Plattdüütsch – Wikipedia

Plattdüütsch – Wikipedia
Zum Inhalt springen
Vun Wikipedia
Plattdüütsch
Nedderdüütsch/Neddersassisch
Snackt in
Düütschland
Düütschland
Nedderlannen (Europa)
Nedderlannen
Danemark
Däänmark
In Spraakeilannen
Belize
Belize
Brasilien
Brasilien
Bolivien
Bolivien
Kanada
Kanada
Kasachstan
Kasachstan
Kirgisistan
Kirgisistan
Mexiko
Mexiko
Paraguay
Paraguay
Russland
Russland
Vereenigte Staaten
Vereenigte Staaten
Sprecher
4–8
Millionen weltwied
Düütschland: ≈ 2,2
Mio. gode Sprekers, ≈ 5
Mio. Sprekers allens tohoop
Nedderlannen: ≈ 1,6–2,15
Mio.
Brasilien: ≈ 0,3–0,4
Mio.
Plautdietsch: ≈ 0,5
Mio.
Klassifikatschoon
Ιndoeuropääsch
Germaansch
Westgermaansch
Plattdüütsch
Offitschell Status
Minnerheden/
Regionaalspraak
in
Düütschland
Düütschland
Nedderlannen (Europa)
Nedderlannen
Brasilien
Brasilien
Spraakkoods
ISO 639
-1
ISO 639
-2
nds
ISO 639
-3
För de ganze Spraak:
nds
För enkel Dialekten:
Achterhooksch
: act
Drents
: drt
Grönnegs
: gos
Oostfreesch
: frs
Plautdietsch
: pdt
Sallandsch
: sdz
Stellingwarfs
: stl
Twentsch
: twd
Veluws
: vel
Westföölsch
: wep
Plattdüütsch
, kort
Platt
, ook
Nedderdüütsch
oder
Neddersassisch
un
Sassisch
heten, is ene
Regionaalspraak
un
Dialektgrupp
, de rund twee Millionen Minschen in
Noorddüütschland
un an de twee Millionen Minschen in
Oostnedderland
snackt. Besünners mit dat
mennistsche
Plautdietsch
het sik de Spraak ook weltwied uutbreedt. Se höört to’n
Westgermaansch
, het den
hoogdüütschen Luudwannel
nich mitmaakt, un is so ene
nedderdüütsche
Spraak, de tohoop mit
Freesch
un
Engelsch
to de
noordseegermaanschen
Spraken tellt.
Dat frömiddelöllerlich
Ooldsassisch
is de öllste överlevert Spraakform vun dat Plattdüütsche. Later het de Spraak as
middelsassische
Hansespraak
Inflood op
Noordeuropa
namen un weer Schrievspraak för Recht un Hannel. In de fröhe Neetied hebbt
Hoogdüütsch
un
Nedderlandsch
de Rull as Schrievspraken övernamen, so dat Plattdüütsch, nu sünner Standard- un Schrievspraak un in verscheden Dialekten –
so as
Märksch
Mekelnborg-Vöörpommersch
Noordneddersassisch
Oostfäälsch
un
Westfäälsch
– deelt, wieder besteit.
Striedig blivt de Stand as Spraak. Op de enen Sied warrt Platt je na
Dackspraak
as hoogdüütschen oder nedderlandsschen Dialekt bekeken, annersieds behanndelt en Deel Spraakwetenschoppers un Kultuurorganisatschonen Plattdüütsch as ene egen Spraak. Ook mang den Spraakgemeenschop is de Ansicht, dat Plattdüütsch ene Spraak is, wied verbreedt.
Vundaag laat
Düütschland
un de
Nedderlannen
de Regionaalspraak Plattdüütsch na de
Europääsche Charta vun de Regionaal- oder Minnerheidenspraken
gellen. Liekers is de Spraak bedroot, denn de Präzens in dat Alldagsleven un de Apentlichkeid is ring. Hoogdüütsch un Nedderlandsch hebbt allerwegens de Överhand.
Versöök, de Spraak to bewaren un wedder in’t Leven to halen, ümfaat
plattdüütsch Schoolünnerricht
Literatuur
un
Musik
in de Spraak, seltener ook Medien so as
Feernseen
oder
Radio op Platt
. Verscheden regionale Organisatschonen stütt de Spraak mit Events, Spraakkursen un Publikatschonen. Doch blivt de Tokumst vun dat Plattdüütsch unseker. Öllern geevt eer meist nich meer an de Kinner wieder. So is Platt in Delen vun dat Spraakrebeed al meist uutstorven, un in wieden Delen vun dat Spraakrebeed bloot ünner de öllste Generatschoon begäng.
Klassifikatschoon
ännern
Bornkood ännern
Spraakverwandschop
ännern
Bornkood ännern
Westgermaansche Spraken üm 580.
Ooldsassisch hier mit Ooldengelsch un Ooldfressch, de wedder ene enegere anglo-freesche Grupp (hier ook noordseegermaansch) billt, as Deel vun ene nöördliche westgermaansche Grupp
Dat
westgermaansche
Plattdüütsch tellt to’n
germaanschen
Telg vun de
indoeuropääsche
Spraakfamilie. De Spraak het den
hoogdüütschen Luudwannel
, de
Hoogdüütsch
vun annern westgermaanschen Spraken ünnerscheedt, nich mitmaakt un is so ene
nedderdüütsche
Spraak.
Plattdüütsch is en Deel vun dat
kuntinentaalwestgermaansch Dialektkuntinuum
, dat sied den Schrievsprakenwessel vun
Middelsassisch
to’n
Hoogdüütschen
un
Nedderlandschen
un besünners sied dat 19.
Jhd langs de Grenz vun de modernen Standardspraken uuteenbrickt.
So sünd besünners in dat 20.
Jhd dat Plattdüütsch in Düütschland un dat
Neddersassisch in de Nedderlannen
uuteenannerdreven.
Plattdüütsch stünn in den Verloop vun de Tied besünners mit Hoogdüütsch,
Freesch
un
Nedderfranksch
in Kuntakt.
Ooldsassisch
, dat Plattdüütsche sienen Vöörlöper,
Ooldengelsch
un
Ooldfreesch
hebbt so vele Gemeensamkeiden, dat se de
noordseegermaansche
Ünnergrupp binnen dat Westgermaansche billt. Striedig is, of de noordseegermaanschen Spraken vun enen gemeensamen Vöörlöper afstammt, wat in de verleden Tied as Annaam begäng weer, oder mit Spraakkuntakt langs de
Noordseeküst
opkamen sünd, wat vundaag de verbreedt Ansicht is.
10
Vergleken mit Engelsch un Freesch, de wedder ene engere
anglofreesche
Ünnergrupp billt, wiest Ooldsassisch avers minner noordseegermaansche Kennteken.
10
Sachtens het sik dat noordseegermaansche Ooldsassisch mit anner Varietäten vermischt, as de
Sassen
in’t 4.
Jhd. vun
Holsteen
na Süden tögen un mit anner Stämm den sassischen Grootstamm billen. Villicht weer aver ook heel dat sassische Stammland noordseegermaansch un den Ooldsassischen sünd wegen den Kuntakt mit dat
Ooldnedderdfranksch
un
Ooldhoogdüütsch
noordseegermaansche Kennteken verlüstig gaan.
11
Plattdüütsch steit so twüschen de vun öllers her noordseegermaansche Grundlaag un den hoogdüütschen Inflood.
12
Stand as Spraak
ännern
Bornkood ännern
Wieldes Oold- un
Middelsassisch
allgemeen Spraken heten warrt, is de Stand as Spraak för’t Plattdüütsche vundaag striedig.
13
Dat Plattdüütsch in öllere Tieden op’n Weg weer regionale Varianten in de Schrievspraak uuttoglieken, warkt vundaag as „
plattdüütschen Spraakmythos
“ na un bringt de Fraag na dat Plattdüütsche sienen Stand jümmers wedder op.
14
15
Dat givt allgemeen dree Positschonen:
Plattdüütsch as Spraak
: De Historie na is Plattdüütsch ene westgermaansche Spraak, de den
hoogdüütschen Luudwannel
nich mitmaakt het un egenstännig ranwussen is, ook wenn se jümmers in Kuntakt mit de Süsterspraken Hoogdüütsch un Nedderlandsch stünn.
16
Ook de Status as Schrievspraak in de fröhe Neetied is en anner Argument för den Stand as egen Spraak. De Ünnerscheden in
Luudstand
Grammatik
un
Woordschatt
twüschen Plattdüütsch, Nedderlandsch un Hoogdüütsch sünd groot noog Plattdüütsch as egen Spraak antospreken.
17
Plattdüütsch as Dialekt
: Na de
sotscholinguistschen
Begevenheiden vundaag is Plattdüütsch ene Spraak för dat private Ümfeld mit verminnert Funktschonen. Se is stark regionaal opdeelt un het kenen överegionalen Standard.
17
Hoogdüütsch un Nedderlandsch sünd je na Staat
Dackspraken
un överneemt de Funktschoon as Schrift- un Standardspraak. So kann Plattdüütsch för enen düütschen oder nedderlandschen Dialekt gellen, denn de Sprekerschen un Sprekers bruukt Platt jüst so, as ook anner Dialektsprekerschen un -sprekers dat doot, de ünner dat Dack vun ene Standardspraak staat.
18
De Afstand twüschen Plattdüütsch un sienen Dackspraken warrt jümmerto lütter. Se billt vundaag en Kontinuum vun Dialekt na Standardspraak, in dat sik Plattdüütsch den Dackspraken anglieken deit.
19
Plattdüütsch as Afstandsspraak un Schiendialekt
: Ene Middelpositschoon, de versöcht de Historie un de Begevenheiden vundaag mittobedenken, is Plattdüütsch as ene
Afstandsspraak
un togliek enen
Schiendialekt
to beschrieven. De Begrepen gaat op
Heinz Kloss
torügg un beschrievt, dat Plattdüütsch in de verleden Tied as ene egenstännige Spraak ranwussen is un ook vundaag noch noog Afstand to sienen Dackspraken Hoogdüütsch un Nedderlandsch het, dat as egen Spraak antospreken. Liekers bruukt de Sprekerschen un Sprekers Plattdüütsch vundaag so, dat de Spraak so as enen Dialekt schient.
20
21
Naams vun de Spraak
ännern
Bornkood ännern
Kiek ook bi
Naams vun dat Plattdüütsch
Egennaams
ännern
Bornkood ännern
In’n Alldag bruukt de Plattdüütschen mit Hoogdüütsch as Schriftspraak
Plat(t)dü(ü)tsch
mit regionalen Varianten so as
Pla(t)dü(ü)ts(k)
Plat(t)duitsk
oder kort
Plat(t)
22
Wo Nedderlandsch Schriftspraak is, sünd Naams för den regionalen Dialekt, so as
Drents Plat
oder
Twents Plat
, begäng. Ook de Uutdruck
Nedersaksisch
is in’n Nedderlannen verbreedt.
23
De düütsche Spraakwetenschop bruukt
Nedderdüütsch
Op Platt is de Begreep bloots in formalen Kontexten begäng, so as in de Egennaam
Bunnsraat för Nedderdüütsch
22
Neddersassisch
un
Sassisch –
de olen Egennaams to Hansetieden
– schöölt dat „düütsch“ in Platt- un Nedderdüütsch ümgaan, dat de Lüüd buten Düütschland nich uutslaten warrt. Se schöölt ook den gemeensamen Oorsprung vun de noorddüütschen un oostnedderlandschen Dialekten ünnerstrieken. Beide Naams sünd vundaag in Düütschland raar un meist alleen bi spraakaktivistischen Gruppen begäng. Wieldes sett sik
Nedersaksisch
as Egennaam för de oostnedderlandschen Dialekten jümmers starker döör.
