(PDF) Η επιγραφική μαρτυρία για τους ιπποδρόμους και τους ιππικούς αγώνες

BCH Supplément BCH Supplément 62 Les hippodromes et les concours hippiques dans la Grèce antique sous la direction de Jean-Charles Moretti et Panos ValaVanis B U L L E T I N D E C O R R E S P O N D A N C E H E L L É N I Q U E LES HIPPODROMES ET LES CONCOURS HIPPIQUES DANS LA GRÈCE ANTIQUE BCH Supplément 62 LES HIPPODROMES ET LES CONCOURS HIPPIQUES DANS LA GRÈCE ANTIQUE sous la direction de Jean-Charles Moretti et Panos Valavanis ÉCOLE FRANÇAISE D’ATHÈNES 2019 É C O L E F R A N Ç A I S E D ’ AT H È N E S Directeur des publications : Alexandre Farnoux puis Véronique Chankowski Responsable des publications : Bertrand Grandsagne Les hippodromes et les concours hippiques dans la Grèce antique/ sous la direction de Jean-Charles Moretti et Panos Valavanis Athènes : École française d’Athènes, 2019 ISBN 978-2-86958-313-9 (Bulletin de correspondance hellénique. Supplément, ISSN 0304-2456 ; 62) 1. 2. 3. 4. 5. 6. Architecture antique Hippodromes -- Grèce -- Antiquité -- Actes de congrès Courses de chevaux -- Grèce – Antiquité -- Actes de congrès Courses de chars -- Grèce – Antiquité -- Actes de congrès Spectacles et divertissement -- Grèce -- Antiquité -- Actes de congrès Religion -- Antiquité -- Actes de congrès Bibliothèque de l’École française d’Athènes Le colloque a bénéficié du soutien de : Révision des textes : Jacky Kozlowski-Fournier Suivi éditorial : EFA et Jacky Kozlowski-Fournier Conception graphique de la couverture : EFA, Guillaume Fuchs Prépresse : Scuola Tipografica S. Pio X (Rome, Italie) Impression et reliure : Corlet Imprimeur (Condé-sur-Noireau, France) © École française d’Athènes, 2019 – 6 Didotou, GR – 106 80 Athènes, www.efa.gr ISBN 978-2-86958-313-9 Reproduction et traduction, même partielles, interdites sans l’autorisation de l’éditeur pour tous pays, y compris les États-Unis. Avant-propos Ce volume constitue les actes du colloque sur les hippodromes et les concours hippiques dans la Grèce antique qui s’est déroulé du 10 au 12 février 2016 à l’École française d’Athènes, qui a organisé la rencontre avec le Département d’histoire et d’archéologie de l’université nationale et capodistrienne d’Athènes et l’Institut de recherche sur l’architecture antique (CNRS, MOM, UL2, AMU, UPPA). La recherche de l’hippodrome de Delphes et l’étude de celui de Délos conduites parallèlement par les deux organisateurs ont été à l’origine de cette rencontre, où ont été présentées vingt-huit communications par trente et un collègues, grecs et étrangers. Ces études ont apporté beaucoup de données nouvelles qui modifient en profondeur notre connaissance des concours hippiques qui constituaient pour les anciens Grecs l’une des plus importantes compétitions sportives. Elles font sortir les hippodromes du monde grec antique de leur statut d’édifices fantomatiques et participent à leur donner la place qu’ils méritent dans la bibliographie internationale. Après une conférence d’ouverture de W. Decker sur la préhistoire des concours hippiques, la première partie de la rencontre a été consacrée à la présentation de nouvelles données archéologiques, topographiques et épigraphiques sur les hippodromes du sanctuaire de Zeus Lykaios en Arcadie, d’Épidaure, d’Athènes, de Délos, de Messène, de Larissa et de Delphes. Une attention particulière a été accordée aux dimensions des pistes et au mode de fonctionnement du célèbre système de départ d’Olympie. La seconde partie du colloque a été dédiée aux relations entre les concours hippiques et la littérature (épinicies de Pindare, Électre de Sophocle, épigrammes de Poseidippos), aux organisateurs des rencontres, aux spectateurs, aux chevaux et à leur transport sur de longues distances. D’importantes contributions ont aussi été données sur la dimension politique des concours hippiques, les consécrations des vainqueurs, la forme de certaines épreuves et le culte d’Hermès Hippeios. Nous remercions tous ceux qui ont soutenu, d’une manière ou d’une autre, la réalisation de ce colloque et la publication de ses actes : en premier lieu, l’École française d’Athènes et ses directeurs, M. Alexandre Farnoux puis Mme Véronique Chankowski, qui ont accueilli et en grande partie financé la rencontre et ont accepté d’en publier les actes dans la collection des Suppléments du Bulletin de Correspondance Hellénique. Nous adressons aussi nos remerciements à tous les intervenants qui, par leur communication puis leur article, ont participé au succès de cette rencontre, au personnel de l’EFA et du Département d’histoire et d’archéologie de l’université d’Athènes, ainsi qu’aux doctorants qui ont généreusement aidé au déroulement de l’entreprise. Notre gratitude s’adresse enfin à M. Bertrand Grandsagne, responsable des publications de l’EFA, à tout le personnel de son service et à Mme Jacky Kozlowski, pour la réalisation de ce volume. Table des matières VII Avant-propos Hippodromes et concours hippiques grecs : Histoire de la recherche et nouvelles données 1 Documents of horse- and chariot-racing before the Greek agones, par Wolfgang Decker 27 The hippodrome and the equestrian contests at the sanctuary of Zeus on Mt. Lykaion, Arcadia, par David Gilman Romano 45 Αναζήτηση των ιχνών του ιπποδρόμου του Ασκληπιείου της Επιδαύρου, par Βασίλης Λαμπρινουδακης, Ευάγγελος καζοΛιας 61 Ὁ Ἱππόδρομος τῶν Ἀθηνῶν, par Ἄγγελος Π. ματθαιου 69 L’hippodrome de Délos et ses usages, par Jean-Charles Moretti 91 Ιππικοί αγώνες στην αρχαία Μεσσήνη, par Πέτρος Γ. θέμέΛης 99 Le « camp de l’hipparque » à Larisa : chevaux d’armes, chevaux de courses et concours hippiques pour les Thessaliens, par Bruno Helly 119 Η επιγραφική μαρτυρία για τους ιπποδρόμους και τους ιππικούς αγώνες, par Ουρανία Βιζυηνου Les hippodromes d’Olympie et de Delphes 133 On the length of the Greek hippodrome, par Werner Petermandl 145 The aphesis of the Olympic hippodrome: Dimensions, design, technology, par Barbara Dimde, Catharina Flämig 167 Αναζητώντας τον ιππόδρομο των Δελφών: μαρτυρίες σε περιηγητικά κείμενα (15ος-19ος αι.), par Μυρτώ Λιτςα 179 Recherches historiques et géomorphologiques sur la localisation de l’hippodrome de Delphes, par Amélie Perrier, Antoine Chabrol 197 Ο ιππόδρομος, το αρχαϊκό στάδιο και τα δυτικά όρια της ιεράς χώρας των Δελφών, par Πάνος ΒαΛαΒανης LES HIPPODROMES ET LES CONCOURS HIPPIQUES DANS LA GRÈCE ANTIQUE 494 Les épreuves hippiques et les chevaux 219 Les odes hippiques de Pindare, par Nadine Le Meur 233 The stray charioteer: Athletic connotations in the shaping of tragic Orestes, par Nikos Manousakis 243 Organisateurs de concours et épreuves hippiques, par Clément Sarrazanas 259 Logistics and requirements for overseas participants in the Olympic Games: The example of Sicily, par Sandra Zipprich 269 Spectacle hippique et spectacle gymnique en Grèce ancienne : approche comparée et effet Carpentier, par Jean-Manuel Roubineau 285 Le cheval de course : invention zootechnique ou création culturelle ?, par Christophe Chandezon 307 Samphoras and Koppatias. The brand-name horses of Sikyon and Corinth, par Stamatis A. Fritzilas 323 Heroes and hooves: Outstanding horses in Posidippus’ Hippika, par Christian Mann 335 Identification of some winners in the keles race in Posidippus’ epigrams, par Filippo Canali De Rossi 341 Virtual halls of fame. Imagined communities of equestrian victors in the Hellenistic period, par Sebastian Scharff Vainqueurs, dédicaces et politique 355 Concours hippiques et politique : un sport d’élite, entre promotion personnelle et intérêt public, par Athina Dimopoulou 367 Too many horses: A dedication by Alcibiades revisited, par Angeliki Kosmopoulou 377 Agones hippikoi and votive offerings, par Heide Frielinghaus 389 Ἀφιπποδρομά, προσδρομή, ἀφιππολαμπάς et σκοπὸς ἱππέων, par Fernando García Romero 401 Ἑρμῆς Ἵππιος. Hermes and his association with horses, par Martin Schäfer 417 Bibliographie 467 Index 481 Résumés 491 Liste des auteurs 493 Table des matières Résumés Wolfgang Decker, Documents of horse- and chariot-racing before the Greek agones, p. 1. Horse and chariot racing were popular events in the Greek agones for almost a thousand years. They were not invented by the Greeks but came into existence through the popularity of the two-wheel chariot in the ancient East and ancient Egypt. Evidence of the sporting use of horses and carriages around the middle of the 2nd millenium is known from the Hittites; a training plan for horses in the name of the horse trainer Kikkuli has been preserved. In ancient Egypt some original chariots belonging to kings have been excavated (tomb of Tut’ankhamun, 14th century BC). Pharaohs demonstrated their athletic expertise in archery by shooting at targets while riding