ΣΑΡΔΗΝΙΑ ΜΕΓΑΛΙΘΙΚΟ ΝΗΣΙ ΣΑΡΔΗΝΙΑ ΜΕΓΑΛΙΘΙΚ0 ΝΗΣΙ Από τα μενχίρ στα νουράγκι: ιστορίες από λίθο στην καρδιά της Μεσογείου επιμέλεια Federica Doria, Stefano Giuliani, Elisabetta Grassi, Manuela Puddu και Maria Letizia Pulcini Εξώφυλλο Πηγές εικόνων Μετάφραση καταλόγου Πολεμιστής με δυο ασπίδες © Αγία Πετρούπολη, Κρατικό Μουσείο από τα αγγλικά στα ελληνικά Ιερό στο Abini (Teti, Nuoro) Ερμιτάζ. Φωτ. W. S. Terebenin: σελ. 190, Αγγελική Καραθάνου Εποχή του Σιδήρου 192 Σταυρούλα Μίχου Cagliari, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο (λεπτομέρεια αρ. © Κρατικά Μουσεία Βερολίνου. κατ. IV.8) Φωτ. David von Βecker: σελ. 191 Επιμέλεια μετάφρασης © Κρατικά Μουσεία Βερολίνου. και ελληνικής έκδοσης Σελίδα 4 Φωτ. C. Plamp: σελ. 193, 195 Αγνή Αποστολίδου Προτομή ελαφιού από ομοίωμα πλοίου © Κρατικά Μουσεία Βερολίνου. Μερόπη Ζιωγάνα Άγνωστης προέλευσης Φωτ. I. Geske: σελ. 194 Αγγελική Κουκουβού Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου Φωτ. αρχείο MANN: σελ. 206, 209, 210 Ευανθία Παπαδοπούλου Sassari, Εθνικό Αρχαιολογικό και Εθνογραφικό Μουσείο Φωτ. Pier Angelo Biddau–MIC–CoolTour Φώτης Υφαντίδης “G. A. Sanna” Gallura. Κατοχυρωμένα πνευματικά (αρ. κατ. II.17) δικαιώματα: σελ. 121 Γραφιστική προσαρμογή Depalmas, Bulla and Fundoni 2016, εικ. της ελληνικής έκδοσης Καλλιτεχνικός Διευθυντής 1.1: σελ. 134 Ρωξάνη Βλαχοπούλου Marcello Francone Fadda 2013, εικ. 343: σελ. 138 Φωτ. Gianni Alvito – ΤERAVISTA: σελ. Παραχώρηση εικόνων Σχεδιασμός 172 ελληνικών αρχαιοτήτων Luigi Fiore Φωτ. Luca Doro 2016: σελ. 36, αριστερά, Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού – 39, 40, 41, 42 Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης Συντονισμός έκδοσης https://it.wikipedia.org/wiki/Dolmen_ Emma Cavazzini di_ Sa_Coveccada: σελ. 37 δεξιά Με τη συνεργασία: Eva Vanzella MIC – Περιφερειακή Διεύθυνση Πρεσβεία της Ιταλίας στην Ελλάδα Μουσείων Σαρδηνίας. Φωτ. Giovanni Ambasciata d’Italia ad Atene Επιμέλεια Pittalis: σελ. 136, 177, 178 Maria Conconi MIC – Περιφερειακή Διεύθυνση Μουσείων Σαρδηνίας, Σελιδοποίηση Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο “G. Antonio Carminati Asproni”, Nuoro. Φωτ. Luigi Corda: αρ. κατ. Ι.16–23, II.34–37, IV.1–7, V.1–6, Όλα τα πνευματικά δικαιώματα προστατεύονται από τις διατάξεις της VI.1–5 ελληνικής νομοθεσίας (Ν. 2121/1993 όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο σήμερα) και τις διεθνείς συμβάσεις πνευματικής ιδιοκτησίας. MIC – Περιφερειακή Διεύθυνση Αθηνών Απαγορεύεται απολύτως, χωρίς τη γραπτή άδεια του εκδότη, η κατά Μουσείων Σαρδηνίας, οποιονδήποτε τρόπο ή οποιοδήποτε μέσο (ηλεκτρονικό ή μηχανικό) Εθνικό Αρχαιολογικό και Εθνογραφικό αντιγραφή, φωτοανατύπωση και εν γένει αναπαραγωγή, εκμίσθωση ή Μουσείο “G. A. Sanna”, Sassari. Φωτ. Lui- δανεισμός, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό, σε οποιαδήποτε μορφή και εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου. gi Corda: αρ. κατ. I.1–15, II.1–33, III.1–2 MIC – Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Ca- © 2022 Regione Autonoma della Sardegna gliari. Φωτ. Luigi Corda: αρ. κατ. I.24– © 2022 Villaggio Globale International 41, II.38–73, III.3–7, IV.8–14, V.7–18, © 2022 Il Cigno GG Edizioni, Roma VI.6–11 © 2022 Skira editore, Milano MIC – Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Ca- © 2022 ΑΜΘ gliari. Φωτ. Fabrizio Vacca: σελ. 157, Εκδόθηκε και βιβλιοδετήθηκε στη Θεσσαλονίκη. 158, 176 www.ilcigno.org © Υπουργείο Πολιτισμού και www.skira.net Αθλητισμού - Αρχαιολογικό Μουσείο www.zitis.gr Θεσσαλονίκης. Διανομή σε ΗΠΑ, Καναδά, Κεντρική & Νότια Αμερική από Φωτ. Ορέστης Κουράκης: σελ. 200, 202- την ARTBOOK | 204 D.A.P. 75, Broad Street Suite 630, Νέα Υόρκη, NY 10004, Μουσείο CEAS, Perdasdefogu: σελ. 123 ΗΠΑ. Διανομή οπουδήποτε αλλού στον κόσμο από Thames Santoni, Bacco 1987, σελ. 330, πίν. I: σελ. and Hudson Ltd., 181A High Holborn, Λονδίνο WC1V 7QX, 154 Ηνωμένο Βασίλειο. ΣΑΡΔΗΝΙΑ ΜΕΓΑΛΙΘΙΚΟ ΝΗΣΙ Από τα μενχίρ στα νουράγκι: ιστορίες από λίθο στην καρδιά της Μεσογείου Βερολίνο / Αγία Πετρούπολη / Θεσσαλονίκη / Νάπολη 2021 / 2022 ΜΕΤΑΛΛΕΙΟ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΙΤΑΛΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ Προώθηση από Υπουργός ASSESSORADU DE SU TURISMU, ARTESANIA E CUMMÈRTZIU Dario Franceschini Διεύθυνση Περιφερειακών Γενικός Διευθυντής Μουσείων ASSESSORATO DEL TURISMO, ARTIGIANATO E COMMERCIO Μουσείων Σαρδηνίας Σε συνεργασία με Αυτόνομη Περιφέρεια Σαρδηνίας Massimo Osanna Διεύθυνση Προέδρος Giovanna Damiani Christian Solinas (μέχρι 31 Μαΐου 2020) Περιφερειακός Σύμβουλος Τουρισμού, Bruno Billeci Βιοτεχνίας και Εμπορίου (μέχρι 30 Απριλίου 2021) Giovanni Chessa Francesco Muscolino Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο (από 1 Μαΐου 2021) Cagliari Γενικός Διευθυντής Αρχαιολόγος, Διευθυντής Εθνικού Περιφερειακής Διεύθυνσης Τουρισμού, Διευθυντής Σε συνεργασία με Αρχαιολογικού Μουσείου Βιοτεχνίας και Εμπορίου Francesco Muscolino “G. Asproni”, Nuoro Mauro Cadoni Stefano Giuliani Αρχαιολόγος, Τμήμα Εκπαίδευσης και Διευθυντής Προώθησης και Έρευνας Αρχαιολόγος, Διευθύντρια Εθνικού Επικοινωνίας Περιφερειακής Διεύθυνσης Manuela Puddu Αρχαιολογικού και Εθνογραφικού Τουρισμού, Βιοτεχνίας και Εμπορίου Μουσείου “G. A. Sanna”, Sassari Riccardo Maria Masiello Elisabetta Grassi Αρχαιολόγος, Τμήμα Διαχείρισης Συλλογών και Πολιτισμικής Αρχή Διαχείρισης ROP Σαρδηνία ΕΤΠΑ Αρχαιολόγος, Διευθύντρια Εθνικού Κληρονομιάς Αρχαιολογικού Μουσείου Antiquarium 2014/2020 Federica Doria Turritano και της Αρχαιολογικής Francesca Lissia Περιοχής του Porto Torres Συντηρήτρια, Τμήμα Συντήρησης και Maria Letizia Pulcini Υπό την αιγίδα των Υπεύθυνος επικοινωνίας Δράσης 6.8.3 Αποκατάστασης ROP Σαρδηνία ΕΤΠΑ 2014/2020 Gerlinde Jona Tautschnig Συντηρήτρια, Τμήμα Συντήρησης και Maria Letizia Locci Αποκατάστασης Θερμές ευχαριστίες στο προσωπικό του Maria Francesca Mureddu Θερμές ευχαριστίες στην Περιφερειακή Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου Διεύθυνση Παιδείας, Πολιτισμικής Γραφείο εκθέσεων και παραχωρήσεων Cagliari Κληρονομιάς, Πληροφόρησης, (επίσης σε συνεργασία με το Εθνικό Γενική οργάνωση Πολιτισμού και Αθλητισμού για τη Αρχαιολογικό Μουσείο Cagliari) Παραχώρηση εικόνων Silvia Caracciolo συνεργασία και για την παραχώρηση Υπουργείο Πολιτισμού Ιταλίας – Εθνικό άδειας χρήσης των εικόνων. Αρχαιολογικό Μουσείο Cagliari Θερμές ευχαριστίες στο προσωπικό του Μουσείου “G. Asproni” (Nuoro) και του Μουσείου “G. A. Sanna” (Sassari) Παραχώρηση εικόνων Υπουργείο Πολιτισμού Ιταλίας – Διεύθυνση Περιφερειακών Μουσείων Σαρδηνίας Αρχαιολογικό Μουσείο Εθνικό Μουσείο Προϊστορίας και Κρατικό Μουσείο Ερμιτάζ, Αγία Θεσσαλονίκης Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Πρωτοϊστορίας, Κρατικά Μουσεία Πετρούπολη Νάπολης Βερολίνου Αναπληρώτρια Διευθύντρια Γενικός Διευθυντής, Προϊσταμένη Τμήματος Εκθέσεων, Διευθυντής Διευθυντής Μέλος της Ρωσικής Ακαδημίας Επικοινωνίας & Εκπαίδευσης, Paolo Giulierini Matthias Wemhoff Επιστημών και της Ρωσικής Ακαδημίας Αρχαιολόγος Τεχνών Αγγελική Κουκουβού Τμήμα Εκθέσεων Michail B. Piotrovsky Laura Forte Marialucia Giacco Αναπληρώτρια Διευθύντρια Τμήμα Εκθέσεων Επικοινωνίας και Marion Bertram Γενικός Αναπληρωτής Διευθυντής Εκπαίδευσης /Αρχαιολόγοι Επιμελητής Τμήματος Προϊστορίας και Επιστημονικής Έρευνας Georgy V. Αγνή Αποστολίδου Πρωτοϊστορίας Επιμελητές/Αρχαιολόγοι Manfred Vilinbakhov Μερόπη Ζιωγάνα Giovanni Vastano Nawroth, Επιμελητής Κατερίνα Μπεχτσή Susanne Kuprella M.A. Jasmin Cevik Γενική Αναπληρώτρια Διευθύντρια Ουρανία Πάλλη Τμήμα Συντήρησης και Προϊσταμένη Επιμελητών του Ευανθία Παπαδοπούλου Mariateresa Operetto Συντηρητές/Αναστηλωτές Μουσείου Φώτης Υφαντίδης Philipp Schmidt-Reimann Claudia Svetlana B. Adaksina Τμήμα Επικοινωνίας Υπεύθυνη Επικοινωνίας Antonella Carlo Bullack Προϊστάμενος του Τμήματος Μερόπη Ζιωγάνα Susanne Krebstakies Franziska Αρχαιολογίας της Ανατολικής Τμήμα Εκπαίδευσης Thieme Ευρώπης και της Σιβηρίας Τμήμα Συντήρησης, Χημικών και Lucia Emilio Andrey Yu. Alekseev Φυσικών Ερευνών και Αρχαιομετρίας Εκθέσεις/Τμήμα Τεκμηρίωσης Δημήτριος Καρολίδης, Προϊστάμενος Ramona Föllmer Επιμελητές/Αρχαιολόγοι Βασιλική Μιχαλοπούλου Yuri Yu. Piotrovsky, Παναγιώτα Μπαλάφα Τμήμα Μέσων και Επικοινωνίας Αναπληρωτής Προϊστάμενος Mechtild Kronenberg του Τμήματος Αρχαιολογίας της Τμήμα Διοικητικής και Οικονομικής Markus Farr Ανατολικής Ευρώπης και της Σιβηρίας Υποστήριξης Θωμάς Λιόλιος, Προϊστάμενος Christof Hannemann Ομάδα Εργασίας Olga Ye. Ilmenkova Arseny V. Sokolov Τμήμα Τεχνικής Υποστήριξης και Yuri Yu. Piotrovskij Μουσειογραφίας Sergey M. Ostashinsky Indira Zh. Αριστείδης Μυτάκος, Προϊστάμενος Tutaeva Μουσειογραφικός σχεδιασμός Προετοιμασία και σχεδιασμός και αρχιτεκτονική υλοποίηση/ Τμήμα Μουσειολογικού και Αρχιτέκτονες Μουσειογραφικού Σχεδιασμού Γιώργος Τσεκμές Boris G. Kuzyakin (Επικεφαλής) Μαρία Λουκμά Vitaly B. Korolev (Υπεύθυνος σχεδιασμού) Γραφιστική προσαρμογή Michail Yu. Yefimov εποπτικού υλικού έκθεσης Yuri M. Kolotilov Danila A. Madlevsky Ρωξάνη Βλαχοπούλου Alexander V. Machikin Michail V. Μελίνα Χατζή Nefedov Kimil A. Soloviev Τεχνική επιμέλεια-Φωτισμοί Στέλιος Καραμπίκας Χρήστος Πλιάκος Στυλιακός Αποκατανίδης Χρήστος Τζώτζης Τρύφων Αβραμίκας Συντονιστής Φύλαξης Αλέξανδρος Μπογδάνος, Αρχιφύλακας Villaggio Globale International Επιστημονική εποπτεία Επιμέλεια μουσειογραφικού Επιμέλεια καταλόγου της έκθεσης σχεδιασμού και γραφιστικής και Federica Doria, Stefano Giuliani, Διοικητικό Συμβούλιο οπτικής ταυτότητας της έκθεσης Elisabetta Grassi, Manuela Puddu και Πρόεδρος Federica Doria AJF Design / Jari Franceschetto Maria Letizia Pulcini Michela Nunnari Stefano Giuliani Luca Melis Elisabetta Grassi Fabio Piludu Συγγραφείς κειμένων Μέλη Συμβουλίου Manuela Puddu Carla Sechi Gianfrancesco Canino Nicoletta Buffon Maria Letizia Pulcini Carlos Jean Vivas Federica Doria Barbara De Nardi Piergiorgio Floris Συντονιστές Βίντεο και εγκαταστάσεις πολυμέσων Giovanna Fundoni S Με τη στρατηγική συνεργασία του Bruno Billeci Francesco Muscolino Anna Maria Marras, Επιστημονική tefano Giuliani Maurizio Cecconi Elisabetta Grassi ιδέα και επίβλεψη Σε συνεργασία με τους Angeliki Koukouvou DNA Cultura – Diego Loreggian, Manfred Nawroth, Επιμελητή Luca Lai Τμήμα Εκθέσεων/Τεκμηρίωσης Σύλληψη ιδέας Stefano Masala Nicoletta Buffon του Μουσείου Προϊστορίας και Manfred Nawroth Μαζί με τη Michela Miracapillo Πρωτοϊστορίας, Κρατικά Μουσεία Επιστημονική και εκπαιδευτική Yuri Piotrovskij Βερολίνου προσαρμογή Manuela Puddu Γραμματεία και Διοίκηση Anna Maria Marras Maria Letizia Pulcini Valentina Farolini Yuri Piotrovskij, Αναπληρωτή Carlo Tronchetti Προϊστάμενο του Τμήματος Κείμενα έκθεσης Giovanni Vastano Τμήμα Προώθησης και Διαφήμισης Αρχαιολογίας της Ανατολικής Ευρώπης Stefano Crispu Barbara Wilkens Cinzia De Bei και της