομαντείο του Αχέροντα, Βοκοτοπούλου, Ι. 1986. Θεσσαλονίκη. Από τα προϊστο- Αθήνα. ρικά μέχρι τα χριστιανικά χρόνια (Οδηγός της Έκθε- Δανάλη-Γκιολέ, Κ. 1986. «Η πάλη τoυ Ηρακλή και τoυ σης), Θεσσαλονίκη. Tρίτωνα στα αθηναϊκά μελανóμoρφα αγγεία. Mία Βοκοτοπούλου, Ι. 1990α. Οι ταφικοί τύμβοι της Αίνει- πρoσπάθεια ερμηνείας», ΑΔ 41, Αʹ, Μελέτες, 331- ας, Αθήνα. 339. Βοκοτοπούλου, Ι. 1990β. «Μένδη – Ποσείδι 1990», Δανάλη-Γκιολέ, Κ. 1988. Αρχαϊκή Ελληνική Εικονο- ΑΕΜΘ 4, 399-410. γραφία. Από το Έπος στην Τέχνη, Αθήνα. Βοκοτοπούλου, Ι. 1993. «Ποσείδι 1993», ΑΕΜΘ 7, 401- Δεκουλάκου, Ι. 1982. «Κεραμική 8ου και 7ου αι. π.Χ. 412. από τάφους της Αχαΐας και της Αιτωλίας», ASAtene Βοκοτοπούλου, Ι. 1994. «Ποσείδι 1994», ΑΕΜΘ 8, 269- 60, 219-235. 274. Δεληβορριάς, Α. 2000. Οδηγός του Μουσείου Μπενά- Βοκοτοπούλου, Ι. & Μοσχονησιώτη, Σ. 1990. «Το παρά- κη, Αθήνα. λιο νεκροταφείο της Μένδης», ΑΕΜΘ 4, 411-423. Δεσποίνη, Α. 1998. «Χρυσά Επιστόμια», Μνείας Χά- Βοκοτοπούλου, Ι., Παππά, Μ. & Τσιγαρίδα, Ε. Μ. ριν, 65-80. 1988. «Ανασκαφές στο Πολύχρονο Χαλκιδικής Δρίλια, Μ. & Γαβριήλ, Ε. 2009. «Η αρχαία οδός προς 1988», ΑΕΜΘ 2, 317-329. την Μεσόγαια. Νέα στοιχεία από τις ανασκαφές Βουτυράς, Ε. 2000. «Το ιερό του Διονύσου στην Άφυ- του Μητροπολιτικού Σιδηροδρόμου Αθηνών», στο: τη», Μύρτος, 631-640. Βασιλοπούλου & Κατσαρού-Τζεβελέκη 2009, 343- Γαρδίκας, Γ. Κ. «Φλύα-Χαλάνδριον», ΠΑΕ 1920, 48- 357. 52. Ζαμπίτη, Α. & Βασιλοπούλου, Β. 2008. «Κεραμική αρ- Γιαννάκης, Γ. 2004. «Αντιστήριξη πρανών της ακρό- χαϊκής και κλασικής περιόδου από το Λειβήθριο πολης αρχαίων Λειβήθρων Πιερίας», ΑΕΜΘ 18, άντρο του Ελικώνα», Επετηρίς της Εταιρείας Βοιω- 389-396. τικών Μελετών 4A, 445-472. Γιματζίδης, Σ. 1997. ‘Ασημίζουσα’ κεραμική. Μια Ζάννης, Α. 2010. «Το Βόρειο Αιγαίο κατά την αρχή Υπο-πρωτογεωμετρική εγχώρια κεραμική του βο- της 1ης χιλιετίας π.Χ.. Ένα περίγραμμα», ΑΕΜΘ 24, ρειοελλαδικού χώρου (αδημοσ. μεταπτ. εργασία – υπό έκδοση. Α.Π.Θ.). Ζαφειροπούλου, Φ. 1983. «Γεωμετρικά αγγεία από τη Γιματζίδης, Σ. 2006. «Πρώιμοι ελληνικοί εμπορικοί Νάξο», ASAtene 61, 121-136. αμφορείς», στο: Thasos. Métropole et colonies (Sym- Ζάχος, Γ. & Δημάκη, Σ. Π. 2003. «Ελάτεια (Φωκίς). posium à la mémoire de Marina Sgourou, Thasos, Ιερό Αθηνάς Κραναίας. Το αρχείο του κοινού των 2006), υπό έκδοση. Φωκέων», Αρχαιολογικό Έργο Θεσσαλίας και Στε- Γιματζίδης, Σ., Καρλιάμπας, Γ. & Κώτσος, Σ. 2010. ρεάς Ελλάδας 1, 869-887. «Δρακόντιο 2010: αρχαιολογική έρευνα σε μια τού- Ζάχος, Κ. & Ντούζουγλη, Α. 2003. Λευκάδα. Ιστορική μπα της λεκάνης του Λαγκαδά», ΑΕΜΘ 24, υπό έκ- - αρχαιολογική επισκόπηση μέσα από τα εκθέματα δοση. του Αρχαιολογικού Μουσείου, Αθήνα. Γιούρη, Ε. 1965. «Αττικά ερυθρόμορφα αγγεία του 4ου Θέμελης, Π. 1976. «Ανασκαφή στην Ερέτρια», ΠΑΕ π.Χ. αιώνος», ΑΔ 20, Αʹ, Μελέτες, 153-170. 1976, 69-87. Γιούρη, Ε. 1971. «Το ιερόν του Άμμωνος Διός παρά Θέμελης, Π. 1983. «Δελφοί και περιοχή τον 8ο και 7ο την Άφυτιν», ΑΑΑ 4, 356-367. αι. π.Χ. (Φωκίδα-Δυτική Λοκρίδα», ΑSAtene 61, Γκαδόλου, Α. 2008. Η Αχαΐα στους πρώιμους ιστορι- 212-255. κούς χρόνους. Κεραμική παραγωγή και έθιμα ταφής, Θεοχάρης, Δ. Ρ. 1960. «Ανασκαφαί εν Ιωλκώ», ΠΑΕ Αθήνα. 1960, 44-59. 336 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 337 Ιγνατιάδου, Δ. 2002. «Έρευνα για το χαλαστραίο νί- Κεφαλίδου, E. 2011. «Κεραμική από τη Νέα Καλλικρά- τρο», ΑΕΜΘ 16, 241-248. τεια στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης», Καββαδίας, Γ. Γ. 2000. Ο Ζωγράφος του Sabouroff, Αρχαϊκή Κεραμική στο Βόρειο Αιγαίο, υπό έκδοση. Αθήνα. Κοκκορού-Αλευρά, Γ. 1988. «Ένα γνωστό-άγνωστο Καζά-Παπαγεωργίου, Κ. 2006α. «Η Αργυρούπολη αγγείο του Ζωγράφου του Μειδία», στο: Πρακτικά στους αρχαίους χρόνους», Αργυρούπολη. Όψεις της του ΧΙΙ Διεθνούς Συνεδρίου Κλασικής Αρχαιολογίας ιστορίας της πόλης, Αθήνα, 15-67. (Αθήνα 1983), τόμ. Βʹ, Αθήνα, 103-114. Καζά-Παπαγεωργίου, Κ. 2006β. «Ευώνυμον και Αλι- Κόκκου-Βυριδή, Κ. 1977. «Τέσσερεις πρωτογεωμετρι- μούς», στο: Άλιμος. Όψεις της ιστορίας της πόλης κοί τάφοι στο Άργος», ΑΕ 1977, 171-194. και του δήμου, Αθήνα, 16-151. Κόκκου-Βυριδή, Κ. 1999. Ελευσίς. Πρώιμες πυρές θυσι- Καζαντζάκης, Ν. & Κακριδής, Ι. Θ. 1985. Ομήρου Ιλι- ών στο Τελεστήριο της Ελευσίνος, Αθήνα. άδα, Αθήνα. Κοτζιάς, Ν. Χ. 1937. «Ο παρά το αεροδρόμιον της Θεσ- Καθάριου, Κ. 2002. Το εργαστήριο του Ζωγράφου του σαλονίκης (Σέδες) Γʹ τάφος», ΑΕ 1937, 866-895. Μελεάγρου και η εποχή του. Παρατηρήσεις στην ατ- Κοτζιάς, Ν. Χ. 1948-49. «Λείβηθρα, Πίμπλεια, Πιερίς τική κεραμική του πρώτου τετάρτου του 4ου αι. π.Χ., – η πατρίς του Ορφέως», ΑΕ 1948-49, Παράρτημα: Θεσσαλονίκη. Αρχαιολογικά Χρονικά, 25-40. Κακριδής, Ι. Θ. (επιμ.). 1987. Ελληνική Μυθολογία, 5. Κοτσώνας, Α. 2012. «Η ενεπίγραφη κεραμική του Τρωϊκός Πόλεμος, Αθήνα. ‘Υπογείου’: προέλευση, τυπολογία, χρονολόγηση Κακριδής, Φ. Ι. 1972. «Μήλο δαγκωμένο», Ελληνικά και ερμηνεία», στο: Τζιφόπουλος 2012, 113-304. 25, 189-192. Κοτταρίδη, Α. 1996. «Βεργίνα 1997», ΑΕΜΘ 10Α, 79- Καλτσάς, Ν. E. 1998. Άκανθος Ι. Η ανασκαφή στο νε- 92. κροταφείο κατά το 1979, Αθήνα. Κοτταρίδη, Α. 2004. «Οι ανασκαφικές έρευνες της ΙΖʹ Καλτσάς, Ν. Ε. & Shapiro, A. (επιμ.). 2009. Γυναικών ΕΠΚΑ στην ορεινή Μακεδονία και η ταύτιση της λατρείες. Τελετουργίες και καθημερινότητα στην αρχαίας Λεβαίης», ΑΕΜΘ 18, 543-550. Κλασική Αθήνα, Αθήνα. Κοτταρίδη, Α. & Μπρεκουλάκη, Χ. 1995. «Αρχαιολο- Κάντζια, Χ. 1994. «Ένα κεραμικό εργαστήριο αμφο- γικές έρευνες στα ημαθιώτικα Πιέρια», ΑΕΜΘ 11, ρέων του αʹ μισού του 4ου αι. π.Χ. στην Κω», στο: 109-114. Γʹ Επιστημονική Συνάντηση για την Ελληνιστική Κουκούλη-Χρυσανθάκη, Χ. 2007. «Παραγωγή και κυ- Κεραμική, Αθήνα, 323-354. κλοφορία οίνου στη Θασιακή Περαία. Μια πρώ- Καραμήτρου-Μεντεσίδη, Γ. 2006. «Φράγμα Ιλαρίω- τη προσέγγιση», στο: Γ. Α. Πίκουλας (επιμ.), Οἶνον νος 2006. Έρευνα στην Ελάτη, Παναγιά και Πα- ἱστορῶ, VII. Στα οινόπεδα του Παγγαίου, Αθήνα, λιουριά», ΑΕΜΘ 20, 875-894. 37-56. Καραμήτρου-Μεντεσίδη, Γ. & Κεφαλίδου, Ε. 1999. Κούρου, Ν. 1999. Ανασκαφές Νάξου. Το Νότιο νε- «Τοπικά εργαστήρια αρχαϊκής και κλασικής κερα- κροταφείο της Νάξου κατά τη Γεωμετρική περίοδο. μικής από την Αιανή και τον Νομό Κοζάνης», Αρ- Έρευνες των ετών 1931-1939, Αθήνα. χαία Μακεδονία VI, 537-562. Λαζαρίδης, Δ. 1969. Νεάπολις – Χριστούπολις – Κα- Καρδαρά, Χ. 1963. Ροδιακή Αγγειογραφία, Αθήνα. βάλα, Αθήνα. Κεφαλίδου, Ε. 1998. «Αττικός μελανόμορφος αμφορέ- Λεμπέση, Α. 2002. Το Ιερό του Ερμή και της Αφροδί- ας από την Αιανή», Μνείας χάριν, 115-125. της στη Σύμη Βιάννου ΙΙΙ. Τα χάλκινα ανθρωπόμορ- Κεφαλίδου, Ε. 2005-06. «Καταβάσεις και άνοδοι του φα ειδώλια, Αθήνα. Διονύσου: παρατηρήσεις στην αττική και κατωιτα- Λεντάκης, Α. 1984. «Η ερωτική ζωή στην αρχαία Ελ- λιωτική αγγειογραφία», Ευλιμένη 6, 13-44. λάδα», Αρχαιολογία 10, 31-41. Κεφαλίδου, Ε. 2008. «Η εικονολογία της αττικής τρα- Λεντάκης, Α. 1998. Ο έρωτας στην αρχαία Ελλάδα, 3. γωδίας», στο: Α. Μαρκαντωνάτος & Χ. Τσαγγάλης Η πορνεία, Αθήνα. (επιμ.), Αρχαία Ελληνική Τραγωδία. Θεωρία και Λιβέρη, Α. 2001. «Η χρήση των αρωματικών φυτών Πράξη, Αθήνα, 637-725. και βοτάνων για την παρασκευή αρωμάτων και Κεφαλίδου, Ε. 2009. Ασώματα. Ένα αρχαϊκό νεκροτα- καλλυντικών στην ελληνική αρχαιότητα», Φαρμα- φείο στην Ημαθία, Θεσσαλονίκη. κευτικά και αρωματικά φυτά, 56-82. Β ι β λ ι ο γρ α φ ί α 337 C Y MB 338 C Y MB Λιλιμπάκη-Ακαμάτη, Μ. 1997. «Συγκροτήματα εργα- Μανακίδου, Ε. 1994. Παραστάσεις με άρματα (8ος-5ος στηρίων και λουτρών στην Πέλλα», ΑΕΜΘ 11, 193- αι. π.Χ.). Παρατηρήσεις στην εικονογραφία τους, 203. Θεσσαλονίκη. Λιλιμπάκη-Ακαμάτη, Μ. 2000α. «Θησαυρός από την Μανακίδου, Ε. 2011α. «Εισηγμένη κυκλαδική, κοριν- περιοχή του καναλιού της Πέλλας», Μύρτος, 377- θιακή και αττική κεραμική αρχαϊκών χρόνων στην 391. Οισύμη», Αρχαϊκή Κεραμική στο Βόρειο Αιγαίο, υπό Λιλιμπάκη-Ακαμάτη, Μ. 2000β. «Νέες ανασκαφικές έκδοση. έρευνες στην Πέλλα», ΑΕΜΘ 14, 407-420. Μανακίδου, Ε. 2011β. «Κρατήρας με παράσταση κυ- Λιλιμπάκη-Ακαμάτη, Μ. 2006. «Το έργο της Επιτρο- νηγιού ελαφιών από το Καραμπουρνάκι», Νάματα, πής Ανάδειξης Αρχαιολογικού Χώρου Πέλλας», 277-288. στο: Β. Λαμπρινουδάκης, Λ. Κολώνας, Σ. Σίνος, Χ. Μαραγκού, Λ. Ι. 2002. Αμοργός Ι. Η Μινώα. Η πόλις, Μπούρας & Η. Κόλλιας (επιμ.), Έργο των επιστη- ο λιμήν και η μείζων περιφέρεια, Αθήνα. μονικών επιτροπών αναστήλωσης, συντήρησης και Μαργιέ, Α. & Χαλβαντζή, Φ. 2009. «Ιταλικά βιομηχα- ανάδειξης μνημείων, Αθήνα, 447-448. νικά συγκροτήματα στο νησί της Ρόδου», στο: Αθα- Λιλιμπάκη-Ακαμάτη, Μ. 2007. «Στοιχεία για την Πέλ- νασίου κ.ά. 2009, 29-37. λα του πρώτου μισού του 4ου αι. π.Χ.», Αρχαία Μα- Μαρινάτος, Σ. 1932. «Αι ανασκαφαί Goekoop εν Κε- κεδονία VII, 585-604. φαλληνία», ΑΕ 1932, 1-47. Λιλιμπάκη-Ακαμάτη, Μ. 2011. «Η καθημερινή ζωή. Οι Μισαηλίδου-Δεσποτίδου, Β. 1979. «Νέα ευρήματα ιδιωτικές κατοικίες», στο: Μ. Λιλιμπάκη-Ακαμάτη, από τη νεκρόπολη της αρχαίας Αφύτιος», ΑΔ 34, Ι. Μ. Ακαμάτης, Α. Χρυσοστόμου & Π. Χρυσοστό- Αʹ, Μελέτες, 70-84. μου, Το Αρχαιολογικό Μουσείο Πέλλας, Αθήνα, Μισαηλίδου-Δεσποτίδου, Β. 1995. «Ανασκαφή στη 113-139. Νέα Φιλαδέλφεια το 1995», ΑΕΜΘ 9, 311-320. Λιλιμπάκη-Ακαμάτη, Μ. & Ακαμάτης, Ν. 2007. «Το Μισαηλίδου-Δεσποτίδου, Β. 1998. «Νέα Φιλαδέλφεια. δημόσιο λουτρό της Πέλλας. Ανασκαφική περίοδος Ανασκαφική έρευνα στην ‘τράπεζα’ και στο νεκρο- 2007», ΑΕΜΘ 21, 99-108. ταφείο εποχής σιδήρου», ΑΕΜΘ 12, 259-268. Λιλιμπάκη-Ακαμάτη, Μ. & Ακαμάτης, Ν. 2008. «Ένα Μισαηλίδου-Δεσποτίδου, Β. 1999. «Ανασκαφική έρευ- νέο εργαστήριο κεραμικής στην Πέλλα», ΑΕΜΘ 22, να στην αρχαία Άφυτη», ΑΕΜΘ 13, 305-316. 147-154. Μισαηλίδου-Δεσποτίδου, Β. 2006. «Ανασκαφική έρευ- Λιλιμπάκη-Ακαμάτη, Μ. & Ακαμάτης, Ν. 2009. «Ανι- να στην αρχαία Άφυτι», ΑΕΜΘ 20, 491-502. χνεύοντας την Πέλλα του πρώτου μισού του 4ου αι. π.Χ.», ΑΕΜΘ 23, υπό έκδοση. Μισαηλίδου-Δεσποτίδου, Β. 2009. «Άφυτις 1997- 2006», ΑΕΜΘ 20 χρόνια, 221-237. Λιούτας, Α. & Κώτσος, Σ. 2001α. «Ιερό άγνωστης θε- ότητας στον Προφήτη Λαγκαδά στην πορεία της Μόσχου, Λ. 1975. «Τοπογραφικά Μάνης», ΑΑΑ 8, Εγνατίας Οδού», ΑΕΜΘ 15, 187-194. 160-177. Λιούτας, Α. & Κώτσος, Σ. 2001β. «‘Επίπεδος’ προϊ- Μπέσιος, Μ. 2003. «Ανασκαφή Μεθώνης», ΑΕΜΘ 17, στορικός οικισμός στο Περιβολάκι Λαγκαδά - Κα- 443-450. ταστροφή ή κληρονομιά στους αρχαιολόγους των Μπέσιος, Μ. 2012. «Η ανασκαφή του ‘Υπογείου’», επόμενων αιώνων», ΑΕΜΘ 15, 195-204. στο: Τζιφόπουλος 2012, 41-112. Λουκάς, Ι. 1986. Φλύα. Συμβολή στη μελέτη της ιστο- Μπέσιος, Μ., Aθανασιάδου, Α., Γεροφωκά, Ε. & Χρι- ρίας του αρχαίου Χαλανδρίου, Χαλάνδρι. στάκου-Tόλια, Μ. 2004. «Mεθώνη 2004», ΑΕΜΘ Μαζαράκης Αινιάν, Α. 2000. Όμηρος και Αρχαιολογία, 18, 367-375. Αθήνα. Μπέσιος, Μ., Αθανασιάδου, Α. & Nούλας, Κ. 2008. Μακαρόνας, Χ. & Γιούρη, Ε. 1989. Οι οικίες αρπαγής «Ανασκαφή Μεθώνης 2008», ΑΕΜΘ 22, 241-248. της Ελένης και Διονύσου της Πέλλας, Αθήνα. Μπιλούκα, Α. & Γραικός, Ι. 2009. «Νέα Καλλικρά- Μαλακασιώτη, Ζ. & Μοσιώνη, Α. 2004. «Νέα ευρήμα- τεια Χαλκιδικής. Η πρόσφατη σωστική ανασκαφι- τα της Ύστερης Εποχής του Χαλκού και της Εποχής κή έρευνα (1999-2005) στην ερετριακή αποικία των του Σιδήρου στην Άλο», στο: Σταμπολίδης & Γιαν- Δικαιοπολιτών στον Θερμαίο Κόλπο», ΑΕΜΘ 20 νικουρή 2004, 353-366. χρόνια, 239-247. 338 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 339 Μπιλούκα Α., Γραικός, Ι. & Κλάγκα, Π. 2005. «Νέα Παπαχατζής, Ν. Δ. 1976. «Ποσειδών Ταινάριος», ΑΕ Καλλικράτεια 2005. Η ανασκαφική έρευνα στο 1976, 102-115. Ανατολικό νεκροταφείο του αρχαίου οικισμού», Παπαχριστοδούλου, Ι. 1989. Οι αρχαίοι ροδιακοί δή- ΑΕΜΘ 19, 239-248. μοι. Ιστορική επισκόπηση - Η Ιαλυσία, Αθήνα. Μπόνιας, Ζ. & Perrault, J. 1996. «Άργιλος. Πέντε χρό- Παππά, Μ., Αυγέρος, Χ. & Νανόγλου, Σ. 2007. «Ανα- νια ανασκαφής», ΑΕΜΘ 10Α, 663-680. σκαφή στον νεολιθικό οικισμό της Θέρμης 2007», Μπουρογιάννης, Γ. 2007. Κυπριακή και φοινικική κε- ΑΕΜΘ 21, 277-283. ραμική στο Αιγαίο κατά τους πρώιμους ιστορικούς Παρλαμά, Λ. & Σταμπολίδης, Ν. (επιμ.). 2000. Η πό- χρόνους. Εμπορικά δίκτυα και προβλήματα του λη κάτω από την πόλη. Ευρήματα από τις ανασκα- Black-on-Red (αδημοσ. διδ. διατριβή – Εθνικό και φές του Μητροπολιτικού Σιδηροδρόμου των Αθη- Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών). νών (Κατάλογος της έκθεσης, Μουσείο Κυκλαδικής Μυλωνάς, Γ. Ε. 1975. Το Δυτικόν Νεκροταφείον της Τέχνης 2000-2001), Αθήνα. Ελευσίνος, Αθήνα. Πάτης, Δ. 2010. Κεραμικά ευρήματα από την τράπεζα Ντούζουγλη, Α. 2001. «Από τα νεκροταφεία της αρχαί- της Γκόνας. Η Πρώιμη Εποχή Σιδήρου (αδημοσ. με- ας Λευκάδας», Πρωτεύουσες της Λευκάδας, 45-84. ταπτ. εργασία – Α.Π.Θ.). Ξενίδου-Schild, Β. 2001. Οι γυναίκες στην ελληνική Πετρόπουλος, Μ. 2011. «Οι αχαϊκές μητροπόλεις των αρχαιότητα. Καταδίκη μνήμης, Αθήνα. αποικιών της Μεγάλης Ελλάδας», στο: Λ. Δρούλια Παλαιοθόδωρος, Δ. 2010. «Οι απεικονίσεις των ψυχών & Α. Δ. Ριζάκης (επιμ.), Aχαΐα και Νότιος Ιταλία. στην αρχαία τέχνη», Αρχαιολογία 118, 7-13. Επικοινωνία, ανταλλαγές και σχέσεις από την αρ- Παλαιοκρασσά, Λ. 1987. «Χους στη συλλογή Ν. Π. χαιότητα ως σήμερα, Αθήνα, 58-89. Γουλανδρή», Αμητός, τόμ. Βʹ, 563-578. Πέτσας, Φ. Μ. 1961-62. «Ανασκαφή αρχαίου νεκροτα- Παλαμιδά, Χ. & Σέρογλου, Φ. υπό έκδοση. Οι εμπορι- φείου Βεργίνης», ΑΔ 17, Αʹ, Μελέτες, 218-288. κοί αμφορείς της Ρόδου. Πλάτωνος, Μ. 2011. «Ερυθρόμορφος δίνος από τις Παντερμαλή, Ε. & Τρακοσοπούλου, Ε. 1994. «Καρα- Αχαρνές», στο: Πρακτικά 10ου Συμποσίου Ιστορί- μπουρνάκι 1994. Η ανασκαφή της ΙΣΤʹ ΕΠΚΑ», ας-Λαογραφίας Αττικής, Δήμος Αχαρνών 2011, υπό ΑΕΜΘ 8, 203-216. έκδοση [<http://dekatosymposio.blogspot.com/ 2011/10/httpwww.html>]. Παντή, Α. 1999. Κεραμική από το Λάκκο Γ της κάτω τράπεζας Αγχιάλου (γεωμετρική, ‘ασημίζουσα’, με- Πλιάκου, Γ. 2001. «Η αρχαία πόλη Λευκάς. Το άστυ λαμβαφής, αβαφής και υφαντικά βάρη) (αδημοσ. και η ευρύτερη περιοχή του», Πρωτεύουσες της μεταπτ. εργασία – Α.Π.Θ.). Λευκάδας, 21-43. Παντή, Α. 2008. Τοπική κεραμική από τη Χαλκιδική Πουλάκη-Παντερμαλή, Ε. 1990-95. «Λειβήθρων ἐς και το μυχό του Θερμαϊκού Κόλπου (Άκανθος, Κα- χῶρον, ἐμὴν πατρίδα γαῑαν», ΑΑΑ 23-28, 56-62. ραμπουρνάκι, Σίνδος), Θεσσαλονίκη. Πουλάκη-Παντερμαλή, Ε. 2008. Λείβηθρα, Κατερίνη. Παντή, Α. 2009. «Λαξευτές κατασκευές από τις ανα- Πουλάκη-Παντερμαλή, Ε. & Βαξεβανόπουλος, Μ. σκαφές της ΙΣΤʹ ΕΠΚΑ στο Καραμπουρνάκι», 2004. «Το σπήλαιο στο ιερό του Άμμωνος Διός ΑΕΜΘ 20 χρόνια, 273-284. στην Καλλιθέα της Χαλκιδικής 2004», ΑΕΜΘ 18, Παπαδόπουλος, Σ. & Ζάννης, Α. 2009. «Συνύπαρξη 125-132. Ελλήνων και Θρακών στη Θάσο τον 7ο αιώνα π.Χ.: Πουλάκη-Παντερμαλή, Ε. & Κλινάκη, Ε. 2007. «Λεί- Επανεκτίμηση ιστορικών και αρχαι­ολογικών δεδο- βηθρα», ΑΕΜΘ 21, 161-169. μένων», στο: Ζ. Ι. Μπόνιας & J. Y. Perreault (επιμ.), Πουλάκη-Παντερμαλή, Ε. & Μπαχλάς, Α. 2004. «Λεί- Έλληνες και Θράκες στα παράλια και στην ενδοχώ- βηθρα 2003-2004», ΑΕΜΘ 18, 383-388. ρα της Θράκης στα χρόνια πριν και μετά τον μεγάλο Πρωτονοταρίου-Δεϊλάκη, Ε. 1982. «Από το Άργος του αποικισμό, Θάσος, 97-107. 8ου και 7ου αι. π.Χ.», ASAtene 60, 33-47. Παπάκου-Λάγου, Α. 2004. Ευρύλοχος Αλεύα, Λαρισαί- Πωλογιώργη, Μ. Ι. 1995. «Παιδική ταφή στην Ηλιού- ος. Στα ίχνη των Αμφικτυονιών, Αθήνα. πολη», ΑΕ 1995, 231-245. Παπαχατζής, Ν. Δ. 1974. Παυσανίου Ελλάδος Περιήγη- Πωλογιώργη, Μ. Ι. 2003-09. «Ανασκαφή νεκροτα- σις, 1. Αττικά (Εισαγωγή - μετάφραση - σημειώσεις φείου στο Χαλάνδρι», ΑΔ 58-64, Αʹ, Μελέτες, 143- ιστορικές, αρχαιολογικές, μυθολογικές), Αθήνα. 210. Β ι β λ ι ο γρ α φ ί α 339 C Y MB 340 C Y MB Πωλογιώργη, Μ. Ι., υπό έκδοση. «Επιτύμβια μνημεία Σισμανίδης, K. 1992. «Ανασκαφή αρχαίων Σταγείρων από την αρχαία οδό προς τη Μεσογαία στον δήμο 1992», ΑΕΜΘ 6, 451-465. της Φλύας», Το Μουσείον 7, υπό έκδοση. Σισμανίδης, K. 1993. «Αρχαία Στάγειρα 1993», ΑΕΜΘ Ροβήλος, Α. 2009. «Κτίρια και πυρκαγιά. Η καταστρο- 7, 429-443. φική φωτιά της 25ης Μαρτίου 2008 στο κτίριο των Σισμανίδης, K. 1994. «Αρχαία Στάγειρα 1994», ΑΕΜΘ αλευρόμυλων στην περιοχή Κόβα της πόλης της 8, 275-287. Ρόδου», στο: Αθανασίου κ.ά. 2009, 99-104. Σισμανίδης, K. 1995. «Η συνέχεια της έρευνας στα αρ- Ρωμαίος, Κ. 1908. «Λήκυθος εξ Ερετρίας», ΑΕ 1908, χαία Στάγειρα κατά το 1995», ΑΕΜΘ 9, 383-393. 151-158. Σισμανίδης, K. 1996. «Αρχαία Στάγειρα 1990-1996», Ρωμιοπούλου, Κ. & Τουράτσογλου, Γ. 2002. Μίεζα. ΑΕΜΘ 10Α, 279-295. Νεκροταφείο υστεροαρχαϊκών-πρώιμων ελληνιστι- Σισμανίδης, K. 1997. «Ανασκαφικά και αναστηλωτικά κών χρόνων, Αθήνα. αρχαίων Σταγείρων 1997», ΑΕΜΘ 11, 469-479. Σαατσόγλου-Παλιαδέλη, Χ. 2004. Βεργίνα. Ο τάφος Σισμανίδης, K. 1998. «Τα αποτελέσματα των πρόσφα- του Φιλίππου. Η τοιχογραφία με το κυνήγι, Αθήνα. των ανασκαφών στα αρχαία Στάγειρα», στο: Άνδρος Σαββοπούλου, Θ. 2004. «Η περιοχή του Αξιού στην και Χαλκιδική, Ανδριακά Χρονικά 29, 139-172. Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου», στο: Σταμπολίδης & Σισμανίδης, Κ. 2003. Αρχαία Στάγειρα. Η πατρίδα του Γιαννικουρή 2004, 307-316. Αριστοτέλη, Αθήνα. Σαββοπούλου, Θ. 2007. «Ἀπ’ Ἀξιοῦ εὐρὺ ῥέοντος, Ἀξι- οῦ οὗ κάλλιστον ὕδωρ ἐπικίδναται αἶαν», Αρχαία Σκαρλατίδου, Ε. 2000. Από το αρχαϊκό νεκροταφείο Μακεδονία VII, 604-624. των Αβδήρων. Συμβολή στην έρευνα της αποικίας των Κλαζομενίων στα Άβδηρα (αδημοσ. διδ. διατρι- Σαμαρτζίδου, Σ. & Μπαντίνου, Π. 2009. «Άβδηρα: Ει- βή – Α.Π.Θ.). δώλια ‘μυροφόρα’ από ταφικό τύμβο της αρχαίας νεκρόπολης», στο: Α. Γιαννικουρή (επιμ.), Κορο- Σκαρλατίδου, Ε. 2007. Θέρμη. Το αρχαίο νεκροταφείο πλαστική και μικροτεχνία στον αιγαιακό χώρο από κάτω από τη σύγχρονη πόλη, Θεσσαλονίκη. τους γεωμετρικούς χρόνους έως και τη ρωμαϊκή πε- Σκαρλατίδου, Ε. 2009. «Το νεκροταφείο της Θέρμης ρίοδο (Πρακτικά Συνεδρίου στη μνήμη της Ηούς (πρώην Σέδες) Θεσσαλονίκης. 20 χρόνια έρευνας», Ζερβουδάκη, Ρόδος 2009), Ρόδος, υπό έκδοση. ΑΕΜΘ 20 χρόνια, 329-342. Σαμπετάι, Β. 2008. «Μικρά αγγεία, μικρές στιγμές ΙΙ. Σκαρλατίδου, Ε. 2010. Το αρχαϊκό νεκροταφείο των Οι ερυθρόμορφες λήκυθοι του Μουσείου Μπενά- Αβδήρων, Θεσσαλονίκη. κη», Μουσείο Μπενάκη 8, 62-89. Σκαρλατίδου, Ε., Γεωργιάδης, Φ., Παντή, Α. & Χατζη- Σαριπανίδη, Β. 2012. Εισαγμένη και εγχώρια κεραμική νικολάου, Κ. 2011. «Επείσακτη και εγχώρια αρχαϊ- στο βορειοελλαδικό χώρο. Η περίπτωση της Σίνδου κή κεραμική από το αρχαίο νεκροταφείο στη Θέρ- (αδημοσ. διδ. διατριβή – Α.Π.Θ.). μη (Σέδες) Θεσσαλονίκης», Αρχαϊκή Κεραμική στο Σαριπανίδη, Β. υπό έκδοση. «Η κεραμική», στο: Α. Δε- Βόρειο Αιγαίο, υπό έκδοση. σποίνη (επιμ.), Σίνδος. Το αρχαϊκό-κλασικό νεκρο- Σκαρλατίδου, Ε. & Κωνσταντινίδου, Ε. 2003. «Δοκι- ταφείο, υπό έκδοση. μαστική ανασκαφική έρευνα στην ‘τράπεζα’ Γκόνα Σγουροπούλου, Χ. 2004. «Ο κόσμος της Ανατολής της Θεσσαλονίκης. Πρώτη παρουσίαση», ΑΕΜΘ στην ελληνική εικονογραφία της ύστερης κλασικής 17, 213-226. εποχής», Εγνατία 8, 203-237. Σκιαδάς, Ν. 2009. Γεωμετρική και αρχαϊκή κεραμι- Σισμανίδης, Κ. 1987. «Το αρχαϊκό νεκροταφείο της κή από επιφανειακές έρευνες στο Καραμπουρνά- Αγίας Παρασκευής Θεσσαλονίκης. Πρώτη παρου- κι. Η συλλογή Τσάκου (αδημοσ. μεταπτ. εργασία – σίαση και πρώτες εκτιμήσεις», Αμητός, τόμ. Βʹ, 787- Α.Π.Θ.). 803. Σκιλάρντι, Δ. 2009. «Αρχαιολογικές έρευνες στα βό- Σισμανίδης, K. 1990. «Έρευνες στην αρχαία Κασσάν- ρεια προάστια της Αθήνας, 1998-2003», στο: Βασι- δρεια και στα αρχαία Στάγειρα», ΑΕΜΘ 4, 375-383. λοπούλου & Κατσαρού-Τζεβελέκη 2009, 593-612. Σισμανίδης, K. 1991. «Ανασκαφές στην αρχαία Σκιώ- Σουέρεφ, Κ. 1988. «Τούμπα Θεσσαλονίκης 1988. Το νη και στα αρχαία Στάγειρα κατά το 1991», ΑΕΜΘ ανασκαφικό έργο στην τράπεζα και το νεκροτα- 5, 320-333. φείο», ΑΕΜΘ 12, 195-204. 340 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 341 Σουέρεφ, Κ. 1999. «Τούμπα Θεσσαλονίκης 1999. Ανα- Τζάχου-Αλεξανδρή, Ο. Ε. 2007. «Αρχαϊστικά αγάλ- σκάπτοντας την τράπεζα και το αρχαίο νεκροτα- ματα Διονύσου από το θέατρο του Ευωνύμου», ΑΕ φείο», ΑΕΜΘ 13, 177-190. 146, 1-42. Σουέρεφ, Κ. 2000. «Τούμπα Θεσσαλονίκης 2000. Ανα- Τζιφόπουλος, Γ. Ζ. (επιμ.). 2012. Μπέσιος, M., Τζι- σκαφές στο αρχαίο νεκροταφείο», ΑΕΜΘ 14, 215- φόπουλος, Γ. Ζ., & Κοτσώνας, Α., Μεθώνη, Ι. Επι- 225. γραφές, χαράγματα και εμπορικά σύμβολα στη γε- Σουέρεφ, Κ. 2007. «Μια πιθανή εισαγωγή στην αρχαϊκή ωμετρική και αρχαϊκή κεραμική από το ‘Υπόγειο’, Μακεδονία. Ενότητες χώρου στην Ανατολική παρα- Θεσσαλονίκη. θερμαϊκή ζώνη», Αρχαία Μακεδονία VII, 651-674. Τιβέριος, Μ. 1976. Ο Λυδός και το έργο του, Αθήνα. Σουέρεφ, Κ. & Χαβέλα, Κ. 2002. «Σουρωτή 2002», Τιβέριος, Μ. 1978. «Μια νέα παράσταση του άθλου ΑΕΜΘ 16, 267-276. του Ηρακλή με τη Λερναία Ύδρα (;)», ΑΕ 1978, 109- Σουέρεφ, Κ. & Χαβέλα, Κ. 2004. «Σουρωτή 2004. Ανα- 118. σκαφές στο αρχαίο νεκροταφείο», ΑΕΜΘ 18, 345- Τιβέριος, Μ. 1981. Προβλήματα της μελανόμορφης ατ- 347. τικής κεραμικής, Θεσσαλονίκη. Σταϊνχάουερ, Γ. 2007. «Δημοτικό ψήφισμα από το θέ- Τιβέριος, Μ. 1984. «Ανασκαφή ενός νεκροταφείου του ατρο του Ευωνύμου», ΑΕ 146, 43-47. 5ου αι. π.Χ. στην αρχαία Άργιλο», ΑΔ 39, Αʹ, Με- Σταϊνχάουερ, Γ. 2009. Ο Μαραθών και το Aρχαιολογικό λέτες, 1-47. Mουσείο, Αθήνα. Τιβέριος, Μ. 1987. «Όστρακα από το Καραμπουρνά- Σταμούδη, Κ. 2010. «Ένας ερυθρόμορφος κρατήρας κι», ΑΕΜΘ 1, 247-260. από την παραλία Πελασγίας. Πρότυπη και πρωτό- Τιβέριος, Μ. 1988. «Εγχώρια κεραμική του 6ου και 5ου τυπη κεραμεική στην Αχαϊα Φθιώτιδα», στο: Οι ει- αι. π.Χ. από τη Σίνδο», ΑΕΜΘ 2, 297-306. σαγωγές της αττικής μελανόμορφης και ερυθρόμορ- φης κεραμικής στη Θεσσαλία (Πρακτικά Συνεδρίου, Τιβέριος, Μ. 1989. «Από τη νησιωτική κεραμική πα- Βόλος, 2010), υπό έκδοση. ραγωγή των αρχαϊκών χρόνων στο βορειοελλαδι- κό χώρο», ΑΕΜΘ 3, 615-623. Σταμπολίδης, Ν. Χ. & Γιαννικουρή, Α. (επιμ.). 2004. Το Αιγαίο στην Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου, Αθήνα. Τιβέριος, Μ. 1990α. «Αρχαιολογικές έρευνες στη δι- πλή τράπεζα της Αγχιάλου (Σίνδος) κατά το 1990», Στεφανή, Λ. 2004. «Συστάδα αρχαϊκών τάφων στη Βέ- ροια και νέα στοιχεία για τις πρώιμες φάσεις κατοί- ΑΕΜΘ 4, 315-332. κησης στην πόλη», ΑΕΜΘ 18, 485-494. Τιβέριος, Μ. 1990β. «Από τα απομεινάρια ενός προ- Σωτηριάδης, Γ. 1939. «Ανασκαφή Μαραθώνος», ΠΑΕ ελληνιστικού ιερού ‘περὶ τὸν Θερμαῖον κόλπον’», 1939, 27-39. Μνήμη Λαζαρίδη, 71-88. Ταξιάρχη, Π. 2009. «Οδός Μεσογείων. Ανίχνευση της Τιβέριος, Μ. 1991α. «Παναθηναϊκοί αμφορείς από την πορείας της στο σύγχρονο πολεοδομικό ιστό», στο: Πέλλα», ΑΕ 130, 15-44. Μ. Κορρές (επιμ.), Αττικής Οδοί, Αθήνα, 172-181. Τιβέριος, Μ. 1991β. «Έρευνα στη διπλή τράπεζα της Τασιά, Α. 1986. «Ταφικά ευρήματα από τη Βέργη Σερ- Αγχιάλου κατά το 1991», ΑΕΜΘ 5, 235-246. ρών», ΑΔ 41, Αʹ, Μελέτες, 59-84. Τιβέριος, Μ. 1991-92. «Αρχαιολογικές έρευνες στη Τζαναβάρη, Κ. & Λιούτας, Α. 1993. «Τράπεζα Λεμπέτ. διπλή τράπεζα, κοντά στη σημερινή Αγχίαλο και Μια πρώτη παρουσίαση», ΑΕΜΘ 7, 265-278. Σίνδο (1990-1992): ο αρχαίος οικισμός», Εγνατία Τζαναβάρη, Κ. & Φίλης, Κ. 2003. «Έρευνες στον οικι- 3, 209-234. σμό και τα νεκροταφεία της αρχαίας Λητής. Πρώ- Τιβέριος, Μ. 1993α. «Σίνδος – Αίγυπτος», Αρχαία Μα- τες εκτιμήσεις», ΑΕΜΘ 17, 155-172. κεδονία V, 1487-1493. Τζάχου-Αλεξανδρή, Ο. Ε. 1997. «Απεικονίσεις των Τιβέριος, Μ. 1993β. «Εισαγμένη κεραμική από τη Δι- Ανθεστηρίων και ο χους της Οδού Πειραιώς του πλή Τράπεζα της Αγχιάλου κοντά στη σημερινή Ζωγράφου της Ερέτριας», APP I, 473-490. Σίνδο», Παρνασσός 35, 553-560. Τζάχου-Αλεξανδρή, Ο. Ε. 2003. «Κωδωνόσχημος κρα- Τιβέριος, Μ. 1995-2000. «Έξι χρόνια ­πανεπιστημιακών τήρ του Ζωγράφου του Δίνου», ΑΔ 54, Aʹ, Μελέ- ανασκαφών στο Καραμπουρνάκι Θεσσαλονίκης τες, 103-114. (1994-1999)», Εγνατία 5, 297-321. Β ι β λ ι ο γρ α φ ί α 341 C Y MB 342 C Y MB Τιβέριος, Μ. 1996α. Ελληνική τέχνη. Αρχαία αγγεία, Βελένη (επιμ.), Θρεπτήρια. Μελέτες για την αρχαία Αθήνα. Μακεδονία, Θεσσαλονίκη, υπό εκτύπωση. Τιβέριος, Μ. 1996β. «Επτά χρόνια ανασκαφικές έρευ- Τιβέριος, Μ. & Γιματζίδης, Σ. 2000. «Ανασκαφικές νες στη Διπλή Τράπεζα της Αγχιάλου-Σίνδου: ο έρευνες στη διπλή τράπεζα της Αγχιάλου κατά το αρχαίος οικισμός (1990-1996)», ΑΕΜΘ 10Α, 407- 2000», ΑΕΜΘ 14, 193-203. 