chariots with fast horses (Sphinx stela of Amenophis II). In Greece one finds representations of early examples of chariot racing in the Minoan and Mycenean periods, where the custom of chariot racing during funeral games begun (larnax of Tanagra). The first academically proven evidence of a representation of chariot racing dates from a Mycenean amphora of Tiryns (13th century BC). David Gilman Romano, The hippodrome and the equestrian contests at the sanctuary of Zeus on Mt. Lykaion Arcadia, p. 27. The Sanctuary of Zeus on Mt. Lykaion in Arcadia was well known as the site of the Lykaia, athletic and equestrian contests held in honour of Zeus; there is epigraphical, literary and archaeological evidence for the existence of the festival. The site was excavated in the late 19th and early 20th centuries by K. Kontopoulos and K. Kourouniotis of the Archaeological Society of Athens, and work at the site resumed in 2004, as a synergasia between the University of Arizona and the Greek Archaeological Service, under the auspices of the American School of Classical Studies at Athens, and known as the Mt. Lykaion Excavation and Survey Project, http://lykaionexcavation.org. Two late 4th century BC victor inscriptions, IG V 2 549 and 550, found at the site by Kourouniotis, tell us a great deal about the nature of the athletic and equestrian contests. The inscriptions give us the list of the events that include 3 boys events, 9 men’s athletic events and 4 equestrian events. In addition, Kourouniotis found archaeological evidence for both the stadium and the hippodrome in the mountain meadow 200 m below the altar of Zeus, including stone starting blocks from the stadium and stone turning posts from the hippodrome. Evidence from the current work of the Mt. Lykaion Excavation and Survey Project demonstrates that the dromos of the stadium and the hippodrome existed on two parallel terraces, at different elevations. The dimensions of the hippodrome are 250 m long and 50 m wide and are similar in dimension to early examples of the Roman circus of the Augustan period. There is some archaeological evidence to suggest the existence of a proto-stadium near the southern 482 LES HIPPODROMES ET LES CONCOURS HIPPIQUES DANS LA GRÈCE ANTIQUE peak of Mt. Lykaion, 40 m below the altar of Zeus. This would support the idea that before the stadium and hippodrome were created in the lower mountain meadow, the athletic contests were held near the temenos and altar. Such events may also have included early equestrian contests at the southern peak of the mountain. Βασίλης Λαμπρινουdακης, Ευάγγελος καζοΛιας, Αναζήτηση των ιχνών του ιπποδρόμου του Ασκληπιείου της Επιδαύρου, p. 45. Από το τέλος του 19ου αιώνα ένας όρος ιπποδρόμου από την Επίδαυρο, μια επιγραφή από την Ολυμπία που αναφέρει αγώνα πώλων στην Επίδαυρο, καθώς και λείψανα χαμηλών ανδήρων στην πεδινή περιοχή νοτιοδυτικά των κεντρικών κτιρίων του Ασκληπιείου που εντοπίσθηκαν από τον Καββαδία αποτελούσαν σαφείς μαρτυρίες για την ύπαρξη ιπποδρόμου στην περιοχή του ιερού. Έκτοτε δεν υπήρξε ενδιαφέρον και φροντίδα για τα διάσπαρτα στο πεδίο λείψανα του ιπποδρόμου. Το 2010 και το 2013 οι συγγραφείς διεξήγαγαν έρευνα επανεντοπισμού, περαιτέρω διερεύνησης και τεκμηρίωσής τους. Αποδείχθηκε ότι σώζονται σε χαμηλό επίπεδο οι δύο τοίχοι πού όριζαν τις μακρές πλευρές του ιπποδρόμου, από το μήκος των οποίων και την απόσταση μεταξύ τους προκύπτει ότι ο στίβος του ιπποδρόμου είχε μήκος περί τα 300 μ. και πλάτος 118 μ. με ελαφρή κλίση από τα ανατολικά προς τα δυτικά. Με βεβαιότητα τεκμηριώνεται η λειτουργία του από το τέλος του 5ου μέχρι το τέλος του 3ου π.Χ. αιώνα. Ἄγγελος Π. ματθαιου, Ὁ Ἱππόδρομος τῶν Ἀθηνῶν, p. 61. Ἐξετάζονται οἱ σχετικὲς μὲ τὸν ἱππόδρομο τῶν Ἀθηνῶν ἐπιγραφικὲς καὶ φιλολογικὲς μαρτυρίες, ἄμεσες ἢ ἔμμεσες. Προτείνεται ὅτι ὁ ἱππόδρομος θὰ ἐγειτνίαζε πρὸς τὸ ἱερὸ τοῦ τετρακώμου Ἡρακλείου. Τὴν θέση τοῦ ἱεροῦ στὴν περιοχὴ Βάρη-Καμίνια τοῦ Πειραιῶς καὶ ἀκριβέστερα παρὰ τὸ ἐκκλησίδιο τῆς Ζωοδόχου Πηγῆς καθορίζουν ἐπιγραφὲς ἀφορῶσες στὴν λατρεία τοῦ Ἡρακλέους ποὺ βρέθηκαν ἐκεῖ κυριώτατα στὰ τέλη τῆς δεκαετίας 1920-1930. Jean-Charles Moretti, L’hippodrome de Délos et ses usages, p. 69. Délos s’est équipé d’un hippodrome en 426 pour recevoir les épreuves hippiques des Dèlia réorganisés par les Athéniens. L’édifice situé entre le gymnase de l’époque classique et l’Archégèsion occupait un terrain dont la longueur avec la zone de départ ne dépassait pas les 300 m et la largeur les 95 m. Le monument comportait probablement un puits, mais était dépourvu d’installations pérennes pour les spectateurs. Dès 367/6, au moins, l’hippodrome fut mis en location avec sa zone de départ et un jardin qui était attenant à la piste. À la fin du ive s. on y cultivait l’orge. Au milieu du iiie et au début du iie s., on y élevait des moutons. Une ferme était alors associée au domaine. Ses vestiges, qui ont peut-être été retrouvés, l’abandon de la célébration des Dèlia après 314 et l’absence d’attestation de courses hippiques au programme du concours restauré après 167 laissent penser qu’après 314 l’hippodrome ne fut plus qu’un bien-fonds d’Apollon loué pour la culture et l’élevage. RÉSUMÉS Πέτρος Γ. θέμέΛης, Ιππικοί αγώνες στην αρχαία Μεσσήνη, p. 91. Η επιγραφική μαρτυρία έχει αξιοποιηθεί εκτενώς στις μελέτες για τον αρχαίο ελληνικό αθλητισμό προκειμένου να διερευνηθεί ποικιλία θεμάτων, κυρίως ζητήματα σχετικά με την διοργάνωση και την διεξαγωγή των αγώνων, τα πρόσωπα των νικητών και τα έπαθλα. Σε μικρότερο βαθμό έχει χρησιμοποιηθεί για την διερεύνηση της κοινωνικής αντίληψης για τον αθλητισμό και τους αθλητές, καθὼς και ευρύτερα της πολιτικής δομής στις αρχαίες κοινωνίες. Σε αυτό το άρθρο θα παρουσιαστούν οι ρητές αναφορές σε εγκαταστάσεις ιπποδρόμων και στην συνέχεια θα περιγραφεί συνοπτικά το διαθέσιμο επιγραφικό υλικό προκειμένου να προβληθεί ο πολυδιάστατος χαρακτήρας του και οι επακόλουθες δυνατότητες για την κατανόηση της ένταξης των ιππικών αγώνων στην κοινωνική και πολιτική ζωή των πόλεων. Bruno Helly, Le « camp de l’hipparque » à Larisa : chevaux d’armes, chevaux de courses et concours hippiques pour les Thessaliens, p. 99. On connaît par les sources littéraires de l’Antiquité la réputation de la cavalerie thessalienne, qui était constituée par le rassemblement de tout ou partie des contingents que les cités membres de l’État thessalien avaient la charge de lui fournir. Pour faire face à cette obligation, les cités devaient organiser les unités de cavaliers sélectionnés parmi les citoyens, choisir leurs commandants, les hipparques, assurer leur préparation et leur entraînement et disposer de lieux appropriés pour les exercices et manœuvres. Une inscription de Larisa nous apprend qu’un tel lieu existait sous le nom de « camp de l’hipparque », qu’il nous est possible de localiser au sud de la ville. On trouvait là, en bordure de la route de Crannon et d’un petit cours d’eau, un espace approprié pour un hippodrome. Mais son utilisation n’était pas seulement consacrée à des fins militaires, cet espace devenait tout naturellement le lieu des concours, au cours desquels on pouvait distinguer les meilleurs cavaliers et les meilleures montures. Dans ces compétitions, on pouvait distinguer les produits des élevages de riches propriétaires, qui en tiraient gloire et réputation. Ουρανία Βιζυηνου, Η επιγραφική μαρτυρία για τους ιπποδρόμους και τους ιππικούς αγώνες, p. 119. Το άρθρο βασίζεται σε συλλογή 350 επιγραφών που χρονολογούνται από τον 6ο αι. π.Χ. έως τον 7ο μ.