Σιβηρίας, Κρατικό Μουσείο Ερμιτάζ, Αγία Πετρούπολη Εκθεσιακές κατασκευές Συγγραφείς λημμάτων καταλόγου Επικοινωνία και Μέσα Tosetto Allestimenti Gianfrancesco Canino Antonella Lacchin Αγγελική Κουκουβού, Αναπληρώτρια Laura Pau Elisa Billeci Διευθύντρια Αρχαιολογικού Μουσείου Μεταφορά Viviana Pinna Θεσσαλονίκης, Montenovi Τμήμα Υπηρεσιών και Παραγωγής Ευχαριστίες για τη συνεργασία στο Tullio Ortolani Ασφάλιση έργων Paolo Giulierini, Διευθυντή Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου Νάπολης Claudio Bertani – AGE Bologna Θερμές ευχαριστίες στην Leonarda Artale Μεταφράσεις Ευχαριστίες Networld – Samantha Cipollina, Karin Irina Artemieva Εξωτερική τεχνική υποστήριξη Obkircher Antonello Cabras Enrica Puggioni Paola Cioni Τύπος και επικοινωνία Luigi Corda Villaggio Globale International Alessandro Degnoni Guy Devreux Gerardo De Canio Vassilis Korniordos Gianluca Lioni Carlo Mannoni Morpho Papanikolaou Rossella Porcheddu Carlo Serino Lorenzo Zichichi Εδώ και πολλά χρόνια έχουμε μια πεποίθηση. Νοιαζόμαστε για την εικόνα της Σαρδηνίας και την Κάθε φορά που εξετάζουμε την περιοχή μας, την πρόσληψή της από το κοινό, και επιθυμούμε να ιστορία και τον πολιτισμό της, τα μουσεία και τους διαδραματίσουμε έναν ενεργό ρόλο στον τρόπο που αρχαιολογικούς της χώρους, η πεποίθηση αυτή οι άνθρωποι μάς ερμηνεύουν και μάς καθορίζουν. ενισχύεται και επιβεβαιώνεται. Αυτή η εικόνα είναι καίριας σημασίας για τον Η Σαρδηνία είναι η καρδιά του Μεσογειακού τουρισμό που στρέφεται στην πληροφόρηση πολιτισμού. Και είναι με έναν τρόπο όχι στατικό ή και την αναζήτηση, που επιζητά την κατανόηση απομονωμένο ή λόγω μόνον του μεγέθους της. και την ανακάλυψη. Αυτό το είδος τουρισμού Η Σαρδηνία αποτελεί σημείο αναφοράς στη μεγάλη είναι που επιθυμούμε να προσελκύσουμε και να θάλασσα που βρέχει τις ακτές της Ευρώπης, της ενδυναμώσουμε μετά τα δυο χρόνια της πανδημίας Αφρικής και της Ασίας. Είναι επίσης ένας τόπος του Covid-19. επαφών που συνδέουν την Κεντρική και Βόρεια Είναι τιμή μας που είμαστε χορηγοί ενός από τα Ευρώπη με την Ανατολή. Και αυτή η επίγνωση δεν πρώτα πολιτιστικά γεγονότα που διοργανώνονται είναι μόνον παλιά, δεν αποτελεί μια ξεχασμένη στο εξωτερικό από την Ιταλία, που μοιραζόμαστε ιστορία που απασχολεί αποκλειστικά τη σκέψη και τον πολιτισμό μας και τις υλικές μαρτυρίες του. την έρευνα των ειδικών. Είμαστε περήφανοι για το σημαντικό αυτό Ο συγκεκριμένος τρόπος θεώρησης της Σαρδηνίας κατόρθωμα, για τούτη την έκθεση, που μας είναι βαθιά ριζωμένος στον τρόπο που ο επιτρέπει να συμμετέχουμε σε έναν γόνιμο διάλογο καθένας από εμάς αντιλαμβάνεται τη ζωή του με το βλέμμα στραμμένο στο μέλλον. προσβλέποντας σε ένα μέλλον δυναμικό, όπου o Εκφράζουμε τις ευχαριστίες μας στα μουσεία λαός μας αναζητά ένα νέο όραμα ανάπτυξης. που θα μας φιλοξενήσουν, στους ανθρώπους Για αυτόν ακριβώς το λόγο αποφασίσαμε να που εργάστηκαν για την έκθεση αυτή, στους οργανώσουμε τη συγκεκριμένη έκθεση. Και γι’ αυτό συνεργάτες μας και σε όλους όσοι πίστεψαν σε επίσης θέλαμε η έκθεση να ταξιδέψει σε τόπους εμάς. που είναι σημαντικοί και ιδιαίτεροι για εμάς. Στο Πρόκειται για μια σημαντική διοργάνωση που Βερολίνο, στην πρωτεύουσα μιας χώρας που οι επιθυμούμε να υλοποιήσουμε από κοινού με τους κάτοικοί της αγαπούν και επισκέπτονται την νέους μας φίλους. Ιταλία και που πάντοτε αποτελούσε πηγή υψηλής ποιότητας τουρισμού. Στην Αγία Πετρούπολη, μια σημαντική πόλη της νέας Ρωσίας, που συνιστά τόπο ανταλλαγών με την Ευρώπη και πατρίδα του μεγαλύτερου μουσείου στον κόσμο, του Ερμιτάζ, με το οποίο συνεργαζόμαστε εδώ και αρκετό καιρό. Στη Θεσσαλονίκη, που μας φέρνει στην Ελλάδα, στη γη ενός αρχαίου πολιτισμού, γενέτειρα της σκέψης, του πολιτισμού και του αθλητισμού. Και τέλος στη Νάπολη με το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της, Giovanni Chessa ίσως το μεγαλύτερο αρχαιολογικό μουσείο της Περιφερειακός Σύμβουλος Τουρισμού, Βιοτεχνίας Ευρώπης, το οποίο γνωρίζει καλά τη σημασία και και Εμπορίου την αξία του πολιτισμού του νησιού μας. Αυτόνομη Περιφέρεια Σαρδηνίας Η έκθεση Σαρδηνία Μεγαλιθικό Νησί, η οποία πολιτιστικής πολιτικής της συνίσταται στο να το προσεχές διάστημα και μέχρι τον Σεπτέμβριο υποστηρίζει και ενισχύει τα κράτη-μέλη, τα οποία του 2022 θα φιλοξενηθεί σε τέσσερις από τις πιο έχουν άμεση ευθύνη στον συγκεκριμένο τομέα. σημαντικές και συναρπαστικές ευρωπαϊκές πόλεις, Σε αυτό το πλαίσιο και όπως προβλέπεται από σηματοδοτεί την επαναφορά της Σαρδηνίας και της το νέο πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο για το τεράστιας αρχαιολογικής κληρονομιάς της, μιας εκ διάστημα 2021-2027, μέρος των ευρωπαϊκών των πλουσιότερων αναλογικά με το μέγεθος και πόρων μπορεί να διατεθεί από τις Περιφέρειες τον πληθυσμό του νησιού, στο διεθνές προσκήνιο για την προώθηση τόσο τοπικών πρωτοβουλιών του πολιτισμού. (στις οποίες περιλαμβάνονται οι αποκαταστάσεις Με χαρά αναφέρω ότι η υλοποίηση της έκθεσης και αναστηλώσεις μνημείων και έργων της κατέστη δυνατή χάρη στις επιχορηγήσεις της αρχαιολογικής κληρονομιάς) όσο και μεγάλης Ευρωπαϊκής Ένωσης, και συγκεκριμένα του κλίμακας διεθνών δράσεων. Ευρωπαϊκού Ταμείου Περιφερειακής Ανάπτυξης, Μια έκθεση εξ ολοκλήρου αφιερωμένη στον που επέτρεψαν στην Αυτόνομη Περιφέρεια της Νουραγκικό πολιτισμό και στην προϊστορία της Σαρδηνίας να συνεισφέρει στις πολιτιστικές Σαρδηνίας, που έχει αποσπάσει το Μετάλλιο του πρωτοβουλίες της Ιταλίας στο εξωτερικό σε μια