425. Τιβέριος, Μ. & Γιματζίδης, Σ. 2001. «Ανασκαφικές Τιβέριος, Μ. 1996γ. «Πρόλογος της ελληνικής έκδο- έρευνες στη διπλή τράπεζα της Αγχιάλου κατά το σης», στο: Trendall 1996, 9-10. 2001», ΑΕΜΘ 15, 299-308. Τιβέριος, Μ. 1998. «Ο ναός της Αινειάδος Αφροδίτης Τιβέριος, Μ. & Γιματζίδης, Σ. 2002. «Ανασκαφικές στο Καραμπουρνάκι και μια παλιά καρτ ποστάλ», έρευνες στη διπλή τράπεζα της Αγχιάλου κατά το Μνείας Χάριν, 223-233. 2002», ΑΕΜΘ 16, 223-232. Τιβέριος, Μ. 1999. «Κάρες στο μυχό του Θερμαϊκού Τιβέριος, Μ., Μανακίδου, Ε. & Τσιαφάκη, Δ. 1997. Κόλπου», Αρχαία Μακεδονία VI, 1175-1181. «Ανασκαφικές έρευνες στο Καραμπουρνάκι: ο αρ- Τιβέριος, Μ. 2000. «Αθηναϊκό λάδι στο μυχό του Θερ- χαίος οικισμός», ΑΕΜΘ 11, 327-335. μαϊκού Κόλπου κατά τον 6ο αι. π.Χ.», Μύρτος, 519- Τιβέριος, Μ., Μανακίδου, Ε. & Τσιαφάκη, Δ. 1998. 527. «Ανασκαφικές έρευνες στο Καραμπουρνάκι κατά Τιβέριος, Μ. 2004. «Οι πανεπιστημιακές ανασκαφές το 1998: ο αρχαίος οικισμός», ΑΕΜΘ 12, 223-230. στο Καραμπουρνάκι Θεσσαλονικης και η παρου- Τιβέριος, M., Mανακίδου, E. & Τσιαφάκη, Δ. 1999. σία των Φοινίκων στο Αιγαίο», στο: Σταμπολίδης «Ανασκαφικές έρευνες στο Καραμπουρνάκι κατά & Γιαννικουρή 2004, 295-303. το 1999: ο αρχαίος οικισμός», ΑΕΜΘ 13, 167-176. Τιβέριος, Μ. 2007α. «Πρώιμος ευβοϊκός αποικισμός Τιβέριος, M., Mανακίδου, E. & Τσιαφάκη, Δ. 2001. της Χαλκιδικής», Αρχαία Μακεδονία VII, 1-22. «Ανασκαφικές έρευνες στο Καραμπουρνάκι κατά Τιβέριος, Μ. 2007β. Όψεις του αρχαίου ελληνικού κό- το 2001: ο αρχαίος οικισμός», ΑΕΜΘ 15, 255-262. σμου. (Αν)επίκαιρες αρχαιογνωστικές συμβολές, Τιβέριος, Μ., Μανακίδου, Ε. & Τσιαφάκη, Δ. 2002. Αθήνα. «Ανασκαφικές έρευνες στο Καραμπουρνάκι κατά Τιβέριος, Μ. 2009α. «Η πανεπιστημιακή ανασκαφή το 2002: ο αρχαίος οικισμός», ΑΕΜΘ 16, 257-266. στο Καραμπουρνάκι Θεσσαλονίκης», ΑΕΜΘ 20 Τιβέριος, Μ., Μανακίδου, Ε. & Τσιαφάκη, Δ. 2003α. χρόνια, 385-396. «Ανασκαφικές έρευνες στο Καραμπουρνάκι κατά Τιβέριος, Μ. 2009β. «Η διπλή τράπεζα Αγχιάλου», το 2003: ο αρχαίος οικισμός», ΑΕΜΘ 17, 191-199. ΑΕΜΘ 20 χρόνια, 397-407. Τιβέριος, Μ., Μανακίδου, Ε. & Τσιαφάκη, Δ. 2003β. Τιβέριος, Μ. 2009γ. «Γυναίκες της Αθήνας στη λα- «Πανεπιστημιακές ανασκαφές στο Καραμπουρνάκι τρεία της Δήμητρας. Εικονογραφικά δεδομένα αρ- Θεσσαλονίκης (2000-2002)», Εγνατία 7, 327-351. χαϊκών και κλασικών χρόνων», στο: Καλτσάς & Τιβέριος, Μ., Μανακίδου, Ε. & Τσιαφάκη, Δ. 2004. Shapiro 2009, 124-135. «Ανασκαφικές έρευνες στο Καραμπουρνάκι κατά Τιβέριος, Μ. 2010. «Άρτεμις, Διόνυσος και ελευσινια- το 2004: ο αρχαίος οικισμός», ΑΕΜΘ 18, 337-344. κές θεότητες», στο: Ι. Λεβέντη & Χ. Μητσοπούλου Τιβέριος, Μ., Μανακίδου, Ε. & Τσιαφάκη, Δ. 2005. (επιμ.), Ιερά και λατρείες της Δήμητρας στον αρχαίο «Ανασκαφικές έρευνες στο Καραμπουρνάκι κατά ελληνικό κόσμο, Βόλος, 17-41. το 2005: ο αρχαίος οικισμός», ΑΕΜΘ 19, 187-195. Τιβέριος, M. 2011α. «Δήμητρα και Δαναΐδες», Νάμα- Τιβέριος, Μ., Μανακίδου, Ε. & Τσιαφάκη, Δ. 2006. τα, 289-302. «Ανασκαφικές έρευνες στο Καραμπουρνάκι κατά Τιβέριος, Μ. 2011β. «Ο Φαέθων του Ζ. του Μειδία και το 2006: ο αρχαίος οικισμός», ΑΕΜΘ 20, 263-270. ο Φαέθων του Ευριπίδη», Λογεῖον: περιοδικό για το Τιβέριος, Μ., Μανακίδου, Ε. & Τσιαφάκη, Δ. 2007. αρχαίο θέατρο 1, 72-110 [<http:// www.logeion.up- «Ανασκαφικές έρευνες στο Καραμπουρνάκι κατά atras.gr/component/content/article/79>]. το 2007: ο αρχαίος οικισμός», ΑΕΜΘ 21, 263-268. Τιβέριος, Μ. 2012. «Ταξινόμηση ντόπιας κεραμικής Τιβέριος, Μ., Μανακίδου, Ε. & Τσιαφάκη, Δ. 2009. στο μακεδονικό χώρο (κυρίως τον παραθαλάσσιο) «Ανασκαφικές έρευνες στο Καραμπουρνάκι κατά κατά τους υστερογεωμετρικούς και αρχαϊκούς χρό- το 2009: ο αρχαίος οικισμός», ΑΕΜΘ 23, υπό έκ- νους», στο: Μ. Τιβέριος, Π. Νίγδελης & Π. Αδάμ- δοση. 342 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 343 Τιβέριος, Μ., Καθάριου, Κ., Λαχανίδου, Κ. & Oettli, Μ. Τσιποπούλου, Μ. 2004. «Μία περίπτωση πρώιμων συ- 1995. «Αρχαιολογικές έρευνες στη Διπλή Τράπεζα μποσίων ή απλώς ηρωολατρείας; Γεωμετρική ανα- της Αγχιάλου κατά το 1995», ΑΕΜΘ 9, 293-300. κατάληψη στο Χαλασμένο Ιεράπετρας», στο: Στα- Τουράτσογλου, Ι. 2009. « Ἔρως  Ἕλλην», στο: Ν. Χ. μπολίδης & Γιαννικουρή 2004, 127-142. Σταμπολίδης & Γ. Τασούλας (επιμ.), Έρως. Από Τσιποπούλου, Μ. 2005. Η Ανατολική Κρήτη στην τη Θεογονία του Ησιόδου στην ύστερη αρχαιότη- Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου, Ηράκλειο. τα (Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, Αθήνα), Αθήνα, Τσόκας, Γ., Τσούρλος, Π., Βαξεβανόπουλος, Μ. & 24-28. Γεωργιάδης, Φ. 2005. «Γεωφυσική έρευνα για τον Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου, Ε. 1999. «Από την επεί- εντοπισμό της συνέχειας στοάς του σπηλαίου στην σακτη κεραμική της αρχαϊκής Ακάνθου», Αρχαία Καλλιθέα Χαλκιδικής», ΑΕΜΘ 19, 279-292. Μακεδονία VI, 1197-1217. Φιλήμονος-Τσοποτού, Μ. 2004. Η ελληνιστική Τριανταφυλλίδης, Π., Φανταουτσάκη, Χ. & Βρατσά- οχύρωση της Ρόδου, Αθήνα. λη, Π. 2009. «Η τοπογραφία της αρχαίας Ρόδου στη Φίλης, Κ. 2011α. Εμπορικοί αμφορείς από την αρχαία βιομηχανική ζώνη της σημερινής πόλης», στο: Αθα- Άκανθο και το τοπικό εργαστήριο (αδημοσ. διδ. δι- νασίου κ.ά. 2009, 71-80. ατριβή – Α.Π.Θ.). Τσαραβόπουλος, Α. Ν. 1986. «Η αρχαία πόλη της Χί- Φίλης, Κ. 2011β. «Ιωνικοί αμφορείς στο Βόρειο Αι- ου», Horos 4, 124-144. γαίο», Αρχαϊκή Κεραμική στο Βόρειο Αιγαίο, υπό Τσιαφάκη, Δ. 1998. Η Θράκη στην αττική αγγειογρα- έκδοση. φία του 5ου αι. π.Χ., Κομοτηνή. Φίλης, Κ. 2012. «Εμπορικοί αμφορείς από εργαστήρια Τσιαφάκη, Δ. 2011. «Κεραμική Ανατολικής Ελλάδας του Βόρειου Αιγαίου στο νεκροταφείο της Ακάν- στο Καραμπουρνάκι», Αρχαϊκή Κεραμική στο Βό- θου», στο: Π. Αδάμ-Βελένη & Κ. Τζαναβάρη (επιμ.), ρειο Αιγαίο, υπό έκδοση. Δινήεσσα. Τιμητικός τόμος για την Κατερίνα Ρωμιο- Τσιαφάκη, Δ. & Μανακίδου, Ε. 2010. «Ένα αρχαϊκό κε- πούλου, Θεσσαλονίκη, υπό εκτύπωση. ραμικό εργαστήρι στο Καραμπουρνάκι», στο: Ε. Κε- Φριτζίλας, Σ. 2006. Ο Ζωγράφος του Θησέα. H αττική φαλίδου & Δ. Τσιαφάκη (επιμ.), Κεραμικά εργαστή- αγγειογραφία στην εποχή της νεοσύστατης αθηναϊ- ρια στο βορειοανατολικό Αιγαίο, 8ος-αρχές 5ου αι. κής δημοκρατίας, Αθήνα. π.Χ. (Πρακτικά Ημερίδας, Αρχαιολογικό Μουσείο Φωτόπουλος, Δ. & Δεληβορριάς, Α. 1997. Η Ελλάδα Θεσσαλονίκης 2010), Θεσσαλονίκη, υπό έκδοση. του Μουσείου Μπενάκη, Αθήνα. Τσιγαρίδα, Ε. Μ. & Βασιλείου, Σ. 2003. «Καλλιθέα Χαβέλα, Κ. 1999. Χειροποίητη κεραμική της Πρώιμης Χαλκιδικής 2003. Ανασκαφική έρευνα στα οικόπε- Εποχής του Σιδήρου από τον αρχαίο οικισμό στη δι- δα 145, 146, 147», ΑΕΜΘ 17, 335-342. πλή τράπεζα Αγχιάλου – Τομή Α (αδημοσ. μεταπτ. Τσιγαρίδα, Ε. Μ. & Βασιλείου, Σ. 2005. «Ανασκαφικές εργασία – Α.Π.Θ.). και άλλες εργασίες στο ιερό του Άμμωνα Δία στην Χαβέλα, Κ. 2004. «Τεφρόχρωμη τροχήλατη κεραμι- Καλλιθέα Χαλκιδικής», ΑΕΜΘ 19, 339-345. κή της Εποχής του Σιδήρου», στο: Σταμπολίδης & Τσιγαρίδα, Ε. Μ., Βασιλείου, Σ. & Πάτης, Δ. 2007. Γιαννικούρη 2004, 329-339. «Ανασκαφική έρευνα στο ιερό του Άμμωνος Δι- Χαβέλα, Κ. 2007. Η χωροχρονική διάσταση του αρχαί- ός στην Καλλιθέα της Χαλκιδικής κατά το 2007», ου πολίσματος στην Τούμπα Θεσσαλονίκης. Η κε- ΑΕΜΘ 21, 323-330. ραμική ως ‘πιλότος’ ερμηνείας (αδημοσ. διδ. διατρι- Τσιγαρίδας, Ε. 1972. «Χριστιανικαί αρχαιότητες εις βή – Α.Π.Θ.). τον χώρον του ιερού του Άμμωνος Διός εις Καλλι- Χατζηδημητρίου, Α. 1999-2000. «Ερυθρόμορφος χους θέαν Χαλκιδικής», ΑΑΑ 5, 35-38. από το Μουσείο Χαλκίδας», Αρχαιογνωσία 10, 163- Τσιμπίδου-Αυλωνίτη, Μ. 1992. «Ταφικός τύμβος στον 177. Αγ. Αθανάσιο Θεσσαλονίκης. Νέα ανασκαφικά Χατζηδημητρίου, Α. 2005. Παραστάσεις εργαστηρίων στοιχεία», ΑΕΜΘ 6, 369-382. και εμπορίου στην εικονογραφία των αρχαïκών και Τσιποπούλου, Μ. 1987. «Κορινθιακή κεραμεική στην κλασικών χρόνων, Αθήνα. Ανατολική Κρήτη κατά τις φάσεις Ύστερη Γεω- Χατζηδημητρίου, Α. 2010. «Η αλιεία και τα προϊόντα μετρική και Ανατολίζουσα», Κρητικά Χρονικά 27, της στην εικονογραφία και τις φιλολογικές πηγές 262-282. των αρχαϊκών και κλασικών χρόνων», στο: Δ. Δημη- Β ι β λ ι ο γρ α φ ί α 343 C Y MB 344 C Y MB τρόπουλος & Ε. Ολυμπίτου (επιμ.), Ψαρεύοντας στις Abramov, A. P. 2002. “Tipologija I chronologija amfor ελληνικές θάλασσες. Από τις μαρτυρίες του παρελθό- o Chios”, Drevnosti Bospora 5, 7-26. ντος στη σύγχρονη πραγματικότητα, Αθήνα, 29-53. Adembri, B. 1988. “The Earliest Faliscan Red-figured Χατζηπαναγιώτου, Α. & Πανάγου, Τ. 2006. «Δεξαμε- Workshops and their Relationship with Attic and νή-αποθέτης στην περιοχή Θησείου», Αρχαιογνω- South Italian Vase-painting”, στο: Christiansen & σία 14, 59-94. Melander 1988, 7-16. Χατζής, Ν. Σ. 2008. Κεραμική γεωμετρικών χρόνων Adler, A. (επιμ.). 1928-1938. Suidae Lexicon, Λονδίνο. από τον αρχαίο οικισμό στο Καραμπουρνάκι. Μια Adriani, A. κ.ά. (επιμ.).1970. Himera I: Campagne di μελέτη των κατώτερων στρωμάτων της τομής 23- scavo 1963-1965, Ρώμη. 13α (αδημοσ. μεταπτ. εργασία – Α.Π.Θ.). Aellen, C. 1994. À la recherche de l’ordre cosmique. For- Χατζής, Ν. Σ. 2010. «Κεραμική γεωμετρικών χρόνων me et fonction des personnifications dans la cérami- από τον αρχαίο οικισμό στο Καραμπουρνάκι. Μια que italiote, Ζυρίχη. μελέτη των κατώτερων στρωμάτων της τομής 23- Aellen, C., Cambitoglou, Α. & Chamay, J. 1986. Le 13α», Εγνατία 14, 155-192. peintre de Darius et son milieu. Vases grecs d’Italie Χρυσοστόμου, Α. 2000. «Οι περιοχές της Βόρειας Βοτ- méridionale, Γενεύη. τιαίας και της Αλμωπίας στην Εποχή του Σιδήρου Ahlberg-Cornell, G. 1984. Herakles and the Sea-Mon- και τα αρχαϊκά χρόνια. Παραδείγματα ταφικών τύ- ster in Attic Black-figure Vase-painting, Στοκχόλμη. πων», Μύρτος, 229-242. Akamatis, I. M. 2009. “The Pella Αrchaeological Site Χρυσοστόμου, Α. & Χρυσοστόμου, Π. 1993. «Ανα- Development Project and the Latest Archaeological σκαφή στην τράπεζα του Αρχοντικού Γιαννιτσών Findings”, στο: R. Einicke, S. Lehmann, H. Lör, G. το 1993. Τομέας IV», ΑΕΜΘ 7, 159-170. Mehnert, A. Mehnert & A. Slawisch (επιμ.), Zurück Χρυσοστόμου, Α. & Χρυσοστόμου, Π. 2001. «Ανασκα- zum Gegenstand. Festschrift für Andreas E. Furt- φή στη Δυτική νεκρόπολη του Αρχοντικού Πέλλας wängler, Langenweißbach, 521-529. κατά το 2001», ΑΕΜΘ 14, 477-486. Akurgal, E. 1961. Die Kunst der Hethiter, Μόναχο. Χρυσοστόμου, Α. & Χρυσοστόμου, Π. 2003. «Δυτική Akurgal M., Kerschner, M., Mommsen, H. & Nie- νεκρόπολη του Αρχοντικού Πέλλας», ΑΕΜΘ 17, meier, W. D. 2002. Töpferzentren der Ostägais. 505-516. Archäometrische und archäologische Untersuchun- Χρυσοστόμου, Α. & Χρυσοστόμου, Π. 2009. «Τα νε- gen zur mykenischen, geometrischen und archaischen κροταφεία του αρχαίου οικισμού στο Αρχοντικό Keramik aus Fundorten in Westkleinasien, Βιέννη. Πέλλας», ΑΕΜΘ 20 χρόνια, 477-490. Albanese-Procelli, R. M. 1997. “Échanges dans la Si- Χρυσοστόμου, Π. 2009. «ΔΟΛΟΣ ΗΟ ΚΑΛΙΟΣ - ΚΑ- cilie archaïque. Amphores commerciales, intermé- ΛΙΟΣ ΕΜΙ ΤΗΣ ΔΟΛΙΟ. Δύο ενεπίγραφοι κάνθα- diaires et redistribution en milieu indigène”, RA ροι των υστεροαρχαϊκών χρόνων από τη Μακεδο- 1997, 3-25. νία», στο: Κερμάτια Φιλίας. Τιμητικός Τόμος για τον Albert, W.-D. 1979. Darstellungen des Eros in Unter- Ιωάννη Τουράτσογλου, Αθήνα, 417-425. italien, Amsterdam. Χρυσοστόμου, Π. & Ζαρογιάννης, Α. 2005. «Μεσια- Albizzati, C. 1925-39. Vasi antichi dipinti del Vatica- νό Γιαννιτσών. Ένα νέο νεκροταφείο του αρχαίου no, 2 τόμοι, Ρώμη. οικισμού στο Αρχοντικό Πέλλας», ΑΕΜΘ 19, 427- Αlexandrescu, P. 1978. Histria IV. La céramique d’épo- 434. que archaïque et classique (VIIe -IVe s.), Βουκουρέ- Χωρέμη-Σπετσιέρη, Α. & Ζαρκάδας, Α. (επιμ.). 2006. στι. Μουσείο Παύλου και Αλεξάνδρας Κανελλοπούλου - Algrain, I., Brisart, Th. & Jubier-Galinier, C. 2008. “Les Αρχαία Τέχνη, Αθήνα. vases à parfum à Athènes aux époques archaïque et Ωνάσογλου, Α. 1981. «Οι γεωμετρικοί τάφοι της Τρα- classique”, στο: Verbanck-Piérard, Massar & Frère γάνας στην Ανατολική Λοκρίδα», ΑΔ 36, Αʹ, Με- 2008, 145-164. λέτες, 1-57. Aloupi-Siotis, Ε. 2008. “Recovery and Revival of Attic Vase-Decoration Techniques. What Can They Of- fer Archaeological Research?”, στο: Lapatin 2008, 113-128. 344 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 345 Amyx, D. A. 1988. Corinthian Vases of the Archaic Pe- Badinou, P. 2003. La laine et le parfum. Epinetra et ala- riod, Berkeley-Los Angeles-Λονδίνο. bastres. Forme iconographie et fonction. Recherche Amyx, D. A. 1996. “Aftermath”, στο: Amyx & Law- de céramique attique féminine, Louvain. rence 1996, 3-52. Badoud, N. 2007. La cité de Rhodes de la Chronolo- Amyx, D. A. & Lawrence, P. 1996. Studies in Archaic gie à l’Histoire (αδημοσ. διδ. διατριβή – Πανεπιστή- Corinthian Vase Painting, Princeton. μιο Neuchâtel και Michel-de-Montaigne-Bordeaux III). Anderson, J. K. 1961. Ancient Greek Horsemanship, Berkeley-Los Angeles. Badre, L. 1997. “BEY 003 Preliminary Report. Excava- tions of the American University of Beirut Museum Αnderson, J. K. 1970. Military Theory and Practice in 1993-1996. Report from the Excavations in the City the Age of Xenophon, Berkeley-Los Angeles. Center of Beirut under Rehabilitation from the Ear- Ando, C. 2012. “Afterword”, στο: C. A. Faraone & F. S. ly 1990’s”, Bulletin d’Archéologie et d’Architecture Naiden (επιμ.), Greek and Roman Animal Sacrifice, Libanaises 2, 6-94. Cambridge, 195-199. Badre, L. 2008. “Un entrepôt de commerce Phènicien à Andreou, S. 2009. “Stratified Wheel Made Pottery Beyrouth”, στο: Fontan & Le Meaux 2008, 102. Deposits and Absolute Chronology of the LBA to Balensiefen, L. 1990. Die Bedeutung des Spiegelbildes the EIA Transition at Thessaloniki Toumba”, στο: als ikonographisches Motiv in der antiken Kunst, Deger-Jalkotzy & Bähle 2009, 15-40. Tübingen. Andriomenou, A. 1984. “Skyphoi de l’atelier de Chal- Ballabriga, A. 1990, “Le dernier adversaire de Zeus. Le cis (fin Xe-fin VIIIe s. av. J. C.)”, BCH 108, 37-69 mythe de Typhon dans l’épopée grecque archaïque”, Andriomenou, A. 1985. “Skyphoi de l’atelier de Chalcis RHR 207, 3-30. (fin Xe- fin VIIIe s. av. J. C.) II”, BCH 109, 49-75. Ballard, R. D., Stager, L. E., Master, D., Yoerger, D., Arafat, K. W. 1990. Classical Zeus. A Study in Art and Mindell, D., Whitcomb, L. L., Singh, H. & Piecho- Literature, Οξφόρδη. ta, D. 2002. “Iron Age Shipwrecks in Deep Water off Arafat, K. & Morgan, C. 1989. “Pots and Potters in Ashkelon, Israel”, AJA 106, 151-168. Corinth and Athens. A Review”, OJA 8, 311-346. Barako, Τ. J. 2008. “Amphoras through the Ages”, στο: Ariel, D. T. 2004. “Stamped Amphora Handles from L. E Stager, J. D. Schloen & D. M. Master (επιμ.), Bet-She’an. Evidence for the Urban Development Ashkelon I. Introduction and Overview (1985-2006), of the City in the Hellenistic Period”, στο: Eiring & Winona Lake, 429-461. Lund 2004, 23-30. Barber, Ε. 1994. Women’s Work. The First 20.000 Arvanitaki, A., Tiverios, M. & Voutiras, E. 2009. “Ce- Years. Women, Cloth, and Society in Early Times, ramica attica da santuari di colonie greche nella Νέα Υόρκη-Λονδίνο. Calcidica”, στο: S. Fortunelli & C. Masseria (επιμ.), Barnett, R. D. 1957. “Persepolis”, Iraq 19, 55-77. Ceramica attica da santuari della Grecia, della Ionia Barnett, R. D. 1976. Sculptures from the Νorth Palace of e dell’Italia, Venosa, 149-162. Ashurbanipal at Nineveh (668-627 B.C.), Λονδίνο. Aubet, M. E. 2001. The Phoenicians and the West. Pol- Barringer, J. Μ. 1995. Divine Escorts. Nereids in Archa- itics, Colonies and Trade, Cambridge. ic and Classical Greek Art, Ann Arbor. Aubet-Semmler, Μ. Ε. & Barthelemy, Μ. (επιμ.). 2000. Barringer, J. M. 2001. The Ηunt in Ancient Greece, Βαλ- Actas del IV Congreso Internacional de Estudios Fe- τιμόρη. nicios y Púnicos (Cádiz 1995), Cadiz. Battino, S. 2002. Lo skyphos attico, Νάπολη. Austin, R. P. 1926-27. “Excavations at Haliartos, 1926, Bats, M. & d’Agostino, B. (επιμ.). 1998. Euboica. Part II”, BSA 28, 128-140. L’Eubea e la presenza euboica in Calcidica e in Oc- Avramidou, A. 2011. The Codrus Painter. Iconography cidente, Νάπολη. and Reception of Athenian Vases in the Age of Peri- Bayne, Ν. 2000. Τhe Grey Wares of North-West Anato- cles, Madison. lia in the Middle and Late Bronze Age and their Re- Ayalon, E. 1995. “The Iron Age II Pottery Assemblage lation to the Early Greek Settlements, Βόννη. from Horvat Teiman (Kuntillet Ajrud)”, Tel Aviv Bažant, J. 1975. “Iconography of Choes Reconsidered”, 22, 141-212. Listy Filologicke 98, 72-78. Β ι β λ ι ο γρ α φ ί α 345 C Y MB 346 C Y MB Beazley, J. D. 1931. Βιβλιοκρισία: “CVA, Athènes, Bernabó Brea, L. & Cavalier, Μ. 2001. Maschere e person- Musée National 1, Grèce 1, by K. A. Rhomaios”, aggi del teatro greco nelle terracotte liparesi, Ρώμη. JHS 51, 121. Berthiaume, G. 1982. Les rôles du mageiros, Mon- Beazley, J. D. 1939-40. “Excavations at Al Mina, Suei- treal. dia III. The Red-figured Vases”, JHS 59-60, 1-44. Beschi, L., 1994. “I Tirreni di Lemno alla luce dei re- Beazley, J. D. 1940-45. “Miniature Panathenaics”, BSA centi dati di scavo”, Magna Grecia, Etruschi e Feni- 41, 10-21. ci, Τάραντας, 23-50. Beazley, J. D. 1989. “The Training of Archaeologists. Beschi, L., 2007. “Culto e riserva delle aeque nel University Training”, στο: D. C. Kurtz (επιμ.), Greek santuario arcaico di Efestia”, ASAtene 83, 95-219. Vases. Lectures by J. D. Beazley, Οξφόρδη-Νέα Υόρ- Bignasca, A. (επιμ.). 2002. Orient, Zypern und Frühes κη, 98-102. Griechenland. Ausgewählte Werke, Βασιλεία. Beazley, J. D. 1993. Η εξέλιξη του αττικού μελανόμορ- Bikai, P. M. 1978α. “The Late Phoenician Pottery Com- φου ρυθμού (έκδ. αναθεωρημένη από τους D. von plex and Chronology”, BASOR 229, 47-56. Bothmer & M. B. Moore 1986, μτφ. Η. Ανδρεάδη), Bikai, P. M. 1978β. The Pottery of Tyre, Warminster. Αθήνα. Bikai, P. M. 1981. “The Phoenician Imports”, στο: V. Bengtson, H. 1991. Ιστορία της αρχαίας Ελλάδος. Από Karageorghis (επιμ.), Excavations at Kition, 4. The τις απαρχές μέχρι τη ρωμαϊκή κατάκτηση (2η έκδο- Non-Cypriot Pottery, Λευκωσία, 23-35. ση, μτφ. Α. Γαβρίλη), Αθήνα. Bikai, P. M. 2000. “The Iron Age Pottery from Kom- Βenson, J. L. 1953. Die Geschichte der korinthischen mos, 2. Phoenician Ceramics from the Greek Sanc- Vasen, Bασιλεία. tuary”, στο: Shaw & Shaw 2000, 302-312. Benson, J. L. 1971. “A Floral Master of the Chimaera Bingen, J. 1968. “La nécropole ouest 4”, στο: Thorikos Group. The Otterlo Painter”, AntK 14, 13-24. Ι, 1963. Rapport préliminaire sur la premiere cam- Benson, J. L. 1989. Earlier Corinthian Workshops. A pagne de fouilles, Βρυξέλλες, 59-86. Study of Corinthian Geometric and Protocorinthi- Bîrzescu, Ι. 2005. “Die Handelsamphoren der ‘Lesbos an, Amsterdam. Rot’-serie in Istros”, AM 120, 45-69. Benton, S. 1953. “Further Excavations at Aetos”, BSA Bîrzescu, Ι. 2009. “Drei Typen archaischer Reifenam- 48, 255-361. phoren aus Milet”, AA 2009, 121-134. Bentz, J. L. 1999. Pottery at Ancient Corinth from Mid- Bisi, Α. Μ. 1987. “Ateliers phéniciens dans le monde sixth to Mid-fifth Century B.C. (αδημοσ. διδ. διατρι- égéen”, Rivista di Studi Fenici 5, 225-237. βή – University of Cincinnati). Blanas, Α. 2006. Geometrische Keramik aus Minoa auf Bentz, M. 2009α. “Attic Red-figure Pottery from Ol- Amorgos, Münster. ympia”, APP II, 11-17. Blanck, H. 2004. Εισαγωγή στην ιδιωτική ζωή των αρ- Bentz, M. 2009β. “Masse, Form und Funktion. Die at- χαίων Ελλήνων και Ρωμαίων (μτφ. Α. Μουστάκα), tisch-schwarzfigurigen Halsamphoren”, στο: Tsin- Αθήνα. garida 2009, 79-87. Blaise, F. 1992. “L’épisode de Typhée dans la Théogonie Bérard, C. 1974. Anodoi. Εssai sur l’imagerie des passa- d’Hésiode (v. 820-885). La stabilization du monde”, ges chtoniens, Ρώμη. RÉG 105, 349-370. Bérard, C. 1986. “Iconographie-Iconologie-Iconologi- Blech, M. 1982. Studien zum Kranz bei den Griechen, que”, Études de letters 4, 5-37. Βερολίνο-Νέα Υόρκη. Bérard, C., Bron, C. & Pomari, A. (επιμ.). 1987. Images Blinkenberg, C. 1941. Lindos. Fouilles de l’acropole et société en Grèce ancienne, Λωζάννη. 1902-1914, 2. Inscriptions, Βερολίνο-Κοπεγχάγη. Bérard, C. & Bron, C. (επιμ.). 1989. A City of Images. Blinkenberg, C. & Kinch, K. F. 1931. Lindos. Fouilles et Iconography and Society in Ancient Greece (μτφ. D. Recherches 1902-1914, Βερολίνο. Lyons), Princeton. Bloesch, H. 1940. Formen attischer Schalen von Exeki- Bernabé, Α. 1996. Poetarum epicorum Graecorum as bis zum Ende des strengen Stils, Βέρνη. testimonia et fragmenta, 1 (2η έκδ.), Στουτγάρδη- Blome, P. (επιμ.). 1990. Orient und frühes Griechen- Λειψία. land. Kunstwerke der Sammlung H. und T. Boss- hard, Βασιλεία. 346 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 347 Blondé, F., Muller, A. & Mulliez, D. 1991. “Le comble- Naissance, mariage et funérailles en pays grec”, στο: ment d’un puits public à Thasos. 5. Le materiel am- Bodiou, Frère & Mehl 2008, 165-173. phorique”, BCH 115, 213-242. Bodiou, L. & Mehl, V. 2008β. “Sociologie des odeurs Blümel, C. 1950-51. “Der Fries des Tempels der Athe- en pays grec”, στο: Bodiou, Frère & Mehl 2008, 141- na Nike in der attischen Kunst des fünften Jahrhun- 163. derts v. Chr.”, JDI 65-66, 135-165. Boeckh, A. 1819. Πινδάρου τα σωζόμενα – Pindari ope- Blundell, M. W. 1993. “The Ideal of Athens in Oedipus ra quae supersunt, Λειψία. at Colonus”, στο: Sommerstein κ.ά. 1993, 287-306. Bol, P. C. 1989. Argivische Schilde, Βερολίνο-Νέα Υόρ- Boardman, J. 1952. “Pottery from Eretria”, BSA 47, κη. 1-30. Bommas, M. 2005. Heiligtum und Mysterium. Grie- Boardman, J. 1957. “Early Euboean Pottery and His- chenland und seine ägyptische Gottheiten, Mainz. tory”, BSA 52, 1-29. Bonazzi, Α. & Durando, F. 2000. “Analisi archeometri- Boardman, J. 1958. “An Early Actor, and some Herak- che su tipi anforici fenici occidentali arcaici da Pi- les and Nereus Scenes”, BICS 5, 7-10. thekoussai, Carthagine e Ibiza”, στο: Aubet-Semm- Boardman, J. 1960. “The Multiple Brush”, Antiquity ler & Barthelemy 2000, 1263-1268. 