Χ. Στα κείμενα αυτά έχουν βρεθεί δεκαεπτά αναφορές σε ιπποδρόμους διαφορετικών πόλεων, καθώς και αναφορές σε ιππικούς αγώνες ειδικού σκοπού, παραδείγματος χάριν προς τιμήν του αυτοκράτορα Τιβερίου. Ακολουθεί συνοπτική παρουσίαση των διαφόρων κατηγοριών επιγραφών ώστε να αναδειχθεί η συμβολή τους στις γνώσεις μας για τα ιππικά αγωνίσματα. Μέσω αναφορών σε συγκεκριμένα μνημεία αποκαλύπτεται επίσης ο ρόλος και ο αντίκτυπος των ιπποδρομιών στον κοινωνικό και τον πολιτικό βίο. Werner Petermandl, On the length of the Greek hippodrome, p. 133. A thorough re-examination of an 11th/12th century codex from the Seraglio, which contains a text most probably deriving from the ancient period, leads us to the conclusion that the author of this text was of the opinion that the hippodrome in Olympia had an total length of 4 stadia. This 483 484 LES HIPPODROMES ET LES CONCOURS HIPPIQUES DANS LA GRÈCE ANTIQUE conclusion is supported by other hints given in ancient sources that indicate a length of 4 stadia for the Greek hippodrome. Although it remains an open question, whether this was a standardised measurement for all Greek – or at least the Panhellenic – horse-racecourses, it is apparent that 4 stadia is certainly a measurement that should be given serious consideration. Barbara Dimde, Catharina Flämig, The aphesis of the Olympic hippodrome: Dimensions, design, technology, p. 145. The appearance and location of the ancient hippodrome of Olympia poses many unsolved riddles to this day. Even the most recent and extensive geomagnetic and archaeological investigations have not managed to locate the racecourse, once the largest monument of ancient Olympia. Theories about the starting-gate (aphesis) of the Olympic hippodrome have mainly been based on the description of Pausanias who visited the site around the middle of the 2nd century AD. A reconstruction of the mechanism at work has never, however, been undertaken, due to both the alleged lack of detail in Pausanias’ description and the lack of archaeological data with regard to hippodromes in general. This article proposes a reconstruction of the entire apparatus with components that may have degraded through exposure to the elements (wood, ropes/chains) and semi-precious parts (bronze dolphin/eagle). Μυρτώ Λιτςα, Αναζητώντας τον ιππόδρομο των Δελφών: μαρτυρίες σε περιηγητικά κείμενα (15ος-19ος αι.), p. 167. Στο άρθρο εξετάζονται οι πρώτες προσπάθειες των ευρωπαίων περιηγητών και των παλαιών ερευνητών να εντοπίσουν τον δελφικό ιππόδρομο. Ο μόνος γνωστός ευρωπαίος επισκέπτης στους Δελφούς πριν από τον 17ο αιώνα ήταν ο Κυριακός Αγκωνίτης, ο οποίος στο έργο του συγχέει τα κατάλοιπα του σταδίου με τον ιππόδρομο. Από τον 17ο αιώνα και εξής οι ευρωπαίοι ταξιδιώτες στους Δελφούς αυξήθηκαν και προσπάθησαν να ανακαλύψουν εκ νέου τα μνημεία, στα οποία αναφέρονταν οι αρχαίοι συγγραφείς, κυρίως ο Παυσανίας. Όσον αφορά ειδικώς στον ιππόδρομο, η πλειονότητα φαίνεται ότι απλώς αναπαράγει τις πληροφορίες που παρέχονται στο κείμενο του αρχαίου συγγραφέα. Ορισμένοι όμως, όπως οι William Gell, William Martin Leake, Heirich Ulrichs και William Linton διενήργησαν αυτοψία στο χώρο και πρότειναν συγκεκριμένες περιοχές στην πεδιάδα της Κρίσσας, ως κατάλληλες θέσεις για το μνημείο. Οι προτάσεις τους εξαρτώνταν από ποικίλους παράγοντες, με κυριότερους το δρομολόγιο τους, το χρόνο που μπόρεσαν να αφιερώσουν στην έρευνα και, το σημαντικότερο, την ειδικότητά τους, η οποία καθόρισε τη μεθοδολογία τους. Οι απόπειρές τους ήταν η αρχή μιας μακράς ερευνητικής πορείας, η οποία συνεχίζεται μέχρι και τις μέρες μας. Amélie Perrier, Antoine Chabrol, Recherches historiques et géomorphologiques sur la localisation de l’hippodrome de Delphes, p. 179. L’emplacement exact de l’hippodrome de Delphes est depuis peu fortement débattu. Il est vrai que l’imprécision des sources littéraires, associée à des paysages qui ont fortement changé depuis RÉSUMÉS plus de 2000 ans n’ont toujours pas permis sa localisation. Dans cet article, une double approche originale fondée sur l’étude approfondie de ces fragments littéraires et épigraphiques ainsi que sur une étude géomorphologique de terrain nous a permis de mettre en évidence une zone susceptible d’avoir accueilli les courses hippiques dans l’Antiquité. Située au bas du versant sud du sanctuaire et légèrement au-dessus de la plaine, sa surface plane au sol est d’environ 11 hectares. L’argument topographique ne suffisant pas pour proposer une hypothèse sérieuse, différents critères indispensables à l’établissement d’un hippodrome ont été ici discutés et confrontés aux dynamiques environnementales locales : dimensions de la piste, présence ou non d’eau à proximité, accessibilité et distance au sanctuaire et enfin possibilité d’aménager cet espace pour les spectateurs. Πάνος ΒαΛαΒανης, Ο ιππόδρομος, το αρχαϊκό στάδιο και τα δυτικά όρια της ιεράς χώρας των Δελφών, p. 197. Η νέα πρόταση για την τοποθέτηση του ιπποδρόμου των Δελφών στη θέση Γωνιά, 1 χλμ. Β. της Ιτέας, ανανέωσε το ενδιαφέρον για τη γενικότερη μελέτη των αρχαίων ελληνικών ιπποδρόμων. Αρχικά παρουσιάζονται εν περιλήψει όλα τα δεδομένα που οδήγησαν στην ταύτιση, δηλ. τα γεωμορφολογικά χαρακτηριστικά της θέσης, καθώς και τα φιλολογικά, επιγραφικά και αρχαιολογικά δεδομένα για το μνημείο. Κατόπιν, δίνεται ιδιαίτερο βάρος σε δύο ζητήματα: Πρώτον, στη θέση του αρχαϊκού σταδίου των Δελφών, που σύμφωνα με τις πηγές βρισκόταν κι αυτό στην πεδιάδα και προτείνεται συνύπαρξη των δύο αθλητικών εγκαταστάσεων είτε σε παραλληλία είτε σε μορφή ιπποσταδίου, μιας αρχιτεκτονικής μορφής γνωστής από τους Ρωμαϊκούς χρόνους στην Ανατ. Μεσόγειο. Επίσης, με βάση τη φρασεολογία των δελφικών επιγραφών της προετοιμασίας των χώρων για τη γιορτή των Πυθίων, προτείνεται νέα χρονολογία μετακίνησης του σταδίου στη νέα του θέση μετά το τέλος του γ΄ ιερού πολέμου, ταυτοχρόνως με την ολοκλήρωση του νέου ναού του Απόλλωνος και τη δημιουργία των αθλητικών εγκαταστάσεων στο Γυμνάσιο. Δεύτερον, θίγεται το ζήτημα των δυτικών ορίων της ιεράς χώρας προς την Λοκρίδα και προτείνεται, με βάση τις επιγραφές των ορίων, ότι το τέλος του δυτικού ορίου θα μπορούσε να βρίσκεται στον όρμο Λαρνάκια, δυτικότερα της Ιτέας. Η θέση αυτή υπήρξε στα νεώτερα χρόνια τόπος συλλογής άλατος και θα μπορούσε να ταυτίζεται με τον τόπον αλείας που αναφέρουν οι επιγραφές. Έτσι, μπορεί να περιληφθεί στην ιερά χώρα και το οροπέδιο μεταξύ Ιτέας και Σερνικακίου, σημερινός χώρος άσκησης κτηνοτροφίας και ιδανικός τόπος για τη βόσκηση των ιερών ζώων του θεού, όπως γινόταν και στο οροπέδιο της Δεσφίνας. Nadine Le Meur, Les odes hippiques de Pindare, p. 219. Les odes de Pindare consacrées à des victoires hippiques représentent plus du tiers des épinicies conservées de ce poète. Si elles contiennent un vocabulaire riche et varié en lien avec chevaux et chars, elles ne procurent que très peu d’informations sur le déroulement des épreuves équestres. Les rares détails qu’elles fournissent doivent être interprétés avec précaution, à la lumière des codes génériques de l’épinicie : la fonction principale de ces chants consiste en effet à célébrer les vainqueurs, qui sont aussi les commanditaires des odes et appartiennent à un milieu social restreint, riche et puissant. 485 486 LES HIPPODROMES ET LES CONCOURS HIPPIQUES DANS LA GRÈCE ANTIQUE Bien que le vainqueur officiel soit rarement la personne qui a physiquement participé à l’épreuve, il est surprenant de constater que les odes hippiques ne présentent pas de spécificité particulière par rapport aux autres épinicies. Aurige et jockey y sont rarement mentionnés, mais ce silence ne doit pas s’expliquer comme une exclusion délibérée, liée à une crainte des puissants de perdre une part de leur prestige. Les conventions poétiques de l’épinicie, qui ne fait aucun cas des circonstances de la victoire, justifient parfaitement cette singularité. Nikos Manousakis, The stray charioteer: Athletic connotations in the shaping of tragic Orestes, p. 233. In 5th century tragedy Agamemnon’s son Orestes is conceived as an athlete in various forms: a frenzied charioteer as well as a horse racer, a wrestler, and a runner. In the present paper I discuss how Sophocles and Euripides used, expanded and re-modelled Aeschylus’ athletic conception of Orestes. Clément Sarrazanas, Organisateurs de concours et épreuves hippiques, p. 243. Cette contribution s’intéresse au rôle des organisateurs de concours civiques dans le cadre spécifique des compétitions hippiques. Une première partie vise à établir les responsabilités et l’action concrète des agonothètes dans la préparation et le déroulement du volet équestre des concours ; celles-ci ne différaient pas fondamentalement des autres types de compétitions. Une seconde partie montre en revanche que, contrairement aux compétitions artistiques ou athlétiques, les épreuves hippiques ne permettaient guère à un agonothète de déployer des générosités de type évergétique, ni donc d’en retirer les bénéfices d’image et de prestige qui accompagnaient habituellement l’exercice de cette fonction. Sandra Zipprich, Logistics and requirements for overseas participants in the Olympic Games: The example of Sicily, p. 259. Taking as an example the participants from Sicily, this article examines the logistical requirements for transporting race horses via across the sea to the Olympic Games. Aspects to take into account are the provision of food and water as well as the boxes in which the animals were shipped. Examples for the transportation of large animals can be found throughout history, and modern examples show that horses meant for serious sport can cover extensive distances via sea transport if certain essential requirements are met. To reach the sanctuary of Zeus in Olympia, the horses would have been shipped via sea route to one of the harbours close by and then would have continued either up the river Alpheios or by road. All in all the distance could be covered in less than a week. With the right