Προέδρου της Ιταλικής Δημοκρατίας και τελεί περίοδο ανάκαμψης, επαναφοράς και μεγάλου υπό την αιγίδα του Υπουργείου Εξωτερικών ενθουσιασμού. και Διεθνούς Συνεργασίας και του Υπουργείου Μεταξύ των τομέων που η Ευρώπη σκοπεύει να Πολιτισμού, αποτελεί ένα λαμπρό παράδειγμα υποστηρίξει τα επόμενα χρόνια με τα προγράμματα της πολιτικής στήριξης που προάγει η Ευρωπαϊκή της, ο πολιτισμός κατέχει χωρίς αμφιβολία Ένωση. βασικό στρατηγικό κεφάλαιο στην ανάπτυξη μιας περιοχής, η οποία ανέκαθεν διαδραμάτιζε έναν κεντρικό ρόλο στη Μεσόγειο. Η έκθεση για το Νουραγκικό πολιτισμό αναδεικνύει τον αρχαίο αλλά ταυτόχρονα και τον σύγχρονο χαρακτήρα του νησιού: ένα σταυροδρόμι ανθρώπων και αγαθών από τους προϊστορικούς ακόμα χρόνους, ένας τόπος εμπορίου αλλά και ένα σημείο συνάντησης διαφορετικών πολιτισμών. Η υποβλητική αυτή έκθεση θα καθηλώσει τους επισκέπτες της καθώς, όπως πολλοί ιστορικοί έχουν επισημάνει, επιτεύγματα που είναι δυνατό να θαυμάσει κανείς και σε άλλα σημεία του κόσμου, εδώ στη Σαρδηνία έλαβαν χώρα πολύ νωρίτερα κληροδοτώντας στον τόπο αυτό μοναδικά μνημεία από αρχαιολογική σκοπιά. Francesca Lissia Η Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Διαχειριστική Αρχή ROP Σαρδηνία Ένωσης ορίζει ότι ο ρόλος της στον τομέα της ΕΤΠΑ 2014/2020 Η διατήρηση και η προστασία του πρωτοβουλία, που ανήκει από κοινού στο Νουραγκικού πολιτισμού στη Σαρδηνία Υπουργείο Πολιτισμού, στην Αυτόνομη Περιφέρεια σήμερα της Σαρδηνίας και υψηλού κύρους μουσεία, όπως αυτά του Βερολίνου, της Αγίας Πετρούπολης, της Κάθε περιγραφή των αρχαίων μνημείων της Θεσσαλονίκης και της Νάπολης, έχει ως στόχο όχι Σαρδηνίας προκαλεί θαυμασμό, καθώς αυτά μόνο να γεφυρώσει διαφορετικούς πολιτισμούς προέρχονται από ένα μακρινό, αποκρυσταλλωμένο αναζητώντας ομοιότητες και συνδέσεις, αλλά παρελθόν, που ουσιαστικά διακόπηκε από τις και να διευρύνει την αντίληψη μας για αυτή την εξελίξεις που ακολούθησαν. ιστορική περίοδο και, συγκεκριμένα, για τον Για τα κατάλοιπα του παρελθόντος ο Τάκιτος έλεγε Νουραγκικό πολιτισμό, ο οποίος παραμένει ακόμα εν συντομία: “omnia […] quae nunc vetustissima και σήμερα ελάχιστα γνωστός σε σχέση με άλλους creduntur, nova fuere”, δηλαδή “κάθε τι που σήμερα πολιτισμούς της Μεσογείου. το θεωρούμε αρχαίο, κάποτε ήταν νέο”. Ωστόσο, Η γνώση και η αξιοποίηση σήμερα του η άποψη αυτή δεν είναι εμφανής στα κείμενα των Νουραγκικού πολιτισμού είναι αναγκαίες αρχαίων ιστορικών και περιηγητών, που κατά τον προϋποθέσεις για τη διατήρηση και την προστασία 19ο και 20ό αιώνα περιέγραψαν τα αρχαιολογικά αυτής της τεράστιας αλλά και ταυτόχρονα μνημεία του νησιού. Ένας από τους πρώτους εύθραυστης κληρονομιάς που συχνά μένει περιηγητές υπήρξε ο Giovanni Spano, σημαντικός παραμελημένη και δυσπρόσιτη για το κοινό. Η εκπρόσωπος του πολιτισμού της Σαρδηνίας σε μια καθοριστική σημασία αυτής της κληρονομιάς περίοδο, κατά την οποία ξεκινάει το ενδιαφέρον για για την ταυτότητά της Σαρδηνίας επισημαίνεται την αρχαία τοπική ιστορία. διαρκώς, αλλά σπάνια γίνεται καθημερινή Το δέος αυτό διατηρείται ανέπαφο και πρακτική. εκδηλώνεται κάθε φορά που αντικρύζουμε τα Ως εκ τούτου, βλέπουμε με μεγάλη αισιοδοξία προϊστορικά και νουραγκικά αρχιτεκτονήματα και πολιτιστικά προγράμματα όπως αυτό, τα οποία τέχνεργα, τα οποία συνιστούν σημεία αναφοράς εγείροντας το ενδιαφέρον του κοινού μπορούν να στο πολιτισμικό τοπίο της Σαρδηνίας, το τόσο συμβάλουν αισθητά στην προστασία αυτής της γεμάτο διαστρωματώσεις και μαρτυρίες. κληρονομιάς. Οι ενέργειες του ιταλικού κράτους για την ανακάλυψη και προστασία αυτών των πολιτιστικών αγαθών έχει οδηγήσει στη δημιουργία συλλογών και εκθέσεων, οι οποίες, προς το παρόν και μετά από διαδοχικές αναθεωρήσεις υπουργικών αποφάσεων, φυλάσσονται στα μουσεία της Περιφερειακής Διεύθυνσης Μουσείων της Σαρδηνίας και στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο του Κάλιαρι. Χωρίς αμφιβολία, ωστόσο, ένα σύγχρονο όραμα για τον πολιτισμό πρέπει Bruno Billeci να συμπεριλαμβάνει την προώθησή του και Διευθυντής της Περιφερειακής Διεύθυνσης τη διασύνδεσή του με την περιοχή. Η παρούσα Μουσείων της Σαρδηνίας Το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο του Κάλιαρι Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι το Μουσείο του έγινε ανεξάρτητος φορέας με το πρωθυπουργικό Κάλιαρι έχει συνεισφέρει στην έκθεση όχι μόνον διάταγμα αρ. 169 της 2ας Δεκεμβρίου 2019 και με τον δανεισμό εκατοντάδων εκθεμάτων, αλλά ξεκίνησε ουσιαστικά τη δράση του τον Νοέμβριο και με την προετοιμασία και τον συντονισμό της του 2020, λαμβάνοντας ως «κληρονομιά» την επιστημονικής επιμέλειας του καταλόγου και της ευθύνη υλοποίησης κάποιων έργων που είχαν έκθεσης, όπως επίσης και με την διεκπεραίωση ήδη ξεκινήσει από την Περιφερειακή Διεύθυνση των απαραίτητων διοικητικών διαδικασιών και Μουσείων Σαρδηνίας, στην οποία υπαγόταν πριν των ευαίσθητων εργασιών συντήρησης, και όλα την ανεξαρτητοποίησή του. αυτά χάρη στην αφοσίωση των υπαλλήλων του και Μεταξύ αυτών των έργων ξεχωρίζει για τη στη συνεργασία με την Περιφεριεακή Διεύθυνση σπουδαιότητά της η περιοδεύουσα έκθεση, Μουσείων. Το Μουσείο του Κάλιαρι είναι επομένως που προωθείται από την Αυτόνομη Περιφέρεια από κάθε άποψη ένας χώρος έρευνας, που προωθεί της Σαρδηνίας, και η οποία παρά τις ευνόητες με τρόπο άμεσο και ανεξάρτητο τη μελέτη και τη καθυστερήσεις λόγω της πανδημίας, τελικά γνώση. υλοποιείται με τη δημοσίευση αυτού του τόμου Το πλήθος, η μορφολογική ποικιλία