34, 85-89. Bonfante, L. (επιμ.). 2011. The Barbarians of Ancient Boardman, J. 1975, “Herakles, Peisistratos and Eleus- Europe. Realities and Interactions, Cambridge-Νέα is”, JHS 95, 1-12. Υόρκη. Boardman, J. 1980. The Greek Overseas. Their Early Borchhardt, J. 2007. “Der Gürtel als Zeichen der Ge- Colonies and Trade (3η έκδ.), Λονδίνο. folgschaft”, στο: Delemen κ.ά. 2007, 33-57. Boardman, J. 1985. Αθηναϊκά Ερυθρόμορφα Αγγεία. Borg, B. E. 2002. Der Logos des Mythos. Allegorien und Αρχαϊκή περίοδος (μτφ. Ε. Παπουτσάκη-Σερμπέτη Personifikationen in der frühen griechischen Kunst, & Γ. Χατζής), Αθήνα. Μόναχο. Boardman, J. 1989. “Herakles at Sea”, στο: H.-U. Cain, Borg, B. E. 2005. “Eunomia or ‘Make Love not War’? H. Gabelmann & D. Salzmann (επιμ.), Festschrift für Meidian Personifications Reconsidered”, στο: E. Nikolaus Himmelmann. Beiträge zur Ikonographie Stafford & J. Herrin (επιμ.), Personification in the und Hermeneutik, Mainz, 191-195. Greek World: From Antiquity to Byzantium, Alder- Boardman, J. 1990. “Al Mina and History”, OJA 9, 169- shot, 193-210. 190. Borgers, O. 2004. The Theseus Painter, Amsterdam. Βoardman, J. 1991. Athenian Black Figure Vases, Λον- Borgna, E. 2004. “Aegean Feasting. A Minoan Perspec- δίνο. tive”, στο: Wright 2004, 127-159. Boardman, J. 1997. “Boy Meets Girl. An Iconographic Börker, C. & Burow, J. 1998. Die hellenistischen Am- Encounter”, APP I, 259-267. phorenstempel aus Pergamon, Βερολίνο. Βoardman, J. 1998. Early Greek Vase Painting, Λον- Borza, E. N. 1987. “Timber and Politics in the Ancient δίνο. World. Macedon and the Greeks”, PAPS 131, 32-52. Boardman, J. 2002α. “Al Mina. The Study of the Site”, Bottini, A. 1992. Archeologia della salvezza, Μιλάνο. Ancient West and East 1, 315-331. Bourgeois, B., Jeammet, V. & Pagès-Camagna, S. 2009. Boardman, J. 2002β. “Greeks and Syria. Pots and Peo- “Color siderum. La dorure des figurines en terre cui- ple”, στο: G. R. Tsetskhladze & A. Snodgrass (επιμ.), te grecques aux époques hellénistique et romaine”, Greek Settlements in the Eastern Mediterranean and στο: Ph. Jockey (επιμ.), Les arts de la couleur en Grè- the Black Sea, Οξφόρδη, 1-16. ce ancienne ... et ailleurs (Colloque international, Bodiou, L. 2009. “Quand vient l’âge fleuri des jeunes École Française d’Athènes, 2009), υπό έκδοση. filles”, στο: L. Bodiou & V. Mehl (επιμ.), La religion Bourogiannis, G. 2000. “The Black-on-Red pottery des femmes en Grèce ancienne. Mythes, cultes et so- Found in Cos. From Pots to Trade or Immigrants”, ciété, Rennes, 175-191. AION 7, 9-23. Bodiou, L., Frère D. & Mehl, V. (επιμ.). 2008. Parfums Bovon, A. 1963. “La représentation des guerriers Per- et odeurs dans l’Antiquité, Rennes. ses et la notion de Barbare dans la 1re moitié du Ve Bodiou, L. & Mehl, V. 2008α. “Parfums de passage. siècle”, BCH 87, 579-602. Β ι β λ ι ο γρ α φ ί α 347 C Y MB 348 C Y MB Bradeen, D. W. 1952. “The Chalcidians in Thrace”, AJP ry and Civilisation to the Conquest of Alexander the 73, 377-378. Great, Κοπεγχάγη. Brann, Ε. 1961. “Late Geometric Well Groups from the Buchholz, H. G. 2000. “Furcht vor Schlangen und Athenian Agora”, Hesperia 30, 93-146. Umgang mit Schlangen in Altsyrien, Altkypros und Brashinsky, I. B. 1976. “Amfory Mendy. O lokalizat- dem Umfeld”, UgaritF 32, 37-168. sii gruppy amfor s ‘ryumkoobraznymi nozhkami” Buchner, G. 1982. “Die Beziehungen zwischen der eu- [Amphoras from Mende. On the origin of the group böischen Kolonie Pithekoussai auf der Insel Ischia of amphoras so-called ‘with feet in the form of a und dem nordwestsemitishen Mittelmeerraum in glass’], στο: Khudozhestvennaia kul’tura I arkhe- der zweiten Hälfte des 8 Jhs v. Chr”, στο: Niemey- ologiia antichnogo mira; sbornik pamyati B.V. Far- er 1982, 277-306. makovskogo [Artistic Culture and Archaeology of the Buchner, G. & Ridgway, D. 1993. Pithekoussai I. La Ne- Ancient World. Collection in Memory of B.V. Phar- cropoli. Tombe 1-723 scavate dal 1952 al 1961, Ρώμη. makovsky], Μόσχα, 67-74. Büsing, H. 1982. “Metrologische Beiträge”, JdI 97, 1-45. Bremmer, J. N. 1996. Götter, Mythen und Heiligtümer Buitron-Oliver, D. 1995. Douris. A Master-Painter of im antiken Griechenland, Darmstadt. Athenian Red-figure Vases, Mainz. Bricault, L. & Veymiers, R. (επιμ.). 2011. Bibliotheca Bundrick, S. 2008. “The Fabric of the City. Imaging Isiaca II, Bordeaux. Textile Production in Classical Athens”, Hesperia Briend, J. & Humbert, J. B. 1980. Tell Keisan. Une cité 77, 283-334. phenicienne en Galilée, Παρίσι. Burkert, W. 1985. Greek Religion. Archaic and Classi- Brijder, H. A. G. 1983. Siana Cups I and Komast Cups, cal (μτφ. J. Raffan), Οξφόρδη. Amsterdam. Burkert, W. 1993. Ελληνική μυθολογία και τελετουρ- Brijder, H. A. G. 1991. Siana Cups II. The Heidelberg γία. Δομή και ιστορία (μτφ. Η. Ανδρεάδη), Αθήνα. Painter, Amsterdam. Burkert, W. 2000. Αρχαίος ελληνικός πολιτισμός. Η Brisart, T. 2011. Un art citoyen. Recherches sur l’orien- επίδραση της Ανατολής (μτφ. Α. Λογιάκη), Αθήνα. talisation des artisanats en Grèce proto-archaïque, Burn, A. R. 1962. Persia and the Greeks. The Defence of Βρυξέλλες. the West (c. 546-478 Β.C.), Λονδίνο. Brize, P. 1980. Die Geryoneis des Stesichoros und die Burn, L. 1987. The Meidias Painter, Οξφόρδη. frühe griechische Kunst, Würzburg. Burn, L. 1998. “Figured Vases”, στο: Carter 1998, 593- Brommer, F. 1972. “Vier mythologische Vasenbilder 640. in Griechenland”, AAA 5, 451-462. Burow, J. 1989. Der Antimenesmaler, Mainz. Brommer, F. 1973. Vasenlisten zur griechischen Burrows, R. M. & Ure, P. N. 1909. “Excavations at Heldensagen, Marburg. Rhitsóna in Boeotia”, JHS 29, 308-353. Brommer, F. 1978. Hephaistos – Der Schmiedegott in Cabrera-Bonet, P. (επιμ.). 2003. La colleción Várez Fisa der Antiken Kunst, Mainz. en el Museo Arqueológico Nacional, Μαδρίτη. Brommer, F. 1983. “Herakles und Nereus”, στο: F. Lis- Cairns, D. L. 1993. Aidos. The Psychology and Ethics sarague & F. Thelamon (επιμ.), Image et Céramique of Honour and Shame in Ancient Greek Literature, grecque, Rouen, 103-110. Οξφόρδη. Brommer, F. 1984. Herakles II. Die unkanonischen Ta- Cairns, D. L. 2002. “The Meaning of the Veil in An- ten, Darmstadt. cient Greek Culture”, στο: L. Llewellyn-Jones (επιμ.), Brouskari, Μ. 1980. “A Dark Age Cemetery in Erech- Women’s Dress in the Ancient Greek World, Λονδί- theion Street, Athens”, BSA 75, 13-31. νο, 73-93. Brownlee, A.B. 1995. “Attic Black Figure from Cor- Calame, C. 1984. «Ο Έρωτας στην αρχαία Ελλάδα. inth, III”, Hesperia 64, 337-382. Kοινωνικά σχήματα», Αρχαιολογία 10, 10-15. Brumfield, Α. 1997. “Cakes in the Liknon. Votives Callipolitis-Feytmans, D. 1962, “Évolution du plat from the Sanctuary of Demeter and Kore on Ac- corinthien”, BCH 86, 117-164. rokorinth”, Hesperia 66, 147-172. Calvet, Y. 1972. Salamine de Chypre III. Les timpres Bryce, T. 1986. The Lycians. A Study of Lycian Histo- amphoriques, 1965-1970, Παρίσι. 348 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 349 Cameron, F. 1979. Greek Bronze Hand-Mirrors in Catling, R. W. V. 1998. “The Typology of the Protoge- South Italy with Special Reference to Calabria, Οξ- ometric and Subprotogeometric Pottery from Troia φόρδη. and its Aegean Context”, Studia Troica 8, 151-188. Camp, J. M. 1986. The Athenian Agora. Excavations in Chaniotis, A. 2002. “Ritual Dynamics. The Boiotian the Heart of Classical Athens, Λονδίνο. Festival of the Daidala”, στο: H. F. J. Horstman- Camp, J. M. 2005. H Aρχαία Αγορά της Αθήνας. Οι shoff, H. W. Singor, F. T. van Straten & J. H. M. ανασκαφές στην καρδιά της κλασικής πόλης (μτφ. Strubbe (επιμ.), Kykeon. Studies in Honour of H. Μ. Κλεώπα), Αθήνα. S.Versnel, Leiden, 23-48. Campenon, C. 1994. La céramique attique à figures Chantraine, P. 1968-80. Dictionnaire étymologique de rouges autour de 400 avant J.-C. Les principales for- la langue grecque. Histoire des mots, Παρίσι. mes, évolution et production, Παρίσι. Christiansen, J. & Melander, T. (επιμ.). 1988. Proceed- Cargill, J. 1981. The Second Athenian League. Empire ings of the 3rd Symposium on Ancient Greek and Re- or Free Alliance?, Berkeley-Los Angeles. Lated Pottery, Κοπεγχάγη. Carlson, D. N. 2004. Cargo in Context. The Morphol- Ciancio, A. 1997. Silbíon. Una città tra Greci e indige- ogy, Stamping and Origins of the Amphoras from ni. La documentazione archeologica dal territorio di Fifth-century B.C. Ionian Shipwreck (αδημοσ. διδ. Gravina in Puglia dall’ottavo al quinto secolo a.C., διατριβή – University of Texas at Austin). Bari. Carpenter, T. H. 1997. Dionysian Imagery in Fifth- Ciancio, A. 2005. “Recenti acquisizioni di ceramica italiota da Gravina in Puglia”, στο: Denoyelle κ.ά. century Athens, Οξφόρδη. 2005, 47-57. Carpenter, T. H. 2003. “The Native Market for Red-fig- Cicala, L. & Vecchio, L. 2008. “L’area del cd. Pozzo ure Vases in Apulia”, MAAR 48, 1-24. ­sacro di Elea-Velia”, στο: G. Greco & B. Ferrara Carpenter, T. H. 2007. “Introduction”, “Discussion”, (επιμ.), Doni agli dei. Il sistema dei doni votivi nei στο: Csapo & Miller 2007, 41-47, 108-117. santuari, Pozzuoli, 161-196. Carpenter, T. Η. 2009. “Prolegomenon to the Study of Clark, A. J. 1980. “The Earliest Known Chous by the Apulian Red-figure Pottery”, AJA 113, 27-38. Amasis Painter”, MMAJ 15, 35-51. Carter, J. C. (επιμ.). 1998. The Chora of Metaponto. The Clinkenbeard, B. C. 1982. “Lesbian Wine and Storage Necropoleis, Austin. Amphoras. A Progress Report on Identification”, Casabonne, O. & Gabrielli, M. 2007. “A Note on Per- Hesperia 51, 248-267. sian Armours”, στο: Delemen κ.ά. 2007, 265-269. Clinkenbeard, B. C. 1986. “Lesbian and Thasian Wine Casanova, M. 2008. “Parfums et fards au Proche- Amphoras. Questions Concerning Collaboration”, orient ancien de l’Asie centrale à la Méditerranée, στο: Empereur & Garlan 1986, 353-362. IVe-IIe millénaire av. J.-C.”, στο: Bodiou, Frère & Clinton, Κ. 2005. Eleusis. The Inscriptions on Stone. Mehl 2008, 167-178. Documents of the Sanctuary of the Two Goddesses Cassimatis, H. 2000. “Catalogue des vases”, στο: O. and Public Documents of the Deme, τόμ. 1, Αθήνα. Cavalier (επιμ.), Terres sacrées de Perséphone. Col- Cohen, Β. (επιμ.). 2000. Not the Classical Ideal. Ath- lections italiotes du Musée Calvet, Avignon, Παρί- ens and the Construction of the Other in Greek Art, σι, 51-111. Leiden. Cassimatis, H. 2008. “Éros en Italie Méridionale. Ap- Cohen, B. (επιμ.). 2006. The Colors of Clay. Special proche iconographique à travers les représentations Techniques in Athenian Vases, Los Angeles. italiotes”, στο: P. Jacquet-Rimassa (επιμ.), Voyages Cohen, B. 2006. “Added Clay and Gilding in Athenian en Αntiquité. Mélanges offerts à Hélène Guiraud, Vase-painting”, στο: Cohen (επιμ.) 2006, 106-117. Pallas 76, 51-65. Cohen, A. 2007. “Gendering the Age Gap. Boys, Girls, Casson, S. 1919-21. “Excavations in Macedonia”, BSA and Abduction in Ancient Greek Art”, στο: Α. Co- 24, 1-33. hen & J. B. Rutter (επιμ.), Constructions of Childhood Casson, S. 1923-25. “Excavations in Macedonia. ΙΙ”, in Ancient Greece and Italy, Princeton, 257-278. BSA 26, 1-29. Coldstream, J. N. 1968. Greek Geometric Pottery. A Castriota, D. 1992. Myth, Ethos and Actuality. Official Survey of Ten Local Styles and their Chronology, Art in Fifth-Century B.C., Αθήνα. Λονδίνο. Β ι β λ ι ο γρ α φ ί α 349 C Y MB 350 C Y MB Coldstream, J. Ν. 1969. “Phoenicians at Ialysos”, BICS Conovici, N. & Irimia, Μ. 1991. “Timbres amphoriques 16, 1-8. et autres inscriptions céramiques découverts à Satu Coldstream, J. N. 1973. “Knossos 1951-61. Orientaliz- Nou”, Dacia 35, 139-175. ing and Archaic Pottery from the Town”, BSA 68, Cook, A. B. 1914. Zeus. A Study in Ancient Religion. 33-64. Zeus God of the Βright Sky, τόμ. 1, Νέα Υόρκη. Coldstream, J. N. 1977. Geometric Greece, Λονδίνο. Cook, A. B. 1925. Zeus. A Study in Αncient Religion. Coldstream, J. N. 1979. “Geometric Skyphoi in Cy- Zeus God of the Dark Sky (Thunder and Lightning), prus”, RDAC 1979, 255-269. τόμ. 2.1-2, Νέα Υόρκη. Coldstream, J. Ν. 1982α. “Greeks and Phoenicians in Cook, J. M. 1952. Βιβλιοκρισία: “W. Kraiker, Aigina. the Aegean”, στο: Niemeyer 1982, 261-272. Die Vasen des 10. bis 7. Jahrhunderts v. Chr., Berlin 1951”, AJA 56, 220-221. Coldstream, J. N. 1982β. “Some Problems of Eighth– Century Pottery in the West, Seen from the Greek Cook, R. M. 1960. Greek Painted Pottery, Λονδίνο. Angle”, στο: G. Vallet (επιμ.), La céramique grecque Cook, R. M. 1992. “The Wild Goat and Fikellura Styles: ou de tradition grecque au VIIIe siècle en Italie cen- Some Speculations”, OJA 11, 255-266. trale et méridionale, Νάπολη, 21-38. Cook, R. M. 1994. Ελληνική αγγειογραφία (μτφ. Δ. Coldstream, J. N. 1983. “The Meaning of the Region- Τσουκλίδου), Αθήνα. al Styles in the Eighth Century B.C.”, στο: R. Hägg Cook, R. M. 1997. Greek Painted Pottery (γʹ βελτιωμέ- (επιμ.), The Greek Renaissance of the Eighth Century νη έκδοση), Λονδίνο-Νέα Υόρκη. B.C. Tradition and Innovation, Στοκχόλμη, 17-25. Cook, R. M. 2003. “East Greek Pottery”, στο: Cook & Coldstream, J. N. 1995. “Euboean Geometric Imports Dupont 2003, 1-141. from the Acropolis of Pithekoussai”, BSA 90, 251- Cook, R. M. & Dupont, P. 2003. East Greek Pottery (3η 267. έκδ.), Λονδίνο. Coldstream, J. N. 1997. Γεωμετρική Ελλάδα (μτφ. Ε. Courbin, P. 1954. “Chronique des fouilles en 1953, se- Κεφαλίδου), Αθήνα. conde partie. Travaux de l’École française. Argos”, Coldstream, J. N. 2003. Geometric Greece, 900-700 B.C. BCH 78, 158-183. (2η έκδ.), Λονδίνο. Courbin, P. 1966. La Céramique géométrique de Coldstream, J. N. 2009. Greek Geometric Pottery. A l’Argolide, Παρίσι. Survey of Ten Local Styles and their Chronology (2η Cracolici, V. 2003. I sostegni di fornace dal Kerameikos έκδ.), Exeter. di Metaponto, Bari. Coldstream, J. N. & Sackett, L. H. 1978. “Knossos. Two Cramers, D. 1978. “Ein neues Werk des Meidias-Ma- Deposits of Orientalizing Pottery”, BSA 73, 45-60. lers”, AA 1978, 67-73. Cole, S. G. 2003. “Landscapes of Dionysos and Elysian Cristofani, Μ. 1992-93. “Un naucleros Greco-orientale Fields”, στο: M. B. Cosmopoulos (επιμ.), Greek nel tirreno”, ASAtene 70-71, 205-225. Mysteries. The Archaeology and Ritual of Ancient Crome, J. F. 1966. “Spinnende Hetairen?”, Gymnasi- Greek Secret Cults, Λονδίνο-Νέα Υόρκη, 193-217. um 73, 245-247. Collard, C. & Cropp, Μ. 2008. Euripides. Fragments. Csapo, Ε., Johnston, Α. & Geagan, D. 2000. “The Iron Oedipus - Chrysippus - Other Fragments, Cambridge, Age Inscriptions”, στο: Shaw & Shaw 2000, 101- Mass.-Λονδίνο. 134. Collignon, Μ. & Couve, L. 1902. Catalogue des vases Csapo, E. & Miller, M. C. (επιμ.). 2007. The Origins of peints du Musée National d’Athènes, Παρίσι. Theater in Ancient Greece and Beyond. From Ritual Colomo, D. 2004. “Herakles and the Eleusinian Mys- to Drama, Cambridge. teries. P. Mil. Vogl. I 20, 18-32 Revisited”, ZPE 148, Cunliffe, R. J. 1963. A Lexicon of Homeric Dialect, 87-98. Norman-Λονδίνο. Connor, P. & Jackson, H. (επιμ.). 2000. A Catalogue Cuttle, W. L. 1926-27. “Report on Excavations at the of Greek Vases in the Collection of the University of Toumba and Tables of Vardaróftsa, Macedonia Melbourne at the Ian Potter Museum of Art, Μελ- 1925-1926”, BSA 28, 201-242. βούρνη. Dain, A., Mazon, P. & Irigoin, J. 1990. Sophocle III, Παρίσι. 350 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 351 D’Andria, F. 1975. “Scavi nella zona del kerameikos Denoyelle, M. 1997. “Attic or non-Attic? The Case of (1973)”, στο: D. Adamesteanu, D. Mertens, & F. the Pisticci Painter”, APP I, 395-405. D’Andria, Metaponto I, NSc Suppl. 29, 355-452. Denoyelle, M. 2002. “Il mito greco in Occidente nel V D’Andria, F. (επιμ.). 1990. Archeologia dei Messapi, secolo. Metaponto ed Herakleia”, στο: Immagine e Bari. mito nella Basilicata antica, Venosa, 104-112. Dangel, J. 1995. Accius. Œuvres (Fragments), Παρίσι. Denoyelle, M. 2005. “L’approche stylistique. Bilan et Dasen, V. & Piérart, M. (επιμ.). 2005. Ἰδίᾳ καὶ δημο- perspectives”, στο: Denoyelle κ.ά. 2005, 103-112. σίᾳ. Les cadres ‘privés’ et ‘publics’ de la religion grec- Denoyelle, M. 2007. “La ceramica. Appunti sulla nas- que antique, Λιέγη. cita delle produzioni italiote”, AttiTaranto 47, 339- Davidson, James N. 1993. “Fish, Sex and Revolution in 350. Athens”, CQ 43, 53-66. Denoyelle, M. & Iozzo, M. 2009. La céramique grecque Davidson, James N. 1997. Courtesans and Fishcakes. d’Italie méridionale et de Sicile, Παρίσι. The Consuming Passions of Classical Athens, Λον- Denoyelle, M., Lippolis, E., Mazzei, M. & Pouzadoux, δίνο. C. (επιμ.). 2005. La céramique apulienne. Bilan et Davidson, John, Muecke, F. & Wilson, P. (επιμ.). 2006. perspectives, Νάπολη. Greek Drama III. Essays in Honour of Kevin Lee, Deonna, W. 2003. Εὐωδία. Croyances antiques et mo- Λονδίνο. dernes. L’odeur suave des dieux et des élus, Τορίνο. Deger-Jalkotzy, S. & Bächle, A. E. (επιμ.). 2009. LH III Depalo, M. R. 1997. Raccolte archeologiche di Puglia. C Chronology and Synchronisms III. LH III C Late La collezione Loiudice, Bari. and the Transition to the Early Iron Age, Βιέννη. Desborough, V. R. d’A. 1952. Protogeometric Pottery, Degrassi, N. 1967. “Meisterwerke frühitaliotischer Οξφόρδη. Vasenmalerei aus einem Grab in Policoro”, στο: B. Desborough, V. R. d’A. 1972. The Greek Dark Ages, Neutsch (επιμ.), Archäologische Forschungen in Lu- Λονδίνο. kanien, 2. Herakleiastudien, Χαϊδελβέργη, 193-231. Desborough, V. R. d’A. 1980. “A Group of Vases from Dehl-von Kaenel, C. 1995. Die archaische Keramik aus Skyros”, στο: Στήλη. Τόμος εις μνήμην Νικολάου dem Malophoros-Heiligtum in Selinunt. Die korin- Κοντολέοντος, Αθήνα, 55-58. thischen, ostgriechischen, etruskischen und megar- ischen Importe sowie die ‘argivisch-monochrome’ Desborough, V. R. d’A., Catling, H. W. & Catling, E. A. und locale Keramik aus den alten Grabungen, Βε- 1979-80. “Fragmentary Pottery and a Stone Mould”, ρολίνο. Lefkandi I, 265-279. De Juliis, E. M. 1981. “L’ attività archeologica in Desborough, V. R. d’A. & Coldstream, J. N. 1979-80. Puglia”, AttiTaranto 21, 293-321. “The Dark Age Pottery (SM-SPG III) from Settle- De Juliis, E. M. 2001. Metaponto, Bari. ment and Cemeteries”, Lefkandi Ι, 281-354. De Juliis, E. M. 2004. “Origine della ceramica italiota Desborough, V. R. d’A & Dickinson, O. T. P. K. 1979- a figure rosse e sua diffusione in Puglia”, στο: Sena- 80. “The Protogeometric and Sub-Protogeometric Chiesa & Arslan 2004, 145-149. Pottery”, Lefkandi I, 27-56. Delebecque, E. 1951. Le cheval dans l’Iliade, Παρίσι. Descoeudres, J. P. 2008. “Central Greece οn the Eve of the Colonisation Movement”, στο: Tsetskladze Delemen, I., Cassabone, O., Karagöz, S. & Tekin, O. 2008, 289-382. (επιμ.). 2007. The Achaemenid Impact on Local Populations and Cultures in Anatolia (Sixth-Fourth Descoeundres, J. P. & Kearsley, R. 1983. “Greek Pot- Centuries B.C.), Kωνσταντινούπολη. tery at Veii: Another Look”, BSA 78, 9-53. De Lucia-Brolli, M. A. 1991. Cività Castellana. Il mu- Deshayes, J. 1952. “Chronique des fouilles et décou- seo archeologico dell’agro falisco, Ρώμη. vertes archéologiques en Grèce en 1980”, BCH 76, 201-288. Denoyelle, M. 1992. “Du Peintre de Pisticci au Pein- tre du Cyclope. Quelques problèmes de style au sein De Siena, A. (επιμ.). 2001. Metaponto. Archeologia di du premier atelier à figures rouges de Métaponte una colonia greca, Τάραντας. (deuxième moitié du Ve siècle av. J.-C.)”, RLouvre Despini, A. 2009. “Gold Funerary Masks”, AntK 52, 42.4, 21-29. 20-65. Β ι β λ ι ο γρ α φ ί α 351 C Y MB 352 C Y MB Detienne, M. 2007. Les jardins d’Adonis. La mytholo- Dougherty, C. 1993. The Poetics of Colonisation. From gie des parfums et des aromates en Grèce (2η έκδ.), City to Text in Archaic Greece, Νέα Υόρκη-Οξφόρδη. Παρίσι. Doulgeri-Intzessiloglou, A. & Garlan, Y. 1990. “Vin et Detienne, M. & Vernant, J. P. 1978. Cunning Intelli- amphores de Péparéthos et d’Ikos”, BCH 114, 361- gence in Greek Culture and Society (μτφ. J. Lloyd), 389. Sussex-New Jersey. Dover, K. J. 1990. Η ομοφυλοφιλία στην αρχαία Ελλά- Deubner, L. 1932. Attische Feste, Βερολίνο. δα (μτφ. Π. Χιωτέλλης), Αθήνα. Deubner, L. 1933. “Die Bedeutung des Kranzes im Dowden, Κ. 1992. The Uses of Greek Mythology, Λον- klassischen Altertum”, ArchRW 30, 70-104. δίνο-Νέα Υόρκη. DeVries, K. 1977. “Attic Pottery in the Achaemenid Drougou, S. 2000, “Krieg und Frieden im Athen des Empire”, AJA 81, 544-548. späten 5. Jahrhunderts v. Chr. Die rotfigurige Hy- DeVries, K. 1997. “The Attic Pottery from Gordion”, dria aus Pella”, AM 115, 147-216. APP Ι, 447-455. Ducrey, P. 1985. Guerre et guerriers dans la Grèce an- Dickinson, O. 2006. The Aegean from Bronze Age tique, Παρίσι. to Iron Age: Con­tinuity and Change between the Dunbabin, T. J. 1979. The Greeks and their Εastern Twelfth and Eight Centuries BC, Λονδίνο. Neighbours. Studies in the Relations between Greece Diehl, Ε. 1964. Die Hydria. Formgeschichte und Ver- and the Countries of the Near East in the Eighth and wendung im Kult des Altertums, Mainz. Seventh Centuries B.C., Σικάγο. Diels, H. & Kranz, W. 1951. Die Fragmente der Vorso- Dunbar, L. 2010. “Collection Spotlight. Bucci Painter kratiker (6η έκδ.), τόμ. 1, Ζυρίχη. Name Vase”, Arts Quarterly. New Orleans Museum Dierichs, E. 1993. Erotik in der Kunst Griechenlands, of Art 32.4, 22-23. Mainz. Duplouy, A. 2006. Le prestige des élites, Παρίσι. Dietrich, N. 2010. Figur ohne Raum? Bäume und Fel- Dupont, P. 1982. “Amphores commerciales archaï- sen in der attischen Vasenmalerei des 6. und 5. Jahr- ques de la Grèce de l’Est”, PP 37, 193-209. hunderts v. Chr., Βερολίνο. Dupont, P. 1983. “Classification et identification d’ori- Dignas, Β. 2003. “Rhodian Priests after the Synoecism”, gine des céramiques grecques orientales archaïques Ancient Society 33, 35-51. d’Istros”, Dacia 27, 19-43. Dillon, M. 1996. “The Importance of Oionomanteia in Dupont, P. 2003. “Archaic East Greek Trade Ampho- Greek Divination”, στο: M. Dillon (επιμ.), Religion ras”, στο: Cook & Dupont 2003, 142-191. in the Ancient World. New Themes and Approaches, Dupont, P. 2007. “Diffusion des amphores commer- Amsterdam, 99-121. ciales de type Milesien dans le Pont archaïque”, Dillon, M. 2002. Girls and Women in Classical Greek στο: J. Cobet, V. von Graeve, W. D. Niemeier & K. Religion, Λονδίνο-Νέα Υόρκη. Zimmermann (επιμ.), Frühes Ionien. Eine Bestand- Docter, R. 2000. “East Greek Fine Wares and Transport saufnahme, Mainz, 621-630. Amphorae 8th-5th from Carthage and Toscanos”, Dupont, P. 2009. “Données archéométriques prélimi- στο: P. Bonet & M. Retolaza (επιμ.), Ceràmiques jò- naires sur les amphores du type de Lesbos”, στο: nies d’època arcaica. Centres de producció i comercia- P. Dupont & V. Lungu (επιμ.), Synergia Pontica & lització al Mediterrani occidental, Βαρκελώνη, 63-87. Aegeo-Anatolica, Galaţi, 37-47. Dörpfeld, W. 1927. Alt Ithaka. Ein Beitrag zur Homer- Dupont, P. 2010. “Les amphores ‘Samiennes’ et ‘Proto- Frage, Μόναχο. thasiennes’ de Zeest. La piste Nord-Ionienne?”, στο: Doğer, E. 1986. “Premières remarques sur les ampho- D. Kassab-Tezgör & N. Inaishvili (επιμ.), Produc- res de Clazomènes”, στο: Empereur & Garlan 1986, tion and Trade of Αmphorae in the Black Sea, τόμ. 461-471. 