preparation, and sufficient time for the animals to adapt to their new surroundings, participants from Sicily would not expect any particular disadvantages connected to their means of transport. RÉSUMÉS Jean-Manuel Roubineau, Spectacle hippique et spectacle gymnique en Grèce ancienne : approche comparée et effet Carpentier, p. 269. Cette contribution vise à comparer le comportement des spectateurs des concours hippiques et gymniques, à la fois du point de vue des relations entre les spectateurs et les juges, et du point de vue des ressorts du soutien accordé par les spectateurs aux concurrents. On verra notamment que le processus d’identification des spectateurs aux concurrents est complexe et ne peut être réduit à la seule logique patriotique. Indifféremment d’une telle logique, le choix des spectateurs des concours hippiques comme gymniques peut résulter d’un ressort, propre au drame agonistique, et connu, en sociologie du sport, sous le nom d’effet Carpentier. Christophe Chandezon, Le cheval de course : invention zootechnique ou création culturelle ?, p. 285. L’histoire des hippodromes et des épreuves hippiques implique aussi celle des chevaux dont on mesure mieux l’importance depuis que se sont développées l’histoire des animaux et l’approche anthropozoologique. Cette subjectivité animale est évidente pour les Grecs qui font des chevaux des acteurs essentiels de la victoire hippique qu’il convient de célébrer pour cela. Il y a là en même temps un moyen d’analyser les cultures équestres des Grecs, pour reprendre un vocabulaire emprunté à Daniel Roche. Se pose la question de l’articulation entre une culture équestre tournée vers la guerre et une autre plutôt agnostique. Faut-il les opposer ? Les chevaux sont-ils fondamentalement différents selon les usages qu’on en fait durant l’Antiquité grecque ? Il apparaît à l’analyse que de multiples échanges se produisent entre ces deux formes de culture équestre. Les armées organisent des concours (Iliade, Anabase, expédition d’Alexandre) et envoient aussi parfois des détachements de cavalerie participer aux épreuves hippiques de concours qui ne sont pas militaires au départ. En même temps, il y a aussi parfois des signes d’une perception négative de la culture équestre agnostique vue comme se développant au détriment de l’intérêt collectif. Cela n’a pas empêché que progressivement, on mette en place des types équins spécialisés pour les courses : le cheval de course (hippos athlètês) finit par nettement se distinguer du cheval d’armes (hippos polemistêrios). Stamatis A. Fritzilas, Samphoras and Koppatias. The brand-name horses of Sikyon and Corinth, p. 307. This study examines the archaeological data concerning famous branded horses of the ancient Greek world. More specifically, the symbols and representations of the brand-name horses originating in the two NE Peloponnesian neighboring cities are examined. This paper presents written sources and surviving depictions of the Koppatias horse branded with the letter Koppa (ϙ), from the city of Corinth, and of the Samphoras branded with the Doric letter sigma (Σ), from Sikyon. The article brings together for the first time references to ancient sources and surviving depictions of those horses on Attic vases, mainly Samphorae on Panathenaic amphorae. Apart from the scenes painted on Attic vases of the second half of the 6th and the first half of the 5th century BC, 487 488 LES HIPPODROMES ET LES CONCOURS HIPPIQUES DANS LA GRÈCE ANTIQUE evidence regarding the brand-name horses from Corinth and Sikyon may also be found in the comedies of Aristophanes dating from the early years of the last quarter of the 5th century BC, namely his Clouds and Knights. Finally, the symbols of these expensive racing horses in ancient Greece are associated with the coinage of these cities and the archives of the Athenian cavalry. Christian Mann, Heroes and hooves: Outstanding horses in Posidippus’ Hippika, p. 323. When hippic victors presented their agonistic success in epinicia and victory epigrams, the horses usually got their share of the praise: poets call them “swift” or “prize-bringing”, but mostly without any reference to the circumstances of the victory or to the actual performance of the horses. In some cases, however, the hippic praise is more specific ; that is, when the poets describe particular qualities of the horses or memorable situations in the race. On the surface, such presentations of hoofed heroes seem to detract the reader’s attention from the victor, but a more careful reading shows the poetic techniques, for example intertextual references to Homer and Pindar in Posidippus’ Hippika: praising the horses is a method of praising the victor, examples include the horse that runs without being whipped (Posidippus, 73 AB), the filly that wins the same race twice (Posidippus, 74 AB), and the “my horse and me” motif in Posidippus, 71 AB. Filippo Canali De Rossi, Identification of some winners in the keles race in Posidippus’ epigrams, p. 335. Through an examination of epigrams concerning the race for single horses in the Hippikà section of the Milan Papyrus Vogliano VIII 309, the author develops the hypothesis that these epinician epigrams did not celebrate contemporary victories (such as those for the Ptolemies), but instead, historical winners of the past. It seems that in doing so Posidippus recycled facts from the history of Greek sport that already belonged to a shared knowledge, like the multiple victories of the Spartan Euagoras, or those of the Corinthian Pheidolas and his sons. Combined victories (equestrian and athletic) of popular figures such as Hippostratus from Croton and Eubatas from Cyrenae were also poetically reshaped. It is possible that these epigrams stood on the bases of horses’ statues, with some in a Thessalian stud. Sebastian Scharff, Virtual halls of fame. Imagined communities of equestrian victors in the Hellenistic period, p. 341. This article applies a comparative approach to the study of the self-representation of different communities of equestrian victors in the Hellenistic age. Three case studies of Ptolemaic, Attalid and Thessalian victors are examined. They reveal that each of the three groups shared common motifs in their self-representation: whereas members of the Ptolemaic family created the picture of a victorious dynasty integrating the female members of their family into an image of power, Attalid victors focused on the motif of fraternal unity. Successful horse owners from third-century RÉSUMÉS Thessaly stressed their regional identity and the fame of their horses. This way, all three groups created virtual halls of fame to ensure that their victories would be well-remembered. Athina Dimopoulou, Concours hippiques et politique : un sport d’élite, entre promotion personnelle et intérêt public, p. 355. Les concours à l’hippodrome sont depuis les temps homériques liés à la culture aristocratique. Ils servent à la confirmation du statut des élites des cités grecques et de leur puissance auprès d’un auditoire panhellénique. Inscrites au sein des stratégies de promotion des grandes familles, les victoires équestres cultivent un profil politique d’excellence des vainqueurs et la légitimité de leur prétention au pouvoir. Un idéal entretenu au cours de plusieurs siècles assimile la victoire équestre à la valeur personnelle, même si ces victoires étaient surtout le produit d’un investissement économique sur les meilleurs chevaux, chars et auriges. La légitimité de la gloire acquise au moyen de sa fortune était représentée, au sein du débat qui entoure la valeur de ces distinctions équestres, comme portant service à l’intérêt public, en renforçant le prestige de sa cité. Angeliki Kosmopoulou, Too many horses: A dedication by Alcibiades revisited, p. 367. An Attic relief base in the National Archaeological Museum represents an unusually large number of horses, some accompanied by young grooms. The base was originally meant for a stele, possibly a votive dedication associated with one or more equestrian victories. The iconography, date and the fact that it was apparently decorated on all four sides have occasionally led to the association of the base with a now lost double painted pinax by Aglaophon, dedicated by Alkibiades to celebrate his famous equestrian victories of 416 BC in the Olympic Games, Nemea and Pythia. If this association is valid, the base is part of one of the most controversial dedications of the Athenian statesman –and the only surviving original from the many monuments he commissioned. Using this monument as a starting point, this paper explores Alkibiades’ love for horses and prowess in horseracing as key components for the