23
Historie vun de Naams
ännern
Bornkood ännern
Düdesch
in de Meideborger Bibel vun 1554:
De gantze Hillige Schrifft,
Vordüdeschet
Sassisch
as Naam in de
Bibel vun 1614
De gantze hillige Schrifft /
Sassisch
Uut de ooldsassische Tied is keen Egennaam överlevert. In
latienschen
Texten heet de Spraak
lingua saxonica
na de
Sassen
oder allgemeen
lingua germanica
un
lingua theudisca
24
so as ook in de Prolog vun de
Heliand
Theudisca poëmata
).
25
In
middelsassische
Tied weer de Egennaam
düdesch
begäng, denn al to Hansetieden hebbt sik de Plattdüütschen as Deel vun de Düütschen seen.
26
To de Tied stünnen Nedderdüütsch un Hoogdüütsch noch op den glieken Rang un
düdesch
kunn noch för beide Spraken jüstso good staan. Hüüd denkt de Lüüd bi
düütsch
direkt an de
hoogdüütsche Standardspraak
, wenn de Kuntext dat nich jüst uutsluten deit. Wenn dat doch wichtig weer, sik vun Nedderlandsch oder Hoogdüütsch aftosetten, weren Begrepen as
unse düdesch
sassesch
oder
moderlike sprake
begäng.
27
De Nedderlandschen beteken de Spraak ook as
ôstersch
26
Later as dat at
Hartogdom Sassen
na Süüd to wanner, keem
neddersassesch
op, sik vun dat
middeldüütsche
Böversassen
aftogrenzen.
24
In moderne Tied versöchen to’n Bispeel
Karl Scheller
Chrstian Hinrich Wolke
Georg Ruseler
oder
Reinhard Hahn
de Naams
Sassisch
un
Neddersassisch
wedder opleven to laten. In Düütschland het sik dat avers nich döörsett. Dat nedderlandsche
Nedersaksisch
, dat to’n Beginn vun’n 20.
Jhd. in de nedderlandsche Spraakwetenschop opkeem, het sik man sied de 1950-er Jahren mit dat
Nedersaksisch Institut
an de
Universität Grönneng
jümmers wieder verbreedt. Besünners sied dat de Nedderlannen Neddersassisch na de
Europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken
as regionale Spraak gellen laat, hebbt Spraakverenen un -instutschonen den Begreep övernamen.
23
Plattdüütsch
Platt
un
Nedderdüütsch
kaamt uut’n Nedderlandschen.
28
Plattdüütsch
is toeerst in’n 16.
Jhd. bi
Cornelis Lettersnijder
as
in goeden platten duytsche
dokumenteert. De Begreep geit nich op dat „platte Land“ torügg, man op dat nedderlandsche
plat
, wat ‘klaar, düüdlich’ bedüdt un in de Tied noch nich minnächtig weer.
27
Nedderdüütsch,
dat as
neder duutsche
gegenöver den
hoghen duutsche
1457 dat eerste Maal in enen
middelnedderlandschen
Text stünn, kümmt würklich vun de geograafsche Laag af.
29
Ook de Naam
Nedderlandsch
kunn eerst noch Plattdüütsch jüst so as Nedderlandsch beteken.
30
In’n 17.
Jhd. weer de Naam
Plattdüütsch
denn ook in Noorddüütschland as minnächtigen Begreep begäng.
22
Dat öllere
sassesch
is denn grotendeels verdrängt worrn.
31
Eerst mit de Dialektologie un Literatuur in dat 19. Jhd. kreeg
Plattdüütsch
wedder en neutraleren Klang.
22
Nedderdüütsch
weer to Anfang noch raar un eerst mit de
Dialektologie
, de den düütschen Spraakruum in Nedder-,
Middel
- un
Böverdüütsch
deelt, het sik de Begreep ook in de hoogdüütsche Wetenschop döörsett.
32
In’n Verloop vun de Tied wurrn
Platt-
un
Nedderdüütsch
avers nich alleen as en neutralen Begreep ankeken, de dat Plattdüütsche siene geograafsche Laag beschrivt. Döör dat „düütsch“ wurr dat ook as enen Begreep uutleegt, de seggt, dat de Spraak nix Egenstännigs is un so den hoogdüütschen Anspröök ünnermuurt, dat Plattdüütsch as enen düütschen Dialekt tellt un minner gellen deit.
27
In’n Verloop vun dat 19.
Jhd. het sik
Platt
denn ook in Westdüütschland uutbreedt. So betekent de Begreep vundaag nich alleen nedderdüütsche Varietäten oder Plattdüütsch an un för sik, man ook
westmiddeldüütsche
Dialekten.
33
Unklaarheiden vun de Naams
ännern
Bornkood ännern
Verscheden Definitschonen vun „Nedderdüütsch“
De Naams för’t Plattdüütsche sünd je na Tied, Kuntext un Definitschoon meerdüdig un unklaar.
Platt
betekent nich alleen Spraakvarietäten, de uut dat Ooldsassisch ranwussen sünd oder en Kolonisatschoondialekt vun so ene Varietät sünd, man is ook as Egennaam för de
nedderfrankschen
Dialekten in’n Nedderlannen un Düütschland un ook för den groten Deel westmiddeldüütsch Dialekten begäng.
34
Nedderdüütsch
betekent in’n wiedsten Sinn alle
nedderdüütschen Varietäten
, also Neddersassisch un Nedderfranksch tohoop. So weer dat besünners is de düütsche Dialektologie in’n 19.
Jhd. begäng. Vundaag is dat raar Plattdüütsch un Nedderlandsch ünner düssen Begreep tohooptofaten. In’n wieden Sinn ümfaat de Begreep de neddersassischen Dialekten in Düütschland un Nedderland. Vundaag is de Begreep avers meist in’n engen Sinn begäng un betekent alleen de neddersassischen Varietäten in Düütschland.
35
De nedderdüütsche Süüdgrenz ünnerscheedt sik ook je na Definitschoon un liggt meist an de
maken/machen-Isogloss
(Benrather Linie) oder ook an de
ik/ich-Isogloss
(Uerdinger Lien), seltener ook an Isolglossen wieder in’n Süden, so as de
Dorp/Dorf-Isogloss
(Bad Hönninger Linie).
35
So is ook unklaar, of
Nedderrhiensch
oder
Bergisch
, de as neddefranksche Varietäten mit to dat Nedderdüütsch in’n wiedsten Sinn tohöört, mit to dat Nedderdüütsch in’n engen Sinn, also dat Nedderdüütsch in Düütschland tellt.
35
Neddersassisch
kann heel de Spraak vun
Preußen
bet
Urk
beteken.
36
Fakener betekent
Neddersassisch
in de Dialektologie avers alleen
Westnedderdüütsch
, je na Definitschoon sünd de Varietäten in’n Nedderlannen inbegrepen oder nich.
37
In de Ümgangsspraak kann de Begreep ook slicht de Dialekten in dat Bundsland
Neddersassen
beteken. So bruukt dat ook dat
Niedersächische Wörterbuch
för de Dialekten in Neddersassen un
Bremen
38
De Variant
Nedersaksisch
kann besünners in de nedderlandsche Dialektologie Oostnedderlandsch un Westnedderdüütsch tohoop beteken.
39
Fakener betekent
Nedersakisch
avers de alleen de oostnedderlandschen Dialekten in’n Gegensatz to dat
Nederduits
op de düütsche Sied.
40
Historie
ännern
Bornkood ännern
Germaansche Dialektgruppen üm Christi Gebort:
Noordgermaansch
Noordseegermaansch
Werser-Rhien-Germaansch
Elvgermaansch
Oostgermaansch
Översicht
ännern
Bornkood ännern
De Spraakwetenschop deelt Plattdüütsch in dree Perioden:
Ooldsassisch
(ca.
750–1150),
Middelsassisch
(ca.
1150–1600) un Plattdüütsch (af 1600). De eerste wichtige Text is dat
Heliand-Epos
uut’n 9.
Jhd. Groot is de Tall schreven Borns uut de middelsassische Tied, besünners to’n Hoogpunkt vun de
Hansetied
mit velen Texten üm
Juristeree
Theologie
un
Historienschrieveree
. Een wichtigen Wennpunkt för’t Plattdüütsche weer dat 16./17
Jhd., in den Hoogdüütsch un Nedderlandsch de middelsassiche Schrievspraak wegdrängt hebbt. Plattdüütsch is to’n groten Deel as mündliche Spraak mit velen verscheden Dialekten bestaan bleven. In’n 19.
Jhd. begünnen Schrieverslüüd sik wedder op de Spraak to besinnen un schreven nu Literatuur op Platt. Vundaag leevt Plattdüütsch as mündliche Spraak un in schreven Dialektliteratuur wieder, is man in sienen Wiederbestand bedroot.
41
Oorindoeuropääsch un Oorgermaansch
ännern
Bornkood ännern
As ene
westgermaansche Spraak
sünd de Vöörlöpers för’t Plattdüütsche
Oorgermaansch
un noch wieder torügg
Oorindoeuropääsch
. Mit Wannels in de kumplexe oorindoeuropääsche
Flekschoon
un Luudwannels so as de
eerste germaansche Luudwannel
het sik dat Oorgermaansche lütt bi lütt vun’n Oorindoeuropääschen un anner indoeuropääschen Spraken wegbeweegt un is to enen egen Telg binnen de Familie ranwussen.
42
Düssen Stremel in de Spraakhistorie is man nich daalschreven worrn un uut later schreven Texten rekonstrueert. In de Tied uut de eerste schreven Borns nableven sünd, harr sik Oorgermaansch al in verscheden Telgen un Spraken deelt:
Noordgermaansch
Oostgermaansch
un
Westgermaansch
mit
Ooldengelsch
Ooldfreesch
Ooldhoogdüütsch
Ooldnedderfranksch
un
Ooldsassisch
, de Vöörlöper för dat Plattdüütsche vundaag.
43
Ooldsassisch
ännern
Bornkood ännern
Ooldsassisch Spraakrebeed in geelrood mit Schrievoorden, Bischopseten un modern Städen to’n orienteren
44
Ooldsassisch
weer de Spraak vun de
Sassen
, de sik sik in’n 3. un 4.
Jhd. vun
Holsteen
na Süüd to uutbreeden un mit anner Stämm den sassischen Grootstamm billen. In’n 5.
Jhd. tögen en Deel Sassen tohoop mit
Angeln
Fresen
un
Jüten
na
Britannien
un bröchen de egen Spraak, dat later
Ooldengelsch
, mit op dat Eiland.
45
Uut düsse Tied, de fröhe ooldsassische Periood, sünd man en paar Egennamen un anners keen schreven Borns nableven. Uutnaam sünd villicht de
Weserrunen
46
De Spraak weer tohoop mit Freesch un Angelsassisch Deel vun dat
Noordseegermaansch
. Mit de Tied het Ooldsassisch wat noordseegermaansche Kennteken verloren, indem dat sik de Spraak mit anner süüdlich Varietäten vermischt het oder de Spraakkuntakt mit dat Ooldhoogdüütsch starker worrn is.
11
In’n 8.
Jhd. wurr de Kunflikt twüschen den
Frankenriek
un den Sassen eernster un keem opletst mit den
Sassenkriegen
772–804 ünner
Karl den Groten
to Enn. Dat Ooldsassische an un för sik begünnt eerst üm 820/830, also na de Sassenkriegen, in den de Franken de Sassen betwungen un to’n
Christendom
bekeert un dat Stammland enen Deel vun’n frankschen Riek maakt harrn.
47
De meisten Texten in de ooldsassische Tied weren op
Latiensch
48
De wenigen ooldsassischen Texten stammt uut Kloosters un sünd meist religiöse Texten, so as
Dööplöövnissen
, Bichtformels un en
Genesisfragment
, oder administrativ Översichten to Grundbesittafgaven. Dat gröttste un wichtigste Wark is man de
Heliand
, en
Epos
uut de Tied üm 830, dat in meist 6000 Versen
Jesus
sien Leven navertellt.