1, Κωνσταντινούπολη, 39-43. Doğer, E. 1988. Klazomenai kazisindaki arkaik dönem Durand, J. L. 1979α. “Du rituel comme instrumental”, ticari amphorolari (αδημοσ. διδ. διατριβή – Ege στο: M. Detienne & J. P. Vernant (επιμ.), La cuisine Üniversitesi, Σμύρνη). du sacrifice en pays grec, Παρίσι, 167-181. Dohrn, T. 1973. “Aspekte großgriechischer Malerei”, Durand, J. L. 1979β. “Figurativo e processo rituale”, RM 80, 1-34. DialArch 1, 16-31. 352 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 353 Durand, J. L. 1987. “Le boeuf à la ficelle”, στο: Bérard, Empereur, J. Y. 1990. «Η χρονολόγηση των ροδια- Bron & Pomari 1987, 227-241. κών αμφορέων στην ελληνιστική περίοδο», στο: Durand, J. L. & Schnapp, A. 1984. “Βoucherie sacrifi- Βʹ Επιστημονική Συνάντηση για την Ελληνιστική cielle et chasses initiatiques”, στο: J. P. Vernant & C. Κεραμική, Αθήνα, 199-209. Bérard (επιμ.), La cité des images. Religion et société Empereur, J. Y. & Garlan, Y. (επιμ.). 1986. Recherches en Grèce antique, Παρίσι, 49-66. sur les amphores grecques, Αθήνα-Παρίσι. Easterling, P. 1997. The Cambridge Companion to Empereur, J. Y. & Garlan, Y. 1987. “Amphores et tim- Greek Tragedy, Cambridge. bres amphoriques (1980-1986)”, RÉG 100, 58-109. Edmonds, R. G. 2004. Myths of the Underworld Jour- Empereur, J. Y. & Hesnard, A. 1987. “Les ampho- ney. Plato, Aristophanes, and the ‘Orphic’ Gold Tab- res hellénistiques”, στο: P. Lévêque & J. P. Morel lets, Cambridge. (επιμ.), Céramiques hellénistiques et romaines 2, Edmonds, R. G. 2009. “Who Are You? Mythic Narra- Παρίσι, 9-71. tive and Identity in the ‘Orphic’ Gold Tablets”, στο: Empereur, J. Y. & Picon, M. 1986. “Des ateliers d’am- G. Casadio & P. A. Johnston (επιμ.), Mystic Cults in phores à Paros et à Naxos”, BCH 110, 647-652. Magna Graecia, Austin, 73-94. Empereur, J. Y. & Tuna, N. 1989. “Hiérotélès, potier Edmunds, L. 1996. Theatrical Space and Historical rhodien de la Pérée”, BCH 113, 277-299. Place in Sophocles’ Oedipus at Colonus, Lanham. Errington, M. R. 1993. A History of Macedonia (2η Εdwards, M. W. 1991. The Iliad. A Commentary, 5. έκδ.), Berkeley-Los Angeles. Books 17-20, Cambridge. Ersoy, Y. E. 1993. Clazomenae. The Archaic Settlement Eichler, F. 1950. Die Reliefs des Heroon von Gjölbaschi- (αδημοσ. διδ. διατριβή – Bryn Mawr College). Trysa, Βιέννη. Evans, S. A. J. 1986-87. “Cavalry about the Time of the Eiring, J. & Lund, J. (επιμ.). 2004. Transport Amphorae Persian Wars. A Speculative Essay”, CJ 82, 97-106. and Trade in the Eastern Mediterranean, Αθήνα. Fahlbusch, G. 2004. Die Frauen im Gefolge des Diony- Ekroth, G. 2002. Τhe Sacrificial Rituals of Greek He- sos auf den attischen Vasenbildern des 6. und 5. Jhs. v. ro-cults in the Archaic to the Early Hellenistic Peri- Chr. als Spiegel des weiblichen Idealbildes, Οξφόρδη. ods, Λιέγη. Fantalkin, Α. 2006. “Identity in the Making. Greeks in Ekroth, G. 2005. “Blood on the Altars?”, AntK 48, the Eastern Mediterranean during the Iron Age”, 9-29. στο: Villing & Schlotzhauer 2006, 199-208. Elderkin, G. W. 1940. “Bronze Statuettes of Zeus Ke- Fantalkin, Α. & Tal, Ο. 2010. “Reassessing the Date of raunios”, AJA 44, 225-233. the Βeginning of the Grey Series Transport Ampho- Elia, D. 1997. “La ceramica a figure rosse”, στο: Μ. Bar- rae from Lesbos”, BΑBesch 85, 1-12. ra-Bagnasco (επιμ.), Pomarico Vecchio, 1. Abitato, Fantaoutsaki, C. 2011. “Preliminary Report on the mura, necropoli, materiali, Galatina, 111-125. Excavation of the Sanctuary of Isis in Ancient Elia, D. 2009. “Research Perspectives in the Study of Rhodes. Identification, Topography and Finds”, South Italian Vase-painting. The Case of Red-figure στο: L. Bricault & R. Veymiers (επιμ.), Bibliotheca Pottery from Locri Epizephyrii”, στο: V. Nørskov, Isiaca II, Bordeaux, 47-63. L. Hannestad, C. Isler-Kerényi & S. Lewis (επιμ.), Fantham, E., Foley, H. P., Kampen, N. B., Pomeroy, The World of Greek Vases, Ρώμη, 177-191. S. B. & Shapiro, H. A. (επιμ.). 1994. Women in the Ellinghaus, C. 1997. Aristokratische Leitbilder. Demok- Classical World, Οξφόρδη. ratische Leitbilder. Kampfdarstellungen auf athe- Farnell, L. R. 1907. The Cults of the Greek States, τόμ. nischen Vasen in archaischer und frühklassischer 4, Οξφόρδη. Zeit, Münster. Fenno, J. 2005. “ʹA Great Wave against the Streamʹ. Elrashedy-Mohmoud, F. 2002. Imports of Post-Archa- Water Imagery in Iliadic Battle Scenes”, AJP 126, ic Greek Pottery into Cyrenaica. From the End of the 475-504. Archaic to the Βeginning of the Hellenistic Period, Ferrari, G. 1995. “The End of Aponia”, MMAJ 30, 17- Οξφόρδη. 18. Emiliozzi-Morandi, A. & Sgubini-Moretti, A. M. Ferrari, G. 2002. Figures of Speech. Men and Maidens (επιμ.). 1988. Archeologia nella Tuscia ΙΙ, Ρώμη. in Ancient Greece, Σικάγο-Λονδίνο. Β ι β λ ι ο γρ α φ ί α 353 C Y MB 354 C Y MB Ferrari, G. 2003. “What Kind of Rite of Passage was the Fontan, E. & Le Meaux, H. (επιμ.). 2008. La Méditerra- Ancient Greek Wedding?”, στο: D. B. Dodd & C. A. née des Phéniciens, de Tyr à Carthage, Παρίσι. Faraone (επιμ.), Initiation in Ancient Greek Rituals Fontannaz, D. 2005. “La céramique proto-apulienne and Narratives. New Critical Perspectives, Λονδίνο- de Tarente. Problèmes et perspectives d’une recon- Νέα Υόρκη, 27-42. textualisation”, στο: Denoyelle κ.ά. 2005, 125-142. Fiedler, M. 1996. “Zur Topographie der Polis Leukas”, Fontenrose, J. 1980. Python. A Study of Delphic Myth στο: P. Berktold, J. Schmid & Chr. Wacker (επιμ.), and its Origins, Βerkeley-Los Angeles-Λονδίνο. Akarnanien. Eine Landschaft im Antiken Griechen- Forbes, R. J. 1964. Studies in Ancient Technology, τόμ. land, Würzburg, 157-168. 4, Leiden. Fiedler, M. 2003. Antike Häuser in Leukas. Wohnhaus- Fornasier, J. 2001. Jagddarstellungen des 6.-4. Jhs. v. architektur und Fundmaterial aus einer nordwest- Chr. Eine ikonographische und ikonologische Analy- griechschen Stadt des 6. bis 1. Jh. v. Chr. (αδημοσ. se, Μünster. διδ. διατριβή – Freie Universität Berlin). Forrest, W. G. 1956. “The First Sacred War”, BCH 80, Filges, A. 1992. “Korinthische und attische Keramik der 33-52. archaischen und klassischen Zeit”, στο: Serdaroğlu Forrest, W. G. G. 1982. “Central Greece and Thessaly”, & Stupperich 1992, 109-143. στο: J. Boardman & N. G. L. Hammond (επιμ.), Τhe Finkielsztejn, G. 1995. “Chronologie basse des timbres Expansion of the Greek World Eighth to Sixth Cen- amphoriques rhodiens et évaluation des exportations turies B.C. (The Cambridge Ancient History, 2η έκδ., d’amphores”, Acta Hyperborea 6, 279-296. τόμ. 3.3), Cambridge, 286-320. Finkielsztejn, G. 2001. Chronologie detaillée et revisée Foster, B. O. 1899. “Notes on the Symbolism of the Ap- des eponymes amphoriques rhodiens, de 270 à 108 ple in Classical Antiquity”, HSCP 10, 39-55. av. J.-C. environ, Οξφόρδη. Fowler, R. 2003. “Pelasgians”, στο: E. Csapo & M. C. Finkielsztejn, G. 2002. “Les amphores hellénistiques de Miller (επιμ.), Poetry, Theory, Praxis. The Social Life Crète et les questions des imitations d’amphores et of Myth, Word and Image in Ancient Greece. Essays des timbres amhoriques à types monétaires”, στο: in Honour of W. J. Slater, Οξφόρδη, 2-18. A. K. Μυλοποταμιτάκη (επιμ.), Οίνος Παλαιός Ηδύ- Francis, E. D. & Vickers, M. 1985. “The Oenoe Paint- ποτος. Το Κρητικό κρασί από τα προϊστορικά έως τα ing in the Stoa Poikile, and Herodotus’ Account of νεότερα χρόνια, Ηράκλειο, 137-144. Marathon”, BSA 80, 99-113. Finkielsztejn, G. 2006. “Production et commerce des Franke, P. R. & Hirmer, M. 1964. Die griechische Mün- amphores hellénistiques. Récipients, timbrage et ze, Μόναχο. métrologie”, στο: R. Descat (επιμ.), Approches de Frankenstein, S. 1979. “The Phoenicians in the Far West. l’économie hellénistique, Saint-Bertrand de Com- A Function of Neo-Assyrian Imperialism”, στο: M. minges, 17-35. T. Larsen (επιμ.), Power and Propaganda. A Sympo- Fittschen, K. 1969. Untersuchungen zum Beginn der sium on Ancient Empires, Κοπεγχάγη, 263-294. Sagendarstellungen bei den Griechen, Βερολίνο. Frazer, J. G. 1921. Apollodorus. The Library, Cambridge, Flacelière, R. 1995. Έρωτας στην αρχαία Ελλάδα (μτφ. Mass.-Λονδίνο. Α. Καραντώνης), Αθήνα. Fraser, P. M. 1953. “The Tribal-Cycles of Eponymous Fletcher, Ρ. 2008. “Fragments of Levantine Iron Age Priests at Lindos and Camiros”, Eranos 51, 23-47. Pottery in Chalcidice”, MeditArch 21, 3-7. Fraser, P. M. 1960. “Two Studies on the Cult of Sarapis Flourentzos, P. 2004. “The Tomb no 646 at Amathus”, in the Hellenistic World”, OpAth 3, 1-54. RDAC 2004, 201-224. Fraser, P. M. & Matthews, E. 1987. A Lexicon of Greek Foley, Β. P. κ.ά. 2009. “The 2005 Chios Ancient Ship- Personal Names, I. The Aegean Islands, Cyprus, Cy- wreck Survey. New Methods for Underwater Ar- renaica, Οξφόρδη. chaeology”, Hesperia 78, 269-305. Fraser, P. M. & Matthews, E. 2000. A Lexicon of Greek Foley, B. P., Hansson, M. C., Kourkoumelis, D. P. & Personal Names, ΙΙΙ.Β. Central Greece from the Meg- Theodoulou, T. A. 2011. “Aspects of Αncient Greek arid to Thessaly, Οξφόρδη. Τrade Re-evaluated with Amphora DNA Evidence”, Fraser, P. M. & Matthews, E. 2005. A Lexicon of Greek JAS, υπό έκδοση [<http://www.sciencedirect.com/ Personal Names, IV. Macedonia, Thrace, Northern science/ article/pii/S0305440311003529>]. Regions of the Black Sea, Οξφόρδη. 354 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 355 Fritzilas, S. 2003. “Ιchneumon und Hund auf einem in Jena oder Jena als ‘Saal-Athen’”, στο: K. Dicke, K. Skyphos des Malers von Philadelphia 5481”, στο: Manger, W. Köhler & J. Kiefer (επιμ.), Vitalprinzip Schmaltz & Söldner 2003, 136-139. Akademie. Festgabe zur 450-Jahrfeier der Universität Fritzilas, S. 2009. “Herakles, Athena und Chtonia Gor- Jena, Ερφούρτη, 115-141. go. Mythos und Kunst in den Töpferwerkstätten des Ghali-Kahil, L. 1960. Études thasiennes VII. La cérami- Kerameikos in Athen”, ΑPP II, 36-47. que grecque (Fouilles 1911-1956), Παρίσι. Frontisi-Ducroux, F. 1995. Du Masque au Visage. As- Gherchanoc, F. 2009. “Des cadeaux pour numphai. pects de l’identité en Grèce ancienne, Παρίσι. Dôra, anakaluptêria et epaulia”, στο: L. Bodiou & Frontisi-Ducroux, F. 2004. “Images grecques du Fémi- V. Mehl (επιμ.), La religion des femmes en Grèce an- nine. Tendances actuelles de l’interprétation”, Clio cienne. Mythes, cultes et société, Rennes, 207-223. 19, 135-147. Giambersio, A. M. 1989. Il Pittore di Pisticci. Il mondo Frontisi-Ducroux, F. & Vernant, J. P. 2001. Στο μάτι e l’opera di un ceramografo della seconda metà del V του καθρέπτη (μτφ. B. Μέντζου), Αθήνα. secolo a.C., Galatina. Furtwängler, A. 1885. Beschreibung der Vasen- Gimatzidis, S. 2010. Die Stadt Sindos. Eine Siedlung sammlung im Antiquarium, τόμ. 1, Βερολίνο. von der späten Bronze- bis zur Klassischen Zeit am Furtwängler, A. 1893. Meisterwerke der griechischen Thermaischen Golf in Makedonien, Rahden. Plastik, Λειψία-Βερολίνο. Gimatzidis, S. 2011α. “Counting sherds at Sindos. Pot- Gabrielsen, V., Bilde, P., Engberg-Pedersen, T., Han- tery Consumption and Construction of Identities nestad, L. & Zahle, J. (επιμ.). 1999. Hellenistic Rho- in the Iron Age”, στο: E. Verdan, T. Theurillat & A. des. Politics, Culture and Society, Aarhus. Kenzelmann-Pfyffer (επιμ.), Early Iron Age Pottery. A Quantitative Approach, Οξφόρδη, 97-110. Gaebel, R. E. 2002. Cavalry Οperations in the Αncient Greek World, Οκλαχόμα. Gimatzidis, S. 2011β. “The Northwest Aegean in the Early Iron Age”, στο: A. Mazarakis-Ainian (επιμ.), Gallant, T. W. 1985. A Fisherman’s Tale, Γάνδη. The ‘Dark Ages’ Revisited, Βόλος, 913-926. Garlan, Y. 1972. La guérre dans l’antiquité, Παρίσι. Girtzy, M. 2001. Historical Topography of Ancient Garlan, Y. 2000. Amphores et timbres amphoriques Macedonia, Θεσσαλονίκη. grecs entre erudition et idéologie, Παρίσι. Giudice, F. & Giudice Rizzo, I. 2004. “Pericle, le ‘grandi Gauer, W. 1968. Weihgeschenke aus der Perserkriegen, opere’ e il trasferimento dei ceramografi dalla Gre- Tübingen. cia alla Magna Grecia”, στο: Sena-Chiesa & Arslan Gebauer, J. 1992. “Die archaische geglättete graue Kera- 2004, 137-140. mik”, στο: Serdaroğlu & Stupperich 1992, 65-101. Giudice, F. & Panvini, R. (επιμ.). 2006. Il Greco, il bar- Gebauer, J. 2002. Pompe und Thysia. Attische Tierop- baro e la ceramica attica. Immaginario del diverso, ferdarstellungen auf schwarz- und rotfigurigen Va- processi di scambio e autorappresentazione degli in- sen, Münster. digeni, Ρώμη. Gehrke, J. 2005. “Heroen als Grenzgänger zwischen Giuliani, L. 1995. Trost und Trauer. Bildervasen für ei- Griechen und Barbaren”, στο: E. S. Gruen (επιμ.), ne apulische Totenfeier, Βερολίνο. Cultural Borrowings and Ethnic Appropriations in Gjerstad, E. 1948. The Swedish-Cyprus Expedition, Antiquity, Στουτγάρδη, 50-67. IV.2. The Cypro-Geometric, Cypro-Archaic and Cy- Gericke, H. 1970. Gefässdarstellungen auf griechischen pro-Classical Periods, Στοκχόλμη. Vasen, Βερολίνο. Gjerstad, E. 1977. “Pottery from various parts of Cy- Geyer, Α. (επιμ.). 1996. Der Jenaer Maler. Eine Töpfer- prus”, στο: E. Gjerstad (επιμ.), Greek Geometric and werkstatt im klassischen Athen. Fragmente attischer Archaic Pottery found in Cyprus, Στοκχόλμη, 23-59. Trinkschalen aus dem Besitz der Friedrich-Schiller- Glynn, R. 1981. “Herakles, Nereus and Triton. A Study Universität Jena, Wiesbaden. of Iconography in Sixth Century Athens”, AJA 85, Geyer, Α. (επιμ.). 1999. Mediterrane Kunstlandschaf- 121-132. ten in der Sammlung Antiker Kleinkunst der Fried- Gonzales de Canales, F., Serrano, L. & Llompart, J. rich-Schiller-Universität Jena (Αusstellung im Stadt- 2006. “The Pre-Colonial Phoenician Emporium of museum Göhre, Jena 1999), Ιένα. Huelva ca. 900-770 B.C.”, BΑBesch 81, 13-29. Geyer, A. 2008. “Panorama einer Spurensuche. Antike(n) Β ι β λ ι ο γρ α φ ί α 355 C Y MB 356 C Y MB Gordon, R. 1996. “The Moment of Death. Art and the Grandjean, Υ. & Salviat, F. (επιμ.). 2000. Guide de Ritual of Greek Sacrifice”, στο: R. Gordon (επιμ.), Thasos, Αθήνα. Image and Value in the Graeco-Roman World, Al- Gras, M. 1987. “Amphores commerciales et histoire dershot, άρθρο αρ. II [ανατύπωση από: I. Lanvin archaïque”, DialArch 5.2, 41-50. (επιμ.), World Art: Themes of Unity and Diversity, Gras, M. 1988. “L’apport des amphores à la connaissance Pennsylvania 1989, 567-573]. des commerces archaïques en mer Tyrrhénienne”, Goudineau, C. 1967. “ Ἱεραὶ Τράπεζαι”, MEFRA 79, Pact 20, 291-303. 77-134. Greco, G. 2005. “Strutture e materiali del sacro ad Elea/ Grabow, E. 1998. Schlangenbilder in der griechischen Velia”, AttiTaranto 45, 287-362. schwarzfigurigen Vasenkunst, Münster. Greco, G. & La Genière, J. de 1996. “L’Heraion alla foce Grace, V. 1949. “Standard Pottery Containers of the del Sele. Continuità e trasformazioni dall’età greca Greek World”, στο: Commemorative Studies in Hon- all’età lucana”, στο: M. Cipriani & F. Longo (επιμ.), or of Theodore Leslie Shear, Princeton 175-189. I Greci in Occidente. Poseidonia e i Lucani, Νάπο- Grace, V. 1953. “Wine Jars”, Hesperia 22, 101-110. λη, 223-232. Grace, V. 1956. “The Cannanite Jar”, στο: S. S. Wein- Green, J. R. 1971. “Choes of the Later Fifth Century”, berg (επιμ.), The Aegean and the Near East. Studies BSA 66, 189-228. Presented to H. Goldman on the Occasion of Her 75th Green, J. R. (επιμ.). 2003. Ancient Voices, Modern Birthday, Νέα Υόρκη, 80-109. Echoes: Theatre in the Greek World, Sydney. Grace, V. 1963. “Notes on the Amphoras from the Ko- Green, J. R. 2007α. “Let’s Hear it from the Fat Man. roni Peninsula”, Hesperia 32, 319-334. Padded Dancers and the Prehistory of Drama”, στο: Grace, V. 1971. “Samian Amphoras”, Hesperia 40, 52- Csapo & Miller 2007, 96-107. 95. Green, J. R. 2007β. Βιβλιοκρισία: “O. Taplin, Pots Grace, V. 1974. “Revisions in Early Hellenistic Chro- and Plays. Interactions between Tragedy and Greek nology”, AM 89, 193-200. Vase-painting of the Fourth Century B.C.”, BMCR Grace, V. 1985. “The Middle Stoa Dated by Amphora 2007.10.37 <http://bmcr.brynmawr.edu/2007/in- Stamps”, Hesperia 54, 1-54. dex.html>. Grace, V. & Savvatianou-Pétropoulakou, M. 1970. Green, J. R., Muecke, F., Sowada, K. N., Turner, M. & “Les timbres amphoriques grecs”, στο: P. Bruneau Bachmann, E. (επιμ.). 2003. Ancient Voices, Modern (επιμ.), L’îlot de la Maison des Comédiens, Παρίσι, Echoes. Theatre in the Greek World, Sydney. 277-382. Greene, Ε., Lawall, Μ. & Polzer, Μ. 2008. “Inconspic- Gräf, B. & Langlotz, E. 1925. Die antiken Vasen von der uous Consumption. The Sixth-Century BCE Ship- Akropolis zu Athen, τόμ. 1.4, Βερολίνο. wreck at Pabuç Burnu, Turkey”, AJA 112, 685-711. Graepler, D. 1997. Tonfiguren im Grab. Fundkontexte Greifenhagen, A. 1957. Griechische Eroten, Βερολίνο. hellenistischer Terrakotten aus der Nekropole von Grimal, P. 1990. A Concise Dictionary of Classical My- Tarent, Μόναχο. thology (επιμ. S. Kershaw, μτφ. Α. R. Maxwell-Hys- Graf, F. 1974. Eleusis und die orphische Dichtung Ath- lop), Οξφόρδη. ens in vorhellenistischer Zeit, Βερολίνο-Νέα Υόρκη. Gross, W. H. 1963. “Kultbilder, Blitzschwinger und Graf, F. & Johnston, S. I. 2007. Ritual Texts for the Hageladas”, RM 70, 13-19. ­Afterlife. Orpheus and the Bacchic Gold Tablets, Guarducci, Μ. 2008. Η ελληνική επιγραφική από τις Λονδίνο-Νέα Υόρκη. απαρχές ως την ύστερη αυτοκρατορική περίοδο Graham, A. J. 1986. “The Ηistorical Interpretation of (μτφ. Κ. Κουρεμένος), Αθήνα. Al Mina”, Dialogues d’histoire ancienne 12, 51-65. Guazzelli, T. 1992. Le Antesterie. Liturgie e pratiche Graham, Α. J. 2001. “The Foundation of Thasos”, στο: simboliche, Φλωρεντία. A. J. Graham, Collected Papers on Greek Colonisa- Guimier-Sorbets, A. M., Hatzopoulos, M. B. & Morizot, tion, Leiden, 165-230. Y. (επιμ.). 2006. Rois, cités, necropoles. Institutions, ri- Gramatopol, M. & Bordea, G. P. 1969. “Amphora tes et monuments de Macédoine, Αθήνα-Παρίσι. Stamps from Callatis and South Dobrudja”, Dacia Guzzo, P. G. 1992. “Sibari. Materiali per un bilancio N.S. 13, 127-282. archeologico”, AttiTaranto 32, 51-82. 356 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 357 Habicht, C. 1970. Gottmenschentum und griechische Harvey, D. 1988. “Painted Ladies. Fact, Fiction and Fan- Städte, Μόναχο. tasy”, στο: Christiansen & Melander 1988, 243-254. Hänsel, B. 1979. “Ergebnisse der Grabungen bei Kas- Haspels, E. 1972. “Le Peintre de Diosphos”, RA 1972, tanas in Zentralmakedonien, 1975-1978”, JRGZM 103-109. 26,167-202. Hatzivassiliou, Ε. 2009. “Black-figure Alabastra by the Hänsel, B. 1989. Kastanas. Ausgrabungen in einem Diosphos and Emporion Painters. Specific Subjects Siedlungshügel der Bronze- und Eisenzeit Makedo- for Specific Uses”, στο: Tsingarida 2009, 225-236. niens 1975-1979. Die Grabung und der Baubefund, Hatzivassiliou, E. 2010. Athenian Black Figure Iconog- Βερολίνο. raphy between 510 and 475 B.C., Leidorf. Haggis, D. C., Mook, Μ. S. Scarry, C. M., Snyder, L. Hatzopoulos, M. 1996. Macedonian Institutions under M., Fitzsimons, R. D., Stephanakis, E. & West, W. C. the Kings I-II, Αθήνα. 2007. “Excavations at Azoria, 2003-2004, Part 1. The Heiden, B. 1993. “Emotion, Acting and the Athenian Archaic Civic Complex”, Hesperia 76, 243-321. Ethos”, στο: Sommerstein κ.ά. 1993, 147-166. Hahland, W. 1930. Vasen um Meidias, Βερολίνο. Heilmeyer, W. D. 1988. Antikenmuseum Berlin. Die Hall, Ε. 1989. Inventing the Barbarian. Greek Self-def- ausgestellten Werke, Βερολίνο. inition through Tragedy, Οξφόρδη. Heimberg, U. 1968. Das Bild des Poseidon in der grie- Hall, J. 1998. “Grave Goods”, στο: Carter 1998, 563-590. chischen Vasenmalerei (αδημοσ. διδ. διατριβή – Al- Hall, J. M. 2008. “Foundation Stories”, στο: Tset- bert-Ludwigs Universität Freiburg). skhladze 2008, 383-426. Heinrich, F. 2006. Das Epinetron. Aspekte der weibli- Hamilton, R. 1992. Choes and Anthesteria. Athenian chen Lebenswelt im Spiegel eines Arbeitsgeräts, Rah- Iconography and Ritual, Ann Arbor. den. Hammond, N. G. L. 1972. A History of Macedonia 1, Helbig, W. (επιμ.). 1969. Führer durch die öffentlichen Οξφόρδη. Sammlungen klassischer Altertümer in Rom, τόμ. 3 Hammond, N. G. L. 1995. Ιστορία της Μακεδονίας, (4η έκδ., επιμ. H. Speier), Tübingen. τόμ. A (μτφ. Μ. Χαλκιοπούλου κ.ά.), Θεσσαλονί- Hermary, A. 1986. “Trois notes d’iconographie”, BCH κη. 110, 224-226. Hammond, N. G. L. & Griffith, G. T. 1979. A History Heurtley, W. Α. 1927. “Early Iron Age Pottery from of Macedonia, 2, 550-336 B.C., Oξφόρδη. Macedonia”, Αntiquaries Journal 7, 44-59. Hammond, N. G. L. & Griffith, G. T. 1995. Ιστορία της Heurtley, W. A. 1939. Prehistoric Macedonia. An Ar- Μακεδονίας, τόμ. Β (μτφ. A. Κοσματόπουλος κ.ά.), chaeological Reconnaissance of Greek Macedonia Θεσσαλονίκη. (West of Struma) in the Neolithic, Bronze and Iron Hammond, N. G. L. & Walbank, F. W. 1988. A History Ages, Cambridge. of Macedonia, 3, 336-167 B.C., Oξφόρδη. Heurtley, W. A. & Hutchinson, R. W. 1925-26. Hampe, R. 1955. “Eukleia und Eunomia”, RM 62, 107- “Report on Εxcavations at the Toumba and Tables 123. of Vardaróft­sa, Ι”, BSA 27, 1-66. Hansen, M. H. & Nielsen, Τ. Η. (επιμ.). 2004. An In- Heurtley, W. A. & Skeat, T. C. 1930-31. “The Tholos ventory of Archaic and Classical Poleis, Οξφόρδη. Tombs of Marmariane”, BSA 31, 1-55. Hard, R. 2004. The Routledge Handbook of Greek My- Ηeydemann, Η. 1872. Die Vasensammlungen des Mu- thology (επανέκδ.), Λονδίνο. seo Nazionale zu Neapel, Βερολίνο. Ηarmon, Α. Μ. 1960. Lucian, τόμ. 3, Λονδίνο- Himmelmann, N. 1971. Archäologisches zum Problem Cambridge, Mass. der griechischen Sklaverei, Mainz. Harrison, E. B. 1972α. “The South Frieze of Nike Tem- Himmelmann, N. 1990. Ideale Nacktheit in der grie- ple and the Marathon Painting in the Painted Stoa”, chischen Kunst, Βερολίνο. AJA 76, 353-378. Himmelmann, N. 1996. Minima Archaeologica. Utopie Harrison, E. B. 1972β. “A Νew Fragment from the North und Wirklichkeit der Antike, Mainz. Frieze of the Nike Temple”, AJA 76, 195-197. Himmelmann, N. 2000. “Klassische Archäologie – Harrison, T. (επιμ.). 