και οι διάφορες και την έναρξη της παρουσίασής της με πρώτο πηγές προέλευσης των επιλεγμένων εκθεμάτων σταθμό το Βερολίνο. Μετά το Βερολίνο, η έκθεση αντικατοπτρίζουν τον πλούτο των συλλογών του Σαρδηνία Μεγαλιθικό Νησί θα φιλοξενηθεί στην Μουσείου του Κάλιαρι, το οποίο από την ίδρυσή Αγία Πετρούπολη, τη Θεσσαλονίκη και τη Νάπολη. του, δυο αιώνες πριν, αποτελεί μια «επιτομή» Το ταξίδι αυτό αποτελεί για το «νέο» Μουσείο της αρχαιολογίας της Σαρδηνίας. Σήμερα, βασικό του Κάλιαρι μια εξαιρετική ευκαιρία να συνάψει, μέλημα του μουσείου είναι η εδραίωση και, και, σε κάποιες περιπτώσεις, να ενδυναμώσει μερικές φορές, η ενδυνάμωση των δεσμών με τους και να συνεχίσει τις συνεργασίες του με άλλα τόπους προέλευσης των ευρημάτων, μέσα από μια σημαντικά μουσεία, προσβλέποντας παράλληλα προοπτική δημιουργίας δικτύων και διαμοιρασμού, σε μελλοντικές κοινές εκθέσεις και ερευνητικές που να αποβλέπει επίσης σε μια καλύτερη γνώση πρωτοβουλίες. των μουσείων και των αρχαιολογικών χώρων όλου Σε μια χρονιά που ελπίζουμε ότι θα σημάνει την του νησιού. αρχή της σταδιακής εξόδου από την πανδημική κρίση, μια πολιτιστική πρωτοβουλία όπως η συγκεκριμένη, σύνθετη και υψηλού επιπέδου, που υλοποιείται με την υποστήριξη και άλλων Francesco Muscolino φορέων, μπορεί να συνεισφέρει τα μέγιστα στην Υπουργείο Πολιτισμού προσπάθεια ανάκαμψης, συστήνοντας στο ευρύ Διευθυντής του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου κοινό την εντυπωσιακή αρχαιολογική κληρονομία Κάλιαρι της Σαρδηνίας, ακόμα και τις λιγότερο γνωστές Αναπληρωτής Διευθυντής της Περιφερειακής όψεις της. Διεύθυνσης Μουσείων της Σαρδηνίας Η έκθεση Σαρδηνία Μεγαλιθικό Νησί σηματοδοτεί ένα ακόμη σημαντικό στάδιο στη συνεργασία μεταξύ του Μουσείου Προϊστορίας και Πρωτοϊστορίας (Muesum für Vor-und Frühgeschichte), των Κρατικών Μουσείων του Βερολίνου (Staatliche Museen zu Berlin) και των μουσείων της Αυτόνομης Περιφέρειας της Σαρδηνίας. Η συνεργασία αυτή ξεκίνησε με την έκθεση «Πολιτισμοί και Μεσόγειος», η οποία παρουσιάστηκε σε ένα ευρύ κοινό από τον Φεβρουάριο έως τον Ιούνιο του 2019 στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο και στο Palazzo di Città του Cagliari. Σε αυτό το έργο, που υλοποιήθηκε με την υποστήριξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Αυτόνομης Περιφέρειας της Σαρδηνίας, το μουσείο μας όχι μόνο συμμετείχε με τον δανεισμό έργων, μαζί με άλλα διεθνώς αναγνωρισμένα μουσεία, αλλά επίσης διέθεσε τον έναν από τους δυο επιμελητές της έκθεσης, τον Manfred Nawroth, τον οποίον θα ήθελα να ευχαριστήσω από καρδιάς για τη μεγάλη αφοσίωση που επίσης επέδειξε κατά την πραγματοποίηση της έκθεσης στο Βερολίνο. Η μεγάλη επιτυχία της έκθεσης εκείνης στο κοινό και η θετική ανταπόκριση του τύπου και των μέσων μαζικής ενημέρωσης αποτέλεσαν εχέγγυα για την υποστήριξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε μια νέα έκθεση που στόχο έχει να μεταφέρει την αρχαιολογία και τον συναρπαστικό πολιτισμό της Σαρδηνίας σε διάφορες ευρωπαϊκές πόλεις. Είμαστε ιδιαιτέρως ικανοποιημένοι που το Μουσείο Προϊστορίας και Πρωτοϊστορίας του Βερολίνου, όχι μόνο συμμετέχει σε αυτή την έκθεση, αλλά είναι επιπλέον και το πρώτο μουσείο που θα την φιλοξενήσει. Η αλήθεια είναι ότι το μουσείο μας συνδέεται με τη Σαρδηνία εδώ και δεκαετίες. Μια αξέχαστη στιγμή ήταν η έκθεση «Τέχνη και Πολιτισμός της Σαρδηνίας από τη Νεολιθική μέχρι το τέλος της Νουραγκικής περιόδου» (Kunst und Kultur Μουσείων της Σαρδηνίας, καθώς επίσης στα Sardiniens vom Neolithikum bis zum Ende der μουσεία που δάνεισαν εκθέματα: το Εθνικό Nuraghenzeit), στην οποία είχαν εκτεθεί 300 Αρχαιολογικό Μουσείο “Giorgio Asproni” του Nuoro, περίπου δάνεια, μερικά από τα οποία προέρχονταν το Εθνικό Αρχαιολογικό και Εθνογραφικό Μουσείο από τα μουσεία του Cagliari και του Sassari, και “Giovanni Antonio Sanna” του Sassari και το Εθνικό είχε παρουσιαστεί στο Μουσείο Προϊστορίας Αρχαιολογικό Μουσείο του Cagliari. Οι ευχαριστίες και Πρωτοϊστορίας του Βερολίνου το 1980. Με μας απευθύνονται επίσης σε όλους τους επιμελητές αφορμή την έκθεση είχε δημοσιευτεί ένας πλούσια και τις επιμελήτριες των παραπάνω μουσείων εικονογραφημένος κατάλογος. της Σαρδηνίας, που όχι μόνον ανέλαβαν την Περισσότερο από 40 χρόνια μετά, επανεξετάζουμε προετοιμασία της έκθεσης σε επιστημονικό και με μια ανανεωμένη ματιά το ιδιαίτερο αυτό σχεδιαστικό επίπεδο, αλλά επίσης υποστήριξαν πολιτισμικό τοπίο. Πολλά έχουν αλλάξει έκτοτε, τον αρχιτέκτονα Jari Franceschetto στον ιδίως στο Βερολίνο. Για παράδειγμα, το 1980 μουσειογραφικό σχεδιασμό της. Την οργάνωση η έκθεση είχε φιλοξενηθεί στο Μουσείο του και τον συντονισμό πραγματοποίησε η ομάδα του Charlottenburg. Σήμερα, όμως, το Μουσείο Villaggio Globale International. Η υλοποίηση της Προϊστορίας και Πρωτοϊστορίας προσκαλεί το έκθεσης δεν θα ήταν εφικτή δίχως τη γενναιόδωρη κοινό να επισκεφθεί το Neues Museum, στην καρδιά οικονομική στήριξη της Αυτόνομης Περιφέρειας του Museumsinsel του Βερολίνου, κηρυγμένο Σαρδηνίας και των πόρων της Ευρωπαϊκής μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO. Ένωσης. Η σπουδαιότητα αυτής της έκθεσης Για να εκφράσουμε εμπράκτως την εκτίμησή συνάγεται επίσης από το γεγονός ότι τα Υπουργεία μας για το εγχείρημα, διαθέσαμε για την εν λόγω Εξωτερικών και Πολιτισμού της Ιταλίας την έθεσαν έκθεση μερικές από τις πιο ωραίες και ιστορικές υπό την αιγίδα τους και την υποστήριξαν σε όλες μας αίθουσες, στις οποίες ως