49
Uut’n 10. un 11.
Jhd., de late ooldsassische Tied, sünd noch lütter Spraakdenkmalen so as
Glossen
nableven, denn geit de ooldsassische Schrieveree avers to Enn.
46
Dat ooldsassische Spraakrebeed streck sik twüschen den
Rhien
un
Elv
un vun de
Noordsee
bet na
Kassel
un
Merseburg
. In’n Noorden weer de
Eider
de Grenz to dat
Ooldnoordsch
. In’n Noordwesten grenz de Spraak an dat
Ooldfreesche
, na West to an dat
Ooldnedderfranksche
. De Süüdgrenz mit dat Ooldhoogdüütsch leep de Grenz in’n Westen grotendeels langs de
ik/ich
- un de
maken/machen
-Isogloss vun
Dössen
Essen
Wopperdaal
Aeulpe
över
Waldegge
Kassel
Worbis
, denn süüdlich vun de
Horz
na
Nordhusen
un
Eisleben
bet an de
Saale
bi
Merseburg
50
Oosten de Elv un de Lien
Kiel
Loonborg
grenz dat Ooldsassische an
slaawsche
Spraken mit sassisch-slaawsch Övergangsrebeed in de
Ollmark
un dat
Wendland
51
Middelsassisch
ännern
Bornkood ännern
Gebeed vun de middelsassische Schrievspraak
Uut’n Ooldsassischen is
Middelsassisch
, ook Middelnedderdüütsch heten, ranwussen. In dat 11. un 12. Jhd. weren, na dem nich meer op Ooldsassisch schreven worrn is, för rund 150 Jaren alle Texten in de Regioon op Latiensch.
52
De fröhe middelsassische Schrieveree begünnt eerst üm 1200
53
In düsse Tied wunnen Städe Inflood un mit Oostkolonisatschoon breedt sik dat Sassis he na Oost to uut. De
Sassenspegel
, en Rechtsbook vun 1225 is dat eerste grote middelsassische Wark. In de Tied kümmt de grote Deel middelsassische Texten uut den
elvoostfäälschen
Ruum ööstlich vun’n
Horz
. Üm 1250 begünnt dat mit middelsassische Texten un Oorkunnen uut’n Städen. Üm 1350 het sik dat Middelsassische denn as Schrievspraak gegen dat Latiensche wiedhen döörsett.
52
De Tied vun dat klassische Middelsassisch begünnt nadem sik Sassisch gegen dat latiensch döösett harr üm 1350 un geit bet rund 1500/1530.
53
Nu kaamt ook meer Texten uut’n Westen un Noorden vun dat Spraakgebeed un de Anhängers vun de
Devotio moderna
ene religiöse Bewegung besünners in’n Westen vun dat middelsassische Rebeed, de sik stark för de Volksspraak insett het, faat vele religiöse Texten af. In den verscheden Regionen billt sik regionale Schrievspraken ruut.
54
An de Westkant billt de
Iessellandsche Schrievspraak
enen Övergang na’t
Middelnedderlandsch
55
Mit’n 15.
Jhd. begünn de middelsassische Hoogtied, de Tied as „
Hansespraak
“ an un för sik. Nu harr sünnerlich
Lübeek
för den middelsassischen
Bookdruck
de Leidkraft un Kennteken för enen överregionalen Uutgliek in de Schrievspraak sünd to seen.
54
De lüübschen Kennteken neemt man na Süüd un West to af un ene vullstännige Uutglieksspraak oder ene echte
lüübsche Norm
kemen nich tostann.
55
Anners as Middelhoogdüütsch mit siene
höövsche Literatuur
bleev Middelsassisch to’n groten Deel ene Schriftspraak för Saaktexten üm Recht, Hannel,
Historienschrieverie
Didaktik
un
Theologie
56
Eerst laat sünd ook literaarsche Warken so as
Dyl Ulenspegel
oder uut dat Middelhoogdüütsche översett Literatuur opkamen.
Üm 1530/1500 begünnt de late middelsassiche Tied un de Schrievsprakenwessel sett in.
53
Mit de
Reformatschoon
weer Middelsassisch ook noch de Spraak mit de Reformaters nu dat Evangelium in Noorddüütschland verkünnen wullen. So kemen de
Bugenhagenbibel
un reformatersche Schriften op, de to de late middelsassische Tied tellt. Al frö richten de Reformaters man eren Blick na dat
Oostmiddeldüütsch
, dat mit de Reformatschoon starken Inflood winnen kunn. Nu begünnt ook allnagraad de Schrievsprakenwessel to’n Hoogdüütschen hen un de middelsassische Literatuur treckt sik na Noord to torügg.
57
Mit de
Oostkolonisatschoon
het sik de Spraak vun’t 12.
Jhd. an över dat ole sassische Stammland hen uutbreedt. Sassische un nedderfranksche Kolonisten trocken na Oost to, grünnen Dörper un Städen un verdrängen allnagraad de
slaawschen
Spraken ümto.
52
56
As de
lingua franca
hebbt de
Hansekooplüüd
dat Middelsassische rund üm de
Noord
- un
Oostsee
uutbreedt un vele sassische Handwarkers laten sik in
Skandinavien
daal.
56
So harr Middelsassisch groten Inflood op de fastlandskandinaavschen Spraken, de enen groten Deel middelsassische
Leenwöör
afkregen hebbt.
58
In
Oost-Freesland
un
Grönnen
begünn in’n 15.
Jhd. Middelsassisch de
ooldfreesche
Spraak to verdrängen. In
Sleswig
is in’n 15.
Jhd.
Däänsch
bet an de
Slie
un
Danewark
ran verdrängt worrn.
58
Annersieds güngen in’n Süüdoosten vun dat Spraakrebeed al in’n 14.
Jhd. Städen so as
Halle
Mansfeld
Eisleben
Wittenberg
un
Merseburg
to de
oostmiddeldüütsche
Schrievspraak över un ook de eenfachen Lüüd sünd hier al in’n 15./16.
Jhd. anfungen middeldüütsche Mundaarden to snacken.
59
Schrievsprakenwessel
ännern
Bornkood ännern
In’n 16. un 17. Jahrhunnerd gung dat Prestige vun dat Middelsassisch daal, so dat de Spraak vun de
oostmiddeldüütsche
un fröneenedderlandsche Schrievspraak verdrängt worrn is. Mit’n eersten
Natschonaalstaten
, de in de Tied starker warrt, de verscheden Interessen vun de
Hansestäden
un de Kunkurrenz uut süüddüütschen Städen is de
Hanse
bilütten daalgaan un so ook de wichtigste Dreger för de middelsassische Schrievspraak.
60
Annerster as in dat süüdliche Rebeed üm Halle, Wittenberg un ümto, wo Hoogdüütsch al in’n 14.
Jhd. Schrievspraak weer, bleev dat Sassische annerwegens as plattdüütsche Dialekten bestaan.
61
In’n Nedderlannen verdräng de hollandsche Schrievspraak dat Iessellandsche un dat Oostfreesche in Grönneng, as sik de Kuntreien daar meer na
Holland
to uutrichten.
De Schrievsprakenwessel begunn bi den Eddellüden un gung denn in de Kanzleen vun de Städen wieder.
62
Se begünnen na buten hen mit süüddüütschen Städen, den Institutschonen vun dat
Hillige Röömsche Riek
un den
Försten
Hoogdüütsch to schrieven, bleven man eerst noch bi för egen Saken Middelsassisch to schrieven. De Schrievsprakenwessel begünn in
Brannenborg
un
Berlin
, so as ook in
Danzig
un
Goslär
. Al üm 1570, in Branneborg noch eer, weer de Wessel hier afslaten.
Mekelnborg
Pommern
un
Oostfalen
begünnen üm 1570 Hoogdüütsch na buten hen to bruken un geven üm 1620/1650 Middelsassisch ook för egen Saken op.
Hamborg
Sleswig-Holsteen
un
Westfalen
begünnen üm 1580/1590 Hoogdüütsch to bruken un geven de middelsassische Schrievspraak eerst üm 1650 ganz op. Wieder op de Afsied schrievt
Oostfreesland
oder dat norweegsche
Bergen
ook noch kort vöör 1700 Middelsassisch. Daarna is de Schrievsprakenwessel to Enn brocht.
63
In’n Nedderlannen het dat
Iesselandsche
, dat al vele middelnedderlandsche Kennteken harr, lütt bi lütt meer hollandsche un fläämsche Schrievwiesen övernamen un is opletst ganz vun de fröneenedderlandsche Spraak verdrängt worrn. Een beten later folgen de Gillen, Ämter un toletzt de Kark un de Privaatlüüd.
64
In
Oostfreesland
Lingen
oder
Tiäkenbuorg
weer de Vöörgang noch kumplexer. Hier bruken se beid Hoogdüütsch un Nedderlandsch, ook wegen de velen
reformeerten
Karken, as Schrievspraken, eer dat vun 1815 an
Preußen
un de
luthersche
Meerheid Hoogdüütsch ook hier allerwegens döörsetten kunnen.
65
Fröhneenedderdüütsch
ännern
Bornkood ännern
De Spraak- un Literatuurwetenschop deelt de Tied na den Schrievsprakenwessel deelwies in de fröhe neenedderdüütsche Tied (1600–1800/1850) un nedderdüütsche Tied an för sik (vun 1800/1850 an) in.
Na den Schrievsprakenwessel gellt nu ene mediale Diglossie, weer bi de betern Lüüd weer nu dat
Hoochdüütsche
un
Nedderlandsche
de feinere Spraak, tominnst bi Geschäftssaken, tohuus weer ook daar Plattdüütsch noch begäng.
66
De middelsassische Uutglieksspraak, de sik ruutbillt harr, füll nu aver sünner de Klammer, de de Hansespraak billt harr, in enkelte Dialekten uutenanner.
67
Dat Hoogdüütsche weer in de Teid ene Männerspraak, Fruenlüüd tohuus snnacken meist alleen Platt.
68
Bloot in ganz enkelte Ecken bleev dat Plattdüütsche noch in de Schrift bestaan. De Stadt Lübeck het ehr
Oberstadtbook
noch bet 1809 op Plattdüütsch schreven.
67
Besünners in barocken Theaterstücken kümmt Plattdüütsch in den Twüschenspelen vöör un warrt bi Rullen bruukt, de Buren un lütte Lüüd vun’n Land wiest. In’n 17. un 18.
Jhd. warrt Plattdüütsch besünners in Gelegenheidsdichtungen schreven, so as
Hoogtiedsgedichten
oder as
Satire
in Schimpschriften. Daar bi is dat Plattdüütsche jümmers Dialekt, de in’n Gegensatz to de hoogüütsche Schrievspraak steit. De Schrievnorm uut middelsassische Tied nimmt man noch lange Inflood op de fröhe neenedderdüütsche Schrieveree.
62
Ook eerste Stimmen weren opkamen, de in’n Sinn vun de
Opklärung
Plattdüütsch as Hemmnis för de Bildung vun de eenfachen Lüüd anseen deen.
Modern Plattdüütsch
ännern
Bornkood ännern
Klaus Groth
gellt för en vun den wichtigen Begrünners vun de nee’e plattdüütsche Literatuur in’n 19.
Jhd. (Portree vun
Christian Wilhelm Allers
Dat Neenedderdüütsche an un för sik begünnt eerst an’t Enn vun dat 18.