construction of his public image and his rise to political power. Heide Frielinghaus, Agones hippikoi and votive offerings, p. 377. This paper offers a survey of votive offerings related to equestrian contests. After discussing several biases that the research must take into account, four categories of dedications and implied “messages” are differentiated: material dedications (used and reproduced objects) ; event-based pictorial votive offerings ; prizes ; and non-specific valuables. Next, we ask the question, how far did a sanctuary’s connection with equestrian contests produce an effect on the stock of dedications. The Athenian Acropolis is used as a case study. Although equestrian contests enjoyed a high reputation within the Panathenaic games in honor of Athena Polias –cf. the range of different hippic competitions and the number of prize amphorae earned through victory in the respective contests– dedications in connection with equestrian competitions played a rather marginal role 489 490 LES HIPPODROMES ET LES CONCOURS HIPPIQUES DANS LA GRÈCE ANTIQUE in the 6th/5th century BC: in the 6th century a remarkable quantity and a rather broad spectrum of hippic dedications can be observed on the Acropolis, but apparently only few of them have been related to equestrian contests, whereas in the 5th century not only is the number of votive offerings connected with hippic competitions sparse, but even the hippic theme in general seems to play a diminished role within the dedications. Fernando García Romero, Ἀφιπποδρομά, προσδρομή, ἀφιππολαμπάς et σκοπὸς ἱππέων, p. 389. Cette contribution offre une étude et reconstruction des compétitions équestres appelées ἀφιπποδρομά, προσδρομή, ἀφιππολαμπάς et σκοπὸς ἱππέων, documentées par des inscriptions de Thessalie. Je propose notamment une nouvelle hypothèse pour la reconstruction de l’épreuve d’ἀφιπποδρομά, attestée uniquement par des inscriptions de Larisa datables au ier s. av. J.-C. Ce terme pourrait nommer une compétition consistant dans l’imitation agonistique de poursuites à cheval d’un ennemi fuyant, tandis que dans l’épreuve appelée προσδρομή les cavaliers participants devaient montrer leurs compétences en chargeant contre l’ennemi. Ces compétitions étaient individuelles et non par équipes comme l’ἀνθιππασία attique. Martin Schäfer, Ἑρμῆς Ἵππιος. Hermes and his association with horses, p. 401. Among the lesser known characteristics of the god Hermes is that of protector of horses and horsemen, a particular feature that is evident in some written, mostly literary sources. However, in an inscription of the 2nd century BC, a sacred calendar of the city of Erythrai, the god is mentioned with the epithet ‘ Ίππιος. In the same city he is also known as ‘Αρματεύς, i.e. charioteer of a war or race chariot. Numerous representations of chariots accompanied by Hermes are known on Athenian black and red figure vases. In these, Hermes is usually interpreted as the escort-conductor (Προπομπός) of the chariot. He is depicted less often with ridden horses but is sometimes unequivocally associated with equestrian contests as lord of the games (’Εναγώνιος). Although it seems that Hermes with the epithet Ἵππιος is so far only known from the Ionian city of Erythrai, some representations of Attic art, mostly on vases, but also on the west pediment of the Parthenon, as well as other evidence, such as the personal name Ἕρμιππος, may document a wider association with horses –beyond racing– for Athens. Literary and epigraphic sources demonstrate that in the Classical and Hellenistic periods Hermes was of particular importance to the Athenian cavalry, and especially to its commanders and officers. This is reflected in the northwest corner of the Agora of Athens, the area known as Ἑρμαῖ, which, according to finds and written evidence, was directly related to the cavalry. In this area evidence of the worship of this god can be found at the altar of Hermes Agoraios. Η επιγραφική μαρτυρία για τους ιπποδρόμους και τους ιππικούς αγώνες * Ουρανία Βιζυηνοy Η επιγραφική μαρτυρία έχει αξιοποιηθεί εκτενώς στις μελέτες για τον αρχαίο ελληνικό αθλητισμό προκειμένου να διερευνηθεί ποικιλία θεμάτων, κυρίως ζητήματα σχετικά με την διοργάνωση και την διεξαγωγή των αγώνων, τα πρόσωπα των νικητών και τα έπαθλα. Σε μικρότερο βαθμό έχει χρησιμοποιηθεί για την διερεύνηση της κοινωνικής αντίληψης για τον αθλητισμό και τους αθλητές, καθὼς και ευρύτερα της πολιτικής δομής στις αρχαίες κοινωνίες. 1 Σε αυτό το άρθρο θα παρουσιαστούν οι ρητές αναφορές σε εγκαταστάσεις ιπποδρόμων· στην συνέχεια θα περιγραφεί συνοπτικά το διαθέσιμο επιγραφικό υλικό προκειμένου να προβληθεί ο πολυδιάστατος χαρακτήρας του και οι επακόλουθες δυνατότητες για την κατανόηση του ρόλου των ιππικών αγώνων στην κοινωνική και πολιτική ζωή των πόλεων. Οι παρατηρήσεις που θα ακολουθήσουν, βασίζονται σε μια συλλογή 350 επιγραφών, στις οποίες υπάρχει ρητή αναφορά σε ιπποδρόμους και ιππικούς αγώνες. Η συλλογή δεν είναι πλήρης, είναι όμως χαρακτηριστική δεδομένου ότι σε αυτήν περιλαμβάνονται όλες οι κατηγορίες των επιγραφών που έχουν αποκλειστική σχέση με αγώνες και αθλητές: ψηφίσματα για την συμμετοχή πόλεων σε αγώνες, ψηφίσματα τιμητικά, κατάλογοι νικητών και επάθλων, αναθηματικά και τιμητικά μνημεία νικητών, κατάδεσμοι· επιπλέον συμπεριλήφθηκαν επιγραφές, που δεν σχετίζονται αποκλειστικά με αθλητικούς αγώνες, αλλά περιέχουν παρεπιπτόντως σχετικές πληροφορίες: ιεροί νόμοι, λόγοι δημοσίων λειτουργών, κατάλογοι ευεργεσιών, χρονικά, επιτύμβια μνημεία. Οι επιγραφές της συλλογής που έχουν χρονολογηθεί με σχετική ακρίβεια, εκτείνονται από τον 6ο π.Χ. έως τον 7ο μ.Χ. αἰ. (εικ. 1). Ο αριθμός των μνημείων *. 1. Θερμές ευχαριστίες οφείλω στον καθηγητή Πάνο Βαλαβάνη για την πρόταση να συμμετάσχω στο συνέδριο και για την πολύπλευρη υποστήριξή του σε αυτή την εργασία όπως και σε πολλές άλλες προσπάθειές μου. Christesen, Kyle 2014, σ. 2-3‧ Pleket 2014. HIPPODROMES ET CONCOURS HIPPIQUES GRECS 120 Εικ. 1 — Η κατανομή των επιγραφών ανά τους αιώνες. του 6ου και του 5ου π.Χ. αι. είναι μονοψήφιος, ενώ παρατηρείται σημαντική αύξηση κατά τον 4ο και η κορύφωση κατά τον 3ο και τον 2ο αι. π.Χ. Τον 1ο αι. π.Χ. μειώνονται σημαντικά και ο αριθμός αποκλιμακώνεται ραγδαία κατά τους τρεις πρώτους μ.Χ. αιώνες. 2 Από τον 4ο έως τον 7ο αι. μ.Χ. χρονολογoύνται από ένα έως δύο μνημεία ανά αιώνα. Η πρωιμότερη από αυτές τις επιγραφές με βέβαιη σχετική αναγραφή χρονολογείται περί το 540 π.Χ. Είναι ανάθεση του Αλκμεωνίδου Αλκμέωνος στο ιερό του Απόλλωνος στο Πτώο για νίκη του σε ιππικό αγώνισμα στα Παναθήναια και συνδέεται με την περίοδο εξορίας των Αλκμεωνιδών κατά την τυραννία στην Αθήνα. 3 Την ίδια εποχή χρονολογείται και η αναθηματική επιγραφή του Παντάρους από την Γέλα στην Ολυμπία, πατέρα των τυράννων Κλεάνδρου και Ιπποκράτους, για νίκη του σε ιππικό αγώνισμα. 4 H υστερότερη επιγραφή της συλλογής είναι του 2. 3. 4. Ο J. H. Humphrey ερμηνεύει την μείωση του αριθμού των σχετικών επιγραφών κατά τα ρωμαϊκά χρόνια ως ένδειξη μείωσης της σημασίας αυτών των αγώνων στις συγκεκριμένες περιοχές (Humphrey 1986, σ. 525). Έχουν εκφραστεί όμως και επιφυλάξεις ως προς την συναγωγή συμπερασμάτων από ποσοτικά στοιχεία (Remijsen 2015, σ. 9-11). IG I³ 1469· Kyle 1987b, σ. 196 αρ. A 6‧ Fortunato 2008· Canali De Rossi 2011, σ. 30. Στο 550 π.Χ. χρονολογείται η IG I³ 597, επίσης ανάθεση του Αλκμεωνίδου στην Ακρόπολη της Αθήνας, η οποία συμπληρώνεται: [? Κροῖσ]ο̣ς ⋮ κἀλκμεο[νί]δες ⋮ πέντ̣[ε hι]- / [πι]κ̣όν τε ν[ικ]έσαντε ἀνε[θέτεν]. Ώστόσο σε παλαιότερες εκδόσεις συμπληρωνόταν (Raubitschek 1949, αρ. 317): [ ̣c̣a ̣ ̣6̣ ̣]ο̣ς ⋮ κἀλκμεο[νί]δες ⋮ πέντ̣[ε h]- / ίπιόν τε ν[ικ]έσαντε ἀνέ[θετεν]. O ἵππιος δρόμος ήταν γυμνικό άθλημα: Gardiner E. N.1910, σ. 270. IvO 142‧ IGASMG II², 4‧ Ebert 1972, σ. 44 αρ. 5‧ SEG XXVII 49. Η ΕΠΙΓΡΑΦΙΚΗ ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΙΠΠΟΔΡΟΜΟΥΣ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΙΠΠΙΚΟΥΣ ΑΓΏΝΕΣ 7ου αι. μ.Χ. και έχει βρεθεί στην Σαλαμίνα της Κύπρου. 5 Αφορά στην ανέγερση αψίδων από τον αυτοκράτορα Ηράκλειο και το έργο συσχετίζεται με ιππόδρομο. Το τοπικό πλαίσιο διασποράς διαμορφώνεται από την Καρχηδόνα στα δυτικά με μνημεία του 2ου-3ου μ.Χ αἰ. 6 έως την Απάμεια στα ανατολικά τον 5ο με 6ο αι. μ.Χ., 7 και από την Ολβία του Ευξείνου Πόντου στα βόρεια τον πρώιμο 1ο αι. π.Χ. 8 έως την Σιδώνα προς Νότον τον 3ο αι. π.Χ. 9 Στις δύο πρώτες θέσεις πρόκειται για καταδέσμους, στην Ολβία τιμητικό ψήφισμα, από την Σιδώνα τιμητικό μνημείο. Αυτή η γενική περιγραφή των κατηγοριών των επίμαχων επιγραφών, καθώς και του χρονικού και τοπικού πλαισίου τους, ισχύει με μικρές τροποποιήσεις για όλα τα αθλήματα, όχι μόνο τα ιππικά. Ώστόσο στην περίπτωση των ιππικών αγωνισμάτων η επιγραφική μαρτυρία αποκτά ιδιάζουσα σημασία εξ αιτίας δύο ιδιαιτεροτήτων: πρώτον, οι ελληνικοί ιππόδρομοι αφήνουν πολύ περιορισμένα ή καθόλου κατασκευαστικά ίχνη, οπότε τα ανασκαφικά ευρήματα σπανίζουν· δεύτερον, στα ιππικά αγωνίσματα των ελληνικών αγώνων αυτός που βραβεύεται, δεν είναι ο αθλητής αλλά ο ιδιοκτήτης του ίππου ή των ίππων πλην εξαιρέσεων. 