2002. Greeks and Barbarians, Νέα Kritische Anmerkungen zur Methode”, JdI 115, Υόρκη. 253-323. Β ι β λ ι ο γρ α φ ί α 357 C Y MB 358 C Y MB Hochstetter, Α. 1984. Kastanas. Die handgemachte Iozzo, M. 1994. Ceramica ‘calcidese’. Nuovi documenti Keramik. Schichte 19 bis 1, Βερολίνο. e problemi riproposti, Ρώμη. Höckmann, U. 1991. “Zeus besiegt Typhon”, AA 1991, Iozzo, M. 1996. Vasi ‘chalcidesi’ del Museo Archeolo- 11-23. gico Nazionale di Firenze, Pontedera. Hölscher, T. 1973. Griechische Historienbilder des 5. Iren, K. 2003. Aiolische orientalisierende Keramik, und 4. Jahrhunderts v. Chr., Würzburg. Κωνσταντινούπολη. Hölscher, T. 1974. “Ein Kelchkrater mit Perserkampf”, Isler-Kerényi, C. 1973. “Chronologie und ‘Synchro- AntK 17, 78-85. nologie’ attischer Vasenmaler der Parthenonzeit”, Hölscher, T. 1988. “Georg Friedrich Creuzer, Carl στο: H. P. Isler & G. Seiterle (επιμ.), Zur griechi- Bernhard Stark, Friedrich von Duhn, Roland Ham- schen Kunst. Hansjörg Bloesch zum sechzigsten Ge- pe”, στο: K. Fittschen (επιμ.), Griechische Porträts, burtstag, Βέρνη, 23-33. Darmstadt, 377-391. Isler-Kerényi, C. 1984. “Boreade oder Eros?”, AA 1984, Hölscher, T. 1993. Βιβλιοκρισία: “N. Himmelmann, 383-386. Ideale Nacktheit in der griechischen Kunst, Berlin, Isler-Kerényi, C. 2004. “Dioniso ed Eros nella ­ceramica 1990”, Gnomon 65, 519-528. apula”, στο: Sena-Chiesa & Arslan 2004, 244-248. Hölscher, T. 1998. Aus der Frühzeit der Griechen. Räu- Isler-Kerényi, C. 2007α. Dionysos in Archaic Greece. me-Körper-Mythen, Στουτγάρδη. An Understanding through Images (μτφ. W. G. E. Hoesch, N. 1992. “Hetären”, στο: Vierneisel & Kaeser Watson), Leiden. 1992, 228-234. Isler-Kerényi, C. 2007β. “Komasts, Mythic Imaginary, Hoffmann, A. 2002. Grabritual und Gesellschaft. Ge- and Ritual”, στο: Csapo & Miller 2007, 77-95. fässformen, Bildthemen und Funktionen unter- italisch-rotfiguriger Keramik aus der Nekropole von Ιvanchik, Ι. Α. 2005. “Who Were the Scythian Archers Tarent, Rahden. on Archaic Attic Vases?”, στο: D. Braund (επιμ.), Scythians and Greeks. Cultural Interactions in Hoffmann, A. 2005. “Risultati di una ricerca siste­ma­ Scythia, Athens and the Early Roman Empire (Sixth tica dei contesti tombali di Taranto contenenti cera- Century BC-First Century AD), Οξφόρδη, 100-113. mica apula a figure rosse”, στο: Denoyelle κ.ά. 2005, 19-25. Jacob-Felsch, M. 1988. “Compass-Drawn Concen- Holst, J., Kraus, Th., Mackensen, M., Rakob, F., Rhei- tric Circles in Vase Painting. A Problem of Relative dt, K., Stanzl, G., Teschauer, O., Vegas, M., Wible, Chronology at the End of the Bronze Age”, στο: E. F. & Wolff, A. 1991. Karthago I, Mainz. B. French & K. A. Wardle (επιμ.), Problems in Greek Prehistory, Bedminster, 193-199. Hoppin, J. C. 1900. “Three Αrgive Lekythοi in the Mu- seum of Fine Arts in Boston”, AJA 4, 441-457. Jacob-Felsch, Μ. 1999. «Ο τοπικός ρυθμός της μυκη- Hubbard, T. K. 2006. “History’s First Child Molester. ναϊκής κεραμικής της ΥΕΙΙΙΓ φάσης στο ιερό της Euripides’ Chrysippus and the Marginalization of Αρτέμιδος Καλαποδίου», στο: H Περιφέρεια του Pederasty in Athenian Democratic Discourse”, στο: Μυκηναϊκού Κόσμου (Αʹ Διεθνές Συμπόσιο), Λαμία, Davidson κ.ά. 2006, 223-244. 157-160. Hughes, J. 2010. “Dissecting the Classical Hybrid”, Jacobsen, K. 2002. “Cypriot transport amphorae in the στο: K. Rebay-Salisbury, M. L. S. Sorensen & J. Archaic and Classical period”, Acta Hyperborea 9, Hughes (επιμ.), Body Parts and Bodies Whole, Οξ- 169-184. φόρδη, 101-110. Jacobsthal, P. 1906. Der Blitz in der orientalischen und Humphreys, S. C. 2004. The Strangeness of Gods. His- griechischen Kunst (bis zum Einsetzen des rotfiguri- torical Perspectives on the Interpretation of Atheni- gen Stiles), Βερολίνο. an Religion, Οξφόρδη. Jamieson, A. S. 2011. “The Iron Age Pottery from Tell Immerwahr, H. R. 1946. “Choes and Chytroi”, TAPA Beirut 1995 – Βey 032: Periods 1 and 2”, στο: C. 77, 245-260. Sagona (επιμ.), Ceramics of the Phoenician-Punic Immerwahr, H. R. 1984. “An Inscribed Cup by the World. Collected Essays, Leuven, 7-276. Ambrosios Painter”, AntK 27, 10-13. Janaway, R. C., Percival, S. L. & Wilson, A. S. 2009. “De- Ingoglia, C. 1999. Le kotylai corinzie figurate a Gela, composition of Human Remains”, στο: S. L. Percival Ρώμη. (επιμ.), Microbiology and Aging, Totowa, 313-334. 358 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 359 Jebb, R. C. 2004. Sophocles. Plays – Oedipus Coloneus à l’objet”, στο: P. Rouillard & A. Verbanck-Piérard (επανέκδ., επιμ. P. E. Easterling), Λονδίνο. (επιμ.), Le vase grec et ses destins, Μόναχο, 27-43. Jeffery, L. H. 1990. The Local Scripts of Archaic Greece, Jung, R. 2002. Kastanas. Ausgrabungen in einem Sied- Οξφόρδη. lungshügel der Bronze- und Eisenzeit Makedoniens, Jircik, N. R. 1990. The Pisticci and Amykos Painters. 1975-1979. Die Drehscheibenkeramik der Schichten The Beginnings of Red-figured Vase Painting in An- 19 bis 11, Κίελο. cient Lucania (αδημοσ. διδ. διατριβή – University Jung, R., Andreou, S. & Weninger, B. 2009. “Synchro- of Texas at Austin). nisation of Kastanás and Thessaloníki Toumba at Jöhrens, G. 1999. Amphorenstempel im Nationalmuse- the End of the Bronze and the Be­ginning of the Iron um von Athen, Mainz. Age”, στο: Deger-Jalkotzy & Bächle 2009, 183-202. Jöhrens, G. 2001. “Amphorenstempel hellenistischer Juri, E. 1976. «Το εν Αφύτει ιερόν του Διονύσου και το Zeit aus Tanais”, Eurasia Antica 7, 367-471. ιερόν του Άμμωνος Διός», στο: U. Jantzen (επιμ.), Neue Forschungen in griechischen Heiligtümern, Tü- Jöhrens, G. 2004. “Amphorenstempel und die Grün- bingen, 135-150. dung von Tanais”, στο: Eiring & Lund 2004, 149- 153. Kac, V. I. 2002. “Rjeviziya Chronologii Rannich Ke- ramicheskich Kljeim Rodosa” [Αναθεώρηση της Jöhrens, G. 2005. “Der Pergamon-Komplex, die rho- χρονολόγησης των πρώιμων ροδιακών σφραγισμά- dische Stempelchronologie und das Gründungsda- των], Antitchnyi Mir I Archeologija 11, 153-167. tum von Tanais”, Eurasia Antica 11, 87-101. Kahane, P. 1940. “Die Entwicklungsphasen der attish- Johannowsky, W. 2002. Il Santuario sull’Acropoli di geometrischen Keramik”, AJA 44, 464-482. Gortina, τόμ. 2, Αθήνα. Kalléris, J. N. 1988. Les anciens Macédoniens. Étude lin- Johnston, A. W. 1979. Trademarks on Greek vases, guistique et historique, Αθήνα (ανατύπωση – 1η έκδ. Warminster. 1954). Johnston, A. W. 1990. “Aegina, Aphaia-tempel XIII. Kallintzi, K. 2006. “Les nécropoles d’Abdère. Organi- The Storage Amphorae”, AA 1990, 37-64. sation de l’espace et rites funéraires”, στο: Guimier- Johnston, A. W. 2004. “Amphorae and Text”, MEFRA Sorbets, Hatzopoulos & Morizot 2006, 143-153. 116, 735-760. Kaltsas, N. & Shapiro, Α. (επιμ.). 2008. Worshiping Johnston, A. W. 2006. Trademarks on Greek vases (Ad- Women. Ritual and Reality in Classical Athens, Νέα denda), Chippenham. Υόρκη. Johnston, Α. W. & Jones, R. E. 1978. “The ‘SOS’ Am- Karvonis, P. 2010. “The Athenian Agora as a Commer- phora”, BSA 73, 103-141. cial Centre. Archaeological and Literary Evidence”, Jones, D. W. 2000. External Relations of Early Iron Age στο: Lohmann & Mattern 2010, 151-159. Crete, 1100-600 BC, Βοστώνη. Karydi, E. 1963. “Schwarzfigurige Lutrophoren im Jones, R. E. & Boardman, J. 1986. “Provenance Studies Kerameikos”, AM 78, 90-103. of Greek Pottery of the Historic Period: Amphora”, Kathariou, K. 2009α. “A New Red-figure Dinos and a στο: R. E. Jones (επιμ.), Greek and Cypriot Pottery. A New Painter in the Manner of the Dinos Painter”, Review of Scientific Studies, Αθήνα, 706-712. NumAntCl 38, 11-25. Jordanov, K. 2005. “Les Thraces et les Péoniens Kathariou, Κ. 2009β. “The Jena Workshop Reconsid- d’Europe, alliés des Troyens”, Orpheus 15, 13-27. ered. Some New Thoughts on Old Finds”, APP II, Jubier-Galinier, C. 1998. “Ηéraclès entre bêtes et 63-72. dieux dans l’atelier des peintres de Sappho et de Kathariou, K. 2010. “Der Jenaer Fundkomplex”, στο: M. Diosphos”, στο: C. Bonnet, C. Jourdain-Annequin & Bentz, W. Geominy & J. M. Müller (επιμ.), TonArt. V. Pirenne-Delforge (επιμ.), Le Bestiaire d’Héraclès, Virtuosität antiker Töpfertechnik, Petersberg, 129- Λιέγη, 75-85. 149. Jubier-Galinier, C. 1999. “Les Peintres de Sappho et de Katzev, M. L. 1968. “Cyprus Underwater Archaeolog- Diosphos, structure d’atelier”, στο: Villanueva-Puig ical Search 1968”, National Geographic Society Re- κ.ά. 1999, 181-186. search Reports 1968, 177-188. Jubier-Galinier, C., Laurens, A. F. & Tsingarida, A. Katzev, M. L. 1969. “The Kyrenia Shipwreck”, Expedi- 2003. “Les ateliers de pottiers en Attique. De l’idée tion 11.2, 55-59. Β ι β λ ι ο γρ α φ ί α 359 C Y MB 360 C Y MB Kearns, E. 1994. “Cakes in Greek Sacrifice Regulations”, Kirchhoff, A. 1887. Studien zur Geschichte des grie- στο: R. Hägg (επιμ.), Ancient Greek Cult Practice chischen Alphabets, Gutersloch. from the Epigraphical Evidence, Στοκχόλμη-Göte­ Kirk, G. S. 2003. Ομήρου Ιλιάδα. Κείμενο και ερμηνευ- borg, 65-70. τικό υπόμνημα, 1. Ραψωδίες Α-Δ (μτφ. Η. Τσιριγκά- Kearsley, R. A. 1989. The Pendent Semicircle Skyphos. κης), Θεσσαλονίκη. A Study of its Development and Chronology and an Klaffenbach, G. 2003. Η Ελληνική επιγραφική (μτφ. Α. Explanation of it as an Evidence for Euboean Activity Αντωνίου), Αθήνα. at Al Mina, Λονδίνο. Kleine, J. 1979. “Milet. Bericht über die Arbeiten im Keesling, C. M. 1999. “Endoios’s Painting from the Südschnitt an der hellenistischen Stadtmauer 1968- Themistoklean Wall. A Reconstruction”, Hesperia 1973”, IstMitt 29, 109-159. 68, 509-548. Knell, H. 1998. Mythos und Polis. Bildprogramme Kefalidou, E. 2010. “Dead Men Face Down: Homer, griechischer Bauskulptur, Darmstadt. Art and Archaeology”, στο: Η. Walter-Καρύδη Knigge, U. 1980. “Kerameikos. Tätigkeitsbericht 1978”, (επιμ.), Myths, Texts, Images: Homeric Epics and AA 1980, 256-270. Ancient Greek Art, Ιθάκη, 121-151. Knigge, U. 1984. “Kerameikos. Tatigkeitsbericht 1982”, Kéi, N. 2007. “La fleur. Signe de grace dans la Grèce AA 1984, 27-61. antique”, στο: Images re-vues 4, 1-9 <http://www. Knigge, U. 1987. “Ausgrabungen im Kerameikos, imagesrevues.org/142>. 1983-1985”, AA 1987, 481-484. Kern, O. (επιμ.). 1922. Orphicorum Fragmenta, Βερο- Knigge, U. 1990. Ο Κεραμεικός της Αθήνας. Ιστορία– λίνο. Μνημεία–Ανασκαφές (μτφ. Α. Σεϊρλή), Αθήνα. Kerschner, M. 2006. “On the Provenance of Aiolian Pot- Knigge, U. & Kovascovics, W. 1981. “Kerameikos. Tä- tery”, στο: Villing & Schlotzhauer 2006, 109-126. tigkeitsbericht 1979”, AA 1981, 385-396. Kerschner, M. & Schlotzhauer, U. 2005. “A New Clas- Knigge, U. & Kovascovics, W. 1983. “Kerameikos. Tä- sification System for East Greek Pottery”, Ancient tigkeitsbericht 1981”, AA 1983, 209-224. West and East 4.1, 1-56. Kock, T. 1884. Comicorum Atticorum Fragmenta, τόμ. Kerschner, M. & Mommsen, H. 2005. “Transportam- 2, Λειψία. phoren milesischen Typs in Ephesos. Archäomet- Koehler, C. 1978. Corinthian A and B Transport Am- rische und archäologische Untersuchungen zum phoras (αδημοσ. διδ. διατριβή – Princeton Univer- Handel im archaischen Ionien”, στο: B. Brandt, V. sity). Gassner & S. Ladstätter (επιμ.), Synergia. Festschrift Koehler, C. 1981. “Corinthian Developments in the für Friedrich Krinzinger, Βιέννη, 119-130. Study of Trade in the 5th c.”, Hesperia 50, 449-458. Keuls, E. C. 1983. “Attic Vase-painting and the Home Koehler, C. 1986. “Handling of Greek Transport Textile Industry”, στo: W. G. Moon (επιμ.), Ancient Amphoras”, στο: Empereur & Garlan 1986, 49-67. Greek Art and Iconography, Madison, 209-230. Koehler, C. 2000. “Wine Amphoras in Ancient Greek Keuls, E. C. 1985. The Reign of the Phallus. Sexual Pol- Trade”, στο: P. E. McGovern, S. J. Fleming & S. H. itics in Ancient Athens, Νέα Υόρκη. Katz (επιμ.), The Origins and Ancient History of Kilinski, K. 1978. “The Boeotian Dancers Group”, AJA Wine, Amsterdam, 323-337. 82, 173-191. Köhne, E. 1998. Die Dioskuren in der griechischen Kilinski, K. 1990. Boeotian Black Figure Vase Painting Kunst von Archaik bis zum Ende des 5. Jahrhunderts of the Archaic Period, Mainz. v. Chr., Αμβούργο. Kilinski, Κ. 1994. “Contributions to the Euboean Cor- Köhnken, A. 1984. ‘Πηλαγόνων ἐλατήρ. Kallimachos, pus. More Black Figure Vases”, AntK 37, 3-20. Zeushymnos V.3”, Hermes 112, 438-445. Killet, H. 1996. Zur Ikonographie der Frau auf attischen Kogioumtzi, D. 2006. Untersuchungen zur attisch-rot- Vasen archaischer und klassischer Zeit, Βερολίνο. figurigen Keramikproduktion des 4. Jhs. v. Chr., Βε- Kilmer, M. F. 1993. Greek Erotica on Attic Red-figure ρολίνο. Vases, Λονδίνο. Kokkinou, A. 2011. Poseidon in Attica. Cults and Ico- Kinch, K. F. 1914. Fouilles de Vroulia (Rhodes), Βε- nography (ca. 510-300 B.C.E.) (αδημοσ. διδ. διατρι- ρολίνο. βή – Johns Hopkins University). 360 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 361 Κoljesnikov, A. B. 1985. Keramitcheskije Kleima iz Usa- Studies on Attic Black-figure and ReLated Topics in djeb u Evpatorijskogo Majaka [Κεραμικά σφραγίσμα- Honour of Hermann A. G. Brijder, Leuven, 87-91. τα από τις ανασκαφές της ‘χώρας’ του Φάρου της Ευ- Kristensen, R. 2001. “Protocorinthian Pottery in Greek πατορίας], Vesnik Drevnei Istorii 1985, 67-93. Sanctuaries”, στο: Scheffer 2001, 61-69. Konstan, D. 2003. “Shame in Ancient Greece”, Social Κroll, J. H. 1977. “An Archive of the Athenian Caval- Research 70, 1031-1060. ry”, Hesperia 46, 83-140. Korshak, Y. 1980. “Der Peleusmaler und sein Gefähr- Kron, U. 1976. Die Zehn attischen Phylenheroen. Ges- te, der Hektormaler”, AntK 23, 124-136. chichte, Mythos, Kult und Darastellungen, Βερολίνο. Kotsonas, A. 2008. The Archaeology of Tomb A1K1 of Krug, A. 1968. Binden in der griechischen Kunst, Hösel. Orthi Petra in Eleutherna. The Early Iron Age Pot- Krummen, E. 1993. “Athens and Attica. Polis and tery, Ρέθυμνο. Countryside in Greek Tragedy”, στο: Sommerstein Kotsonas, A. 2009. “Central Greece and Crete in the κ.ά. 1993, 191-217. Early Iron Age”, Αρ­χαιολογικό Έργο Θεσσαλίας και Kunisch, N. 1974. “Zur Helmhaltenden Athena”, AM Στερεάς Ελλάδας 2 (2003-2005) 1051-1065. 89, 85-104. Koukouli-Chrysanthaki, C. 2006. “Les nécropoles de la Kunisch, Ν. 1997. Μakron, Mainz. Pérée thasienne. Oisymé et Galepsos”, στο: Guimier- Sorbets, Hatzopoulos & Morizot 2006, 169-184. Kunze, E. 1950. Archaische Schildbänder. Ein Beitrag zur frühgriechischen Bildgeschichte und Sagenüber- Koukouli-Chrysanthaki, C. & Vokotopoulou, J. 1994. lieferung, Βερολίνο. “Die Früheisenzeit (11.-8. Jh. v. Chr.)”, στο: J. Vokotopoulou (επιμ.), Makedonen – die Griechen Kunze-Götte, E. 1992. Der Kleophrades-Maler unter des Nordens (Sonderausstellung Hannover, 1994), Malern schwarzfiguriger Amphoren, Mόναχο. Αθήνα, 129-137. Kunze-Götte, E. 2002. “Ornamentik und Werkstatt”, Kourou, N. 1983. “Some Problems Concerning the στο: M. Bentz (επιμ.), Vasenforschung und Corpus Origin and the Dating of the Thapsos Class Vases”, Vasorum Antiquorum. Standortbestimmung und ASAtene 61, 257-289. Perspektiven, Mόναχο, 97-110. Kourou, Ν. 2000. “Phoenician Presence in Early Iron Kunze-Götte, E. 2006. Myrte als Attribut und Orna- Age Crete Reconsidered”, στο: Aubet-Semmler & ment auf attischen Vasen, Kilchberg. Barthelemy 2000, 1067-1073. Kurke, L. 1999. Coins, Bodies, Games and Gold. The Kourou, Ν. 2003. “The Phoenician Ιssue Revisit- Politics of Meaning in Archaic Greece, Princeton. ed. Phoenicians at Vroulia”, στο: Stampolides & Kurtz, D. C. 1975. Athenian White Lekythoi. Patterns Κarageorghis 2003, 249-262. and Painters, Οξφόρδη. Kourou, Ν. 2007. “Les Phéniciens en Mer Egée”, στο: Kurtz, D. C. & Boardman, J. 1971. Greek Burial Cus- Fontan & Le Meaux 2008, 136-139. toms, Λονδίνο. Kourou, Ν. 2008. “The Εvidence from the Aegean”, Kuruniotis, K. 1893. Herakles mit Halios geron und στο: Sagona 2008, 305-364. Triton auf Werken der älteren griechischen Kunst, Kraay, C. M. 1976. Archaic and Classical Greek Coins, Μόναχο. Νέα Υόρκη. La Genière, J. de. 1979. “Un faux authentique du Mu- Kraiker, W. 1951. Aigina. Die Vasen des 10. bis 7. Jahr- sée du Louvre”, στο: A. Cambitoglou (επιμ.), Studies hunderts v. Chr., Bερολίνο. in Honour of Arthur Dale Trendall, Sydney, 75-80. Kreuzer, B. 1997. “Frühschwarzfigurige Chronologie Lambrino, Μ. F. 1938. Les vases archaïques d’Histria, und der KX-Maler”, APP Ι, 337-344. Βουκουρέστι. Kreuzer, Β. 2009α. “The Exaleiptron in Attica and Boe- Lambrugo, C. 2008. “Les vases à parfum corinthiens otia. Early Black Figure Workshops Reconsidered”, en Sicile et en Grande-Grèce”, στο: Bodiou, Frère στο: Tsingarida 2009, 17-30. & Mehl 2008, 187-195. Kreuzer, B. 2009β. “Noch eine doppelstöckige Scha- Lamon, S., Shipton, G. M. & Loud, G. 1948. Megiddo le. Überlegungen zur internationalen Gemeinschaft 2. Seasons 1935-1939, Σικάγο. der Vasenmaler im frühen 6. Jh. v. Chr.”, στο: E. M. Lang, M. L. 1994. “Lineage-Boasting and the Road not Moormann & V. V. Stissi (επιμ.), Shapes and Images. Taken”, CQ 44, 1-6. Β ι β λ ι ο γρ α φ ί α 361 C Y MB 362 C Y MB Langlotz, E. 1932. Griechische Vasen in Würzburg, Μό­ Lemos, I. S. 1998. “Euboea and its Aegean Koine”, στο: ναχο. Bats & d’Agostino 1998, 45-58. Lapatin, K. 2006. “Kerch-style Vases. The Finale”, στο: Lemos, I. S. 2001. “The Lefkandi Connection. Network- Cohen (επιμ.) 2006, 318-326. ing in the Aegean and the Eastern Mediterrannean”, Lapatin, K. (επιμ.). 2008. Papers on Special Techniques στο: L. Bonfante & V. Karageorghis (επιμ.), Italy in Athenian Vases, Los Angeles. and Cyprus in Antiquity, 1500-450 B.C., Λευκωσία, Lawall, M. 1995. Transport Amphoras and Trade- 215-226. marks. Imports to Athens and Economic Diversity Lemos, I. S. 2002. The Protogeometric Aegean. The in the Fifth Century B.C. (αδημοσ. διδ. διατριβή – Archaeology of the Late Eleventh and Tenth Centuries University of Michigan). B.C., Oξφόρδη. Lawall, Μ. 2005. “Negotiating Chronologies. Aegean Lenz, D., Ruppenstein, F., Baumann, M. & Catling, Amphora Research, Thasian Chronology, and Pnyx R. 1998. “Protogeometric Pottery at Troia”, Studia III”, στο: Stolba & Hannestad 2005, 31-67. Troica 8, 189-222. Lawall, M. 2007. “Hellenistic Stamped Amphora Hand- Lesky, Α. 1976. Vom Eros der Hellenen, Göttingen. les”, στο: V. Mitsopoulos-Leon & C. Lang-Auinger Levi, D. 1945. “Early Hellenic Pottery of Crete”, Hes- (επιμ.), Die Basilika am Staatsmarkt in Ephesos, 2. peria 14, 1-32. Funde klassischer bis römischer Zeit, Βιέννη, 28-60. Levi, D. & Pugliese-Carratelli, G. P. 1961-62. “Nuove Lawall, Μ. 2011. “Socio-economic Conditions and the iscrizioni di Iasos”, ASAtene 39-40, 573-632. Contents of Amphorae”, στο: C. Tzochev, T. Stoy- Lewis, S. 2002. The Athenian Woman. An Iconographic anov & A. Bozkova (επιμ.), Production and Trade of Handbook, Λονδίνο. Amphorae in the Black Sea, τόμ. 2, Σόφια, 23-33. Lezzi-Hafter, A. 1976. Der Schuwalow-Maler. Eine Lawall, Μ., Lejpunskaja, Ν. Α., Diatropov, P. D. & Kannenwerkstatt der Parthenonzeit, Mainz. Samojlova, T. L. 2010. “Transport Amphoras”, στο: Lezzi-Hafter, A. 1988. Der Eretria-Maler. Werke und Ν. Α. Lejpunskaja, P. Guldager-Bilde, J. Munk- Weggefährten, Mainz. Højte, V. V. Krapivina & S. D. Kryžickij (επιμ.), The Lezzi-Hafter, A. 2008. “Clay, Gold, and Craft: Special Lower City of Olbia (Sector NGS) in the 6th Century Techniques in Three Vases by the Eretria Painter BC to the 4th Century AD, Aarhus, 355-405. and Their Apotheosis in Xenophantos”, στο: Lapa- Lawler, L. B. 1927. “The Maenads. A Contribution to tin 2008, 173-186. the Study of the Dance in Ancient Greece”, MAAR Licht, H., Freese, J. H., & Dawson, L. H. 1932. Sexual 6, 69-112. Life in Ancient Greece, Λονδίνο. Laxander, H. 2000. Individuum und Gemeinschaft im Lilja, S. 1972. The Treatment of Odours in the Poetry on Fest, Münster. Antiquity, Helsinki. Lazarov, M. 1973. “Amphores antiques (VI-Ier s.av.n.ère) Lind, H. 1988. “Ein Hetärenhaus am Heiligen Tor”, du littoral bulgare de la mer Noire” [στα βουλγαρικά, MusHelv 45, 158-169. με γαλλική περίληψη], Bulletin du Musée National de Lindsay, H. 2000. “Death-pollution and Funerals in Varna 9, 3-52. the City of Rome”, στο: V. M. Hope & E. Marshall Lefèvre-Novaro, D. 2004. “Les offrandes d’époque géo- (επιμ.), Death and Disease in the Ancient City, Λον- metrique-orientalisante dans les tombes crétoises δίνο-Νέα Υόρκη, 152-173. de l’âge du bronze. Problèmes et hypothèses”, Cre- Lippolis, E. (επιμ.). 1996. I Greci in Occidente. Arte e ta Antica 5, 181-197. artigianato in Magna Grecia, Νάπολη. Lefèvre-Novaro, D. 2010. “Les sacrifices de poissons Lippolis, E. 1997. “Taranto e la politica di Atene in Oc- dans les sanctuaires grecs de l’Âge du Fer”, Kernos cidente”, Ostraka 6.2, 359-378. 23, 37-52. Lippolis, E. 2007. “Modelli attici e artigianato artistico Lehmann, G. 1998. “Trends in the Local Pottery De- in Magna Grecia”, Atti Taranto 47, 351-403. velopment of the Late Iron Age and Persian Peri- Lippolis, E., Garraffo, S. & Nafissi, M. 1995. Taranto, od in Syria and Lebanon, ca. 700-300 BC”, BASOR Τάραντας. 311, 7-37. Lippolis, E. & Mazzei, M. 2005. “La ceramica apula a fi- Lejpunskaja, N. A. 1981. Keramicheskaja tara iz Ol’ vii gure rosse. Aspetti e problemi”, στο: Denoyelle κ.ά. [Τα πήλινα αγγεία της Ολβίας], Κίεβο. 2005, 11-18. 362 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 363 Lissarrague, F. 1985. “Naples 127 929. Histoire d’un Lund, J. 1999. “Rhodian Amphorae in Rhodes and vase”, DialArch 3, 77-88. Alexandria as Evidence of Trade”, στο: Gabrielsen Lissarrague, F. 1987. “Dionysos s’en va-t-en guerre”, κ.ά. 1999, 187-204. στο: Bérard, Bron & Pomari 1987, 111-120. Lytle, E. 2006. Marine Fisheries and the Ancient Greek Lissarague, F. 1990. L’autre guerrier. Archers, peltastes, Economy (αδημοσ. διδ. διατριβή – Duke University). cavaliers dans l’imagerie attique, Παρίσι-Ρώμη. Lytle, E. 2010. “Fish Lists in the Wilderness. The Social Littlewood, A. R. 1968. “The Symbolism of the Apple in and Economic History of a Boiotian Price Decree”, Greek and Roman Literature”, HSCP 72, 147-181. Hesperia 79, 253-303. Llewellyn-Jones, L. 2003. Aphrodite’s Tortoise. The Maass-Lindemann, G. 2008α. “Phoenicians between Veiled Woman of Ancient Greece, Swansea. East and West”, στο: Α. Μ. Μaïla-Afeiche (επιμ.), In- Lloyd-Jones, H. 1967. “Heracles at Eleusis. P. Oxy. terconnections in the Eastern Mediterranean, Leba- 2622 and PSI 3891 [=Pindar fr. 346 S.