Jhd., as de eersten Schrievers wedder anfüngen,
Literatuur in de Spraak
optoschrieven, de middewiel den Naam Plattdüütsch annamen harr. To de eersten höör
Jan Hinrich Voß
. Plattdüütsch in Schrift bröcht hebbt denn besünners
Fritz Reuter
un
Klaus Groth
in de Jaren 1850. Toglieks is aver ook dat Hoogdüütsche in düsse Tied vun de böverste Schicht in den Städen nich bloot as Schriftspraak begäng wesen, man ook as Ümgangsspraak keem dat bi düsse Lüüd nu ganz in Bruuk.
69
Düsse Spraakverlust bi gooduutbillten börgerlichen Städers dat Plattdüütsche as idyllsch un oorsprünglich bekieken maakt. Mit düsse Sicht kemen ook
rassistsche
un
antisemitsche
Ansichten op, de Plattdüütsch nich alleen as Spraak man ook de Plattdüütschen as ene reine un oorsprüngliche Spraak- un Volksgemeenschop anseen deen, un sik as
plattdüütsche Bewegung
organiseert hebbt. Vertreders vun düsse
völkische
Bewegung hebbt so dinner dat Plattdüütsche, man eer Rassismus un Antisemtismus in Noorddüütschland vöörran bröcht un den Weg för den Natschonaalsotschalismus in dat 20.
Jhd. free maakt.
Dat Plattdüütsche het vun dat 16. bet 20.
Jhd. bloots as Spraak för neeg bi un Spraak vun de eenfachen Lüüd deent. In School un Kark wöör jümmer meer Hoogdüütsch oder Nedderlandsch de Spraak. Vun de Midd vun dat 20.
Jhd. an is dat Hoogdüütsche denn ook bi de eenfachen Lüüd op’n Land meer un meer indrungen. Hoogdüütsch harr dat gröttere Prestige. Dat leeg ünner annern daar an, dat de Lüüd mobiler worrn sünd un för’n Beroop un in’n Alldag meer rümkemen. Vöördem weer dat Dörp de wichtigste Levensmiddelpunkt un veel Lüüd harrn kuum Kuntakt na buten dat egene Dörp oder tominnst keen Kuntakt mit Lüüd vun wieder weg. As de moderne Mobilität mit Autos un Massenmedien in de Standardspraak opkemen un mit de velen Dörpslüüd, de na de Städen trocken sünd, het sik de Verkeersruum för de Lüüd vergröttert un de Naspraak Plattdüütsch het nich mehr noog Kommunikatschoonsreckwiet för düssen groten Kommunikatschoonsruum had.
70
För de Landlüüd begünn de Spreeksprakenwessel in Brannenborg, un Delen vun Westfalen un Ostfalen üm 1920.
71
In welk Delen vun dat Spraakrebeed is dat Plattdüütsche in de Nutied nu bloot noch Spraak vun enkelte ole Lüüd un in welk folkloristsche Nischen so as Literatur un Theater, annerwegens is Platt tomindst de normale private Ümgangsspraak bi de wat öllern Lüüd. In wieden Delen vun dat Spraakgebeed kenntekent en Spraakverfall dat Plattdüütsche, indem sik Plattdüütsch meer un mer an de dat Hoogdüütsche oder Nedderlandsche angliekt un egen Kenntteken verlüstig gaat. Hinzu kommt der Dialektverlust: Regionen so Westfalen, Oostfalen un Brannenborg sünd vundaag meist kumplett dialektfree, hier is dat Plattdüütsche boold uutstorven. Man ook annerwegens striedt de Spraakverlust vööran. Plattdüütsch het minner un minner Situatschonen, in den dat spraken warrt un Kinners leert de Spraak meist nich meer tohuus. Mit de Spraakpleeg geit de Kumpetenz in den Basisdialekten verlüstig un mit Medien, Literatuur un Theater breedt sik deelwies en plattdütschen Kultuurdialekt uut. Düsse Spraakpleeg het mit de Opnaam in de Europääsche Charta för Minnerheiden un Regionaalspraken 1999 enen rechtlichen Ramen kregen.
72
Vundaag leevt Plattdüütsch as Kultuurspraak wieder, ook in Regionen wo de spraken Dialekt meit uutstorven is.
Spraakrebeed
ännern
Bornkood ännern
Karnrebeed
ännern
Bornkood ännern
Dat plattdüütsche Karnrebeed in Noorddüütschland un Oostnedderland (sünner Pommersch un Preußsch)
Dat plattdüütsche Karnrebeed liggt in’n Noorden vun
Middeleuropa
, in dat nöördliche Drüddel vun
Düütschland
un in de
Oostnedderlannen
. Dat Rebeed ümfaat de düütschen Bundslänner
Bremen
Hamborg
Neddersassen
un
Sleswig-Holsteen
un de Noorddeel vun
Brannenborg
Noordrhien-Westfalen
Sassen-Anholt
so as ook lütte Delen vun
Noordhessen
un
Döringen
73
In’n Nedderlannen sünd Provinzen
Drente
Grönneng
un
Overiessel
so as ook de grote Deel vun
Gelderland
plattdüütsch.
74
De Grenz to dat
Westfreesch
löppt twüschen
Grönneng
un Freesland vun dat
Laauwersmeer
na Süüd to un knappt dat neddersassische
Köllemerland
un de
Stellingwarven
vun de Provinz Freesland af.
De Spraakgrenz to dat Nedderfranksch folgt nu, dat ole Eiland
Urk
uutbenamen, de ole Waterkant vun dat
Iesselmeer
, bet na
Bunschoten
in de
Provinz Utrecht
un löppt denn döör de Provinz
Gelderland
mit de Landschoppen
Veluwe
un
Achterhook
op plattdüütsch Rebeed na de düütsche Grenz to, wo se twüschen
Emmerik
un
Bokelt
över de Staatsgrenz röverlöppt.
Nu folgt se de
westfäälsche
Eenheidspluraallinie
bet na’t
Siegerland
75
Hier folgt de Grenz nu de
Benrather Linie
bet
Hessen
76
wo
Waldegge
un de nöördliche
Landkreis Kassel
noch plattdüütsch sünd.
77
Denn knappt se bi
Hedemünnen
de süüdlichste Eck vun
Neddersassen
af.
78
Se folgt de Grenz vun
Döringen
langs, bloots mit dat
Neddereiksfeld
op plattdüütsch Rebeed.
79
De Spraakgrenz löppt wieder döör
Sassen-Anholt
an de Münn vun de
Saale
in de
Elv
langs na
Brannenborg
rin, maakt enen groten Bagen na Noorden üm
Berlin
rüm un geit denn en Stück noorden vun
Frankfort an de Oder
an de
poolsche
Grenz ran.
78
Vunwegen dat’t
Brannenborger Platt
bloots noch swack vertreden is, givt dat hier vundaag kene klare Spraakgrenz meer.
80
Achter de Grenz na Polen to givt dat, sieddem de Düütschen na’n
Tweden Weltkrieg
verdreven worrn sünd, kuum meer Plattdüütsche. De Spraakgrenz folgt nu de Staatsgrenz bet an de
Oostsee
. Vöör 1945 weren Hinnerpommern un Preußen, bet op dat
middeldüütsch
Hoogpreußsch
81
plattdüütsch.
73
De Noordgrenz is ook kene klare. In öllere Tieden weer
Sleswig
däänsch
Synnejysk
un Rieksdännsch) un in’n Westen
noordfreesch
. Doch mit dat Middelsassische het sik dat Düütsche uutbreedt. Hüüd is grov de Staatsgrenz ook Spraakgrenz.
82
Binnen dat plattdüütsche Rebeed liggt in’n Noordoosten dat
Saterfreesch
as Spraakeiland un in’n Süden dat
middeldüütsche
oberharzisch
Spraakeiland.
83
Uutwannerers un Spraakeilannen
ännern
Bornkood ännern
Plattdüütsch weltwied mit Stammgebeed in Europa un Spraakeilannen weltwied
Mit Uutwannerers is Plattdüütsch ook in annere Delen vun de Welt kamen un het sik daar in
Spraakeilannen
över meer oder minner lange Tied hollen. Vöör allen de
Mennisten
, de ethnischen
Mennoniten
, de uut dat
Wiesseldelta
stammt un dat
nedderpreußsche
Plautdietsch
snacken doot, leevt in
Argentinien
Brasilien
(to’n Bispeel in
Fernheim
un
Curitiba
),
Kanada
Mexiko
Paraguay
un de
USA
84
Dat givt aver ook Rebeden, in de kene Mennisten leevt un in de sik Plattdüütsch deelwies hollen het, so as dat US-amerikaansche
Wisconsin Pommeranian
oder in Brasilien
Pomerano
un
Vestfaliano
85
86
Ook de „Kaschuubschen“ –
wat de
Ökelnaam
weer – mang den
Bessarabiendüütschen
, de vun 1814 af an uut
Pommern
Mekelnborg
un dat
Hartogdom Warschau
inwannert sünd, hebbt eer
oostpommersch
Plattdüütsch bibehollen. De Süüddüütschen weren man in de Övertall; söven vun de 24 düütschen Moderkolonien weren avers Plattdüütsch.
87
1940 sünd de Bessarabiendüütschen verdreven worrn, kemen eerst in dat besett Polen un denn 1945 na Düütschland, wo de bessarabienplattdüütsche Spraakgemeenschop uuteenfullen is.
1858 sünd Lüüd uut de Ümgegend vun
Ankum
un
Steiwelt
na de
Slowakei
trocken, hebbt daar twee Adelsgöder köfft un sik mit meer as 400 Lüüd in de Dörper
Tscherman
un
Groß Rippen
daallaten. Eer plattdüütsche Spraak hebbt se bibehollen, bet dat se na’n
Tweden Weltkrieg
verdreven worrn sünd.
88
Aver ook binnen Düütschland het dat en lütt plattdüütsch Spraakeiland geven. De
Glashött in Gerresheim
het vun 1864 af an siene Glasblasers vöör allen in de plattdüütschen Rebeden oosten de
Elv
anworven. Un so keem dat, dat sik in de Arbeiderkolonien op de Hött in
Gerresheim
en plattdüütschen Dialekt döörsett het, dat
Hötter Platt
, dat vundaag aver meist uutstorven is.
89
Status
ännern
Bornkood ännern
Allgemeen
ännern
Bornkood ännern
Tweesprakig Oordschild Hoogdüütsch
Plattdüütsch in’t oostfreesche
Auerk
As Spraak mit grötter Kommunikatschoonsreckwied warrt nu in all Delen vun Düütschland vun Sprekers vun dat Freesche jüst so as vun Sprekers vun dat Plattdüütsche dat Hoogdüütsche bruukt, in de Nedderlannen jüstso dat Nedderlandsche. Plattdüütsch is bloots ene Spraak för neegbi. Aver ook as Spraak för neegbi hebbt vele Lüüd de Spraak opgeven, so dat in groten vele Delen vun dat Spraakrebeed de Lüüd, de Plattdüütsch snackt, in de Minnertall sünd. Ook för de Spraakeilannen in annere Länner gellt dat to’n Deel, daar hebbt dat Hoogdüütsch, dat anner Uutwannerten mitbröchten oder de Landsspraken (meerstendeels
Engelsch
oder
Spaansch
) düsse Opgaven. Hoogdüütsch heerscht allerwegens vöör. Schreven Plattdüütsch find sik –
ole Huusinschriften un Stratennaams uutbenamen
– meist nich in dat apentliche Leven.
90
Sied de 2000-er Jaren givt dat in Düütschland meer un meer
tweesprakige Oordschiller
91
In den letsten Jaren sünd ook de Nedderlannen mit en paar tweesprakig Oordschiller anfungen.
De Reklaam un de Tourismusbranch bruukt Platt af un an en oold, kommodig oder regionaal Gefööl to wiesen.