10 Επομένως η μαρτυρία αφορά κατὰ κανόνα σε μια κοινωνική ομάδα διάφορη από εκείνη των υπόλοιπων πρωταθλητών. Τα μέλη αυτής της ομάδας δεν χαρακτηρίζονται από τις φυσικές, σωματικές τους ικανότητες αλλά από μια σχέση ιδιοκτησίας που παραπέμπει σε συγκεκριμένη κατάσταση οικονομικής ευρωστίας. Αυτό το δεδομένο είναι τόσο κυριαρχικό ώστε συνήθως καθίστανται αφανείς οι φυσικοί αυτουργοί της νίκης, οι ηνίοχοι - αναβάτες. ΑΝΑΦΟΡΕΣ ΣΕ ΙΠΠΟΔΡΟΜΟΥΣ Οι ρητές αναφορές ιπποδρόμων ή τμημάτων τους αφορούν σε 17 θέσεις. 11 Απαριθμούνται στην συνέχεια κατά την σχετική χρονολογική σειρά των επιγραφών: 12 – στο Άργος, μνημονεύεται ιππόδρομος σε επιτύμβιο μνημείο και σὲ ανάθημα ιερομνημόνων των πρώτων δεκαετιών του 5ου αι. π.Χ., ενώ σε έλασμα του ιερού θησαυρού καταγράφεται τον 4ο αι. π.Χ. δαπάνη για την ιππάφεση 13 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. Pouilloux, Roesch, Marcillet-Jaubert 1987, αρ. 225· SEG XXXVII 1394. Audollent 1904, αρ. 234-242‧ Tremel 2004, αρ. 53-61. Van Rengen 1984‧ SEG XXXIV 1437, 1438. IOSPE I² 34. Merkelbach 1971, σ. 274· Moretti L. 1953, αρ. 41 (235-200 π.Χ.). Kritzas 2018, σ. 258-260‧ Gardiner E. N. 1910, σ. 463. Για την πιθανότητα συμμετοχής των ιδιοκτητών ως ηνιόχων π.χ. στους αγώνες ζευγών στα Παναθήναια βλ. Tracy, Habicht 1991, σ. 199. Αναφορές αρχαίων συγγραφέων σε εγκαταστάσεις ιπποδρόμων: βλ. Schneider K. 1913. 12. Οι περισσότερες της μίας αναφορές σε ιππόδρομο της ίδιας πόλης ή ιερού ομαδοποιούνται υπό την πρωιμότερη επιγραφή. 13. Daly 1939· Walter 1911, στ. 141· Kritzas 2006, σ. 414-415· Valavanis 2019, σ. 325-326. 121 HIPPODROMES ET CONCOURS HIPPIQUES GRECS 122 – στην Επίδαυρο, έχει βρεθεί όρος του ιπποδρόμου, που χρονολογείται στον 5ο αι. π.Χ. 14 – στην Αθήνα, αναφέρεται ιππόδρομος σε ιερό νόμο του 335-330 π.Χ. 15 και στους καταλόγους νικητών των Παναθηναίων του 2ου αι. π.Χ. 16 – στους λόγους δημόσιων λειτουργών της Δήλου του 4ου-3ου αι. π.Χ. 17 καταγράφονται έσοδα από την μίσθωση του ιπποδρόμου, αλλά και έξοδο για την αμοιβή τοῖς ἄρασιν την νεωκόρο του οίκου των Καρυστίων από αυτόν 18 – στους Δελφούς, σε λόγους ιερομνημόνων του 4ου αι. π.Χ., απαριθμούνται δαπάνες για την συντήρηση του ιπποδρόμου, 19 ορισμένες φορές ειδικά για την ιππάφεση και τους καμπτήρες. Μνημονεύονται επίσης ο μεν ιππόδρομος σε ιερό νόμο του 2ου αι. π.Χ. ως σημείο αναφοράς για να οριστεί μια περιοχή της ιεράς χώρας, 20 η δε ιππάφεση σε τιμητικό ψήφισμα του 3ου αι. π.Χ. 21 – στους Επιζεφυρίους Λοκρούς, στο επίγραμμα του τιμητικού μνημείου του Δεξάνδρου του ύστερου 4ου - αρχών του 3ου αι. π.Χ.· σε αυτήν την επιγραφή αναφέρεται και ύσπληξ 22 – στην Πέργαμο, στο επίγραμμα του Αττάλου, πατέρα του βασιλέως Αττάλου του Ι, του 3ου αι. π.Χ., 23 όπου και πάλι αναγράφεται ὕσπληξ – στην Βοιωτία, σε λόγο ναοποιών του ύστερου 1ου π.Χ. / πρώιμου 1ου μ.Χ. αι. συμπληρώνεται ο όρος ἱππαφέσεως 24 – στην Μεσσηνία, στον ιερό νόμο της Ανδανίας του 1ου μ.Χ. αι. 25 αναγράφεται ιέρεια της Δήμητρος ἐφ’ ἱπποδρόμῳ· διίστανται οι απόψεις για το αν ο ιππόδρομος αυτός βρίσκεται στην Μεσσήνη ή στην ίδια την Ανδανία 26 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. IG IV² 1, 153. Βλ. και Β. Λαμπρινουδάκης, Ε. Καζολιάς στον παρόντα τόμο. IG II³ 449 στίχ. 14. IG II² 2314 στίχ. 83‧ IG II2 2316 στίχ. 41-42‧ Tracy, Habicht 1991 (το κείμενο της επιγραφής στην σ. 188-189, στ. ΙΙΙ στίχ. 11)· SEG XLI 114-118. Ενδεικτικά: IG II² 1638 στίχ. 16‧ IG II2 1641 στίχ. 8‧ IG II2 1641a στίχ. 9‧ IG XI 2 287 στίχ. 32, 78· Mathé 2010, ιδιαιτέρως σ. 197-203. Σε δύο από τις μισθώσεις συμπληρώνεται και η ἄφεσις: IG II² 1638 στίχ. 17-18· IG II2 1641 στίχ. 8-9· Valavanis 2019, σ. 326‧ Antoniadis à paraître. CID II 76 στ. ΙI στίχ. 63‧ CID II 93 στίχ. 52‧ CID II 101 στ. ΙΙ στίχ. 17‧ CID II 139 στίχ. 35-39. CID IV 108 στίχ. 24· SIG ³ 636· Choix d’inscriptions de Delphes, αρ. 157. CID IV 24‧ Kritzas 2018, σ. 252-254. Ebert 1990‧ Moretti L. 1979, σ. 290· SEG ΧΧΙΧ 951· SEG XL 836. IPergamon I 10‧ Moretti L. 1953, αρ. 37· Ebert 1972, σ. 176 αρ. 59· Ebert 1997d, σ. 124· Canali De Rossi 2011, σ. 75. Knoepfler 1988· SEG XXXVIII 380. IG V 1, 1390 στίχ. 31· Gawlinski 2012, 66-95 στίχ. 31. Χρονολογείται στο 92/1 π.Χ. κατά την αχαϊκή χρονολόγηση ή στο 24 μ.Χ. κατά την ακτιακή (Gawlinski 2012, σ. 3-11· Themelis 2007, σ. 522). Gawlinski 2012, σ. 141. Η ΕΠΙΓΡΑΦΙΚΗ ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΙΠΠΟΔΡΟΜΟΥΣ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΙΠΠΙΚΟΥΣ ΑΓΏΝΕΣ – στην Άγκυρα, σε κατάλογο ιερέων και δωρεών τον 1ο αι. μ.Χ. απαριθμούνται οι ευεργεσίες του Πυλαιμένους, γιου του τελευταίου βασιλιά των Γαλατών, ιερέα του Αυγούστου το 2/1 π.Χ., και μεταξύ αυτών αναφέρεται ο τόπος, στον οποίο γίνεται ο ιππόδρομος 27 – στην Απολλωνία της Φρυγίας, σε κατάλογο ευεργεσιών αναφέρεται ναός προς τον μεγάλο ιππόδρομο και δεύτερος ιππόδρομος κατά συμπλήρωση, ο λεγόμενος Φλαμίνιος (14-19 μ.Χ.). 28 Αν η συμπλήρωση ευσταθεί είναι ίσως η μόνη μέχρι στιγμής γνωστή μαρτυρία για την ύπαρξη δύο ιπποδρόμων στην ίδια πόλη – στην Λάρισσα, σε επιτύμβιο νικητή ιππικών αγώνων στα Αδριάνεια και τα Ολύμπια, χρονολογούμενο μετά την περίοδο του Τραϊανού 29 – στην Ρόδο, σε ανάθεση κοινών του νησιού, συνεργασαμένων τὸν ἱππόδρομον· 30 το μνημείο δεν έχει χρονολογηθεί ακριβώς 31 – στην Καρχηδόνα, σε καταδέσμους του 2ου-3ου αι. μ.Χ. 32 – στην Απάμεια, στους καταδέσμους του τέλους του 5ου-6ου αι. μ.Χ. 33 – στην Δάλδι της Μ. Ασίας, σε επιτύμβιο μνημείο χριστιανικών χρόνων, του οποίου ο ιδιοκτήτης δηλώνεται ως οικοδόμος ιπποδρόμων 34 – και τέλος στην Σαλαμίνα της Κύπρου, στην οικοδομική επιγραφή που προαναφέρθηκε, του 7ου αι. μ.Χ. 35 Επιπλέον, στην Φρυγία (στο Bakşeyiş) βρέθηκε όρος γυμνασίου ἱππικοῦ, του 4 αι. μ.Χ. 36 Η ένδειξη παραπέμπει σε χώρο εκγύμνασης ίππων και αθλητών. ου Πολλές από αυτές τις επιγραφές είναι ρωμαϊκές και επομένως τίθεται το ερώτημα αν οι ιππόδρομοι που μαρτυρούνται, είναι ελληνικού ή ρωμαϊκού τύπου. Στην Kαρχηδόνα και την Απάμεια είναι σαφές ότι οι ιππόδρομοι είναι ρωμαϊκού 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. Bosch 1967, σ. 35 αρ. 51‧ Mitchell, French 2012, αρ. 2 στίχ. 20-29. MAMA 4, 143 B στίχ. 20: [στοὰν πρὸς ἱπποδρόμ]ω τῶ προσαγορευομένω Φλαμινίωι· στίχ. 22: [ναὸν πρὸς τῶ μεγάλ]ω ἱπποδρόμωι. Ο στίχος 20 σωζόταν ακέραιος τον 19ο αι. IG IX 2, 645‧ SEG XLIV 546. Pugliese Carratelli 1955-1956, σ. 158 αρ. 3. Άλλες επιγραφές με τα ονόματα των κοινών που υπάρχουν σε αυτήν (Ἁλιαστᾶν, Ἀθαναϊστᾶν, Ἑρμαϊστᾶν) σε διάφορους συνδυασμούς χρονολογούνται από τον 2ο έως τον 1ο αι. π.Χ. (Pugliese Carratelli 19391940, σ. 151 αρ. 6‧ IG XII 1, 155· Blinkenberg 1941, αρ. 252, 251). Βλ. σημ. 6. Βλ. σημ. 7. TAM V.1 642. Βλ. σημ. 5. Haspels 1971, σ. 313 αρ. 39· Ramsay 1918, σ. 135-136. Για την εκπαίδευση στα ιππικά αγωνίσματα σε πρωιμότερες περιόδους βλ. Decker 2012d, σ. 117-118. 123 HIPPODROMES ET CONCOURS HIPPIQUES GRECS 124 τύπου. 37 O ελλαδικός και μικρασιατικός χώρος όμως, είναι περιοχές στις οποίες υπήρχε μακρά παράδοση των ελληνικών αγώνων και διαφοροποιήθηκαν για μεγάλο χρονικό διάστημα τόσο στον τρόπο διεξαγωγής των αγώνων όσο και στον τύπο των ιπποδρόμων. 38 Λίγοι ιππόδρομοι ρωμαϊκού τύπου έχουν διαπιστωθεί σε αυτές τις περιοχές, κυρίως περιμετρικά: στην Θεσσαλονίκη, την Κωνσταντινούπολη, την Νικομήδεια, την Γόρτυνα, καθώς και νότια στην Κιλικία (Ανάζαρβος, Αντιόχεια και Αιγαί). Όλοι χρονολογούνται από τον 2ο μ.Χ. αι. κε. 39 Ώστόσο, πρόσφατα εντοπίστηκε ρωμαϊκός ιππόδρομος στην Κόρινθο και μάλιστα χρονολογείται στην περίοδο του Αυγούστου. 40 Αυτό σε συνδυασμό με την παρατήρηση ότι οι διαστάσεις των δύο τύπων ιπποδρόμων ενδεχομένως να διέφεραν λιγότερο από ό,τι εθεωρείτο μέχρι τώρα, 41 δείχνει ότι απαιτείται ιδιαίτερη εκτίμηση κάθε θέσης. Σε αυτό το πλαίσιο ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η ένδειξη οἰκοδόμου εἰποδρόμον στην επιγραφή από την Δάλδι, η οποία θέτει ζήτημα ύπαρξης ρωμαϊκού ιπποδρόμου στην καρδιά της Μ. Ασίας, βέβαια σε χριστιανικούς χρόνους, ενδεχομένως πολύ ύστερους. Συγγενής ειδικότητα υπήρχε και την Κλασική περίοδο στον ελλαδικό χώρο: ο αρχιτέκτων της ιππαφέσεως που αναφέρεται σε επιγραφή στους Δελφούς του 328 π.Χ. 42 Άλλωστε οι ιππαφέσεις είναι ίσως το μόνο σημείο του ελληνικού ιπποδρόμου που μπορεί να αφήσει κατασκευαστικά ίχνη πέραν της διαμόρφωσης του εδάφους, παρά το ότι οι πολύ γνωστές της Ολυμπίας ίσως ήταν μοναδική περίπτωση. Ἱππάφεσις αναφέρεται και σε άλλες επιγραφές, σε μία τουλάχιστον κατηγορία με διαφοροποιημένο λεκτικό τύπο. 43 ΙΠΠΟΔΡΟΜΙΕΣ H απήχηση των ιπποδρόμων και των ιπποδρομιών στην κοινωνική ζωή της πόλης είναι φανερή από την διείσδυση σχετικών όρων σε πεδία τελείως ανεξαρτητα 37. Humphrey 1986, σ. 296-306, 534. 