-M.]”, Maia non in the Bronze and Iron Ages, Βηρυτός, 479-488. 19, 206-229. Maass-Lindemann, G. 2008β. “Morro de Mezquitilla. Lobel, E. & Page, D. L. 1955. Poetarum Lesbiorum Die Entwicklung der Fundkeramik vom 8. zum 7. Fragmenta, Οξφόρδη. Jh. v. Chr.”, MM 49, 188-208. Loeb, E. H. 1979. Die Geburt der Götter in der griechi- Mackay, E. A. 2010. Tradition and Originality. A Study schen Kunst der klassischen Zeit, Ιεροσόλυμα. of Exekias, Οξφόρδη. Lohmann, H. 1986. “Der Mythos von Amphiaraos auf MacLachlan, Β. 1993. The Age of Grace. Charis in Early apulischen Vasen”, Boreas 9, 65-82. Greek Poetry, Princeton. Lohmann, H. & Mattern, T. (επιμ.). 2010. Attika. Ar- Macurdy, G. H. 1915. “The Water Gods and Aeneas in chäologie einer ‘zentralen’ Kulturlandschaft, Wies- the Twentieth and Twenty-First Books of the Iliad”, baden. ClRh 29, 70-75. Lolos, Y. A. 2011. Land of Sikyon. Archaeology and Macurdy, G. H. 1925. Troy and Paeonia, with Glimpses History of a Greek City-State, Princeton. of Ancient Balkan History and Religion, Νέα Υόρκη. Lo Porto, F. G. 1973. “Civiltà indigena e penetrazione Macurdy, G. H. 1930. “The Derivation of the Greek greca nella Lucania orientale”, MonAnt 48, 149-251. Word Paean”, Language 6, 297-303. Louden, B. 2006. The Iliad. Structure, Myth and Mean- Maffre, J. J. 1975. “Collection Paul Canellopoulos, VIII. ing, Βαλτιμόρη. Vases béotienes”, BCH 99, 409-520. Lowenstam, S. 1997. “Talking Vases. The Relationship Maffre, J. J. 1990. “Les importations de céramique atti- between the Homeric Poems and Archaic Repre- que à Thasos pendant la première moitié du VIe siè- sentations of Epic Myth”, TAPA 127, 21-76. cle av. J.-C.”, Μνήμη Δ. Λαζαρίδη, 409-425. Lubtchansky, N. 1998. “Le pêcheur et la mètis. Pêche Maffre, J. J. 2009. “Trente ans de recherches sur la céra- et statut social en Italie centrale à l’époque archaï- mique attique trouvée à Thasos par l’École française que”, MÉFRA 110, 111-146. d’Athènes depuis 1956”, ΑΕΜΘ 20 χρόνια, 185-203. Lubtchansky, N. 2005. Le cavalier tyrrhénien, Ρώμη. Maish, J., Svoboda, M. & Lansing-Maish, S. 2006. Lubtchansky, N. 2008. “L’océan et l’au-delà. Sur quel- “Technical Studies of Some Attic Vases in the J. Paul ques figurations symboliques de l’eau en Etrurie”, Getty Museum”, στο: Cohen (επιμ.) 2006, 8-16. στο: A. M. Guimier-Sorbets (επιμ.), L’eau. Enjeux, Malagardis, A. 1985. “Deux temps d’une fête athénien- usages et représentations, Παρίσι, 323-332. ne sur un skyphos attique”, AntK 28, 71-92. Luce, S. B. 1922. “Herakles and the Old Man of the Malamidou, D. 2006. “Les nécropoles d’Amphipolis. Sea”, AJA 26, 174-192. Nouvelles données archéologiques et anthropologi- Lüdorf, G. 2010. “Zur Größe athenischer Töpferwerk- ques”, στο: Guimier-Sorbets, Hatzopoulos & Mori- stätten des 6. und 5. Jhs. v. Chr. Familienunterneh- zot 2006, 199-208. men oder Maßenproduktion?”, στο: Lohmann & Manakidou, E. 2003. “Korinthische und attische Im- Mattern 2010, 151-159. portkeramik der archaischen Zeit aus der Sied- Luke, J. 2003. Ports of Trade. Al Mina and Geometric lung von Karabournaki / Nordgriechenland”, στο: Greek Pottery in the Levant, Οξφόρδη. Schmaltz & Söldner 2003, 193-196. Β ι β λ ι ο γρ α φ ί α 363 C Y MB 364 C Y MB Manakidou, E. 2010. “Céramiques ‘indigènes’ de l’épo- Massar, N. 2008. “Les thymiatèria dans le monde grec: que géométrique et archaïque du site de Karabour- état des lieux”, στο: Verbanck-Piérard, Massar & naki en Macédoine et leur relation avec les cérami- Frère 2008, 191-205. ques importées”, στο: Tréziny 2010, 463-470. Mastromarco, G. 1998. “La pesca del tonno nella Gre- Manakidou, E. 2012. “Archaische bemalte Keramik cia antica. Dalla realtà quotidiana alla metafora poe- aus Korinth und Athen in Makedonien als Aus- tica”, Rivista di Cultura Classica e Medioevale 1-2, druck lokaler Vorlieben und Bedürfnisse”, στο: S. 229-236. Schmidt & A. Stähli (επιμ.), Vasenbilder im Kultur- Mata, D. R. 1986. “Castillo de Dona Blanca (Puerto de transfer. Zirkulation und Rezeption griechischer Ke- Santa Maria, Prov. Cadiz)”, MM 27, 87-115. ramik im Mittelmeerraum, Μόναχο, 93-101. Matheson, S. B. 1995. Polygnotos and Vase Painting in Maniatis, Y. 2009. “The Emergence of Ceramic Tech- Classical Athens, Madison. nology and its Evolution as Revealed with the Use Mauermayer, C. 1985. Das griechische Alabastron. of Scientific Techniques”, στο: A. Shortland, I. C. Formgeschichte und Verwendung (αδημοσ. πτυχι- Freestone & T. Rehren (επιμ.), From Mine to Mi- ακή εργασία – Ludwig-Maximilians-Universität croscope. Advances in the Study of Ancient Technol- München). ogy, Οξφόρδη, 1-18. Mayo, M. E. & Hamma, K. (επιμ.). 1982. The Art of Mannack, T. 2001. The Late Mannerists in Athenian South Italy. Vases from Magna Graecia. An Exhibi- Vase-painting, Οξφόρδη. tion, Richmond. Manniche, L. 1989. An Ancient Egyptian Herbal, Λον- McCartney, E. S. 1925. “How the Apple Became the To- δίνο. ken of Love”, TAPA 56, 70-81. Mannino, K. 1996. “Gli ateliers attici e la nascita della McClymond, K. 2008. Beyond Sacred Violence, Βαλ- produzione figurata”, στο: Lippolis 1996, 363-370. τιμόρη. Mannino, K. 2005. “I contesti della ceramica protoita- McLachlan, Β. 1993. The Age of Grace. Charis in Early liota in Messapia”, στο: Denoyelle κ.ά. 2005, 27-38. Greek Poetry, Princeton. Mantzouka, Ε. 2004. The Τransport Αmphoras from a McNeal, R. A. 1985. “How did the Pelasgians Become Fifth Century Shipwreck Found off the Island of Al- Hellenes? Herodotus I. 56-8”, Illinois Classical Stud- onnesos, Northern Sporades, Greece (αδημοσ. διδ. ies 10, 11-21. διατριβή – Εast Carolina University). McNeil, L. 2005. “Bridal Cloths, Cover-ups, and Kha- Margos, R. 1980. “Une péliké attique à figures rouges ris. The ‘Carpet Scene’ in Aeschylus’ Agamemnon”, du IVe siècle avant J. C.”, στο: Études d’archéologie GaR 52, 1-17. grecque présentées à Violette Verhoogen, Βρυξέλλες, McPhee, I. 1976. Attic Vase-painters of the Late 5th 25-48. Century B.C., Ann Arbor. Marinatos, N. 1985. “The Function and Interpreta- McPhee, I. 1996. Βιβλιοκρισία: “CVA Italia LXVIII, tion of the Theran Frescoes”, στο: P. Darcque & J. Gioia del Colle, Museo archeologico nazionale 1, C. Poursat (επιμ.), L’iconographie minoenne, Παρί- by A. Ciancio”, JHS 116, 231-232. σι, 219-230. McPhee, I. 1997. “The Painter of Montesarchio T.121. Marinatos, S. 1933. “Funde und Forschungen auf Kre- An Athenian Vase-painter of the Fourth Century ta”, AA 1933, 287-314. B.C.”, APP Ι, 249-258. Markantonatos, A. 2002. Tragic Narrative. A Narrato- McPhee, I. & Kartsonaki, E. 2010. “Red-figure Pottery logical Study of Sophocles’ Oedipus at Colonus, Βε- of Uncertain Origin from Corinth. Stylistic and ρολίνο-Νέα Υόρκη. Chemical Analyses”, Hesperia 79, 113-143. Markoe, G. E. 2000. Phoenicians, Λονδίνο. McPhee, I. & Pemberton, E. 2004. “South Italian and Martelli, Μ. (επιμ.). 1987. La ceramica degli Etruschi. Etruscan Red-figure Pottery from Ancient Cor- La pittura vascolare, Novara. inth”, στο: L. Beaumont, C. Barker & E. Bollen Mason, C. 2006. “The Nuptial Ceremony of An- (επιμ.), Festschrift in Honour of J. Richard Green, cient Greece and the Articulation of Male Control MeditArch 17, 55-60. through Ritual”, <http://digitalcommons.macalest- Mehl, V. 2008. “Parfums de fêtes. Usage de parfums er.edu/classics_ honors/5>. et sacrifices sanglants”, στο: V. Mehl & P. Brulé 364 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 365 (επιμ.), Le sacrifice antique. Vestiges, procédures et res grecques dans les pays de mer Noire. La typologie stratégies, Rennes, 167-186. des amphores des principaux centres exportateurs de Mele, A. 1981. “Il pitagorismo e le popolazioni anelle- marchandises en emballage céramique], Μόσχα. niche d’Italia”, AION 3, 61-96. Monachov, S. J. 2003β. “Amphorae from Unidenti- Mercati, C. 2003. Epinetron. Storia di una forma cera- fied Centres in the Northern Aegean”, στο: P. Gul- mica fra archeologia e cultura, Città di Castello. dage-Bilde, J. Munk-Højte & V. F. Stolba (επιμ.), Mette, H. J. 1964. “Die Römische Tragödie und die The Cauldron of Ariantas. Studies Presented to A. Neufunde zur Griechischen Tragödie (insbesondere N. Sceglov, Aarhus, 247-259. für die Jahre 1945-1964)”, Lustrum 9, 5-211. Monachov, S. J. 2005. “Rhodian Amphoras. Develop- Μetzger, H. 1951. Les représentations dans la céramique ments and Measurements”, στο: Stolba & Hannes- attique du IVe siècle, Παρίσι. tad 2005, 69-95. Metzger, H. 1976. “Athéna soulevant de terre le nou- Monaco, M. C. 2000. Ergasteria. Impianti artigianali veau-né. Du geste au mythe”, στο: P. Ducrey (επιμ.), ceramici ad Atene ed in Attica dal protogeometrico Mélanges d’Histoire Ancienne et d’Archéologie of- alle soglie dell’ellenismo, Ρώμη. ferts à P. Collart, Λωζάννη, 295-303. Moortgat, A. 1967. The Art of Ancient Mesopotamia. Mikalson, J. D. 1983. Athenian Popular Religion, Chap- The Classical Art of the Near East, Λονδίνο-Νέα el Hill. Υόρκη. Miller, H. F. 1979. The Iconography of the Palm in Morard, T. 2009. Horizontalité et verticalité. Le ban- Greek Art. Significance and Symbolism, Berkeley. deau humain et le bandeau divin chez le Peintre de Darius, Mainz. Miller, M. C. 1999. Athens and Persia in the Fifth Cen- tury B.C. A Study in Cultural Receptivity (2η έκδ.), Moraw, S. 1998. Die Mänade in der attischen Vasen- Cambridge. malerei des 6. und 5. Jhr. v. Chr. Rezeptionsästhe- tische Analyse eines antiken Weiblichkeitsentwurfs, Miller, M. C. 2005. “Barbarian Lineage in Classical Mainz. Greek Mythology and Art. Pelops, Danaos and Kadmos”, στο: E. S. Gruen (επιμ.), Cultural Borrow- Morelli, D. 1959. I culti in Rodi, Πίζα. ings and Ethnic Appropriations in Antiquity, Στουτ- Moret, J. M. 1979. “Un ancêtre du phylactère. Le pilier γάρδη, 68-89. inscrit des vases italiotes”, RA 1979, 3-34. Mirti, P., Perardi, A. & Gulmini, M. 2006. “A Scientif- Moret, J. M. 1993. “Les départs des enfers dans l’ima- ic Investigation on the Provenance and Technology gerie apulienne”, RA 1993, 293-351. of a Black-figure Amphora Attributed to the Priam Morgan, Μ. 2004. Attic Fine Pottery of the Archaic to Group”, Archaeometry 48, 31-43. Hellenistic Periods in Phanagoria, Leiden. Mitrevski, D. 1996-97. “Grave of Paeonian Priestess Morricone, L. 1949-51. “I sacerdoti di Halios. Fram- from Marvinci. Contribution to Evaluation of Pae- mento di catalogo rinvenuto a Rodi”, ASAtene 11- onian Religion in the Iron Age”, Macedoniae Acta 12, 351-380. Archaeologica 15, 69-89. Morricone, L. 1978. “Sepolture della prima Età del Fer- Mitropoulou, E. 1977. Deities and Heroes in the Form ro a Coo”, ASAtene 56, 9-427. of Snakes, Αθήνα. Morris, Ι. 1992. Daedalos and the Origins of Greek Art, Mommsen, H. 2002. “Das Tritonabenteuer bei Exekias”, Princeton. στο: A. J. Clark, J. Gaunt & B. Gilman (επιμ.), Essays Morris, I. 2006. “Classical Archaeology”, στο: J. Bintliff in Honor of Dietrich von Bothmer, Amsterdam, 225- (επιμ.), A Companion to Archaeology (βʹ έκδoση), 232. Malden, MA-Οξφόρδη, 253–271. Monachov, S. J. 1999. “Quelques series d’amphores Morris, I. 2007. “Early Iron Age Greece”, στο: W. grecques des VIIe-Ve s.av.n.è. au Nord de la Mer Scheidel, I. Morris & R. Saller (επιμ.), The Cambridge Noire”, στο: Υ. Garlan (επιμ.), Production et com- Economic History of the Graeco-Roman World, merce des amphores anciennes en Mer Noire, Πα- Cambridge, 211-241. ρίσι, 163-194. Mösch-Klingele, R. 2010. Braut ohne Bräutigam. Monachov, S. J. 2003α. Grecheskie Amfory v Pricherno- Schwarz- und rotfigurige Lutrophoren als Spiegel ge- mor’e. Tipologiia Amfor Vedushchikh tsentrov-eks- sellschaftlicher Veränderungen in Athen, Mainz. porterov Tovarov v Keramicheskoi Tare [Les ampho- Β ι β λ ι ο γρ α φ ί α 365 C Y MB 366 C Y MB Moschonissioti, S. 1998. “Excavation at Ancient Mende”, zia”, στο: P. Pelagatti, G. Di Stefano & L. de Lachenal στο: Bats & d’Agostino 1998, 255-271. (επιμ.), Camarina. 2600 anni dopo la fondazione, Mountjoy, P. A. 1986. Mycenaean Decorated Pottery. Ρώμη, 77-107. A Guide to Identification, Göteborg. Negbi, Ο. 1992. “Early Phoenician Presence in the Mugione, E. 1999. “Pluralità di tradizioni nella cera- Mediterranean Islands”, AJA 96, 599-615. mica italiota”, στο: Villanueva-Puig κ.ά. 1999, 315- Neils, J. 1983. “A Greek Nativity by the Meidias Paint- 322. er”, BClevMus 70, 274-289. Mugione, E. 2000. Miti della ceramica attica in Occi- Neils, J. 1996. “Pride, Pomp, and Circumstance. The dente. Problemi di trasmissioni iconografiche nelle Iconography of Procession”, στο: J. Neils (επιμ.), produzioni italiote, Tάραντας. Worshipping Athena. Panathenaia and Parthenon, Muller, A. 2010. “D’Odonis à Thasos. Thraces et Grecs Madison, 177-197. (VΙIIe – VIe s.): essai de bilan”, στο: Tréziny 2010, Neils, J. 2001. The Parthenon Frieze, Cambridge. 212-224. Neils, J. 2002. Βιβλιοκρισία: “P. Connor & H. Jackson Müller, W. & Oelmann, F. 1912. “Die Nekropole der (eds), A Catalogue of Greek Vases in the Collection geometrischen Periode”, στο: A. Frickenhaus, W. of the University of Melbourne at the Ian Potter Mu- Müller & F. Oelmann, Tiryns I. Die Ergebnisse der seum of Art, Melbourne 2000”, Bryn Mawr Classical Ausgrabungen des Instituts, Αθήνα, 127-164. Review 2002.02.16. Μuth, S. 2008. Gewalt im Bild. Das Phänοmen der me- Neils, J. 2009. “Textile Dedications to Female Deities. dialen Gewalt im Athen des 6. und 5. Jahrhunderts The Case of the Peplos”, στο: C. Prêtre & S. Huy- v. Chr., Βερολίνο-Νέα Υορκη. secom-Haxhi (επιμ.), Le donateur, l’offrande et la Mylona, D. 2008. Fish-eating in Greece from the Fifth déesse. Systèmes votifs dans les sanctuaires de dées- Century B.C. to the Seventh Century A.D. A Story ses du monde grec, Λιέγη, 135-147. of Impoverished Fishermen or Luxurious Fish Ban- Neils, J. & Oakley, J. H. (επιμ.). 2003. Coming of Age in quets?, Οξφόρδη. Ancient Greece. Images of Childhood from the Clas- Mylonas, G. E. 1933. “Pre-Persian Pottery from Olyn- sical Past, New Haven. thus”, Olynthοs V, 15-63. Neumann, G. 1965. Gesten und Gebärden in der grie- Mylonas, G. E. 1961. Eleusis and the Eleusinian Mys- chischen Kunst, Βερολίνο. teries, Princeton. Neuser, K. 1982. Anemoi. Studien zur Darstellung der Mylonopoulos, J. 2003. Πελοπόννησος οἰκητήριον Πο- Winde und Windgottheiten in der Antike, Ρώμη. σειδῶνος. Heiligtümer und Kulte des Poseidon auf Neutsch, Β. 1979. “Ricerche e studi archeologici nel- der Peloponnes, Λιέγη. la zona del pozzo sacro a Velia (1979)”, AttiTaran- Myres, J. L. 1933, “ΚΟΠΠΑΤΙΑΣ and ΒΟΥΚΕΦΑ- to 19, 348-355. ΛΟΣ. Aristophanes’ Clouds 23, 438; Fr. 135”, CR Neutsch, Β. 1980. “Zum Eros-Brunnen von Elea”, στο: 47, 124-124. Φιλίας χάριν. Miscellanea di studi classici in onore di Naso, A. 2005. “Funde aus Milet XIX. Anfore com- Eugenio Manni, τόμ. 5, Ρώμη, 1615-1620. merciali arcaiche a Mileto. Rapporto preliminare”, Newhall, A. E. 1931. “The Corinthian Kerameikos”, AA 2005, 73-84. AJA 35, 1-30. Nava, M. L. 1999. “L’attività archeologica in Basilicata Niemeier, W. D. 2001. “Archaic Greeks in the Orient: nel 1999”, AttiTaranto 39, 673-726. Textual and Archaeological Evidence”, BASOR 322, Neeft, C. W. 1981. “Observations on the Thapsos Class”, 11-32. MÉFRA 93, 7-88. Niemeyer, Η. G. 2004. “The Phoenicians and the Birth Neeft, C. W. 1991. Addenda et Corrigenda to D. A. of a Multinational Mediterranean Society”, στο: R. Amyx, Corinthian Vase Painting in the Archaic Pe- Rollinger & C. Ulf (επιμ.), Commerce and Mone- riod, Amsterdam. tary Systems in the Ancient World. Means of Trans- Neeft, C. W. 2004-09. “The Corinthian Pottery at the mission and Cultural Interaction, Στουτγάρδη, 245- Aphrodite Sanctuary of Ancient Thera”, Horos 17- 256. 21, 481-482. Nikoulina, M. N. 1971. “La glyptique Grecque Orien- Neeft, C. W. 2006. “Camarina e la sua ceramica corin- tale et Gréco-Perse”, AntK 14, 90-106. 366 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 367 Nilsson, M. 1909. Lindos. Les timbres amphoriques, Osborne, R. 2011. The History Written on the Classical Κοπεγχάγη. Greek Body, Cambridge. Nowicki, K. 2000. Defensible Sites in Crete, c. 1200-800 Οverbeck, J. 1868. Die antiken Schriftquellen zur B.C., Λιέγη. Geschichte der bildenden Künste bei den Griechen, Nunez, F. 2004. “Preliminary Report on Ceramics Λειψία. from the Phoenician Necropolis of Tyre-Al Bass. Özyiğit, Ö., 1994. “The City Walls of Phokaia”, RÉA 1997 Campaign”, στο: M. E. Aubet (επιμ.), The 96, 77-109. Phoenician Cemetery of Tyre-Al Bass. Excavations Padgett, J. M. (επιμ.). 2003. The Centaur’s Smile. The 1997-1999, Βηρυτός, 281-373. Human Animal in Early Greek Art, Princeton. Oakley, J. H. 1981. “A Squat Lekythos in the Manner of Paga, J. 2010. “Deme Theaters in Attica and the Trittys the Meidias Painter”, Arts in Virginia 21.2, 24-27. System”, Hesperia 79, 351-384. Oakley, J. H. 1982. “Athamas, Io, Hermes and the Page, D. L. 1962. Poetae Melici Graeci, Οξφόρδη. Infant Dionysos. A Hydria by Hermonax”, AntK Pandolfini, M. 1986. “Aryballos corinzio da Vulci”, στο: 25, 44-47. Emiliozzi-Moranda & Sgubini-Moretti 1986, 88-89. Oakley, J. H. 1990. The Phiale Painter, Mainz. Panvini, R. & Giudice, F. (επιμ.). 2004. Ta Αttika. Ve- Oakley, J. H. 1995. “Nuptial Nuances. Wedding Imag- der Greco a Gela. Ceramiche attiche figurate dall’an- es in Non-Wedding Scenes of Myth”, στο: Reeder tica colonia, Ρώμη. (επιμ.) 1995, 63-73. Paoletti, O. 2008-09. “Vasi disperse, vasi ritrovati. Os- Oakley, J. H. 2004α. Picturing Death in Classical Athens. servando vecchie fotografie d’archivio”, RdA 32-33, The Evidence of the White Lekythoi, Cambridge. 147-157. Oakley, J. H. 2004β. “Classical Athenian Ritual Vases”, Papachristodoulou, I. 1988. “Recent Investigations στο: J. M. Fossey & J. E. Francis (επιμ.), The Diniaco- and Activities Carried Out by the Archaeological poulos Collection in Québec. Greek & Roman Antiq- Service of the Dodecanese”, στο: S. Dietz & I. Pa- uities, Montreal, 35-52. pachristodoulou (επιμ.), Archaeology in the Dodeca- Oakley, J. H. & Sinos, R. H. 1993. The Wedding in An- nese, Κοπεγχάγη, 201-209. cient Athens, Madison. Papachristodoulou, I. 1999. “The Rhodian Demes Oberländer, P. 1967. Griechische Handspiegel, Αμ- within the Framework of the Function of the Rhodi- βούργο. an State”, στο: Gabrielsen κ.ά. 1999, 27-44. Oberleitner, W. 1994. Das Heroon von Trysa. Ein ly- Papadopoulos, J. Κ. 1994. “Early Iron Age Potters’ kisches Fürstengrab des 4. Jahrhunderts v. Chr., Marks in the Aegean”, Hesperia 63, 437-507. Mainz. Papadopoulos, J. Κ. 1996. “Euboians in Macedonia? A Oettli, Μ. 1994. Importierte Handelsamphoren archai- Closer Look”, OJA 15, 151-181. scher und klassischer zeit von der ‘doppelten trapeza’ Papadopoulos, J. K. 1997. “Phantom Euboeans”, JMA von Achialos (in der nähe des heutigen Sindos) (αδη- 10, 191-219. μοσ. μεταπτ. εργασία – Universität Basel). Papadopoulos, J. Κ. 1998. “From Macedonia to Sar- Ogden, D. 2001. Greek and Roman Necromancy, dinia. Problems of Iron Age Aegean Chronolo- Princeton. gy and Assumptions of Greek Maritime Primacy”, Oliver, G. J. 2006. “The Economic Realities”, στο: K. στο: M. S. Balmuth & R. H. Tykot (επιμ.), Sardini- Kinzl (επιμ.), A Companion to the Classical Greek an and Aegean Chronology. Towards the Resolution World, Οξφόρδη, 281-310. of Relative and Absolute Dating in Mediterranean, Olmos, R. 1993. Catalogo de los Vasos Griegos del Museo Οξφόρδη, 363-369. Nacional de Bellas Artes de La Habana, Μαδρίτη. Papadopoulos, J. K. 2000. Βιβλιοκρισία: “M. Bats & B. Onayko, Ν. Α. 1980. Arkaicheskiy Torik antichiyy gorod D’Agostino (eds), Euboica. L’Eubea e la presenza na severo-vostoke Ponta [Αρχαϊκός Τορικός. Μια αρ- euboica in Calcidica e in Occidente, Napoli 1998”, χαία πόλη στον βορειοανατολικό Εύξεινο Πόντο], AJA 104, 134-135. Μόσχα. Papadopoulos, J. Κ. 2003. Ceramicus Redivivus. The Orton, C., Τyers, P. & Vince, A. 1999. Pottery in Ar- Early Iron Age Potters’ Field in the Area of the Clas- chaeology, Cambridge. sical Athenian Agora, Princeton. Β ι β λ ι ο γρ α φ ί α 367 C Y MB 368 C Y MB Papadopoulos, J. K. 2005. The Early Iron Age Cemetery Paul-Zinserling, V. 1996. “Eine Töpferwerkstatt im at Torone, Los Angeles. klassischen Athen – eine Ausstellung im Stadtmu- Papadopoulos, J. K. 2009. “The Relocation of Potters and seum Jena”, AncW 27, 135-139. the Dissemination of Style. Athens, Corinth, Ambra- Paul-Zinserling, V. 1999. “Mediterrane Kunstland- kia, and the Agrinion Group”, APP ΙΙ, 232-240. schaften. Die Sammlung Antiker Kleinkunst der Papadopoulos, J. K. 2011. “Phantom Euboians. A Friedrich-Schiller-Universität Jena”, AncW 30, 275- Decade on”, στο: D. W. Rupp & J. E. Tomlinson 278. (επιμ.), Euboea and Athens: Proceed­i ngs of a Paul-Zinserling, V. 2002. “>Werkstatt<-Funde in Colloquium in memory of Malcolm B. Wallace, Αθή- Bonn und Jena. Jena”, στο: M. Maischberger & W. να, 113-133. D. Heilmeyer (επιμ.), Die Griechische Klassik. Idee Papadopoulos, J. K. & Ruscillo, D. 2002. “A Ketos in oder Wirklichkeit, Mainz, 484-489. Early Athens. An Archaeology of Whales and Sea Pautasso, A. Kerschner, M. & Mommsen, H. 2009. Sti- Monsters in the Greek World”, AJA 106, 187-227. pe votive del santuario di Demetra a Catania. La ce- Papadopoulos, J. K., Vedder J. F. & Schreiber, T. 1998. ramica Greco-orientale, Κατάνη. “Drawing Circles. Experimental Archaeology and Payne, H. 1931. Necrocorinthia. A Study of Corinthian Pivoted Multiple Brush”, AJA 102, 507-529. Art in the Archaic Period, Οξφόρδη. Papageorgiou, Ι. 2000. “On the Rites de passage in Late Peck, W. H. 1998. “Mummies of Ancient Egypt”, Cycladic Akrotiri, Thera. A Reconsideration of the στο: A. Cockburn, E. Cockburn & T. A. Reyman Frescoes of the ‘Priestess’ and the ‘Fishermen’ of (επιμ.), Mummies, Disease and Ancient Cultures, the West House”, στο: S. Sherratt (επιμ.), The Wall Cambridge, 15-37. Paintings of Thera, Αθήνα, 958-969. Peirce, S. 1993. “Death, Revelry, and Thysia”, ClAnt Papapostolou, I. 2010. “Aspects of Cult in Early Ther- 12, 219-266. mos”, ΑΕ 149, 1-59. Pellegrini, E. 2009. Eros nella Grecia arcaica e classica. Papazoglou, F. 1988. Les villes de Macédoine à l’époque Ιconografia e iconologia, Ρώμη. romaine, Αθήνα-Παρίσι.   Peristeri-Otatzi, C. 1986. “Amphores et timbres am- Paribeni, E. 1984. “Problemi di iconografia di storie phoriques d’Abdère”, στο: Empereur & Garlan mitiche. Letture e interpretazioni”, Prometheus 10, 1986, 491-496. 