92
Europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken
ännern
Bornkood ännern
Översicht Monitoring döör de Europääsch Charta för Regionaal- un Minnerheidenspraken in Düütschland fört Plattdüütsch
In Düütschland un de Nedderlannen is de
Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken
de Ramen na dat Völkerrecht för de
plattdüütsche Spraakpolitik
. De beiden Staten hebbt de Charta 1992 ünnertekent un 1996 ratifizeert, so dat Plattdüütsch sied 1999 in
Bremen
Hamborg
Mekelnborg-Vöörpommern
Neddersassen
un
Sleswig-Holsteen
na Deel
III, in
Brannenborg
Noordrhien-Westfalen
un
Sassen-Anholt
un sied 1998 in’n Nedderlannen na Deel
II vun de Sprakencharta schuult is.
93
94
Mit Deel
III verplicht sik de Verdragsstaat tomindsten 35 Maatregels uut den Katalog in de Charta för de Stütt vun de Spraak ümtosetten. Deel
II verplicht ook de Spraak aktiv to schulen, avers de Verdragsstaat verplicht sik nich to konkreten Maatregels.
93
De düütschen Länner geevt dat
Bundsbinnenministerium
alle dree Jaren Bericht woans se Plattdüütsch föddern doot. Dat Ministerium verfaat op düsse Grundlaag den Statenbericht för den
Europaraad
. De
Bunnsraat för Nedderdüütsch
(BfN) vertriddt de plattdüütsche Spraakgemeenschop in Düütschland un begoodacht un kommenteert den Statenbericht. Op Grundlaag vun den Statenbericht, den BfN sien Kommentaar un Besöken in den düütschen Länner verfaat en
Expertenkommitee
den
Expertenbericht
, de begoodacht, of Plichten un Maatregels ümsett warrt. Na de Expertenbericht raadt dat
Ministerkommitee
vun de Europaraad de düütsche Regeren an, wat verbetert warrn kann.
95
In de Nedderlannen schrivt dat
Binnenministerium
den Statenbericht un stütt sik för’t Neddersassisch op de
Streektaal-Organsisatie in het nedersaksisch Taalgebied
(SONT).
94
De Zentraalregeren versöcht eer Plichten an de
Provinzen
, de avers vergleken mit den düütschen Länner minner Kompetenzen hebbt, to övergeven un övernimmt wenig egen Initschativ för dat Neddersassisch. Andrääg dat Neddersassisch ook na Deel
III vun de Charta to schulen, wiest de nedderlandsche Regeren af.
96
2018 hebbt de oostnedderlandschen Provinzen dat
Convenant Neddersassisch
ünnertekent un vereenbaart mit de Gesetten un Regels, de al bestaat, dat Neddersassische starker to föddern, statts de Spraak ünner Deel
III vun de Charta to stellen un de Spraakpleeg ünner den Provinzen beter to koordineren.
97
Amtsspraak
ännern
Bornkood ännern
In Bremen, Hamborg, Mekelborg-Vöörpommern un Sleswig-Holsteen, hier sogaar na dat Landsverwaltungsgesett, köönt Oorkunnen un Beweismiddel op Plattdüütsch vöörleggt warrn. Andrääg dörvt –
mündlich un schriftlich
– op Platt stellt warrn. In de Praxis weet Plattdüütschsprekers un Midarbeiders in Behöörden un op Ämter man nix vun düssen Rechten af, so dat Platt in so’n Kontext meist gaarnich bruukt warrt.
98
De Gemeen
Riessen-Hoolt’n
verkünn 2008, dat se offitschell tweesprakig is un Börgers in dat Gemeenbüro Nedderlandsch un Neddersassisch bruken köönt. In de Praxis sitt avers meist kene Plattspekers in dat Gemeenbüro un Andrääg, de op Platt schreven sünd, warrt nich bearbeidt.
99
Een wichtigen Fall to’n Status vun dat Plattdüütsche bi Amtssaken weer de „
Läägeünnerloage“
, för de de Firma Twistringer RBM Dränfilter in’t Jaar 2000 en
Patent
anmellt harr. De Patentschrift weer op Plattdüütsch schreven un dat
Patentamt
harr eer daarvun torüggwiest. De
Bundsgerichtshov
harr toletzt seggt, dat dat rechtens is, en Patent op Plattdüütsch intogeven, aver gellen deit dat bloot, wenn de Patentschrift ook hoogdüütsch översett bigeven oder nalvert warrt.
100
Na düsse Ansicht meent „düütsch“ alleen de hoogdüütsche Standardspraak.
101
Anner Juristen un Gerichten leggt „düütsch“ so uut, dat Hoog- un Plattdüütsch meent sünd un Platt so as Amtsspraak gellen schall.
102
Se stütten sik op en öller Ordeel vun 1927 na dat „düütsch“ as Gerichtsspraak platt- un hoogdüütsch meent.
103
Sleswig-Holsteen het düsse Sicht in de verleden Tied deelt.
104
Dat weer man eer Behölperee.
105
Mit de Norm §
82 b
LVwG SH
is sied 2016 Plattdüütsch explizit as Spraak nöömt in de –
anners as
82 a
, de „düütsch“ as Amtsspraak fastleggt
– Dokumenten vöörleegt warrn köönt. Plattdüütsch het liekers in’n Alldag as Amtsspraak in Sleswig-Holsteen meist kenen Belang.
Plattdüütsch in Kinnergaarn, School un Universität
ännern
Bornkood ännern
Kinnergaarns in Noorddüütschland versöcht hier un daar Plattdüütsch an de Kinners wieder to geven. Dat langt an vun en paar plattdüütschen Ledern bet to’n dagdääglichen Plattsnacken mit de Kinners. Plattdüütsch in’n Kinnergaarn stütt sik op private Initschativen. Stütt oder Vöörgaven vun de düütschen Länner givt dat meist nich.
106
Lange Tied geev dat keen
Plattdüütschünnerricht
. 2010 is Hamborg mit Plattdüütsch in de
Grundschool
anfungen, 2014 sünd Sleswig-Holsteen un Bremen, 2016 Mekelnborg-Vöörpommern folgt. 2017 is Plattdüütsch en Schoolfack för dat
Abituur
worrn, dat betto man alleen in Mekelnborg-Vöörpommern anbaden warrt.
106
In Neddersassen is Plattdüütsch keen Schoolfack, man en Deel vun anner Fäcker. In Noordrhien-Westfalen, Brannenborg un Sassen-Anholt is dat bloot en Arbeidsgemeenschop (AG) na de School. In kenen düütschen Bundsland givt dat allerwegens regulären Plattdüütschünnerricht.
106
Ook in’n Nedderlannen givt dat Plaans Neddersassisch op de
Basisschool
to ünnerrichten.
107
108
Veel noordüütsche Universitäten befaat sik mit
nedderdüütsche Philologie
un beedt enen
Studiengang Nedderdüütsch
an, to’n Bispeel
Flensborg
Hamborg
Griepswoold
Kiel
Mönster
Ollnborg
un
Rostock
. Semianren to Plattdüütsch givt dat ook in
Bremen
Frankfort an’e Oder,
Chöttingen
Lümborg
Meideborg
Ossenbrügge
Paderbuorn
un
Potsdam
106
In dat nedderlandsch
Grönneng
geev mit dat
Nedersaksisch Instituut
bet 2010 en regulären Leerstool för Neddersassisch.
109
Sied 2018 givt dat wedder irregulären Leerstool för Neddersassisch. De schreven un spraken Spraak in den Seminaren is Hoogdüütsch oder in Grönneng Nedderlandsch.
As ene rare Uutnaam sünd avers en paar
Bachelor
-Arbeiden op Platt schreven worrn, de man meist Betog to’n Plattdüütschen hebbt.
106
Bi de Plattdüütschen
ännern
Bornkood ännern
De Meerheid (59,2
%) in dat plattdüütsche Spraakgebeed seet Plattdüütsch as enen Dialekt an. Alleen 39
% seet dat as ene Spraak.
De Status ünner de Lüüd, de de Spraak snacken doot, is ook verscheden. De Süden vun dat Spraakrebeed, mit West- un Oostfalen un de Brannenborgsche Mark, daar is de Willen, de Spraak to bewaren minn stark as in’n Noorden, woneem de
noordneddersassischen Dialekten
spraken warrt. In Delen vun Brannenborg is de Spraak meist ganz dood. Dor is keen Willen meer vörhannen, de Spraak to bewaren, dat givt keen Spraakvereens för Plattdüütsch un keen Speeldelen. Ganz anners süüt dat to’n Bispeel in
Oostfreesland
uut. Dar is de Spraak noch op dat beste as Alldagsspraak bewaart. Ook in Delen vun Sleswig-Holsteen un dat Dreeeck twüschen Elv un Weser sünd daar noch Plattsnackers, de sik ook aktiv för dat Plegen vun de Spraak insetten doot.
Na de Ümfraag
Status und Gebrauch des Niederdeutschen
seet in Noordüütschland 59,2
% Plattdüütsch as enen Dialekt an, 39
% bekiekt Plattdüütsch as ene Spraak. De Ansichten ünnerscheedt sik man na Regioon: Mit 52
% in
Hamborg
un 50,7
% in
Sleswig-Holsteen
seet hier de Meerheid Plattdüütsch as ene Spraak an. In
Sassen-Anholt
(80,7
%) un
Brannenborg
(80,5
%) is de Andeel Lüüd, de Plattdüütsch as enen Dialekt beteken besünners hoog. Groten Inflood op de Ansicht of Plattdüütsch en Dialekt oder ene Spraak is, het de Plattdüütschkompetenz: Lüüd, de sülvenst Plattdüütsch snackt, seet Platt eer as Spraak. Lüüd, de keen Platt snacken köönt, bekiekt dat as enen Dialekt. Ook Lüüd, de sik stärker mit de egen Regioon verbunnen föölt, seet Platt eer för ene Spraak as enen Dialekt an.
Sprekertall
ännern
Bornkood ännern
Översicht un Historie
ännern
Bornkood ännern
Sprekertallen laat sik blot swaar angeven. In’n Zensus is faken de Moderspraak nich affraagt worrn un wenn se affraagt worrn is, denn hebbt de Behöörden keen Ünnerscheed maakt twüschen Plattdüütsch un Hoogdüütsch oder Plattdüütsch un Nedderlandsch. För de öllere Tied lett sik aver daar von uutgaan, dat so teemlich all Minschen in Plattdüütschland ook Plattdüütsch snackt hebbt. Ganz grov lett sik de Tall also för 1800 mit 7
Millionen angeven un 1900 mag dat woll so knapp 20
Millionen Minschen geven hebben, de Plattdüütsch snackt hebbt. (Düt Rebeed het vundaag en Inwanertall von meist 30
Millionen Minschen.) Na 1900 un besünners na 1945 füng de Tall aver teemlich an to dalen. Alltohoop givt dat also dat vundaag so üm un bi 5
Millionen Minschen, de Plattdüütsch snacken doot.
Düütschland
ännern
Bornkood ännern
Aktive Spraakkompetenz na Landkreisen (2016):
110
Höögste aktive Kompetenz
Leegste aktive Kompetenz
De repräsentative Ümfraag
Wer spricht Platt?
, an de 200 Lüüd deelnemen, versöch 1984 dat eerste Maal de Spraakkompetenz in de Bundsrepublik Düütschland (sünner Oostdüütschland un Nedderland) to ünnersöken. Dat Resultaat weer, dat 20
% vun de Lüüd „bannig good“ Platt snackt, 15
% „good“ un 21
% „een beten“ Platt snackt.
111
Na een nee’er Ümfraag 2007, nu in ganz Düütschland, köönt 6
% Platt „bannig good“, 8,3
% „good“ un 23,4
% „een beten“ Platt snacken. Tohooprekent sünd an de an de 3
Millionen Lüüd in Düütschland, de „bannig good“ oder „good“ Platt snackt.