38. Χαρακτηριστική διαφορά είναι η μη λειτουργία αθλητικών ομίλων σε αυτές τις περιοχές μέχρι τα πολύ ύστερα χρόνια· επιπλέον στους ρωμαϊκούς αγώνες νικητής είναι ο ηνίοχος και όχι ο ιδιοκτήτης του ίππου ή των ίππων, όπως στους ελληνικούς. Cameron 1976, σ. 10· Humphrey 1986, σ. 438-442, 525-528· Moretti J.-Ch. 1990, σ. 25-26. 39. Humphrey 1986, σ. 441, 455-9 (Αντιόχεια), 524 (Γόρτυνα), 527 (Ανάζαρβος, Αιγαί), 579-589 (Κωνσταντινούπολη, Νικομήδεια, Θεσσαλονίκη), 630 (Θεσσαλονίκη)· Spyridakis 1967, σ. 249-250 (επιγραφή στην οποία γίνεται μνεία πρασίνων στην Γόρτυνα)‧ Dodge 2014, σ. 564-565. 40. 41. 42. 43. Romano 2005b. Decker 2012d, σ. 143· Ebert 1989· Ebert 1991· Petermandl 2012‧ W. Petermandl στον παρόντα τόμο. Συμπληρώνεται: CID II 93 στίχ. 52 και CID II 76 στ. ΙΙ στίχ. 63. Η συμπλήρωση της CID II 93 είναι ασφαλής. Βλ. και σημ. 19. Kritzas 2006, σ. 414-415, καθώς και σημ. 18, 21, 24. Στους καταδέσμους της Καρχηδόνας (βλ. σημ. 6) χρησιμοποιείται ο τύπος ἱππαφίων. Σε αυτούς αναφέρονται και άλλα σημεία του ιπποδρόμου, που αφορούν όμως στον ρωμαϊκό ιππόδρομο. Η ΕΠΙΓΡΑΦΙΚΗ ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΙΠΠΟΔΡΟΜΟΥΣ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΙΠΠΙΚΟΥΣ ΑΓΏΝΕΣ από τον αθλητισμό, όπως η ονομασία πλοίου Ιπποδρομία στην Αθήνα, 44 ο μήνας Ιπποδρόμιος σε περιοχές γύρω από τους Δελφούς, 45 το ανδρικό όνομα Ιππόδρομος, 46 οι λατρείες του Ποσειδώνος Ιπποδρομίου στην Αθήνα 47 καὶ της Δήμητρος τῆς ἐφ᾽ ἱπποδρόμῳ στην Μεσσηνία. 48 Άλλες πληροφορίες αφορούν την διεξαγωγή ιπποδρομιών ειδικού σκοπού, που ιδρύθηκαν ή διεξήχθησαν υπό συγκεκριμένες συνθήκες και δεν ανήκουν στο καθιερωμένο πρόγραμμα αγώνων των εορτών. Σε λόγο επιστατών του Ελευσινίου του 330/29 περιλαμβάνεται δαπάνη για την ιπποδρομία τὴν προστεθεῖσαν κατὰ ψήφισμα. 49 Η δαπάνη για τα άθλα αυτής της επιπλέον ιπποδρομίας είναι ίση με την δαπάνη για όλους τους αγώνες της τριετηρίδος των Ελευσινίων. 50 Ένας τόσο ακριβός αγώνας πρέπει να έχει και αντίστοιχα ισχυρό συμβολισμό και να αφορά ένα μείζον γεγονός. Σε ψήφισμα ή νόμο που χρονολογείται στο 335-330 π.Χ., αναφέρεται σαφώς αγώνας μουσικός, διασώζεται όμως και η λέξη τέθριππα. 51 Οι περισσότεροι μελετητές συμφωνούν ότι το πολύ αποσπασματικό κείμενο προβλέπει να αναγραφεί στην στήλη περὶ τῆς εἰρήνης η διεξαγωγή (ή και ίδρυση) αγώνων. Έχει επιπλέον προταθεί ότι αυτή η επιγραφή είναι το “ψήφισμα” που αναφέρει ο λόγος των επιστατών του Ελευσινίου· κατά την ίδια πρόταση το ψήφισμα συμπληρώνεται [θεῖναι ἱπποδρομίαν ὑπὲρ ἅρματα τέ]θριππα. 52 Ο συσχετισμός των δύο επιγραφών δεν έγινε αποδεκτός, 53 ενώ αντιρρήσεις διατυπώθηκαν και για την συμπλήρωση και προτείνεται πομπὴ με τέθριππα αντί ιπποδρομία. 54 Ώστόσο, εφόσον το κείμενο αφορά σε αγώνες, είναι παράδοξο η λέξη τέθριππα να μην συνδέεται με αυτούς. 55 Έχουν γίνει διάφορες προτάσεις για την ταύτιση της ειρήνης και φαίνεται να επικρατεί η ειρήνη του 338 π.Χ. με τον Φίλιππο. 56 Επιπλέον διατυπώθηκε η άποψη ότι ο αγώνας (και επομένως και η ενδεχόμενη αρματοδρομία) διεξήχθη ή ιδρύθηκε ως επισφράγιση του συμβιβασμού των Αθηναίων με τον Αλέξανδρο μετά 44. IG II² 1623 στίχ. 227 (334/3-333/2 π.Χ.). IG VΙΙ 4135 στίχ. 11. Ενδεικτικά: IG II² 8851 (Ἱππόδρομος Θετταλός· 4ος/3ος αι. π.Χ.)· IG II² 8687 ([Ἱ]ππόδρο[μος] [Ἱπ]ποκλέου[ς] [Ἡ]ρακλεώ[της]· 1ος αι. μ.Χ.). Lalonde, Langdon, Walbank 1991, σ. 175-177 αρ. L 4a στίχ. 91-92 (363/2 π.Χ.)· Lambert 1997, 86-88 στιχ. 91-92. Βλ. σημ. 25, 26. IG II² 1672 στίχ. 261· IEl eusis, αρ. 177 στίχ. 390 (πρβ. στ. 387-388). Clinton 2008, σ. 227. IG II³ 448· Schweigert 1938, σ. 294-296 αρ. 20· SEG XVI 55. Woodward 1956, σ. 3-5. Roussel 1941, σ. 215-216· Bull. ép. 1959, 180, αρ. 130· Robert J. et L. 1977, σ. 211-216· Faraguna 1992, σ. 359-360· Humphreys 2004, σ. 113-114· Lambert 2005, σ. 145, 147-148· Clinton 2008, σ. 228. Bull. ép. 1959, σ. 180, αρ. 130· Robert J. et L. 1977. Όλες οι γνωστές σε εμένα επιγραφικές αναφορές τεθρίππων άπτονται αγώνων. Rhodes, Osborne 2003, αρ. 76. 45. Ενδεικτικά: 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 125 HIPPODROMES ET CONCOURS HIPPIQUES GRECS 126 την καταστροφή της Θήβας. 57 Γεγονός είναι ότι η βαρύνουσα σημασία του αγώνα δηλώνεται και μόνο από την πρόβλεψη να χαραχθεί μαζί με την συνθήκη ειρήνης. Σε μια άλλη περίπτωση, στην Λητή το 118 π.Χ., τιμάται ταμίας της Ρώμης με ετήσιο ιππικό αγώνα. 58 Μεταξύ των ευεργεσιών του προς την πόλη είναι και νίκη που πέτυχε κατά επιτιθέμενων Γαλατών. Χαρακτηριστικό είναι ότι ως χρόνος διεξαγωγής του αγώνα ορίζεται ο μήνας κατά τον οποίο λαμβάνουν χώρα όλοι οι αγώνες προς τιμήν ευεργετών της πόλης. Ατυχώς δεν μαθαίνουμε τι είδους αγώνες είναι αυτοί. Από την Μεσσήνη γνωρίζουμε την τέλεση ιππικού αγώνα νέων (παράλληλα με γυμνικό αγώνα παίδων και εφήβων) γιά την γενέθλια ημέρα του αυτοκράτορα Τιβερίου· 59 προβλέπονται επίσης και άλλα μέτρα αποβλέποντα στην εύνοιά του. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΕΠΙΓΡΑΦΩΝ Στην συνέχεια αναφέρονται χαρακτηριστικά παραδείγματα διαφορετικών κατηγοριών επιγραφών. Στους καταλόγους νικητών το πιο ανεπτυγμένο πρόγραμμα είναι εκείνο των Παναθηναίων τον 2ο αι. π.Χ. με 27 διαφορετικούς τίτλους αγωνισμάτων, ορισμένα από τα οποία διεξάγονταν περισσότερες από μία φορές σε κάθε διοργάνωση, 60 δεδομένου ότι οι συμμετέχοντες χωρίζονταν σε κατηγορίες (ἐκ πάντων, πολιτῶν, φυλάρχων και ἱππέων) και οι αγώνες διεξάγονταν σε δύο μέρη, στον ιππόδρομο και στην πόλη, σε σχέση με το Ελευσίνιον. 61 Αποσπασματικές επιγραφές τέτοιου τύπου διασώζονται και από άλλες περιοχές και αγώνες, όπως απὸ διαφορετικὰ σημεία στην Βοιωτία (π.χ. από τον Ώρωπό 62 και τις Θεσπιές 63) και από την Θεσσαλία. 64 Πλην των ευρέως διαδεδομένων αγωνισμάτων των κελήτων, των τεθρίππων και των συνωρίδων διαφορετικών ηλικιών ίππων (πώλων και τελείων), κινούν το ενδιαφέρον οι σπανιότερες ενδείξεις, όπως: ἀφιπποδρομῇ, προσδρομῇ ἱππέων, προσδρομῇ συνωρίδι, σκοπῷ ἱππέων και ἀφιππολαμπάδι στις επιγραφές της Θεσσαλίας, ἵππῳ λαμπρῷ καὶ ἱππέων εὐανδρίᾳ σε επιγραφές των Θησείων των μέσων του 2ου αι. π.Χ., 65 ζεύγει ὀρεικῷ στην Ελευσίνα επίσης τον 2ο π.Χ. αι., 66 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. Sosin 2004. Duchesne, Bayet 1876, αρ. 127 στίχ. 39· Syll ³ 700. Themelis 1988, σ. 58 (4 μ.Χ.)· Themelis 1990, σ. 87-91 στίχ. 35. IG II² 2313-2317· SEG XLI 113-118· Tracy, Habicht 1991. Gardiner E. N. 1910, σ. 232-239· Valavanis 2004, σ. 366, 369· Kyle 2014, σ. 160-165. Ep. Oropou, αρ. 520 (υπό αθηναϊκή κυριαρχία), 521, 525, 527, 529. IG VII 1764, 1772· Roesch, IThespies 2007, αρ. 186, 191, 192. IG ΙΧ 2, 526-528, 531, 532, 534‧ Zachou-Kontogianni 2003, σ. 19-23‧ F. G. Romero στον παρόντα τόμο. IG II² 956 στίχ. 56, 87‧ IG II² 957 στίχ. 32, 64‧ Gardiner E. N. 1910, σ. 239-240. IEleusis, ἀρ. 227 στ. ΙΙ στίχ. 20, ἀρ. 228 A στίχ. 6. Η ΕΠΙΓΡΑΦΙΚΗ ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΙΠΠΟΔΡΟΜΟΥΣ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΙΠΠΙΚΟΥΣ ΑΓΏΝΕΣ πώλων ἀβό[λων ἅρμα] στο χρονικό των Ολυμπιακών αγώνων 67 και ἵππῳ ἀβόλῳ σε ανάθεση από την Τερμησό, 68 ἀφ᾽ ἵππου ἀκοντίζειν στὴν Αθήνα (στα Θησεία και τα Παναθήναια 69) και στον εφηβαρχικό νόμο της Αμφίπολης κατά την εκπαίδευση των εφήβων. 70 Οι κατάλογοι επάθλων είναι περιορισμένου αριθμού. Διασώζονται από την Αθήνα 71και από την Αφροδισιάδα. 72 Τα έπαθλα των Παναθηναίων του 4ου αι. π.Χ. είναι διπλάσιας αξίας από τα έπαθλα καταλόγου του 5ου αι. π.Χ., που πιθανὸν να ανήκει επίσης στα Παναθήναια. Αυτό το δεδομένο οδήγησε στην πρόταση ότι υπήρξε αλλαγή στην πολιτική της Αθήνας σε σχέση με την ακτινοβολία της εορτής και κατ᾽ επέκταση της πόλεως, που εκφράζεται στη συγκεκριμένη περίπτωση με τον διπλασιασμό των επάθλων ώστε να κατασταθούν τα Παναθήναια διεθνής αγώνας. 73 Από το πλήθος των αναθηματικών και τιμητικών μνημείων ιδιαίτερο είναι το μνημείο των Λακεδαιμονίων Δαμόνωνος και του γιου του Ενυμακρατίδα, στο οποίο απαριθμούνται πάνω από 60 νίκες, στην πλειονότητά τους σε ιππικά αγωνίσματα. Το μνημείο χρονολογείται στον 5ο αι. π.Χ. 74 Εντυπωσιακὲς είναι και οι επιγραφές του μνημείου προς τιμήν του Άρχωνος Κλείνου, αξιωματούχου του Αλεξάνδρου και σατράπη της Βαβυλώνας, το οποίο ιδρύθηκε στους Δελφούς μετά το 321 π.Χ. από την γενέτειρά του την Πέλλα, 75 αναπαράγοντας όμως προγενέστερο μνημείο του, που αφορούσε αποκλειστικά τις νίκες του στην συνωρίδα στα Ίσθμια καὶ τὰ Πύθια. Στο νέο μνημείο αναφέρονται και τα κατορθώματά του με τον Αλέξανδρο, και τιμάται τόσο ο ίδιος όσο και η οικογένειά του με προξενία, προμαντεία, προεδρία, ατέλεια, ασυλία, προδικία, επιτιμία και τἄλλα ὅσα καὶ τοῖς ἄλλοις προ[ξένοις. Άλλη τιμή για νικητές των ιερών αγώνων είναι η σίτηση, η οποία αναφέρεται για τους νικητές του άρματος τελείου και του κέλητος σε αττικό ψήφισμα του 5ου αι. π.