συνήθως εκθέτουμε τις εμπλεκόμενες χώρες μέσω των προξενείων και σημαντικά ευρήματα, όπως η συλλογή του Heinrich των πολιτισμικών φορέων τους. Schliemann με αντικείμενα από την αρχαία Τροία. Είμαι πεπεισμένος ότι η έκθεση στο Βερολίνο Στο Neues Museum σκοπεύουμε το καλοκαίρι του θα τύχει μεγάλης εκτίμησης και θα προάγει το 2021 να συστήσουμε τον πολιτισμό της Σαρδηνίας ενδιαφέρον του κοινού για την ιστορία και τον όχι μόνο στους κατοίκους του Βερολίνου, αλλά πολιτισμό της Σαρδηνίας. ευελπιστούμε, εφόσον το επιτρέψει η πανδημία, να τον παρουσιάσουμε ξανά επίσης και σε ένα διεθνές κοινό. Εύχομαι η έκθεση να στεφθεί από επιτυχία στο Βερολίνο αλλά και στους επόμενους σταθμούς, στο Κρατικό Μουσείο Ερμιτάζ της Αγίας Πετρούπολης, στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, και στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Νάπολης. Matthias Wemhoff Το γεγονός ότι η έκθεση θα φιλοξενηθεί σε Διευθυντής του Μουσείου Προϊστορίας και τέσσερις ευρωπαϊκές χώρες σε διάστημα ενός Πρωτοϊστορίας και Επικεφαλής Αρχαιολόγος του έτους οφείλεται στην Περιφερειακή Διεύθυνση Ομόσπονδου Κρατιδίου του Βερολίνου Η λιτή χάρη των νουράγκι με την ανακάλυψη και συντήρηση μνημειακών αγαλμάτων (ένα εκ των οποίων θα εκτεθεί στο Η Μεσόγειος Θάλασσα με τα νησιά της και το μουσείο μας), έχει αποτελέσει αντικείμενο μελέτης εκτεταμένο δίκτυο θαλάσσιων οδών φαίνεται και θέμα μιας συναρπαστικής έκθεσης που ότι έχει μελετηθεί και περιγραφεί εκτενώς. πραγματοποιήθηκε χάρη στις προσπάθειες ειδικών Παρόλα αυτά, σήμερα, τόσο στα διάσημα όσο επιστημόνων και διευθυντών μουσείων από την και στα ξεχασμένα νησιά της, η φαντασία των Ιταλία, τη Γερμανία, την Ελλάδα και τη Ρωσία. επισκεπτών και των μελετητών εξάπτεται από Αυτή η έκθεση, κατά κάποιον τρόπο, αποτελεί μνημεία ελάχιστα γνωστά ή εντελώς άγνωστα, συνέχεια του γνωστού προγράμματος «Ευρώπη γεμάτα κρυφή γοητεία και μυστήριο. Η Σαρδηνία δίχως Σύνορα», διευρύνοντας την κατανόηση είναι ένας τόπος που ξυπνά μνήμες, ένας τόπος του περιεχομένου και των ορίων εννοιών, όπως μαγικός που εμπνέει αναρίθμητες θεωρίες για τη «Ευρώπη» και «Μεσόγειος», στους αρχαίους φύση και την καταγωγή των αρχαίων πολιτισμών χρόνους. Με χαρά υπενθυμίζω ότι η Ρωσία έχει τη της, για τη μοίρα των «Λαών της Θάλασσας». δική της εθνική παράδοση στη μελέτη της αρχαίας Προκαλεί μερικές φορές ίσως έκπληξη το γεγονός ιστορίας της Σαρδηνίας, η οποία, με αφορμή τη ότι δεν αναφέρονται όλα τα σχολικά εγχειρίδια στα νέα αυτή έκθεση, θα αποκτήσει νέα δυναμική θαύματα της Εποχής του Χαλκού στη Μεσόγειο: οι ανάπτυξης. Είμαι βέβαιος ότι οι μεγαλιθικοί πύργοι γιγάντιοι τάφοι από πέτρα, τα τεράστια αγάλματα και τα μπρούντζινα αγαλματίδια θα μας θυμίσουν πολεμιστών σε στάση μάχης και οι απίστευτοι για μια ακόμη φορά την εξωτική αρχαιολογία της μνημειώδεις πύργοι, γνωστοί ως νουράγκι, που Μαύρης Θάλασσας και του Καυκάσου. αποτελούν τον πρόδρομο των μεσαιωνικών Ο κόσμος μας είναι τόσο ίδιος όσο και διαφορετικός. κάστρων. Ας μην κάνουμε επίσης λόγο για τα κομψά, μπρούντζινα αγαλματίδια, που πιθανώς εμπνέονται από θεότητες και αναπαριστούν πολεμιστές με ασπίδες, τοξότες, γυναίκες με παιδιά, κερασφόρα ζώα, και τις πρόχους με τα ιδιόμορφα σχήματα. Πίσω από όλα αυτά βρίσκεται ένας κόσμος ενιαίος αλλά ταυτόχρονα ποικιλόμορφος, με στοιχειώδη απλότητα αλλά και σύνθετες μορφές επικοινωνίας με μυστηριακές δυνάμεις. Ο πολιτισμός του μεγαλιθισμού και των μπρούντζινων ειδωλίων συγκεράζει πολλούς κόσμους που συνδέονται με τη Μεσόγειο. Επίσης, προοιωνίζει και προαναγγέλει την κλασική αρχαιότητα, κατά την οποία τελειοποιήθηκε, μολονότι με διαφορετικό τρόπο, η κατεργασία του λίθου και του μπρούντζου. Mikhail Piotrovsky Η λιτή χάρη του Νουραγκικού πολιτισμού, η οποία Γενικός Διευθυντής του Κρατικού Μουσείου πρόσφατα ήρθε για ακόμη μια φορά στο προσκήνιο Ερμιτάζ της Αγίας Πετρούπολης Χαιρετίζουμε με ιδιαίτερη χαρά και ικανοποίηση Ιδιαίτερες ευχαριστίες απευθύνονται προς το μια μεγάλη εκθεσιακή διοργάνωση που ανανεώνει Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού της Ελλάδας την εδώ και χρόνια δημιουργική συνέργεια του και την ομάδα του Αρχαιολογικού Μουσείου Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης με την της Θεσσαλονίκης. Αυτή η έκθεση-ορόσημο μάς Αυτόνομη Περιφέρεια και τα αρχαιολογικά ενέπνευσε να εργαστούμε όλοι εντατικά για την μουσεία της Σαρδηνίας. επιτυχή υλοποίηση της. Αξίζουν σε όλους H έκθεση Σαρδηνία Μεγαλιθικό Νησί φέρνει σε θερμά συγχαρητήρια. επαφή το διεθνές κοινό με έναν, σχετικά άγνωστο, Τέλος, ειλικρινείς ευχαριστίες οφείλονται στην αρχαίο πολιτισμό με ιδιάζουσα ταυτότητα Πρεσβεία της Ιταλίας στην Ελλάδα και στο και μοναδική γοητεία. Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο Αθηνών για την Το ταξίδι της έκθεσης σε τέσσερα εξέχοντα υποστήριξη και τη συνεργασία. μουσεία δίνει την ευκαιρία της συνάντησης των Νιώθουμε πραγματικό ενθουσιασμό που το συλλογών τους και αναδεικνύει τις εκλεκτικές μουσείο μας επιλέχθηκε για τη φιλοξενία συγγένειες των αρχαίων πολιτισμών που κάποτε της μοναδικής αυτής έκθεσης στην Ελλάδα. διασταυρώνονταν στα λιμάνια της Μεσογείου, της Ελπίζουμε ότι το μαγικό σύμπαν της Σαρδηνίας μεγάλης αυτής θάλασσας της επικοινωνίας και η μεσογειακή αύρα της θα αιχμαλωτίσουν τις και της συνεκτικότητας. καρδιές μας και θα εμπνεύσουν πολλά περισσότερα Με μια επιλογή από τα αντιπροσωπευτικότερα απολαυστικά ταξίδια. αντικείμενα των πιο σημαντικών μουσειακών συλλογών της Σαρδηνίας, η έκθεση αυτή προσφέρει μια ανεπανάληπτη εμπειρία του αρχαίου πολιτισμού της. Εκ μέρους του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης, εκφράζω τις πιο θερμές ευχαριστίες στο Υπουργείο Πολιτισμού της Ιταλίας, στην Αυτόνομη Περιφέρεια της Σαρδηνίας και στα μουσεία της, που μας εμπιστεύθηκαν τους ανεκτίμητους θησαυρούς τους. Τα ήδη φημισμένα αριστουργήματα αλλά και τα πιο πρόσφατα ευρήματα της περιοχής αναδεικνύονται έξοχα μέσα από μια παρουσίαση που προβάλλει το ευρύτερο αρχαιολογικό πλαίσιο. Ένα μεγάλο ευχαριστώ σε όλους τους φορείς που συνέβαλαν στην υλοποίηση αυτής της διοργάνωσης, τη Villaggio Globale International, αλλά και όλους τους συντελεστές, σε οργανωτικό και επιστημονικό Αγγελική Κουκουβού επίπεδο, συνοδοιπόρους σε αυτό το περιπετειώδες Αναπληρώτρια Διευθύντρια Αρχαιολογικού ταξίδι. Μουσείου Θεσσαλονίκης Όλοι είμαστε αρκετά εξοικειωμένοι με το Ένα παράδειγμα είναι η Καμπaνία, η οποία, έπειτα κλασικό σύστημα υποδιαίρεσης της ιστορίας της από τις σποραδικές επιδρομές των Μυκηναίων Σαρδηνίας: η προ-νουραγκική περίοδος, η φάση κατά την Εποχή του Χαλκού που εγκαινιάζουν τις των νουράγκι και «των τάφων των γιγάντων», πρώτες επαφές με τους ντόπιους πληθυσμούς, η περίοδος των εκπλεπτυσμένων νουραγκικών βλέπει από τον 9ο αιώνα π.Χ. και μετά, μια μπρούντζινων αγαλματιδίων, που αποτελεί ίσως πρωτοφανή εισροή Ελλήνων κατά μήκος των την πιο αντιπροσωπευτική έκφραση του έθνους ακτών, αλλά και Ετρούσκων, Καμπανών και των Σαρδηνίων, η ακόλουθη άφιξη των Φοινίκων άλλων ιταλικών φύλων σε πολλά κέντρα της και των Καρχηδονίων που καθιέρωσαν το μοντέλο ενδοχώρας της. των αστικών κέντρων στο νησί, ο εκρωμαϊσμός Επί της ουσίας το ίδιο το γεωγραφικό πλαίσιο, εντέλει του πληθυσμού υπό το τίμημα βίαιων το οποίο με τα ποτάμια, τις πηγές, τους επεισοδίων από τους Ρωμαίους, οι οποίοι, ωστόσο, φυσικούς πόρους εν γένει και τους γεωλογικούς είχαν περιορισμένο έλεγχο του πληθυσμού στην σχηματισμούς του διαμόρφωσε κάποια βασικά ενδοχώρα του νησιού. χαρακτηριστικά των οικισμών, εν μέρει άλλαξε Ύστερα από μια σειρά έγκριτων μελετών και και μετασχηματίστηκε από τους αμέτρητους μια υπέροχη έκθεση με τίτλο «Πολιτισμοί και ανθρώπους, άνδρες και γυναίκες, οι οποίοι Μεσόγειος», στην οποία συμμετείχε και το συναντήθηκαν, διασταυρώθηκαν και μερικές Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Νάπολης , έχει φορές συγκρούστηκαν μεταξύ τους και οι οποίοι επίσης αποσαφηνιστεί ο κεντρικός ρόλος που τελικά αποτέλεσαν τις εθνικές εκείνες ομάδες που, διαδραμάτισε η Σαρδηνία για όλους εκείνους τους παρότι εξαναγκάστηκαν σε όλη τη διάρκεια της ανθρώπους που ήδη από την Εποχή του Χαλκού ιστορίας να μιλούν τη γλώσσα των νέων ηγεμόνων είχαν αναπτύξει εμπορικούς δρόμους και λιμάνια- τους, διατήρησαν στην πραγματικότητα με τρόπο σταθμούς από την Ανατολή ως τη Δύση. Επρόκειτο διακριτικό τα χαρακτηριστικά τους γνωρίσματα για εμπόρους από τη Μυκηναϊκή Ελλάδα, τη μέχρι και σήμερα. Φοινίκη, την Κύπρο και αργότερα την Καρχηδόνα ή Η ανακάλυψη των δομικών στοιχείων αυτού την Ετρουρία, που αναζητούσαν κυρίως μέταλλα. του πολιτισμικού DNA αποτελεί, πιστεύω, το Ίσως είναι λιγότερο σαφές στο ευρύ κοινό το πώς πιο συναρπαστικό πράγμα που μπορεί να κάνει οι άνθρωποι της Σαρδηνίας, με την πάροδο των μια έκθεση. Για τον λόγο αυτό θελήσαμε να χιλιετιών, αναπλάθονταν διαρκώς αφομοιώνοντας συνεργαστούμε, χάρη στις προσπάθειες και τους νεοφερμένους και υιοθετώντας, άλλοτε τον συντονισμό της ομάδας Villaggio Globale, ενεργά με τη θέλησή τους και άλλοτε μετά από ιστορικού εταίρου του Μουσείου μας, στην πίεση, νέες πολιτιστικές τάσεις. υλοποίηση της έκθεσης Σαρδηνία Μεγαλιθικό Η θεωρία που ανέπτυξε μάλιστα ο Massimo Νησί με την Αυτόνομη Περιφέρεια της Σαρδηνίας, Pallottino για τη διαμόρφωση του Ετρουσκικού το Εθνικό Μουσείο του Cagliari και άλλα μουσεία φύλου ως μια εναλλακτική σε σχέση με τα αυστηρά της Σαρδηνίας, το Μουσείο Προϊστορίας και κριτήρια περί ενιαίας προέλευσης από μια Πρωτοϊστορίας του Βερολίνου, το Αρχαιολογικό αποκλειστικά περιοχή, θα μπορούσε πολύ εύκολα Μουσείο Θεσσαλονίκης και το Κρατικό Μουσείο να επεκταθεί όχι μόνον στους Σαρδήνιους, αλλά, Ερμιτάζ της Αγίας Πετρούπολης, με το οποίο το ουσιαστικά, και σε όλους τους λαούς της αρχαίας Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Νάπολης έχει Ιταλίας. πραγματοποιήσει στο παρελθόν εξαιρετικές εκθέσεις, όπως «Canova και Αρχαιότητα», ενσωματώσουμε στην έκθεση μας αναφορές σε «Λογγοβάρδοι: Ένας λαός που άλλαξε την ιστορία» αυτό το τοπίο τοποθετώντας στους κήπους του και «Πομπηία: Θεοί, Άνθρωποι και Ήρωες». Μουσείου αρχιτεκτονικές και παλαιοβοτανικές Η στροφή του ενδιαφέροντος στον πολιτισμό των αναπαραστάσεις. Νουράγκι είναι, σε τελική ανάλυση, ένα παράδειγμα Αν θέλουμε να ανακαλύψουμε ξανά την ιστορία επιστημονικής προσέγγισης που αποδεικνύει πως μας, την υπόστασή μας ως άνθρωποι της η Μεσόγειος υπήρξε πάντα μια φιλόξενη μάνα που Μεσογείου, θα πρέπει να αφήσουμε για λίγο τα αγκάλιαζε τα «παιδιά» της, τα οποία, αν και συχνά κρυστάλλινα νερά, από τα οποία συχνά περνάνε πολεμοχαρή, κατάφερναν να συνυπάρχουν. Μια μεγάλα και πολυτελή σκάφη, και να στραφούμε στη μάνα που μας δίδαξε πως η ποικιλότητα γεννά γη της ενδοχώρας. Ξαφνικά, αντικρύζοντας τους πρόοδο και ανάπτυξη, ενώ η απομόνωση παράγει αρχαίους εκείνους λίθους που ακόμη δεσπόζουν μονάχα οπισθοδρόμηση. στο τοπίο, θα βρεθούμε σε μια αρχαία χρονική Ένα