De nee’este Ümfraag vun 2016 (
Status un Gebrauch des Niederdeutschen
) fraag 1632 Lüüd in Plattdüütschland (sünner Süüdwestfalen).
112
un keem to’n Resultaat, dat 6,2
% „bannig good“, 9,5
% „good“ un 16,7
% „een beten“ Platt snacken köönt. 25,4
% snackt en paar Wöör un 42,2
% köönt gaar keen Platt.
113
De passive Spraakkompetenz, also de Tall Lüüd, de Platt verstaan köönt, liggt bi 76,9
%.
114
De Spraakkompetenz ünner de jüngen Lüüd het man stark afnamen: An de 10
% (1,4
% „sehr gut“, 3,1
% good, 5,3
% „mäßig“) vun de Lüüd twüschen 16 bet 29 Jaren kunnen 2016 Platt snacken, bi den Olen (över 60) sünd dat mit 52,3
% fiev maal so vele.
De Ümfraag 2016 ünnersöök ook den sotschalen Achtergrund vun de Deelmehners. Plattdüütschsnackers sünd normalerwiese öller (över 60), leevt op’t Land un hebbt enen ringerern Schoolafsluss. De Spraakompetenz ünnerscheedt sik stark na Regioon. De Spraak is in’n Noordwesten op’t starkst un nimt na Süüdwest to af. Langs de
Noordseeküst
vun
Oostfreesland
över dat
Elv-Werser-Dreeeck
Dithmaschen
bet na
Noordfreesland
is Spraakompentenz mit an de 50
% Lüüd, de bannig, good oder een beten Platt snackt, recht hoog. Op’t ringst is de Kompetenz in
Brannenborg,
hier köönt tohooprekent man 11,6
% bannig good, good oder een beten Platt snacken.
114
Spraakkompetenz na Bundsland (2016)
Spraakkompetenz na Öller (2016)
Nedderland
ännern
Bornkood ännern
In Nedderland het dat 2005 en Ümfraag geven. Bi düsse Ümfraag is rutkamen, dat 1.616.000 Lüüd en von de nedderlandschen plattdüütschen Dialekten snackt.
115
Aantal sprekers Nedersaksisch eind 2002 volgens Bloemhoff (2005)
Gebede
Sprekers Tohuus
Sprekers allens tohoop
Andeel Sprekers in Percent
Andeel Sprekers
goed/zeer goed
Andeel
zeer goed
Grönnen
262.000
446.400
77,7%
60,9%
40,5%
Twente
334.200
412.800
76,1%
52,6%
30,2%
West-Oaveriessel
326.100
378.500
73,0%
58,8%
34,5%
Drenthe
255.200
369.600
76,6%
59,8%
40,9%
Achterhook
211.000
258.400
73,0%
57,9%
42,1%
Veluwe
174.800
229.600
48,6%
33,0%
14,9%
Steenwiekerland
21.100
29.000
67,4%
48,1%
23,5%
Weststellingwerf
13.800
16.800
64,6%
48,1%
33,0%
Ooststellingwerf
6.400
10.500
48,8%
30,1%
18,4%
Allens tohoop
≈1,6
Millionen
≈2,15
Millionen
70,9%
De Tallen na en lütter Unnersöök vun 2011 unnerscheed sik man stark. De Andeel Öllern, de Neddersassisch mit eenanner snackt is vun 34
% 1995 op 15
% 2011 torüggegaan, de Andeel Kinner, mit de Öllern oder Broders un Sösters Platt snackt weer 1995 noch and 7
%, man is 2011 op 1
% torüggegaan. Vergliek de Tallen hier ünner:
116
1995
2001
2011
Öllern
34%
24%
15%
Kind-Moder
7%
5%
1%
Kind-Vader
8%
6%
2%
Kind-Broder/Söster
7%
5%
1%
Kind-Frünnen
6%
5%
1%
Weltwied
ännern
Bornkood ännern
Vun den 15.000 bet 20.000
Düütschen in dat
Däänmark
köönt man en lütten Deel noch Plattdüütsch snacken.
117
Den
plautdietschen
Dialekt von de
Mennoniten
snackt ook noch wedder so bi 300.000 bet 500.000
Minschen.
118
Na de
Ethnologue
(Uutgaav 2016) verdeelt sik de Tall Plautdietsche so: 4.000 in
Argentinien
, en beten ünner 10.000
Minschen in
Belize
119
60.000 in
Bolivien
, rund 8.000 in
Brasilien
, 80.000 in
Kanada
, 2.000 in
Costa Rica
, 100.000 in
Kasachstan
, 40.000 in
Mexiko
, noch eenmaal 40.000 in
Paraguay
, 5.000 in
Peru
un üm de 12.000 in den
Verenigten Staten
118
Vun den rund 200.000 Russlandmennoniten in Düütschland hebbt vele dat Platdietsch opgeven.
120
De plattdüütschen Dialekten in Brasilien, besünners dat
Pomerano
, snackt twüschen 100.000 un 300.000
Minschen.
121
122
Dat
Vestfaliano
in
Westfália
snackt nich meer as 3000
Lüüd.
121
Dialekten un Varietäten
ännern
Bornkood ännern
Kiek ook bi
Plattdüütsche Dialekten
Översicht
ännern
Bornkood ännern
Westfäälsch
Oostfäälsch
Noordneddersassisch
Holsteensch
Sleswigsch
Brannenborgsch
Mekelbörgsch-Vörpommersch
Pommersch
Nedderpreußsch
Stand vun vör 1945
Plattdüütsch is ene Spraak sünner Standard, de sik in verscheden Dialekten un Dialektgruppen deelt:
Märksch-Brannenborgsch
: Märksch oder ook Brannenborgsch sünd de plattdüütschen Dialekten in
Brannenborg
, de
Ollmark
in
Sassen-Anholt
un den ööstlichsten Deel vun
Meklenborg-Vöörpommern
. De Dialektgrupp deelt sik wieder
Noordmärksch
Middelmärksch
un
Middelpommersch
123
Typsch Kennteken is
det
statts
dat,
124
de Uutspraak vun /g/ as [j] un nedderfranksche Substratwöör.
123
De märkschen Dialekten sünd al in dat 19.Jhd stark vun dat Middeldüütsch, besünners dat Berlinersch bedrängt worrn.
80
Mekelnborg-Vöörpommersch
: ene relativ eenheidliche Dialektgrupp in Meklenborg-Vöörpommern, de avers deelwies wieder in Dialekten as Swerinersch, Strelitzsch un Vöörpommersch deelt warrt. Besünner Kennteken sünd de Diphthonge /au/ un /ei/ in Wöör as
Kauken
un
hei
un de Wannel vun Vokalen för /r/, so as
Wuurd
statts Woord un
hüren
statts
hören.
Typsch Meklenborgsch is ook de Diminutiv op
-ing.
Nedderpreußsch
is de ole Dialekt vun
Preußen
un
Danzig
un ook Grundlaag vun dat
Plautdietsch
. Kennteken sünd deelwies de Affall vun /n/ so as in
moake
un de
unrunnen
Vokalen, so as
Kenig
statts
König.
125
Noordneddersassisch
is en Dialekt in
Noordneddersassen
Sleswig-Holsteen
. Dat Neddersassisch in
Grönneng
is de Spraakhistorie na ook noordneddersassisch. De realtiv eenheidliche Dialektruum kann wieder in
Oostfreesch
un
Grönnegsch
Eemslandsch
Ollnborgsch
Noordhannobersch
Holsteensch
un
Slewswigsch
ünnderdeelt warrn.
126
Vergleken mit Oost- un Westfäälsch is dat Luudsysteem starker vereenfacht.
127
Noordneddersassiche Dialekten tellt to den vitaalsten plattdüütschen Dialekten un de grote Literatuur un Medien sünd in enen noordneddersassischen Dialekt.
Oostfäälsch
is ene Dialektgrupp in
Süüdneddersassen
un de
Meideborger Böörd
in
Sassen-Anholt
, de sik wieder in
Elvoostfäälsch
Göttingsch-Grubenhagensch
Heidoostfäälsch
un
Karnoostfäälsch
deelt. Kennteken sünd to’n Bispeel D
iphthongen
uut olen Langvokalen, so as
Stein
(<
stên
Faut (<
fō
mëin (<
mîn
Hius
(<
hûs
128
dat
e-
bi dat Partizip, so as
ekofft
statts
kofft
un de Personaalpronomen
mik/mek
un
dik/dek
statts
mi
un
di.
Anners as de noordneddersassisch toonlangen Vokalen un de westföölschen braken Diphthongen het Oostfäälsch faken Kortvokalen, so as
Pepper
un
Könnig
statts
Peper/Piäper
un
Köni(n)g/Küöni(n)g.
129
Oostpommersch
is de ehmalige Dialekt vun
Hinnerpommern
. Vundaag leevt de Dialekt as
Pomerano
in
Brasilien
wieder.
Westfäälsch
is de Dialektgrupp in
Westfalen
, de sik in
Mönsterländsch
Oostwestfäälsch
Süüdwestfäälsch
un
Westmönsterlansch
ünnderdeelt, un vergleken mit de anner Dialektgruppen veel konservative Kennteken het.
130
De
nedderlandsch-neddersassischen
Dialekten –
Grönnegsch
uutbenamen
– tellt de Spraakhistorie na mit to dat Westfäälsch.
Emslandsch
gellt deelwies as en westfäälsch-noordneddersassisch Övergangsdialekt.
131
Typsch sünd de braken Diphthongen, so as
Biëke
un
Vuëgel
statts de noordneddersassisch Langvokalen in
Beek
un
Vagel
130
Struktuur vun de Dialekten ünnerenanner
ännern
Bornkood ännern
Paar vun de wichtigen Isoglossen vun dat Plattdüütsche
Apokoop vun dat e
Eenheidsplural -en/-t
dat/det
Affall vun dat -n an’t Woortenn
Eenheidsplural -(e)t
Partizip Verleden Tiet op e-
De plattdüütschen Dialekten unnerscheed sik ünner en man nich so stark, as de
hoogdüütschen Dialekten
. So is dat ook vergleken swarer de verscheden Varietäten in Gruppen intodelen.
132
Traditschonell ünnerdeelt de
Dialektologie
Plattdüütsch in
Westnedderdüütsch
un
Oostnedderdüütsch
. Westnedderdüütsch sünd de Dialekten in dat ole
sassische
Stammland –
Oost-Freesland
Grönneng
un
Sleswig
, wo sik Plattdüütsch eerst later uutbreedt het, inbegepen. Oostnedderdüütsch sünd de Dialekten in de Rebeden, in de sik Plattdüütsch mit de
Oostkolonisatschoon
hen uutbreed het. De Grenz löppt döör Oostholsteen, sniedt vun
Neddersassen
dat
Wendland
af un löppt denn dicht bi de Grenz twüschen
Sassen-Anholt
un
Brannenborg
na Süüd to. De grote Ünnerscheed twüschen düsse beiden Gruppen is de
Eenheidspluraal
op
-(e)t,
so as
wi maakt/maket
gegenöver
-en
so as in
wi maken
133
Nee’eren Unnersöök, de den Spraakafstand twüschen Dialekten meten deit, stellt man de traditschonelle Sicht in Fraag. Dat traditschonell oostnedderdüütsche
Mekelborg-Vöörpommersch
steit dichter bi dat westnedderdüütsche
Noordneddersassisch
, as bi dat even so oostnedderdüütsche
Märksch
Oostwestfäälsch
un
Oostfäälsch
hebbt meer Gemeensamkeiden mit eenanner as mit dat Noordneddersassisch. So kann de plattdüütsche Spraakruum ook in ene
nöördliche Grupp
mit Noordneddersassisch, Mekelnborg-Vöörpommersch un ene
süüdliche Grupp
mit Oostwestfäälsch un Oostfäälsch indeelt warrn. Märksch steit för sik is avers dichter bi nöördliche Gruppe.