Χ. 76 Τα γνωστά επιτύμβια μνημεία νικητών και αθλητών είναι λιγοστά σε σχέση με τον σημαντικό αριθμό ονομάτων που γνωρίζουμε κυρίως από τους καταλόγους 67. 68. IG II² 2326 στίχ. 11· Ebert 1997d, σ. 237-252 (α´ μισό του 5ου αι. π.Χ.). TAM III.1 212. 69. Η διεξαγωγή αυτού του αγωνίσματος στα Παναθήναια δεν προκύπτει από τους καταλόγους νικητών, 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. αλλά από τον κατάλογο επάθλων των αγώνων (IG II² 2311 στ. ΙΙ στίχ. 68)· Valavanis 2004, σ. 366. Lazaridou 2015 (το κείμενο σ. 3-9 στίχ. 28, η χρονολόγηση σ. 13-14). Η επιγραφή χρονολογείται στο τελευταίο τέταρτο του 1ου αι. π.Χ. αλλά θεωρείται ότι αποτελεί αντίγραφο παλαιότερου μνημείου. IG II² 2311. Κατά την J. L. Shear χρονολογείται στο 380 π.Χ. (Shear J. L. 2003· SEG LIII 192). Μάλλον κατάλογος επάθλων των Παναθηναίων είναι και η επιγραφή IG I³ 1386 που χρονολογείται στο 450-440 π.Χ. (Johnston 2007)· Kyle 2014, σ. 161-165. H επιγραφή της Αφροδισιάδος περιλαμβάνει και άλλες δαπάνες, κατά τον όρο του κειμένου θέματα· Roueché 1993, σ. 168-173 αρ. 52· ίσως 180-192 μ.Χ. Αυτό εφόσον η IG I³ 1386 είναι πράγματι κατάλογος επάθλων των Παναθηναίων (Johnston 2007). Βλ. και σημ. 71. IG V 1, 213· Gardiner E. N. 1910, σ. 451. Bousquet 1959, σ. 155-166· Ebert 1972, σ. 144, αρ. 45· Rhodes, Osborne 2003, αρ. 92. IG I³ 131 στίχ. 11-15 (440-432 π.Χ.). 127 HIPPODROMES ET CONCOURS HIPPIQUES GRECS 128 νικητών. Σε ένα σχετικά πρόσφατο εύρημα επιτυμβίου μνημείου από το Μοσχάτο, στην Αθήνα, παρατίθενται οι νίκες του νεκρού σε ιππικά αθλήματα κατά τρόπο που ανακαλεί τιμητικό μνημείο. Πρόκειται για μαρμάρινη λήκυθο που βρέθηκε μαζί με το βάθρο της και αναφέρει νίκες σε ιππικά αγωνίσματα στα Πύθια, τρεις φορές στα Νέμεα, δύο φορές στα Ίσθμια, μία στα Παναθήναια. 77 Δεν περιλαμβάνεται το όνομα του νεκρού αλλά πιθανόν να πρόκειται για μέλος της οικογένειας του Λύσιδος, 78 φίλου του Σωκράτη, του οποίου το όνομα φέρει ο πλατωνικός διάλογος Λύσις, 79 όπου αναφέρονται και οι ιππικές νίκες της οικογένειας. Επιπλέον έχουμε το επιτύμβιο του Μηνογένους που κατείχε καλά την ιππευτική (τέχνην δ’ ἵπποι[σιν] ὀχεῖσθαι εὖ εἰδ[ώς] ), αλλά είχε ατυχή θάνατο από λοιμό· 80 ίσως πρόκειται για την επιδημία που μεταδόθηκε από τα στρατεύματα του Λεύκιου Βέρου κατά την επιστροφή τους από τους Παρθικούς πολέμους. Μια άλλη ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσα κατηγορία αποτελούν οι κατάδεσμοι, 81 κείμενα ύστερης χρονολόγησης, όπως αναφέρθηκε ήδη. Οι κατάδεσμοι της Καρχηδόνας είναι τόσο ακραία κακόβουλοι που αξίζει να αναφερθούν, 82 παρόλο που τα ήθη των ρωμαϊκών αγώνων διαφοροποιούνται ευρέως από εκείνα των κλασσικών αγώνων. Ο καταρώμενος καλεί τον νεκυδαίμονα (του) να δεινοπαθήσουν τα φτωχά άλογα των αντιπάλων του: να τους δέσει τα πάντα (τον δρόμο, τα πόδια, την ορμή, την ψυχή), να τα “κόψει”, να τους κόψει τα νεύρα, να τους εξαρθρώσει τις αρθρώσεις, να τους αφαιρέσει την νίκη, να τους εμποδίσει τα πόδια. Και οι ίδιοι οι αντίπαλοι του δεν έχουν καλύτερη τύχη: ο δαίμων καλείται μεταξύ άλλων να τους δέσει τα χέρια, να τους αφαιρέσει την απόβαση, να τους αφαιρέσει την όραση για να μην βλέπουν τους αντιπάλους τους ενώ θα ηνιοχούν, να τους αρπάξει από τα άρματα και να τους πετάξει κάτω ώστε να συρθούν σε όλον τον ιππόδρομο! Πολύ συγγενή κείμενα υπάρχουν και στα λατινικά, 83 ενώ οι κατάδεσμοι της Απάμειας είναι κείμενα με τον ίδιο τελικό σκοπό αλλά όχι με την ίδια οξύτητα. Διαφορετικής ποιότητας ένταση μας επιφυλάσσει η αινιγματική επιγραφή ενός χρηστηρίου ελάσματος από την Δωδώνη, το οποίο αφορά σε αγώνα κελήτων: 84 ἀγαθᾶι τύχαι. ἐπικοινῆται Σάτυρος τῶι Διὶ τῶι Νάωι καὶ τᾶι Διώναι – οὐκ ἀνεθέθη ὁ Σατύρου σκύφος – ἐν Ἐλέαι ἂν τὸν κέλητα τὸν Δωριλάου ὁ κ(έλης) ἀπ’ Ἀκτίου ἀπέτιλε 77. Petritaki 2009, σ. 465-467· SEG LVII 270. 78. Το επιτύμβιο μνημείο του Λύσιδος και του γιού του Τιμοκλείδου βρέθηκε κοντά στον ίδιο ταφικό περί- βολο (Petritaki 2009, σ. 465-467). 205c (εκδ. W. R. M. Lamb, Loeb, 1961). MAMA IX 79· Αιζανοί, 165 π.Χ. ή λίγο μετά. Zaleski 2014, σ. 599· Aldrete 2014, σ. 440-441. Audollent 1904, αρ. 234-242. Aldrete 2014 σ. 440-441. Lhôte 2006, αρ. 113. 79. Πλάτων, Λύσις 80. 81. 82. 83. 84. Η ΕΠΙΓΡΑΦΙΚΗ ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΙΠΠΟΔΡΟΜΟΥΣ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΙΠΠΙΚΟΥΣ ΑΓΏΝΕΣ Τρεις γραμμές, πολλές πληροφορίες. Τρία στοιχεία σε αυτή την επιγραφή μας αποκαλύπτουν το πάθος και την αγωνία με τα οποία περιβάλλονταν οι ιππικοί αγώνες στην κλασσική αρχαιότητα. Πρώτον, το ρήμα ἀπέτιλε το οποίο κυριολεκτικά σημαίνει “μάδησε”. Το ερώτημα που τίθεται στο μαντείο, δεν εκφράζεται με ένα σύνηθες ρήμα όπως “νίκησε” ή “επικράτησε”. Αντίθετα η ερώτηση είναι αν “μάδησε” ο ένας κέλης τον άλλο. Δεύτερον, ο Σάτυρος ανέθεσε ή υποσχέθηκε να αναθέσει έναν σκύφο για να εξασφαλίσει τη νίκη του ίππου που υποστηρίζει, και όχι μόνο αυτό, αλλά, τρίτον, προσφεύγει στο μαντείο, ενώ έχει γίνει ο αγώνας και πρέπει να ξέρει ή να μάθει σύντομα το αποτέλεσμα: δηλαδή ζητάει χρησμό για γεγονός τετελεσμένο όπως δείχνουν οι παρελθόντες χρόνοι, πράγμα δυσερμήνευτο. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι τα δύο άλογα ήταν τα επικρατέστερα, εκτός αν υποκρύπτεται κάποια ειδικότερη αντιπαλότητα. Η πιο πρόσφατη ανάγνωση και ερμηνεία του κειμένου προτείνεται από τον É. Lhôte (μετάφραση από τα γαλλικά): 85 Αγαθή Τύχῃ. Ο Σάτυρος ζητά να μάθει από τον Δία τον Νάο και την Διώνη: Δεν ανετέθη ο σκύφος του Σατύρου; Στην Ελέα ο κέλης του Ακτίου θα κατατρόπωσε τον κέλητα του Δωριλάου! Βάσει αυτής της ανάγνωσης ο É. Lhôte προτείνει ότι ο Σάτυρος στοιχημάτισε υπέρ του ίππου ἀπ’ Ἀκτίου και ανέθεσε τον σκύφο για να εξασφαλίσει το στοίχημα. Θεωρείται όμως ότι έχασε και γι᾽αυτό ζητάει επιβεβαίωση από το μαντείο ότι δεν εξαπατήθηκε από τους αντιπάλους του. Η υπόθεση του στοιχήματος και της εξαπάτησης ως προς το αποτέλεσμα είναι εύλογη, παραμένουν ωστόσο και αναπάντητα ερωτήματα: π.χ. γιατί ο ένας κέλης καθορίζεται με το όνομα του ιδιοκτήτη του ενώ ο άλλος μέσω της προέλευσής του... Θα μπορούσε να εκπροσωπεί ο ίππος ἀπ’ Ἀκτίου την πόλη του Ακτίου (πράγμα τουλάχιστον ασύνηθες) 86 ή υπάρχει η πιθανότητα αυτός ο ίππος να ανήκει στον Σάτυρο, εξ ου και η έντονη συναισθηματική εμπλοκή; Σε αυτή την περίπτωση το να χάσει ο ίππος θα σήμαινε και μεγάλη υλική απώλεια για τον Σάτυρο. Η διατύπωση του κειμένου είναι ασυνήθης στα ελάσματα της Δωδώνης, 87 ως προς το ότι την εισαγωγή του ερωτήματος (επίκληση, “ο τάδε ερωτά”) δεν ακολουθεί μια σαφής ερώτηση (συνήθως πλάγια), αλλά παρατίθενται δύο κύριες προτάσεις των οποίων η σχέση δεν δηλώνεται από το κείμενο μονοσήμαντα. Ακολουθώντας την άποψη του É. Lhôte ότι η πρόταση “Δεν ανετέθη ο σκύφος του Σατύρου” είναι ερώτηση, τότε αυτή είτε είναι ρητορική, 88 είτε αντιθέτως 85. Η τελευταία φράση θα μπορούσε να μεταφραστεί και ως ευθεία ερώτηση: “Στην Ελέα ο κέλης του Ακτίου κατατρόπωσε τον κέλητα του Δωριλάου;”. 86. Γνωρίζουμε δημόσια εκπροσώπηση της πόλης του Άργους σε ιππικούς αγώνες: Gardiner E. N. 1910, σ. 463 (Ἀργείων δημόσιος). 87. Πρβ. Dakari, Vokotopoulou, Christidi 2013, αρ. 35Α, 73, 80Α, 84, 123 κλπ. 88. Υπό την έννοια “μα τον ανέθεσα τον σκύφο”. 129 HIPPODROMES ET CONCOURS HIPPIQUES GRECS 130 πραγματικής άγνοιας, εφόσον ο Σάτυρος είχε επιφορτίσει κάποιον άλλον να κάνει την ανάθεση (ενδεχομένως σε άλλο ιερό, στην Ελαία π.χ.) και αμφιβάλλει ότι πράγματι ανατέθηκε. Αν όμως αυτή η πρόταση δεν θεωρηθεί ερώτηση, η μετάφραση θα έχει ως εξής: Αγαθή Τύχῃ. Ο Σάτυρος ζητά να μάθει από τον Δία τον Νάο και την Διώνη. Δεν ανετέθη ο σκύφος του Σατύρου. 89 Στην Ελέα μάδησε άραγε ο κέλης του Ακτίου τον κέλητα του Δωριλάου; 90 Σε αυτήν την περίπτωση ο Σάτυρος γνωρίζει ότι δεν ανατέθηκε ο σκύφος που είχε υποσχεθεί ενδεχομένως από αμέλεια ή κώλυμα. Αφού λοιπόν η ανάθεση δεν έγινε, ρωτάει να μάθει ποιο άλογο νίκησε, φοβούμενος ότι θα ηττήθηκε το άλογο που υποστήριζε, το οποίο υπό αυτές τις συνθήκες θα είναι ο κέλης του Δωριλάου. Με αυτές και άλλες ερμηνευτικές πιθανότητες μάλλον δεν θα μάθουμε ποτέ τι ακριβώς σημαίνει αυτή η επιγραφή. Παρόλα αυτά, η σύντομη ενδεικτική παράθεση επιγραφών που προηγήθηκε, αγγίζει την πολύπλευρη φύση της επιγραφικής μαρτυρίας και την ποικιλία των θεμάτων των οποίων άπτονται τα κείμενα για τους ιπποδρόμους και τους ιππικούς αγώνες από τον 6ο αι. π.Χ. έως τον 7ο μ.Χ. Μεταξύ άλλων αναδείχθηκε το ζήτημα του χρόνου διαδοχής των δύο τύπων ιπποδρόμων, του ελληνικού και του ρωμαϊκού, σε διαφορετικές περιοχές του ελληνικού κόσμου. 89. Υπό την έννοια “παρέλειψα να αναθέσω τον σκύφο μου”. 90. Ή “Στην Ελέα θα μάδησε, ίσως μάδησε, ο κέλης του Ακτίου τον κέλητα του Δωριλάου”. Για αυτή την χρήση του ἂν βλ. LSJ 1992, σ. 96 Α. Ι. c.