ωραίο σύνθημα που υιοθετήθηκε από την διάσταση και θα νιώσουμε, σχεδόν με τρόπο Procida, Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ιταλίας για μαγικό, τους αρχαίους ήχους, τις φωνές και τα το 2022, και το οποίο ο φορέας μας ενστερνίζεται αρώματα. Οι άνθρωποι του παρελθόντος είναι πλήρως, είναι το εξής: «ο πολιτισμός δεν ακόμη εκεί, φύλακες, και μας περιμένουν, μας απομονώνει». ρωτούν. Η συγκεκριμένη έκθεση ακολουθεί ακριβώς αυτό Στην πραγματικότητα, ζουν μέσα μας, αλλά το πνεύμα και δίνει όχι μόνο τη δυνατότητα να είμαστε τόσο εγκλωβισμένοι στη φρενίτιδα της στοχαστούμε τις σχέσεις μεταξύ των αρχαίων καθημερινότητας μας, που δεν τους ακούμε. λαών, αλλά προσφέρει επίσης πλούσια ερεθίσματα Και τότε, η Σαρδηνία των νουράγκι, η αληθινή ακόμα και για έναν διάλογο μεταξύ μας: από τους Σαρδηνία, μπορεί να μας βοηθήσει ακόμα και να διοργανωτές μέχρι τους επισκέπτες, που θα έρθουν ξαναβρούμε τον εαυτό μας. να θαυμάσουν τα εντυπωσιακά εκθέματα. Καθόλου τυχαία, το Μουσείο της Νάπολης αποφάσισε να εγκαταστήσει την έκθεση δίπλα στην εκθεσιακή ενότητα που είναι αφιερωμένη στην Προϊστορία και την Εποχή του Χαλκού της Καμπανίας, ούτως ώστε να είναι εφικτή η παράλληλη παρακολούθηση της ιστορίας δυο διαφορετικών περιοχών κατά την ίδια χρονική περίοδο. Επιπλέον, προκειμένου να υπενθυμίσουμε ότι η Σαρδηνία είναι ουσιαστικά ένα εκπληκτικό υπαίθριο μουσείο, με εκατοντάδες μεγαλιθικούς πύργους, αρχαιότερους κατά τουλάχιστον 2000 χρόνια από τα μεσαιωνικά κάστρα και διάσπαρτους Paolo Giulierini σε ένα τοπίο που σου κόβει την ανάσα, γεμάτο Διευθυντής του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου με βελανιδιές και μυρτιές, αποφασίσαμε να της Νάπολης H Fondazione di Sardegna ανανεώνει την εντάσσεται στο Στρατηγικό Σχέδιο Τουριστικής υποστήριξή της στο πρόγραμμα που αφορά στον Ανάπτυξης και Προώθησης με τον τίτλο Νουραγκικό πολιτισμό και τον μεγαλιθισμό, «Προορισμός Σαρδηνία». τηρώντας το Σύμφωνο που υπογράφηκε το Oι ανταλλαγές και ο διάλογος μεταξύ των 2018 με το Κρατικό Μουσείο Ερμιτάζ της πολιτισμών αποτελούν επιπλέον τη βάση για τη Αγίας Πετρούπολης, την Αυτόνομη Περιφέρεια δημιουργία μιας νέας ευρω-μεσογειακής γενιάς, Σαρδηνίας, το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο του την οποία η Fondazione αντιμετωπίζει με ιδίαιτερη Κάλιαρι, την Περιφερειακή Διεύθυνση Μουσείων φροντίδα, δεδομένου ότι το ίδρυμα μας εργάζεται της Σαρδηνίας και τον δήμο του Κάλιαρι. με αφοσίωση για την προώθηση της οικονομικής Το πρόγραμμα αυτό, ήδη από τα προηγούμενα και κοινωνικής ανάπτυξης της Σαρδηνίας. στάδιά του, είτε επρόκειτο για εκδηλώσεις εκθέσεων είτε για δράσεις διάχυσης, εκπλήρωσε τους στόχους που είχε θέσει: την ανάδειξη της ιστορίας, του πολιτισμού και της τέχνη της Σαρδηνίας, την αντιπαραβολή και τον διάλογο μεταξύ πολιτισμών από τη Μεσόγειο μέχρι τον Καύκασο, και τη δημιουργία νέων συνεργειών μεταξύ πολιτιστικών φορέων. Η Fondazione di Sardegna, που προωθεί και υποστηρίζει την τέχνη και την πολιτισμική κληρονομιά μέσω καινοτόμων μορφών συνεργασίας μεταξύ φορέων και της σύμπραξης δημόσιου - ιδιωτικού τομέα, καλωσορίζει με χαρά τη νέα έκθεση «Σαρδηνία Μεγαλιθικό Νησί. Από τα μενχίρ στα νουράγκι: ιστορίες από λίθο στην καρδιά της Μεσογείου», καθώς πιστεύει με βεβαιότητα ότι πρόκειται για μια σπουδαία ευκαιρία για την προβολή του αρχαίου πολιτισμού της Σαρδηνίας στο εξωτερικό και θα συνεισφέρει Antonello Cabras στην τουριστική προώθηση του νησιού, καθώς Πρόεδρος της Fondazione di Sardegna Σημείωμα προς τον αναγνώστη Όλες οι πληροφορίες που αφορούν στα εκθέματα είναι διαθέσιμες στον παρακάτω ηλεκτρονικό σύνδεσμο http://www.sardegnadigitallibrary.it/ Περιεχόμενα 31 I. ΠΡΩΙΜΟΣ ΜΕΓΑΛΙΘΙΣΜΟΣ 149 V. Η ΔΥΣΗ ΤΟΥ 32 Ο πρώιμος μεγαλιθισμός ΜΕΓΑΛΙΘΙΣΜΟΥ Manuela Puddu 150 Η δύση του μεγαλιθισμού 35 Ο μεγαλιθισμός στην προ-νουραγκική Stefano Giuliani Σαρδηνία 153 Η Εποχή του Σιδήρου Gianfrancesco Canino Carlo Tronchetti 44 Κατάλογος 160 Κατάλογος 71 II. ΤΑ ΝΟΥΡΑΓΚΙ 171 VI. Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΩΝ ΝΟΥΡΑΓΚΙ 72 Τα νουράγκι 172 Η κληρονομιά των Νουράγκι Elisabetta Grassi Stefano Giuliani 75 Νουράγκι: η εκμετάλλευση 175 Μια σύντομη επισκόπηση των ζωικών πηγών τη νουραγκική του παλαιο-σαρδηνικού ονομαστικού περίοδο Stefano Masala, Barbara Wilkens της Σαρδηνίας Piergiorgio Floris 80 Κατάλογος 182 Κατάλογος 115 III. ΟΙ ΤΑΦΟΙ ΤΩΝ ΓΙΓΑΝΤΩΝ 116 Οι τάφοι των γιγάντων 189 ΠΑΡΑΛΛΗΛΙΣΜΟΙ Maria Letizia Pulcini 191 Η συλλογή του Μουσείου Προϊστορίας και 119 Η φωνή των οστών: γυναίκες και άνδρες Πρωτο-ιστορίας του Βερολίνου στη σκιά των μεγαλίθων Manfred Nawroth Luca Lai 197 Κάποιες σκέψεις για την έκθεση Manfred Nawroth, Yuri Piotrovskij 124 Κατάλογος 201 Ένα νησί (όχι και) τόσο μακριά: η Σαρδηνία στο Αρχαιολογικό 129 IV. ΤΑ ΙΕΡΑ Μουσείο Θεσσαλονίκης 130 Τα ιερά Αγγελική Κουκουβού Federica Doria 207 Η Καμπανία την περίοδο των 133 Τα αναθήματα στα ιερά νουράγκι μέσα από τις συλλογές της νουραγκικής Σαρδηνίας του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου της Giovanna Fundoni Νάπολης Giovanni Vastano 140 Κατάλογος 213 Παράρτημα 215 Γενική βιβλιογραφία 200 - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 201 - - - - - - - - - - - - - - - - 202 - - - - - - - - - - - - - 203 - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 204 Sea routes - - From the South to the North Sea routes Macédoine antique Greeks and Phoenicians Phoinikes b Shrdn 205