134
Dackspraken un Varietätenspektrum
ännern
Bornkood ännern
En wichtigen Ünnerscheed, de sik na de
Dackspraken
richt, liggt ook twüschen
Nedderlandsch-Neddersassisch
un den Rest vun dat Plattdüütsche. Disse Verscheel is nich vun öllers her un is eerst mit de letsten Jaarhunnerden un besünners in dat 20.
Jhd. vun de nedderlandsche un de hoogdüütsche Standardspraak kamen. De Dialekten in de Nedderlannen hebbt ne’e Wöör opnamen, de uut dat Nedderlandsche stammt un de Dialekten in Düütschland hebbt düsse ne’en Begrepen uut dat Hooddüütsche övernamen.
135
De Dialekten langs de Genze sünd so jümmers wieder uut en anner dreven.
136
De mennonitschen Dialekten hebbt ook Hoogdüütsch as Dackspraak had, je na Land hebbt aver ook
Russ’sch
Engelsch
oder
Spaansch
Inflood namen un veel technische Begrepen sünd daarvun bi de Plautdietschen teemlich verscheden.
Eensprakig Plattdüütsche givt dat vundaag nich meer, so dat alle Sprekerschen un Sprekerschen tomindsten ook de düütsche oder nedderlandsche Standardspraak snackt. Unklaar is, of en düsse Situatschoon beter os
Tweesprakigkeid
oder
Diglossie
beschrieven kann.
137
För den noorddüütschen Ruum givt dat verscheden Modellen de Spraaksituatschoon to beschrieven. Dat Diglossie-Modell ünnerscheedt Hoog- un Plattdüütsch as twee klaar scheden Spraakschichten. Dat Kunvergenzmodell, in dat Hoog- un Plattdüütsch en Diasysteem billt, beschrivt de noorddüütsche Spraaklandschop, in de Hoog- un Plattdüütsch op eenanner Inflood neemt un de Övergang twüschen den Varietäten verswümmt. So bruukt Plattsprekers to’n Bispeel
Code Mixing
un bruukt in eer Plattdüütsch hoogdüütsche Wöör, besunners Wöör, de in den Dialekt feelt oder ook Funktschoonswöör so as
Abverbien
Kunjunktschonen
oder
Partikeln
. Morphologie un Syntax blievt annersieds grotendeels plattdüütsch. In dat spraken Hoogdüütsch in Noordüütschland sliekt sik man plattdüütschen Kennteken in so
Preposition stranding
oder de
oblique
Kasus. So gliekt sik Plattdüütsch un dat noordüütsche Hoogdüütsch jümmer starker an.
137
Mischspraken
ännern
Bornkood ännern
Na de Schreivsprakenwessel sünd sied dat 17.
Jhd. hoogdüütsch-plattdüütsche
Mischspraken
so as
Missingsch
, dat
Flensborger
Petuh
Ruhrdüütsch
un
Berlinsch
, opkamen. Plattdüütsch weer in de Tied spraken Spraak, Hoogdütsch meist rein schreven Spraak. Wenn Plattsprekers nu Hoogdüütch snacken wullen, kemen plattdüütsche Kennteken in de Spraak, so dat en Hoogdüütsch mit starken plattdüütschen Inflood opkeem. Eerst weren düsse Mischspraken noch de Spraak vun Lüüd, de plattdüütsch opwussen weren, un Hoogdüütsch snacken versöken. Later is dat ook de Ümgangsspraak vun Minschen worrn, de meist keen Platt snacken kunnen, un de Mischspraak as ere enige hoogdüütsche Varietät snacken. Sied de twede Halve vun dat 20.
Jhad sünd de Mischspraken tohoop mit Plattdüütsch döör dat Hoogdüütsch verdrängt worrn. Mit Theater un Literatuur sünd de Mischspraken so as Missingsch un ook Ruhrdüütsch bekannt worrn un is vundaag en Deel vun de Identität in Städen so as
Hamborg
Bremen
un Flensborg oder in de
Ruhrpott
, ook wenn dat meist nich meer snackt warrt.
19
Phonetik un Phonologie
ännern
Bornkood ännern
Kunsonanten
ännern
Bornkood ännern
Plattdüütsch ünnescheedt rund 20
Kunsonanten
, de in den plattdüütschen Dialekten to’n groten Deel gliek sünd. Ünnerscheden sünd ünner beschreven.
138
Kunsonanten in’n Plattdüütschen
Labiaal
alveolaar
postalv.
palataal
velaar
glottaal
Plosiven
Nasaalen
Frikativen
Vibranten
Lateralen
p t k
/ hebbt meist
Aspiratschoon
pʰ tʰ kʰ
, in’n West- un Oostfäälsch sünd aver deelwies unbepuust
p t k
139
De
Uutluudverharden
maakt /b/ un /d/ an’n Woordenn stemmloos, so as
goo
[go:t]. /d/ fallt twüschen Vokalen faken uut, so as
Tieden
tiːdn̩
tiːn
. /g/ is in allen Dialekten an’n Woordenn en Frikativ, je na Positschoon vun de Vokaal tovöör [ç x ‌x]. Westföölsch, Nedderlandsch-Neddersassisch un dat Angelsche Platt sprikt dat /g/ jümmers as Frikativ uut. Dat Brannenborgsch seggt meist /j/.
/m n ŋ/ un /l/ köönt
sülvsche Kunsonanten
sien. /ŋ/ kann ook för en Kunsonantenkluuster
ŋg
gellen.
Dat /s/ is an’n Woordanfang stemmloos
, in Westfalen stemmloos
. /ʃ/ kümmt vun öller
*sk
un is in welk Dialekten as
sk~ʃk~sx
bewaart. Dat /ʒ/ kann in Frömdwöör opkamen, so as
Garage
ga.ra:ʒ
un is in welk noordneddersassischen Dialekten de Uutspraak vun dat /
Dat /l/ kann an’n Woordenn ene velaar Uutspraak hebben:
. /r/ is je na Dialekt
r~ɾ
oder
. De uvulare Uutspraak warrt in Düütschland jümmers fakener.
Vokalen
ännern
Bornkood ännern
Kort- un Langvokalen
ännern
Bornkood ännern
Plattdüütsch ünnerscheedt acht Kortvokalen /
a ɛ ə ɪ ɔ ʊ œ ʊ y
/ un meist ook /
/ as
Allophoon
Plautdietsch
het de
runnen
Vokalen /
/ un /y/ mit’n
unrunnen
/ un /
/ versmolten.
140
Bi de langen Vokalen ünnerscheedt de
Dialektologie
twee Gruppen: de
ooldlangen
un de
toonlangen Vokalen
De ooldlangen Vokalen /â ê î ô ö̂ û ü̂/ weren
oorgermaansche
Langvokalen oder
Diphthongen
un sünd in den meisten plattdüütschen Dialekten Monophthongen.
Oost
- un
Süüdwestfäälsch
Middelmärksch
un deelwies ook dat
Oostfäälsch
hebbt eer man to Diphthongen maakt. De Dialektolgie ünnerscheedt ooldlang ô
un ô
, de je na Dialekt anners uutspraken warrt, un jüstso ooldlang ö̂
un ö̂
2.
Dat givt veer ooldlange ê-Luden: ê
, ê
, ê
un ê
, de ja na Dialektgrupp verscheden to twee oder dree Luden tohoopfullen sünd. Dat ê
het sik in ê
2a
un ê
2b
spleten, de in welk Dialekten mit je ünnerscheedlichen ê-Luden tohoopfullen sünd. So sünd to’n Bispeel in dat westliche
Noordneddersassisch
Noordmärksch
Westmönsterlandsch
un
Twentsch
, ê
un ê
to enen Luud tohoopfullen, ê
is as enen Diphthong för sik bleven. Annersieds het dat
Süüdwestfäälsche
dree ê-Luden: ê
1,
sünd apart bleven, ê
un ê
sünd tohoopfullen. In’n
Oostwestfäälschen
un en Deel
Oostfäälsch
wedderüm is ê
mit ê
2a
tohoopfullen un ê
2b
is mit ê
un ê
versmolten.
141
De toonlagen Vokalen /ā ē ī ō ȫ ū ǖ/ sünd eerst mit’n Övergang vun
Ooldsassisch
na
Middelsassich
opkamen, as korte Vokalen, de in apen
Stammsülven
mit
Akzent
to de toonlangen Vokalen deent worrn sünd. De acht verscheden ooldsassischen Kortvokalen /a e ë i o ö u ü/ sünd in’n Westfäälschen as söven braken Diphtongen bewaart bleven. Oostfäälsch het dat to fiev Luden vereenfacht: /ā ē ī ō ȫ/. Noordneddersassisch un
Oostnedderdüütsch
ünnerscheedt alleen dree toonlange Vokalen: /ā ē ȫ/.
141
Överlange Vokalen
ännern
Bornkood ännern
Welk noordneddersassische Dialekten hebbt överlange Vokalen, de ook „Sleeptoon“ oder „Knick“ heet. Se kemen wegen de
e-Apokoop
op. As dat /ə/ wegfullen is, is en langen Vokaal in de Stammsülv daarför deent worrn un noch länger as en normalen langen Vokaal worrn. Dat givt wat Miminaalparen, de sik döör düssen Sleeptoon ünnerscheedt, so as
wied
viːt
mit eenfachen Langvokaal un
Wied
vîːt
mit överlangen Vokaal.
142
Akzent
ännern
Bornkood ännern
De
Akzent
op Platt is dynaamsch, dat will seggen de
Sülv
mit den Akzent warrt luder uutsnackt. De Akzent liggt allgemeen op de eerste Sülv, to’n Bispeel:
bru
ken
oder
Back
stuuv
. Bi Verben mit enen Vöörföögsel kann de Akzent op den Stamm oder op dat Vöörföögsel sitten. De beiden ünnerscheelich betoonten Wöör bedüüdt denn avers ook wat anners, so as
över
setten
in en anner Spraak överdregen’ un
över
setten
‘wat överdweren’.
143
Frömdwöör
köönt den Akzent ook op de leste oder vöörletste Sülv dregen, so as
blüme
rant
oder
verdeffen
de
ren
144
Luudstand
ännern
Bornkood ännern
Kuntinentalwestgermaansch
, dat op de Dialekten keken, ganz grov en Kontinuum billt, deelt sik op in dree Ünnerdelen, de düüdliche Ünnerscheden in de Phonologie hebbt:
Nedderfränksch
Hoochdüütsch
un Plattdüütsch. De Ünnerscheed to dat Hoogdüütsche kemen vöör allen döör den
Hoogdüütschen Luudwannel
tostann, de vun dat
Oorgermaansche
uut de Plosiven in’n
Ooldhoogdüütschen
wannelt het. De
böverdüütschen
Dialekten hebbt den gröttsten Deel Luudwannels mitmaakt, de
middeldüütschen
Dialekten maken deelwies mit un de
nedderdüütschen
Spraken sünd bi de unverschaven Kunsonaten bleven.
Hoogdüütsch Luudwannel
Germ
. →
Ohd
.)
Bispelen
Gebeed
/*p/→/ff/→/f/
nds.
sla
en
schla
en
nds.
Schi
pp
Schi
ff
Böver- un Middeldüütsch
/*p/→/pf/
nds.
eperr
Pf
effer
nds.
loog
Pf
lug;
nds.
schar
hd.
schar
pf
/schar
Böverdüütsch
/*t/→/ss/→/s/
nds.
da
wa
en
da
wa
ss
en
Böver- un Middeldüütsch
/*t/→/ts/
nds.
ied
eit
nds.
ellen
ählen
nds.
immer
immer
145
Böver- un Middeldüütsch
/*k/→/xx/→/x/
nds.,
nl.
ch
nds.
ma
en
ma
ch
en
nds.
oo
au
ch
Böver- un Middeldüütsch
/*k/→/kx/ un →/x/
dt.
ind
süüdbair.