193-204. Pernice, E. 1897. “Die korinthischen Pinakes im Parke, H. W. 2000. Οι εορτές στην αρχαία Αθήνα (μτφ. Antiquarium der Königlichen Museen”, JdI 12, Χ. Oρφανός), Αθήνα. 9-48. Parker, R. 2005. Polytheism and Society at Athens, Νέα Perrault, J. Y. 1993. “Les emporia grecs du Levant. Υόρκη. Mythe ou realité?”, στο: A. Bresson & P. Rouillard Parko, H. 2001. “Small Corinthian Oil-containers. (επιμ.), L’emporion, Παρίσι, 59-81. Evidence of the Archaic Perfume Trade?”, στο: Peschel, I. 1987. Die Hetäre bei Symposium und Komos Scheffer 2001, 55-60. in der attisch-rotfigurigen Vasenmalerei des 6.-4. Jhs Parrot, A. 1972. Assur. Die mesopotamische Kunst v. Chr., Φραγκφούρτη. vom XIII vorchristlichen Jahrhundert bis zum Tode Pfaff, C. A. 1988. “A Geometric Well at Corinth. Well Alexanders des Großen, Μόναχο. 1981-6”, Hesperia 57, 21-80. Paspalas, S. 2006. “The Non-figured Wares from the Pflug, H. 2006. “Paides Hephaistou. Die Bilder des Ber- Anglo-Turkish Excavations at Old Smyrna”, στο: liner Erzgiesserei-Schale- anders gesehen”, στο: A. Villing & Schlotzhauer 2006, 93-104. Dostert & F. Lang (επιμ.), Mittel und Wege. Zur Be- Patterson, R. 1979. “Spinning and Weaving”, στο: C. deutung von Material und Technik in der Archäolo- Singer, E. J. Holmyard, A. R. Hall, T. L. Williams gie, Münster, 183-218. (επιμ.), A History of Technology, τόμ. 2, Οξφόρδη, Pianu, G. 1989. “Riflessioni sulla c.d. «Tomba del Pit- 191-220. tore di Policoro»”, στο: Studi su Siris-Eraclea, Ρώ- Paul-Zinserling, V. 1994. Der Jena-Maler und sein μη, 85-94. Kreis. Zur Ikonologie einer attischen Schalenwerk- Pianu, G. 1990. La necropoli meridionale di Eraclea, 1. statt um 400 v. Chr., Mainz. Le tombe di secolo IV e III a.C., Ρώμη. 368 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 369 Pingiatoglou, S. 1994. “Rituelle Frauengelage auf Pridik, E. 1926. “Zu den rhodischen Amphorenstem- schwarzfigurigen attischen Vasen”, AM 109, 39- pel”, Klio 20, 303-331. 51. Pritchard, J. B. 1975. Sarepta. Α Preliminary Report on Pipili, M. 1987. Laconian Iconography of the Sixth Cen- the Iron Age: Excavations of the University Museum tury B.C., Οξφόρδη. of the University of Pennsylvania 1970-1972, Φιλα- Pipili, M. 2000. “Wearing an Other Hat. Workmen in δέλφεια. Town and Country”, στο: Cohen 2000, 153-179. Prost, F. 2008. “L’odeur des dieux en Grèce ancienne. Pipili, M. 2009. “White-ground Lekythoi in Athenian Encens, parfums et statues de culte”, στο: Bodiou, Private Collections. Some Iconographical Observa- Frère & Mehl 2008, 97-103. tions”, APP II, 241-249. Pryce, F. N. 1935. “Two Greek Vases”, BMQ 10, 9. Pollard, J. 1977. Birds in Greek Life and Myth, Ply- Pugliese-Carratelli, G. 1988. “L’orfismo in Magna mouth. Grecia”, στο: G. Pugliese-Carratelli (επιμ.), Magna Polojiorghi, M. 2004. “Stiere und Löwen in der at- Grecia. Vita religiosa e cultura letteraria, filosofica e tischen Grabkunst”, AM 119, 239-259. scientifica, Mιλάνο, 159-170. Pontrandolfo, A. 1999. “Artigianato pittorico e luoghi Rácz, I. 1965. Antikes Erbe. Meisterwerke aus Schweizer di produzione in Italia meridionale”, στο: Villanue- Sammlungen, Ζυρίχη. va-Puig κ.ά. 1999, 267-277. Raeck, W. 1981. Zum Barbarenbild in der Kunst Athens Poole, W. 1990. “Male Homosexuality in Euripides”, im 6. und 5. Jahrhundert v. Chr., Bόννη. στο: A. Powell (επιμ.), Εuripides, Women, and Sex- Rauh, N. K. 1999. “Rhodes, Rome, and the Eastern uality, Λονδίνο-Νέα Υόρκη, 108-150. Mediterranean Wine Trade”, στο: Gabrielsen κ.ά. Popham, M. R. & Lemos, I. S. 1992. Βιβλιοκρισία: “R. 1999, 162-186. A. Kearsley, The Pendent Semi-circle Skyphos, Lon- Reeder, E. D. (επιμ.). 1995. Pandora. Women in Clas- don 1989”, Gnomon 64.2, 152-155. sical Greece, Βαλτιμόρη-Princeton. Popham, M. R. & Sackett, L. H. 1968. Excavations at Reeder, E. D. 1995. “Representing Women. Gesture Lefkandi, Euboea, 1964-66. A Preliminary Report, and Gaze”, στο: Reeder (επιμ.) 1995, 124-126. Λονδίνο. Reilly, J. 1989. “Many Brides. ‘Mistress and Maid’ on Popham, M. R. & Sackett, L. H. 1979-80. “Historical Athenian Lekythoi”, Hesperia 58, 411-444. Conclusions”, Lefkandi I, 355-369. Reinhardt, K. 1961. Die Ilias und ihr Dichter, Göttingen. Popham, M. R., Sackett, L. H. & Themelis, P. G. 1979- Reinsberg, C. 1999. Γάμος, εταίρες και παιδεραστία 80. “The Tombs, Pyres and their Contents”, Lefkan- στην αρχαία Ελλάδα (2η αναθ. έκδ., μτφ. Δ. Γ. Γε- di I, 109-196. ωργοβασίλης & M. Pfreimter), Αθήνα. Popham, M. R., Touloupa, E. & Sackett, L. H. 1982. Rey, L. 1917-19. Observations sur les premiers habitats “Further Excavations of the Toumba Cemetery at de la Macédoine. Recueillies par le Service Archéolo- Lefkandi, 1981”, BSA 77, 213-248. gique de l’Armée d’Orient 1916-1919 (Région de Sa- Porozhanov, K. 1995. “La guerre de Troie, les Troyens lonique), Παρίσι. et leurs alliés dans l’Iliade”, στο: Studia in honorem Richardson, N. J. 1974. The Homeric Hymn to Deme- A. Fol, Serdicae, 113-122. ter, Οξφόρδη. Porro, G. G. 1916. “Bolli d’anfore rodie del museo na- Richardson, N. J. 2005. Ομήρου Ιλιάδα. Κείμενο και zionale romano”, ASAtene 2, 103-124. ερμηνευτικό υπόμνημα, 6. Ραψωδίες Φ-Ω (μτφ. Μ. Pouzadoux, C. 2008. “La céramique à figures rouges”, Νούσιας), Θεσσαλονίκη. στο: O. de Cazanove, Civita di Tricarico, 1. Le quar- Richter, G. M. A. 1923. The Craft of Athenian Pottery. tier de la maison du Monolithe et l’enceinte intermé- An Investigation of the Technique of Black-figured diaire, Ρώμη, 349-371. and Red-figured Athenian Vases, New Haven. Prange, M. 1989. Der Niobidenmaler und seine Werk- Richter, G. M. A. 1966. The Furniture of the Greeks, statt, Φραγκφούρτη. Etruscans, and Romans, Λονδίνο. Prent, M. 2005. Cretan Sanctuaries and Cults. Conti- Richter, G. M. A. & Hall, L. F. 1936. Red-figured Athe- nuity and Change from Late Minoan IIIC to the Ar- nian Vases in the Metropolitan Museum of Art, New chaic Period, Leiden. Haven. Β ι β λ ι ο γρ α φ ί α 369 C Y MB 370 C Y MB Richter, G. M. A. & Milne, M. J. 1935. Shapes and Rosenmeyer, T. G. 1951. “Eros-Erotes”, Phoenix 5, 11- Names of Athenian Vases, Νέα Υόρκη. 22. Ridgway, B. S. 1992. “Images of Athena on the Rosenzweig, R. 2004. Worshipping Aphrodite. Art and Akropolis”, στο: J. Neils (επιμ.), Goddess and Cult in Classical Athens, Ann Arbor. Polis. The Panathenaic Festival in Ancient Athens, Roubis, D. 2005. “Due crateri del Pittore di Pisticci dal Princeton, 119-142. territorio di Oria (Br)”, στο: Denoyelle κ.ά. 2005, Ridgway, D. 1992. The First Western Greeks, Cam- 39-45. bridge. Rouse, W. H. D. 1902. Greek Votive Offerings. An Essay Ridgway, D. 2007. “Some Reflections on the Early in the History of Greek Religion, Cambridge. Euboeans and their Partners in the Central Medi- Ruban, V. V. 1991. “Opyt klassifikatsii tak nazyvae- terranean”, στο: Α. Μαζαράκης Αινιάν (επιμ.), Ωρω- mykh miletskikh amfor iz Nizhnego Pobuzh’ya” πός και Εύβοια κατά τους πρώιμους ιστορικούς χρό- [An attempt at classification of the so-called Mile- νους, Βόλος, 141-152. sian amphorae of the Lower Bug region], Sovetska- Rizzo, M. A. 1990. Complessi tombali dall’Etruria me- ja Archeologia 1991.2, 182-190. ridionale. Le anfore da trasporto e il commercio Rudolph, W. W. 1971. Die Bauchlekythos. Ein Bei- Etrusco arcaico, Ρώμη. trag zur Formgeschichte der attischen Keramik des Robert, C. 1914. “Chrysippos und Antigone auf apuli- 5. Jahrhunderts v. Chr., Bloomington. schen Vasen”, JdI 29, 168-173. Rumpf, A. 1961. “Attische Feste – Attische Vasen”, BJb Robert, C. 1915. Oidipus. Geschichte eines poetischen 161, 208-214. Stoffs im griechischen Altertum, Βερολίνο. Rupp, D. 1980. “Altars as Funerary Monuments on At- Robert, C. 1919. Archäologische Hermeneutik. Anlei- tic White Lekythoi”, AJA 84, 524-527. tung zur Deutung klassischer Bildwerke, Βερολίνο. Sabbione, C. 1979. “Le aree di colonizzazione di Cro- Robert, C. 1921. Die griechische Heldensage II. Die tone e Locri Epizefiri”, ASAtene 60, 251-299. Nationalheroen, Βερολίνο. Sabetai, V. 1997. “Aspects of Nuptial and Genre Im- Robertson, G. I. C. 2003. “The Andreia of Xenocles. agery in Fifth-Century Athens: Issues of Interpreta- Kouros, Kallos and Kleos”, στο: R. M. Rosen & I. tion and Methodology”, APP I, 319-335. Sluiter (επιμ.), Αndreia. Studies in Manliness and Sabetai, V. 1998. “Marriage Boiotian Style”, Hesperia Courage in Classical Antiquity, Leiden, 59-75. 67, 323-334. Robertson, Μ. 1948. “Excavations in Ithaca V. The Sabetai, V. 2004. “Red-figured Vases at the Benaki Mu- Geometric and Later Finds from Aetos”, BSA 43, seum. Reassembling Fragmenta Disjecta”, Μουσείο 1-124. Μπενάκη 4, 15-37. Robertson, Μ. 1991. “A Fragmentary Phiale by Sabetai, V. 2008α. “Women’s Ritual Roles in the Cycle Douris”, Greek Vases in the J. Paul Getty Museum of Life”, στο: Kaltsas & Shapiro 2008, 289-297. 5, 75-98. Sabetai, V. 2008β. “Attic, Boeotian or Euboean? An Robertson, M. 2001. Η τέχνη της αγγειογραφίας στην Orphan Skyphos from Ritsona Rivisited”, στο: D. κλασική Αθήνα (μτφ. Μ. Καραμπατέα & Μ. Κόμ- Kurtz, C. Meyer, D. Saunders, A. Tsingarida & N. βου), Αθήνα. Harris (επιμ.), Essays in Classical Archaeology for Robertson, Ν. 1980. “Heracles’ Catabasis”, Hermes Eleni Hatzivassiliou (1977-2007), Οξφόρδη, 137- 108, 274-299. 143. Robertson, Ν. 1984. “Poseidon’s Festival at the Winter Sabetai, V. 2009. “The Poetics of Maidenhood. Visual Solstice”, CQ N.S. 34, 1-16. Constructs of Womanhood in Vase-painting”, στο: Robinson, D. M. 1934. “A Red-figure Vase Influenced S. Schmidt & J. H. Oakley (επιμ.), Hermeneutik der by the Parthenon Frieze”, AJA 38, 45-48. Bilder. Beiträge zu Ikonographie und Interpretation Rodenwaldt, G. 1932. “Spinnende Hetären”, AA, 7-21. griechischer Vasenmalerei, Μόναχο, 103-114. Rodenwaldt, G. 1939. Korkyra. Die Bilderwerke des Sabetai, V. 2011. “Eros Reigns Supreme. Dionysos’ Artemistempels von Korkyra, τόμ. 2, Βερολίνο. Wedding on a New Krater by the Dinos Painter”, Roebuck, C. 1959. Ionian Trade and Colonization, Nέα στο: R. Schlesier (επιμ.), A Different God? Dionysos Υόρκη. and Ancient Polytheism, Βερολίνο, 137-160. 370 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 371 Sackett, L. H. (επιμ.). 1992. Knossos. From Roman City Schauenburg, K. 1988. “Der Raub des Kephalos auf to Roman Colony. Excavations at the Unexplored unteritalischen Vasen”, RA 1988, 291-306. Mansion II, Οξφόρδη. Schauenburg, Κ. 1989. “Zur Grabsymbolik apulischer Sagona, A. G. 1982. “Levantine Storage Jars of the 13th Vasen”, JdI 104, 19-60. to the 4th Century B.C.”, OpAth 14, 73-110. Schauenburg, K. 1991. “Zu einer Gruppe spätapuli- Sagona, C. (επιμ.). 2008. Beyond the Homeland. Mark- scher Kannen”, AA 1991, 89-98. ers in Phoenician Chronology, Leuven. Schauenburg, K. 1994α. “Zum Maler der Weissen Saladino, V. 1979. “Nuovi vasi apuli con temi euripidei Hauben”, AA 1994, 507-541. (Alcesti, Crisippo, Andromeda)”, Prometheus 5, 97- Schauenburg, K. 1994β. “Baltimoremaler oder Maler 116. der Weissen Hauben? Zu zwei Krateren in Privat- Salis, A. 1930. Theseus und Ariadne, Βερολίνο. besitz”, AA 1994, 543-659. Salles, C. 1998. Η άλλη όψη της αρχαιότητας. Ο υπό- Schauenburg, Κ. 1994γ. “Zur Mythenwelt des Balti- κοσμος (μτφ. Κ. Τσιταράκης), Αθήνα. moremalers”, RM 101, 51-68. Salmon, J. B. 1984. Wealthy Corinth. A History of the Schauenburg, Κ. 1999. Studien zur unteritalischen City to 338 B.C., Οξφόρδη. Vasenmalerei, τόμ. 1, Κίελο. Sanders, I. F. 1982. Roman Crete. An Archaeological Schauenburg, Κ. 2000. Studien zur unteritalischen Survey and Gazetteer of Late Hellenistic, Roman and Vasenmalerei, τόμ. 2, Κίελο. Early Byzantine Crete, Warminster. Schauenburg, Κ. 2001. Studien zur unteritalischen Sapouna-Sakellaraki, Ε. 1998. “Geometric Kyme. The Vasenmalerei, τόμ. 3, Κίελο. Excavation at Viglatouri, Kyme, on Euboea”, στο: Schauenburg, Κ. 2002. Studien zur unteritalischen Bats & d’Agostino 1998, 59-104. Vasenmalerei, τόμ. 4-5, Κίελο. Saripanidi, V. 2010. “Local and Imported Pottery from Scheffer, C. (επιμ.). 2001. Ceramics in Context, Στοκ- the Cemetery of Sindos (Macedonia). Interrelations χόλμη. and Divergences”, στο: Tréziny 2010, 471-480. Schefold, K. 1934. Untersuchungen zu den Kertscher Scanlon, T. F. 2002. Eros and Greek Athletics, Οξφόρ- Vasen, Βερολίνο-Λειψία. δη. Schefold, K. 1992. Gods and Heroes in Late Archaic Schachermeyr, F. 1950. Poseidon und die Entstehung Greek Art, Cambridge. des griechischen Götterglaubens, Mόναχο. Schefold, K. 1993. Götter- und Heldensagen der Schaeffer, J. S., Ramage, N. & Greenenwalt C. H. Jr. Griechen in der früh- und hocharchaischen Kunst, 1997. The Corinthian, Attic and Lakonian Pottery Mόναχο. from Sardis, Cambridge, Mass. Scheibler, I. 1964. “Exaleiptra”, JdI 79, 72-108. Schäfer, M. 2002. Zwischen Adelsethos und Demokra- Scheibler, Ι. 1987. “Bild und Gefäss”, JdI 102, 57-118. tie. Archäologische Quellen zu den Hippeis im ar- Scheibler, I. 1992. Ελληνική Κεραμική. Παραγωγή, chaischen und klassichen Athen, Mόναχο. εμπόριο και χρήση των αρχαίων ελληνικών αγγείων Schaubert, H. 2001. “Der Thyrsos und seine pflanzliche (μτφ. Ε. Μανακίδου), Αθήνα. Substanz”, Thetis 8, 35-46. Scheibler, Ι. 2000. “Attische Skyphoi für attische Fes- Schauenburg, K. 1961. “Göttergeliebte auf unter- te”, AntK 43, 17-43. italischen Vasen”, A&Α 10, 77-101. Scheid, J. & Svenbro, J. 1996. The Craft of Zeus. Myths Schauenburg, K. 1962. “Pan in Unteritalien”, RM 69, of Weaving and Funeral Rituals in Greek Tragedy, 27-42. New Haven. Schauenburg, K. 1969. “Ganymed in der unteritali- Schiering, W. 1957. Werkstätten orientalisierender schen Vasenmalerei”, στο: P. Zazoff (επιμ.), Opus Keramik auf Rhodos, Βερολίνο. nobile. Festschrift Ulf Jantzen, Wiesbaden, 131- Schiffler, B. 1976. Die Typologie des Kentauren in der 137. antiken Kunst vom 10. bis zum Ende des 4. Jhs. v. Schauenburg, K. 1975. “ΕΥΡΥΜΕΔΩΝ ΕΙΜΙ”, AM 90, Chr., Φραγκφούρτη. 97-121. Schlotzhauer, U. 2006. “Some Observations on Mile- Schauenburg, K. 1983. “Eros im Tempel?”, AA 1983, sian Pottery”, στο: Villing & Schlotzhauer 2006, 599-606. 133-144. Β ι β λ ι ο γρ α φ ί α 371 C Y MB 372 C Y MB Schmaltz, Β. & Söldner, M. (επιμ.). 2003. Griechische Schoppa, H. 1933. Die Darstelungen die Perser in der Keramik in kulturellen Kontext, Münster. griechischen Kunst bis zum Beginn des Hellenismus, Schmidhuber, G. 2007. “Dionysische Frauen in der Coburg. griechischen Vasenmalerei. Nymphen oder Mäna- Schreiber, N. 2003. The Cypro-Phoenician Pottery of den?”, ÖJh 76, 353-370. the Northern Aegean, Leiden. Schmidt, H. 1902. “Die Keramik der makedonischen Schreiber, T. 1999. Athenian Vase Construction. A Pot- Tumuli”, Verhandlungen der Berliner Gesellschaft ter’s Analysis, Malibu. für Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte, 76- Schulze, H. 1998. Ammen und Pädagogen. Sklavinnen 77. und Sklaven als Erzieher in der antiken Kunst und Schmidt, H. 1905.“Die Keramik der makedonischen Gesellschaft, Mainz. Tumuli”, ZfE 37, 91-113. Schumacher, R. W. M. 1993. “Three ReLated Sanctu- Schmidt, M. 1960. Der Dareiosmaler und sein Umkreis. aries of Poseidon. Geraistos, Kalaureia and Tain- Untersuchungen zur spätapulischen Vasenmalerei, aron”, στο: N. Marinatos & R. Hägg (επιμ.), Greek Münster. Sanctuaries. New Approaches, Λονδίνο-Νέα Υόρ- Schmidt, M. 1982. “Some Remarks on the Subjects of κη, 62-87. South Italian Vases”, στο: M. E. Mayo & K. Ham- Schwabacher, W. 1961. “The Olympian Zeus before ma (επιμ.), The Art of South Italy. Vases from Magna Phidias”, Archaeology 14, 104-109. Graecia, Richmond, 23-36. Schwabacher, W. 1962. “Olympischer Blitzschwing- Schmidt, M. 1987. “Beziehungen zwischen Eros dem er”, AntK 5, 9-17. dionysischen und dem ‘eleusinischen’ Kreis auf Schwenk, C. 1997. “Athens”, στο: L. A. Tritle (επιμ.), apulischen Vasenbildern”, στο: Bérard, Bron & The Greek World in the Fourth Century. From the Pomari 1987, 155-167. Fall of the Athenian Empire to the Successors of Al- Schmidt, M. 2002. “La ceramica italiota del IV seco- exander, Λονδίνο-Νέα Υόρκη, 8-40. lo a.C. in Italia meridionale. Problemi di botte- Scodel, R. 2006. “Aetiology, Autochthony, and Athe- ghe e cronologia archeologica”, στο: N. Bonacasa, nian Identity in Ajax and Oedipus Coloneus”, στο: L. Braccesi & E. De Miro (επιμ.), La Sicilia dei due Davidson κ.ά. 2006, 65-78. Dionisî, Ρώμη, 253-264. Scullon, S. 2000. “Tradition and Innovation in Eurip- Schmidt, S. 2005. Rhetorische Bilder auf attischen idean Aetiology”, Illinois Classical Studies 24-25, Vasen. Visuelle Kommunikation im 5. Jahrhundert 217-233. v. Chr., Βερολίνο. Seager, R. B. 1909. “Excavations on the Island of Mo- Schnapp, A. 1985. “Des vases, des images et de quelques chlos, Crete, in 1908”, AJA 13, 273-303. uns de leurs usages sociaux”, DialArch 3, 69-75. Seager, R. B. 1912. Explorations in the Island of Moch- Schnapp, A. 1996. “Das Bild der Jugend in der griechi- los, Βοστώνη. schen Polis“, στο: G. Levi & J. C. Schmitt (επιμ.), Ge- Séchan, L. 1926. Études sur la tragédie grecque dans ses schichte der Jugend, 1. Von der Antike bis zum Abso- rapports avec la céramique, Παρίσι. lutismus, Φραγκφούρτη 1996, 21-69. Seeberg, Α. 1971. Corinthian Komos Vases, Λονδίνο. Schnapp, A. 1997. Le chasseur et la cité. Chasse et éro- Seibert, J. 1969. Untersuchungen zur Geschichte Ptole- tique en Grèce ancienne, Παρίσι. maios’ I, Μόναχο. Schneider, A. 1889. “Vase des Xenokles und Kleiso- Seifert, Μ. 2004. Herkunftsbestimmung archaischer Ke- phos”, AM 14, 329-348. ramik am Beispiel von Amphoren aus Milet, Οξφόρ- Schneider-Herrmann, G. 1970. “Spuren eines Eroskultes δη. in der italischen Vasenmalerei”, BABesch 45, 86-117. Seki, T. 1985. Untersuchungen zum Verhältnis von Ge- Schneider-Herrmann, G. 1977. Apulian Red-figured fässform und Malerei attischer Schalen, Βερολίνο. Paterae with Flat or Knobbed Handles, Λονδίνο. Sena-Chiesa, G. & Arslan, E. A. (επιμ.). 2004. Miti gre- Schöne, A. 1987. Der Thiasos. Eine ikonographische ci. Archeologia e pittura dalla Magna Grecia al col- Untersuchung über das Gefolge des Dionysos in der lezionismo, Μιλάνο. attischen Vasenmalerei des 6. und 5. Jhs. v. Chr., Gö- Şenol, G. C. 2007. “Stamped Amphora Handles Found teborg. in the Rescue Excavations of CEAlex in Alexandria”, 372 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 373 στο: S. Marchand & A. Marangou (επιμ.), Amphores Shaw, J. W. 1982. “Excavations at Kommos (Crete) d’Égypte de la Basse Époque à l’époque arabe, Κάι- during 1981”, Hesperia 51, 164-195. ρο, 33-56. Shaw, J. W. & Shaw, M. C. (επιμ.). 2000. Kommos IV. Şenol, G. C., Kaan-Şenol, Α. & Doger, E. 2004. “Am- The Greek Sanctuary, Princeton. phora Production in the Rhodian Peraea in the Shear, T. L. Jr. 1993. “The Persian Destruction of Ath- Hellenistic Period”, στο: Eiring & Lund 2004, 353- ens. Evidence from Agora Deposits”, Hesperia 62, 359. 383-482. Serbeti, E. 1997. “Attic Pottery from a Deposit in Ere- Sherratt, Ε. S. 2003. “Visible Writing. Questions of tria”, APP Ι, 491-499. Script and Identity in Early Iron Age Greece”, OJA Serdaroğlu, Ü. & Stupperich, R. (επιμ.). 1992. Aus- 22, 225-245. grabungen in Assos 1990, Βόννη. Silvestrelli, F. 1996. “L’officina dei pittori di Creusa, di Servais, J. 1965. “Le colosse des Cypselides”, AntCl 34, Dolone, e dell’Anabates a Metaponto”, στο: Lippo- 144-174. lis 1996, 400-402. Settis, S. & Parra, M. C. (επιμ.). 2005. Magna Graecia. Silvestrelli, F. 2005. “Le fasi iniziali della ceramica a fi- Archeologia di un sapere, Μιλάνο. gure rosse nel kerameikos di Metaponto”, στο: De- Severyns, A. 1963. Recherches sur la Chrestomathie de noyelle κ.ά. 2005, 113-123. Proclos, Παρίσι. Silvestrelli, F. 2008. “La distribuzione della cerami- Sezgin, Υ. 2004. “Clazomenian Transport Amphorae ca a figure rosse dei Pittori di Creusa, di Dolone e of the Seventh and Sixth Centuries”, στο: A. Mous- dell’anabates”, στο: Le perle e il filo. A Mario Torelli taka, E.  Skarlatidou, M. C. Tzannes & Y. Ersoy per i suoi settanta anni, Venosa, 279-300. (επιμ.), Klazomenai, Teos and Abdera. Metropoleis Simon, E. 1963α. “Ein Anthesterien-Skyphos des and Colony, Θεσσαλονίκη, 169-183. Polygnotos”, AntK 6, 6-22. Sgubini-Moretti, A. M. 1986. “Contributi all’ archeo- Simon, E. 1963β. “Polygnotan Painting and the Niobid logia vulcente”, στο: Emiliozzi-Moranda & Sgubini- Painter”, AJA 67, 43-62. Moretti 1986, 73-88. Simon, E. 1969. Die Geburt der Aphrodite, Βερολίνο. Shanks, M. 1999. Art and the Greek City State, Cam- bridge. Simon, Ε. 1972. “Der frühe Zeus”, στο: Acta of the 2nd International Colloquium on Aegean Prehistory. The Shapiro, Η. Α. 1981. Art, Μyth, and Culture. Greek first Arrival of Indo-European Elements in Greece, Vases from Southern Collections, Νέα Ορλεάνη. Αθήνα. Shapiro, H. A. 1989α. Art and Cult under the Tyrants in Athens, Mainz. Simon, E. 1983. Festivals of Attica. An Archaeological Commentary, Μadison. Shapiro, H. A. 1989β. “Poseidon and the Tuna”, Ant- Cl 58, 32-43. Simon, E. 1996. Oι Θεοί των αρχαίων Ελλήνων (μτφ. Σ. Πινγιάτογλου), Θεσσαλονίκη. Shapiro, Η. Α. 1992. “Eros in Love. Pederasty and Por- nography in Greece”, στο: A. Richlin (επιμ.), Por- Sippel, D. 1985. “A Reconcideration of the Rhodi- nography and Representation in Greece and Rome, an ‘Eponyms’ Inscribed on Rhodian Amphora Nέα Υόρκη-Οξφόρδη, 53-72. Stamps”, AncW 11, 121-128. Shapiro, Η. A. 1993. Personifications in Greek Art. The Sipsie-Eschbach, M., 1991. Protogeometrische Keramik Representation of Abstract Concepts, 600-400 B.C., aus Iolkos in Thessalien, Βερολίνο. Kilchberg. Skarlatidou, E. 2002. “Una tomba arcaica in Macedo- Shapiro, Η. Α. 1994. Myth into Art. Poet and Painter in nia. Nuovi dati per un riesame della cronologia della Classical Greece, Λονδίνο-Νέα Υόρκη. ceramica corinzia”, ASAtene 80, 281-307. Shapiro, H. A. 2009. “Topography of Cult and Civic Smith, A. C. 2005. “The Politics of Weddings at Ath- Identity on Two Masterpieces of Attic Red-figure”, ens. An Iconographic Assessment”, Leeds Inter- APP II, 261-269. national Classical Studies 4.01, 1-32 <http://www. Shapiro, H. A., Picón, C. A. & Scott, G. D. (επιμ.). 1995. leeds.ac.uk/ classics/lics>. Greek Vases in the San Antonio Museum of Art, San Smith, A. C. 2011. Polis and Personification in Classi- Antonio. cal Athenian Art, Leiden-Βοστώνη. Β ι β λ ι ο γρ α φ ί α 373 C Y MB 374 C Y MB Smith, J. S. 2008. “Cyprus, the Phoenicians, and Ki- on Pelasgians. Some Perceptions of Ethnicity”, στο: tion”, στο: Sagona 2008, 261-303. P. Derow & R. Parker (επιμ.), Herodotus and his Smith, R. A. K. 2010. Mochlos IIA. Period IV. The Myc- World, Οξφόρδη-Nέα Υόρκη, 103-144. enaean Setlement and Cemetery. The Pottery (επιμ. Sourvinou-Inwood, C. 2005. Hylas, the Nymphs, Di- J. S. Soles & C. Davaras), Φιλαδέλφεια. onysos and Οthers. Myth, Ritual, Ethnicity, Στοκ- Smith, T. J. 2007. “The Corpus of Komast Vases. From χόλμη. Identity to Exegesis”, στο: Csapo & Miller 2007, 48- Sowder, Α. 2009. Greek Bronze Hydriai (αδημοσ. διδ. 76. διατριβή – Emory University). Smith, T. J. 2010. Komast Dancers in Archaic Greek Sparkes, B. A. 1967. “The Τaste of a Boeotian Pig”, JHS Art, Οξφόρδη. 87, 116-130. Snell, B. 1964. Pindari Carmina cum fragmentis, Λειψία. Sparkes, B. A. 1995. “A Pretty Kettle of Fish”, στο: J. Snodgrass, A. M. 1971 & 2000α (2η έκδ.). The Dark Age Wilkins, D. Harvey & M. Dobson (επιμ.), Food in of Greece. An Archaeological Survey of the Eleventh Antiquity, Exeter, 150-161. to the Eighth Centuries B.C., Εδιμβούργο. Sparkes, B. A. 2008. “Why Special Techniques?”, στο: Snodgrass, A. M. 1982. Narration and Allusion in Ar- Lapatin 2008, 23-34. chaic Greek Art, Λονδίνο. Splitter, R. 2000. Die ‘Kypseloslade’ in Olympia. Form, Snodgrass, A. Μ. 2000β. “The Uses of Writing on Ear- Funktion und Bildschmuck. Eine archäologische ly Greek Painted Pottery”, στο: N. K. Rutter & B. Rekonstruktion, Mainz. Sparkes (επιμ.), Word and Image in Ancient Greece, Stähler, K. 1992. Griechische Geschichtsbilder klassischer Εδιμβούργο, 22-34. Zeit, Münster. Söldner, M. 2007. Bios Eudaimon. Zur Ikonographie Stähler, Κ. 2010. “Ein Satyr beim Angeln”, Boreas 33, des Menschen in der rotfigurigen Vasenmalerei Un- 19-30. teritaliens. Die Bilder aus Lukanien, Möhnesee. Stafford, E. J. 1998. “Masculine Values, Feminine Sokolowski, F. 1969. Lois sacrées des cités grecques, Πα- Forms: On the Gender of Personified Abstractions”, ρίσι. στο: L. Foxhall & J. Salmon (επιμ.), Thinking Men. Soles, J. S. 2001. “Reverence for Dead Ancestors in Pre- Masculinity and its Self-Representation in the Clas- historic Crete”, στο: R. Laffineur & R. Hägg (επιμ.), sical Tradition, Λονδίνο-Νέα Υόρκη, 43-56. Potnia. Deities and Religion in the Aegean Bronze Stagakis, G. 1985. “Homeric Warfare Practices”, His- Age, Λιέγη, 229-236. toria 34, 129-152. Soles, J. S. 2008. Mochlos IIA. Period IV. The Myce- Stagakis, G. 1986. “The ἵπποι of Rhesus”, Ελληνικά 37, naean Settlement and Cemetery. The Sites (επιμ. J. 231-241. S. Soles & C. Davaras), Φιλαδέλφεια. Stager, L. E. 2003. “Phoenician Shipwrecks in the Deep Sommer, M. 2007. “Networks of Commerce and Sea”, στο: Stampolides & Karageorghis 2003, 233- Knowledge in the Iron Age. The Case of the Phoe- 248. nicians”, Mediterranean Historical Review 22, 97- Stampolides, Ν. 2003. “On the Phoenician Presence 111. at the Aegean”, στο: Stampolides & Karageorghis Sommerstein, A., Halliwell, S., Henderson, J. & Zim- 2003, 217-233. mermann, B. (επιμ.). 1993. Tragedy, Comedy and Stampolides, Ν. & Karageorghis, V. (επιμ.). 2003. Sea the Polis, Bari. routes. Ιnterconnections in the Mediterranean 16th- Sourvinou-Inwood, C. 1987. “A Series of Erotic Pur- 6th cent. BC, Αθήνα. suits. Images and Meanings”, JHS 107, 131-153. Stansbury-O’Donnell, M. 2006. Vase Painting, Gender, Sourvinou-Inwood, C. 1990. “Myths in Images. The- and Social Identity in Archaic Athens, Cambridge. seus and Medea as a Case Study”, στο: L. Edmunds Stansbury-O’Donnell, M. 2009. “Structural Differenti- (επιμ.), Approaches to Greek Myth, Bαλτιμόρη, 395- ation of Pursuit Scenes”, στο: Yatromanolakis 2009, 445. 341-372. Sourvinou-Inwood, C. 1995. ‘Reading’ Greek Death to Starr, C. G. 1975. “Greeks and Persians in the Fourth the End of the Classical Period, Οξφόρδη. century B.C. A Study in Cultural Contacts before Sourvinou-Inwood, C. 2003. “Herodotos and Others Alexander. Part 1”, Iranica Antiqua 11, 1-99. 374 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 375 Stefanaki, V. & Seroglou, F. 2010. “Coin types on am- Svenbro, J. 1988. Phrasikleia. Anthropologie de la lec- phora stamps of the Classical and Early Hellenis- ture en Grèce ancienne, Παρίσι. tic Periods”, στο: Analyse et exploitation des timbres Tagliente, M. 2002. “Immagini e società in Daunia tra amphoriques grecs (Colloque International - École V e III secolo a.C.”, στο: Immagine e mito nella Ba- française d’Athènes, 2010), υπό έκδοση. silicata antica, Venosa, 129-140. Steinhart, M. 1996. Töpferkunst und Meisterzeichnung. Tandy, D. W. 1997. Warriors into Traders. The Power Attische Wein- und Ölgefäße aus der Sammlung of the Market in Early Greece, Berkeley. Zimmermann, Mainz. Taplin, O. 1998. “Narrative Variation in Vase Paint- Stern, E. M. 1978. “Kinderkännchen zum Choenfest”, ing and Tragedy. The Example of Dirke”, AntK 41, στο: Τ. Lorenz (επιμ.), Thiasos. Sieben archäologische 33-39 Arbeiten, Amsterdam, 27-37. Taplin, O. 2007. Pots and Plays. Interactions between Stewart, A. 1995. “Imag(in)ing the Other. Amazons Tragedy and Greek Vase-painting of the Fourth Cen- and Ethnicity in Fifth-Century Athens”, Poetics To- tury B.C., Los Angeles. day 16, 571-597. Taplin, O. & Wyles, R. (επιμ.). 2010. The Pronomos Stewart, A. 2008. “The Persian and Carthaginian Inva- Vase and its Context, Οξφόρδη. sions of 480 B.C.E. and the Beginning of the Classi- cal Style. Part 2. The Finds from οther Sites in Ath- Tataki, A. 1998. Macedonians Abroad. A Contribution ens, Attica, elsewhere in Greece, and on Sicily; Part to the Prosopography of Ancient Macedonia, Αθήνα. 3. The Severe Style. Motivations and Meaning”, AJA Theisen, U. 2009. Parthenos, Nymphe, Gyne. Weibliche 112, 581-615. Trachtikonographie als Bedeutungsträger im 5. Jahr- Stissi, V. V. 2002. Pottery to the People. The Production, hundert v. Chr. in Griechenland, Göttingen. Distribution and Consumption of Decorated Pottery Themelis, P. G. 1969. “Protogeometric Necropolis near in the Greek World in the Archaic Period (650-480 Lefkandi”, AAA 2, 98-102. BC), Amsterdam. Themelis, P. G. 2003. “Macedonian Dedications on the Stolba, V. F. & Hannestad, L. (επιμ.). 2005. Chronologies Akropolis”, στο: O. Palagia & S. V. Tracy (επιμ.), of the Black Sea Area in the Period c. 400-100 B.C., The Macedonians in Athens (322-29 B.C.), Οξφόρ- Aarhus. δη, 162-172. Stronach, D. 1989. “Early Achaemenid Coinage. Per- Thomas, C. G. (επιμ.). 1995. Makedonika. Essays by spectives from the Homeland”, Iranica Antiqua 24, Eugene N. Borza, Claremont 255-279. Thomas, R. 1992. Griechische Bronzestatuetten, Darm- Sutton, R. F., Jr. 1981. The Interaction between Men stadt. and Women Portrayed on Attic Red-figure Pottery Τhomassen, E. 2004. “Sacrifice. Ritual murder or din- (αδημοσ. διδ. διατριβή – University of North Caro- ner party?”, στο: M. Wedde (επιμ.), Celebrations, lina at Chapel Hill). Bergen, 275-283. Sutton, R. F., Jr. 1997-98. “Nuptial Eros. The Visual Thompson, H. A. 1951. “Excavations in the Athenian Discourse of Marriage in Classical Athens”, JWalt Agora. 1951”, Hesperia 21, 83-113. 55-56, 27-48. Sutton, R. F., Jr. 2004. “Family Portraits. Recogniz- Thorn, J. M. 2009. “The Invention of ‘Tarentine’ Red- ing the Oikos on Attic Red-figure Pottery”, στο: A. figure”, Antiquity 83, 174-183. Chapin (επιμ.), Charis. Studies in Honor of Sara A. Tiverios, M. 1988. “Περί παλλαδίου: ότι δύο κλέψειαν Immerwahr, Princeton, 327-350. Διομήδης και Οδυσσεύς”, στο: M. Schmidt (επιμ.), Sutton, R. F., Jr. 2009α. “Female Bathers and the Emer- Kanon. Festschrift Ernst Berger, Βασιλεία, 324-330. gence of the Female Nude in Greek Art”, στο: C. Tiverios, M. 1990. “Apharetides–Tyndarides”, στο: J. Kosso & A. Scott (επιμ.), The Nature and Function P. Descoeudres (επιμ.), ΕΥΜΟΥΣΙΑ. Ceramic and of Water, Baths, Bathing and Hygiene from Antiqui- Iconographic Studies in Honour of Alexander Cam- ty through the Renaissance, Leiden, 61-86. bitoglou, Sidney, 119-124. Sutton, R. F., Jr. 2009β. “The Invention of the Female Tiverios, M. 1997. “Die von Xenophantos Athenaios Nude. Zeuxis, Vase-painting, and the Kneeling signierte große Lekythos aus Pantikapaion. Alte Bather”, APP II, 270-279. Funde neu betrachtet”, APP Ι, 269-284. Β ι β λ ι ο γρ α φ ί α 375 C Y MB 376 C Y MB Tiverios, M. 1998. “The Ancient Settlement of the Study of the Demes, Trittyes, and Phylai, and their Anchialos-Sindos Double Trapeza. Seven Years Representation in the Athenian Council, Princeton. (1990-1996) of Archaeological Research”, στο: Bats Traill, J. S. 1986. Demos and Trittys. Epigraphical and & d’Agostino 1998, 243-253. Topographical Studies in the Organization of Atti- Tiverios, M. 2004. “Artemis, Dionysos und eleusinische ca, Toronto. Gottheiten”, AM 119, 147-162. Travlos, J. 1971. Bildlexikon zur Topographie des anti- Tiverios, M. 2005. “Der Streit um das attische Land. ken Athen, Tübingen. Götter, Heroen und die historishe Wirklichkeit”, Trendall, A. D. 1951. “Attic Vases in Australia and στο: V. M. Strocka (επιμ.), Meisterwerke, Μόναχο, New Zeland”, AJA 71, 178-193. 299-319. Trendall, A. D. 1958. The Felton Greek Vases in the Na- Tiverios, M. 2008α. “Greek Colonisation of the North- tional Gallery of Victoria, Canberra. ern Aegean”, στο: Tsetskhladze 2008, 1-154. Trendall, A. D. 1968. Greek Vases in the Felton Collec- Tiverios, M. 2008β. “Women of Athens in the Wor- tion, Μελβούρνη. ship of Demeter. Iconographic Evicence from Ar- Trendall, A. D. 1970. “Three Apulian Kraters in Ber- chaic and Classical Times”, στο: Kaltsas & Shapiro lin”, JBerlMus 12, 153-190. 2008, 125-135. Trendall, A. D. 1974. “South Italian and Etruscan Red- Tiverios, Μ. 2009. “Bild und Geschichte”, στο: Yatro- figured Vases in the National Museum at Athens”, manolakis 2009, 159-199. ΑΔ 29, Αʹ, Μελέτες, 165-186. Tiverios, M., Manakidou, E., Tsiafaki, D., Valamo- Trendall, A. D. 1989. Red Figure Vases of South Italy ti, S. M., Theodoropoulou, T. & Gatzogia, E. 2010. and Sicily, Λονδίνο. “Cooking in an Iron Age Pit in Northern Greece. Trendall, A. D. 1996. Ερυθρόμορφα αγγεία της Νότιας An Interdisciplinary Approach”, στο: Subsistence, Ιταλίας και Σικελίας (μτφ. Β. Σαμπετάι), Αθήνα. Economy and Society in the Greek World. Improving the Integration of Archaeology and Science (Interna- Trendall, A. D. & Webster, T. B. L. 1971. Illustrations tional Conference, Athens, 2010), υπό έκδοση. of Greek Drama, Λονδίνο. Tod, M. N. 1950. “The Alphabetic Numeral System in Tréziny, H. (επιμ.). 2010. Grecs et Indigènes de la Cata- Attica”, BSA 45, 126-139. logne à la Mer Noire, Παρίσι, 379-388. Todisco, L. 1997. “Atene e Magna Grecia. Percorsi ico- True, Μ. 1995. “The Murder of Rhesos on a Chalcidian nologici”, Ostraca 6.1, 135-153. Neck-Amphora by the Inscription Painter”, στο: J. B. Carter & S. P. Morris (επιμ.), The Ages of Homer. Todisco, L. (επιμ.). 2003. La ceramica figurata a sogget- A Tribute to E. T. Vermeule, Austin, 415-430. to tragico in Magna Graecia e in Sicilia, Ρώμη. Tsetskhladze, G. R. (επιμ.). 2008. Greek Colonisation. Tölle-Kastenbein, R. 1977. “Zur Mitra in klassischer An Account of Greek Colonies and other Settlements Zeit”, RA 1977, 23-76. Overseas, τόμ. 2, Leiden. Torres, J. R. 1995. Las anforas Fenicio-Punicas del Tsiafakis, D. 2000. “On Some East Greek Pottery mediterraneo central y occidental, Βαρκελώνη. Found at Karabournaki in Thermaic Gulf”, στο: F. Traficante, V. 2006. “Recezione e risemantizzazione in Krinzinger (επιμ.), Die Ägais und das westliche Mit- Etruria di modelli iconografici della ceramografia telmeer. Beziehungen und Wechselwirkungen 8. bis attica. Il caso di Nereo”, στο: Giudice & Panvini 5. Jh. v. Chr., Βιέννη, 399-405. 2006, 75-84. Tsiafakis, D. 2009. “Architectural Similarities(?) be- Traficante, V. 2009. “Nethuns l’assente. Osservazioni tween  Black Sea  and  North Aegean  Settle- sull’iconografia delle divinità marine nell’arte ments”, στο: The Bosporus. Gateway between the etrusca arcaica”, στο: M. Harari, S. Paltineri & T. A. Ancient West and East, 1st Millennium BC-5th Cen- Robino, Icone del mondo antico, Ρώμη, 169-196. tury AD (4th International Congress on Black Sea Träger, P. 1901. “Begräbnisplätze und Tumu1i in Al- Antiquities, Istanbul, 2009), υπό έκδοση. banien und Macedonien”, Verhandlungen der Ber- Tsiafakis, D. 2010α. “Domestic Architecture in liner Gesellschaft für Anthropologie, Ethnologie und the Northern Aegean. The Evidence from the An- Urgeschichte, Βερολίνο, 43-57. cient Settlement of Karabournaki”, στο: Tréziny Traill, J. S. 1975. The Political Organization of Attica. A 2010, 379-388. 376 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 377 Tsiafakis, D. 2010β. “Storage Areas in the Settlement Vanschoonwinkel, J. 2006. “Greek Migrations to at Karabournaki”, στο: Colloque International En- Aegean Anatolia in the Early Dark Age”, στο: Tset- trepôts et systèmes de stockage dans la monde gréco- skhladze 2008, 115-141. romain antique (Aix-en-Provence, 2010), υπό έκ- van Straten, F. T. 1995. Hierà Kalá. Images of Animal δοση. Sacrifice in Archaic and Classical Greece, Leiden. Tsiafakis, D., Manakidou, E., Sakalis, A. J. & Tsirli- van Wees, H. 2009. «Όμηρος και πόλεμος», στο: I. ganis, N. C. 2010. “The Ancient Settlement at Ka- Morris & B. Powell (επιμ.), Eγχειρίδιο Ομηρικών rabournaki. The Results of the Corinthian and Σπουδών (μτφ. Φ. Πετίκας κ.ά., επιμ. μτφ. Α. Ρε- Corinthian Type Pottery Analysis”, στο: Bolletti- γκάκος), Αθήνα, 806-840. no di Archeologia On Line, Volume Speciale, <ht- Vargas, Ε. G. & del Corral, D. F. 2010. “The Origin and tp://151.12.58.75/archeologia/bao_document/post- Development of Tuna Fishing Nets (Almadrabas)”, er/16_TSIAFAKIS_e_altri.pdf>. στο: T. Bekker-Nielsen & D. B. Casasola (επιμ.), Tsiafakis, D., Tsompanopoulos, A., Pavlidis, G., Tsirli- Ancient Nets and Fishing Gear, Cadiz-Aarhus, 204- ganis, N., Evangelidis, V., Chamzas, C. 2006. “Ar- 227. chiving Cultural Objects in the 21st century: Pottery Vegas, Μ. 1999. “Eine archaische Keramikfüllung aus from Karabournaki”, στο: C. Mattusch, A. A. Do- einem Haus am Kardo XIII in Karthage”, RM 106, nohue & A. Brauer (επιμ.), Common Ground: Ar- 395-438. chaeology, Art, Science, and Humanities, Οξφόρδη, Velkov, V. 1988. Geschichte Thrakiens und Moesiens. 419-423. Gesammelte Aufsätze, Amsterdam. Tsigarida, E. B. 2011. “The Sanctuary of Zeus Ammon Venit, M. S. 2006. “Point and Counterpoint. Painted at Kallithea (Chalcidice)”, Kernos 23, 168-183. Vases on Attic Painted Vases”, AntK 49, 29-41. Tsingarida, A. (επιμ.). 2009. Shapes and Uses of Greek Verbanck-Piérard, A. 1988. “Images et piété en Grè- Vases, 7th-4th centuries B.C., Βρυξέλλες. ce classique. La contribution de l’iconographie cé- Tsitsibakou-Vasalos, Ε. 2000. “Πηλεγών-Σκάμανδρος ramique à l’étude de la religion grecque”, Kernos 1, (Il. 21.139-383). Etymological Patterns in Homer”, 223-234. BICS 44, 1-17. Verbanck-Piérard, A. 2008. “The Colors of the Acrop- Tsoukala, V. 2009. “Cereal Processing and the Per- olis. Special Techniques for Athena”, στο: Lapatin formance of Gender in Archaic and Classical 2008, 47-60. Greece. Iconography and Function of a Group of Verbanck-Piérard, A., Massar, N. & Frère, D. (επιμ.). Terracotta Statuettes and Vases”, στο: Ç. Ö. Aygün 2008. Parfums de l’Antiquité. La rose et l’encens en (επιμ.), Symposium on Mediterranean Archaeology- Méditerranée, Mariemont. SOMA, Οξφόρδη, 387-395. Vérilhac, A. M. & Vial, C. 1998. Le Mariage grec du VIe Tzachou-Alexandri, O. 2002. “A Kalpis from Piraeus siècle av. J.-C. à l’époque d’Auguste, Παρίσι. Street by Polygnotos”, BSA 97, 297-308. Vermeule, E. T. 1960. “The Mycenaeans in Achaia”, Tzifopoulos, Y. 2010. Paradise Earned. The Bacchic- AJA 64, 1-21. Orphic Gold Lamellae of Crete, Cambridge, Mass.- Vian, F. 1951. Répertoire des Gigantomachies figurées Λονδίνο. dans l’art grec et romain, Παρίσι. Ure, A. D. & Ure, P. N. 1933. “Boeotian Vases in the Aka- Vian, F. 1952. La guerre des Géants. Le mythe avant demisches Kunstmuseum in Bonn”, AA 1933, 1-42. l’époque hellénistique, Παρίσι. Ure, P. N. 1913. Black Glaze Pottery from Rhitsona in Vian, F. 1960. “Le mythe de Typhée et le problème de Boeotia, Οξφόρδη. ses origines orientales”, στο: O. Eissfeldt (επιμ.), Ussishkin, D. 2004. The Renewed Archaeological Exca- Éléments orientaux dans la religion grecque ancien- vations at Lachish (1973-1994), Τελ Αβίβ. ne, Παρίσι, 17-37. van Baal, J. 1976. “Offering, Sacrifice and Gift”, Nu- Vierneisel, K. & Kaeser, B. (επιμ.). 1992. Kunst der men 23, 161-178. Schale-Kultur des Trinkens, Μόναχο. van Hoorn, G. 1951. Choes and Anthesteria, Leiden. Villanueva-Puig, Μ.-C., Lissarrague, F., Rouillard, P. Vanoyeke, V. 1996. Η πορνεία στην Ελλάδα και στη & Rouveret, A. (επιμ.). 1999. Céramique et peinture Ρώμη (μτφ. Λ. Παλλαντίου), Αθήνα. grecques. Modes d’emploi, Παρίσι. Β ι β λ ι ο γρ α φ ί α 377 C Y MB 378 C Y MB Villard, F. & Vallet, G. 1955. « Megara Hyblaea. Lam- Wagner-Hasel, B. 2000. “Arbeit und Kommunikati- pes du VIIe siècle et chronologie des coupes ioni- on”, στο: T. Späth & B. Wagner-Hasel (επιμ.), Frau- ennes », MÉFRA 67, 7-34. enwelten in der Antike. Geschlechterordung und Villing, A. 2009. “The Daily Grind of Ancient Greece. weibliche Lebenspraxis, Στουτγάρδη, 311-334. Mortars and Mortaria. Between Symbol and Real- Waiblinger, A. 1978. “La ville grecque d’Eléonte en ity”, στο: Tsingarida 2009, 319-333. Chersonèse de Thrace et sa nécropole”, CRAI 1978, Villing, A. & Schlotzhauer, U. (επιμ.). 2006. Naukra- 843-857. tis. Greek Diversity in Egypt. Studies on East Greek Walker, A. S. 2006. Coins of Peloponnesos. The BCD Pottery and Exchange in the Eastern Mediterrane- Collection. Auction LHS 96, May 8-9 2006, Ζυρίχη. an, Λονδίνο. Wallenstein, K. 1971. Korinthische Plastik des 7. und 6. Vogeikoff-Brogan, N. 2004. “The Late Hellenistic Pe- Jhs. v. Chr., Βόννη. riod in East Crete”, στο: L. P. Day, M. Mook & J. D. Walter, Η. 1957. “Frühe samische Gefäse und ihre Muhly (επιμ.), Crete Beyond the Palaces, Φιλαδέλ- Fundlage I”, AM 72, 35-51. φεια, 213-220. Walter, H. 1958. “Zu den attischen Amazonenbildern Vogeikoff-Brogan, N. υπό έκδοση. Mochlos III. Period des vierten Jahrhunderts v. Chr.”, JDI 73, 36-47. VII. The Late Hellenistic Settlement. The Beam Press Walter, H. & Vierneisel, Κ. 1959. “Die Funde der Complex, Φιλαδέλφεια. Kampagnen 1958/1959”, AM 74, 19-28. Voigtländer, W. 1982. “Funde aus der Insula westlich Walter-Karydi, E. 1986. “Zum archaischen Keramik des Buleuterion in Milet”, IstMitt 32, 30-173. Ostioniens”, στο: W. Müller-Wiener (επιμ.), Milet Vokotopoulou, I. 1985. “La Macédoine de la Protohi- 1899-1980. Ergebnisse, Probleme und Perspektiven stoire à l’époque Archaïque”, στο: Magna Grecia, einer Ausgrabung, Tübingen, 73-80. Epiro e Macedonia, Τάραντας, 133-166. Wathelet, P. 1988. Dictionnaire des Troyens de l’Ilia- Vokotopoulou, I. 1994. “Anciennes nécropoles de la de, Λιέγη. Chalcidique”, στο: J. de la Genière (επιμ.), Nécropo- Watkins, C. 1992. “Le dragon hittite Illuyankas et le les et sociétés antiques, Νάπολη, 79-98. géant Typhôeus”, Comptes Rendus des séances. Volioti, K. 2011. “From Travel Tokens to the Korykian Academie des inscriptions & belles-lettres 1992, 319- Cave near Delphi. Perspectives from Material and 330. Human Mobility”, Pallas 86, 259-281. Webster, T. B. L. 1967. The Tragedies of Euripides, von Bothmer, D. 1961. Ancient Art from New York Pri- Λονδίνο. vate Collections, Νέα Υόρκη. Weinberg, S. S. 1941. “What is Geometric Protocorin- von Bothmer, D. 1985. Amasis and His World, Νέα thian”, AJA 45, 30-40. Υόρκη-Λονδίνο. Weitzmann, K. 1970. Illustrations in Roll and Codex. von Bothmer, D., Bothmer, B.V., Getz-Preziosi, P., Bu- A Study of the Origin and the Method of Text, Prin- itron-Oliver, D. & Oliver, A. 1987. Antiquities from ceton. the Collection of Christos G. Bastis, Mainz. Wells, B. 1983. Asine II. Results of Excavations East of von Graeve, V., Grenzenberg, B., Trümpler, Ch. & the Acropolis 1970-1974. Fasc. 4. The Protogeomet- Schmidt, I. 1987. “Milet 1986. Vorbericht über die ric Period, Part 2. An Analysis of the Settlement, Part Arbeiten des Jahres 1986. Grabung auf dem Kala- 3. Catalogue of Pottery and Other Artefacts, Στοκ- baktepe”, IstM 37, 6-33. χόλμη. von Steuben, H. 1968. Frühe Sagendarstellungen in Ko- West, M. 2011. The Making of the Iliad. Disquisition rinth und Athen, Βερολίνο. and Analytical Commentary, Οξφόρδη. von Wilamowitz-Moellendorff, U. 1916. Die Ilias und Whitbread, Ι. Κ. 1995. Greek Τransport Αmphorae. A Homer, Βερολίνο. Petrological and Archaeological Study, Αθήνα. Vorberg, G. 1965. Glossarium Eroticum, Hanau. Whitley, J. 2001. The Archaeology of Ancient Greece, Vos, F. M. 1963. Scythian Archers in Archaic Attic Cambridge. Vase-painting, Kroningen. Whitley, J. 2010. “La Crète au VIIe s.”, στο: R. Étienne Wachter, R. 2001. Non-Attic Greek Vase Inscriptions, (επιμ.), La Méditerranée au VIIe siècle av. J.-C., Πα- Οξφόρδη. ρίσι, 170-182. 378 Κ Ε ΡΑΜ Ε Ω Σ Π Α Ι Δ Ε Σ C Y MB C Y MB 379 Wilkins, J. 2000. The Boastful Chef, Οξφόρδη. Wyles, R. 2010. “Tragic Costumes”, στο: Taplin & Wy- Will, É., Mossé, Cl. & Goukowsky, P. 1975. Le Monde les 2010, 231-253. Grec et l’Orient, 2. Le IVe siècle et l’époque hellénis- Χagoraki-Gleißner, M. 2005. Die geometrische Nekro- tique, Παρίσι. pole von Merenda. Die Funde aus der Grabung von Williams, C. K. 1981. “A Survey of Pottery from Cor- I. Papadimitriou 1960-61, Dettelbach. inth from 730-600 B.C.”, ASAtene 43, 139-153. Yadin, Y., Aharoni, Y., Amiran, R., Ben-Tor, A., Doth- Williams, D. 1983. “Women on Athenian Vases. Prob- an, M., Dothan, T., Dunayevsky, I., Geva, S., Stern, lems of Interpretation”, στο: A. Cameron & A. E. 1989. The James A. De Rothschild Expedition Kuhrt (επιμ.), Images of Women in Antiquity, Λον- at Hazor. Hazor III-IV: An Account of the Third δίνο, 92-106. and Fourth Seasons of Excavations, 1957-1958, Wolf-Dieter, A. 1979. Darstellungen des Eros in Unter- Iεροσόλυμα. italien, Amsterdam. Yatromanolakis, D. (επιμ.). 2009. An Archaeology of Wright, J. C. (επιμ.). 2004. The Mycenaean Feast, Prin- Representations. Ancient Greek Vase-painting and ceton. Contemporary Methodologies, Αθήνα. Wuilleumier, P. 1939. Tarente. Des origines à la con- Young, R. S. 1939. Late Geometric Graves and a Sev- quête romaine, Παρίσι. enth Century Well in the Agora, Αθήνα. Wünsche, R. (επιμ.). 2003. Herakles-Herkules (Ausstel- Zaccagnino, C. 1998. Il thymiaterion nel mondo gre- lung, München Staatliche Antikensammlungen und co, Ρώμη. Glyptothek), Μόναχο. Zeest, I. B 1960. Keramicheskaya tara Bospora [Πήλι- να αγγεία από τον Βόσπορο], Μόσχα. Β ι β λ ι ο γρ α φ ί α 379 C Y MB