Kch
ind
hoogalem.
Ch
ind
Süüdbaiersch, Hoog- und Höögstalemannsch
/*b/→/p/
dt.
erg
ist
zimbr.
erg
ist
Baiersch un Alemannsch deelwies
/*d/→/t/
nds.
ag
ag
nds.
Va
er
Va
er
Böverdüütsch
/*g/→/k/
dt.
ott
→ bair.
ott
Baiersch un Alemannsch deelwies
De Ünnerscheed bi /
/, /
/ un /
/ steit vun’n hoogdüütschen Luudwannel apart: Engelsch het
wi
es
waɪ
, Hoogdüütsch
Wei
er
ˈvaɪ̯
un Plattdüütsch kennt
Wie
er
viː
, aver ook
Wie
er
ˈvi
. De Eentall
Wief
ˈvi
warrt aver jümmer as
spraken (Hoogdüütsch
Weib
). Ook dat Kluuster
Kunsonant
an’n Woortanfang is en Ünnerscheed to dat Hoogdüütsche:
Swien
un
slapen
hebbt op Hoogdüütsch en
sch
/:
Sch
wein
un
sch
lafen
Kunsonant
warrt man ook in welk plattdüütsche Dialekten as
sch
Kunsonant
uutspraken). De ole westgermaansche
velare Frikativ
/ɣ/ is in’n Hoogdüütschen /g/ worrn, en groten Deel plattdüütsche Dialekten het den Wannel ook mitmaakt, Dialekten so as
Westfäälsch
hebbt man tohoop mit Nedderlandsch den Friaktiv bewaart.
Bi de Kunsonanten is also en groten Ünnerscheed twüschen Hoogdüütsch un Plattdüütsch. Dat Nedderfranksche geit bi de Kunsonanten ganz mit dat Plattdüütsche. Ünnerscheden givt dat aver deelwies bi Luden, de sik eerst in jüngere Tiet verännert hebbt. So as de Övergang vun
old
na
oud
, wat en wichtigen Ünnerscheed is, de Nedderfranksche vun dat Plattdüütsche scheedt.
Noordseegermaansche
Kennteken verbinnt Plattdüütsch mit Engelsch un Freesch. Vergleken mit den beiden sünd man al in dat
Ooldsassische
un noch meer in dat moderne Plattdüütsch noordseegermansche Kennteken verlüstig gaan. To’n noordseegermannschen Kennteken tellt de
Nasaalswund
na dat
Nasaal-Spirant-Gesett
, so as in *
uns
ūs, *gans
Goos, *fimf
fiev.
Ooldsassisch harr noch meer Wöör mit Nasaalswund so as
mūth
‘Mund’, man al dat Middelsassische het de Form
mund
wedderherstellt. So finnt sik ook in welk Dialekten vundaag Formen mit Nasaal, so as
oder
Ga
un Formen sünner Nasaal in anner Dialekten, so as
us
un
Goos.
Noordseegermaansche Kennteken sünd ook de Wegfall vun /
/ in *
ist
is
, de Pronomen
mi, di, he, wi,
ji
statts
mir, dir,
er, wir, ihr
und de
Eenheidspluraal
. Anner Kennteken finnt sik bloot deelwies in’n Plattdüütschen, so as
r-Metathees
in
*brinnan
‘brennen’
engl.
burn
, un de
Assibiliatschoon
, de Ooldsassisch mitmaakt het,
Middelsassich
aver wedder torüggdreit het, so dat vundaag alleen wat Reliktwöör as „
Sever
“ oder Naams so as „
Celle
“ den Luudwannel noch wiest.
146
Grammatik
ännern
Bornkood ännern
Kiek ook bi
Plattdüütsche Grammatik
Verben
ännern
Bornkood ännern
Dat Plattdüütsche
konjugeert
(bögt)
Verben
na
Persoon
Numerus
(Antall),
Tempus
(Tied) un
Modus
(Uutsaagwies) un ünnerscheedt so as anner germaansche Spraken
starke
un
swacke Verben
Konjugatschoon
ännern
Bornkood ännern
In dat
Präsens
(Nutied) markeert Plattdüütsch den
Singulaar
(Eentall) mit dree verscheden
Suffixen
(Nasülven): -
(e)
för de 1.
Persoon (ik/ek)
, -(e)st
för de 2.
Persoon (du)
un
-(e)t
för de 3.
Persoon (he, se, dat/et).
-e
an’n Woordenn un /
/ in
-et
sünd in Rebeden mit
e-Apokoop
wegfullen.
De
Pluraal
(Meertall) is en
Eenheidspluraal
, dat will seggen alle dree Personen kriegt, anners as op Hoogdüütsch, dat lieke Suffix: -
(e)t
oder
-en.
Dat
-(e)t
is de Form in’n olen plattdüütschen Stammland;
Oostnedderdüütsch
Oostfreesch
Grönnengsch
un
Sleswigsch
hebbt de Pluraal op
-en.
147
148
Starke Verben un en paar unregelmatige swacke Verben verännert in de 2. un 3.
Persoon Singulaar den
Stammvokaal
, maakt em kort un geevt em, wenn mööglich, enen
Ümluud
Präsens
(Nutied)
Swacke Verben (
maken
Singulaar
Pluraal
1.
Persoon
ik/ek mak-
/maak-
wi, ji, se mak-
et
/maak-
/mak-
en
2.
Persoon
du mak-
est
/maak-
st
3.
Persoon
he, se, dat/et mak-
et
/maak-
Starke Verben (slapen)
Singulaar
Pluraal
1.
Persoon
ik slap-
/slaap-
wi, ji, se slap-
et
/slaap-
/slap-
en
2.
Persoon
du sl
p-
st
3.
Persoon
he, se, dat/et sl
p-
Dat
Präteritum
(verleden Tied) billt Plattdüütsch op twee verscheden Aarden: De swacken Verben billen dat Präteritum oorsprünglich met de Nasülven
-e-de
för de 1.
un 3. Persoon Singulaar,
-e-dest
för de 2.
Persoon Singulaar un
-e-den
för’n Pluraal.
147
De Endsülven sünd man in velen plattdüütschen Dialekten afslepen un in Gebeden mit e-Apokoop sünd de 1. un 2.
Persoon Singulaar Präsens un Präteritum ganz tohoopfullen.
148
De starken Verben billt dat Präteritum mit
Afluud
. Se wannelt den Stammvokaal un hangt för de 2.
Persoon Singulaar
-(e)st
un för de Meertall
-en
an
de 1. un 3.
Persoon Singulaar kriegt kene Endsülv.
148
De Afluud kann sik je na Dialekt ünnerscheden un is in’n Noordneddersassischen starker vereenfacht, as in’n Westfäälschen, dat deelwies noch verscheden Afluden binnen de Präteritumsformen kennt.
Präteritum
(Verleden Tied)
Swacke Verben (maken)
Singulaar
Pluraal
1.
Persoon
ik/ek mak-
(e)de
/mak-
/maak-
wi, ji, se mak-
(e)den
/mak-
en
2.
Persoon
du maak-
d(e)st
/mak-
est
/maak-
st
3.
Persoon
he, se, dat/et mak-
(e)de
/mak-
/maak-
Starke Verben (slapen)
Singulaar
Pluraal
1.
Persoon
ik sl
ee
wi, ji, se sl
p-
en
2.
Persoon
du sl
ee
p-
st
3.
Persoon
he, se, dat/et sl
ee
Tohoopsett Tieden
ännern
Bornkood ännern
Anner Tieden sett sik
Hülpsverben
un
Partizipen
tohoop: Dat
Perfekt
(tohoopsett verleden Tied) sett dat Plattdüütsche so as Hoogdüütsch un Nedderlandsch uut den Hülpsverben
hebben
oder
wesen/ween/sien
un dat
Partizip Perfekt
tohoop. Annerster as Hoogdüütsch bruukt dat Plattdüütsche fakener dat Hülpsverb
hebben
, so as bi Verben, de angeevt, dat sik wat beweegt. Se bruukt op Platt
hebben
, wenn kene Richt angeven is, so as
Ik
heff
lopen
statts
Ich
bin
gelaufen
man
Ik
bün
na Huus lopen
. Dat
Plusquamperfekt
bruukt ook de Hülpsverben
hebben
un
wesen/ween/sien
, de man in dat Präteritum staat, un dat Partizip Perfekt, so as
ik
weer
na Huus
lopen
149
Dat
Futur
(Tokumst) bruukt de Hülpsverben
schölen/sollen, warrn/werrn
un
willen/wollen,
so as
du
schallst
di
wunnern
oder
he
will
woll noch
kamen
. Faken steit man dat Präsens för dat Futuur, besünners wenn en
Adverb
de Tied angivt, so as
ik
kaam
glieks
statts
Ik
schall
glieks
kamen
150
För dat
Futurperfekt
(afslaten Tokumst) bruukt Plattdüütsch de Hülpsverben
schölen/sollen, warrn/werrn,
willen/wollen,
dat Partizip Perfekt un den
Infinitiv
hebben
oder
wesen/ween/sien,
so as
ik will/schall/warr lopen hebben.
Dat Futuurperfekt is raar un dat Perfekt kann, so as ook op Hoogdüütsch, för dat Futuurperfekt instaan un finnt sik meist alleen, ween en sik wat vermoden is, so as:
Dat
will
he woll
maakt hebben
151
Partizipien
ännern
Bornkood ännern
Plattdüütsch kennt twee
Partizipien
Partizip Perfekt
un
Partizip Präsens
Dat Partizip Perfekt billt de swacken Verben mit dat Suffix
-(e)d/-(e)t
(so as
riep-
(e)t
vun
riepen, bruk-
et
/bruuk-
vun bruken
, de starken Verben mit Afluud un dat Suffix
-en
(so as
lp-
en
vun
hölpen
gr
p-
en
vun
griepen
). Dat
Präfix
(Vöörsülv)
ge-
, so as op Hoog un Nedderlandsch , is –
dat
brannenborgsche
je-
un dat
oostfäälsche
un geldersch-overiesselsche
e-
uutbenamen
– kumplett affullen.
147
Dat Partizip Präsens kriegt dat Suffix
-d
achteran, dat man in groten Delen vun dat Spraakgebeed affullen is, so dat hier Partizip Präsens un Infinitiv gliek klingt.
152
Modi (Uutsaagwiesen)
ännern
Bornkood ännern
Plattdüütsch kennt dree
Modi
(Uutsaagwiesen):
Indikativ
(Würklichskeidsform),
Konjunktiv
(Mööglichkeidsform) un
Imperativ
(Befeelsform).
De Indikativ beschrivt allens, wat echt un würklich is. De Formen sünd baven beschreven. De Konjunktiv beschrivt Wünschen, allens wat unwürklich is un ook de
indirekte Reed
. In’n groten Deel Dialekten sünd Konjunktiv un Präteritum gliek. Westfäälsch ünnerscheedt bi velen starken Verben noch egen Konjunktivformen, so as
ik gönk
(Konjunktiv) vs.
ik gonk
(Präteritum).
153
Man ook
Modaalverben
, so as
warrn
oder
schölen/sollen,
köönt den Konjunktiv ümschrieven.
154
De Imperativ is in’n Singulaar de slichte Verbstamm, in de Meertall kümmt dat Suffix -
(e)t
achteran, so as
griep!
un
griep-
(e)t
150
Passiv
ännern
Bornkood ännern
Dat
Passiv
bruukt op Platt dat Hülpsverb
warrn
un dat Partizip Perfekt, so as
He
warrt
vun enen Hund
beten
. Faken steit man dat
Aktiv
statts Passiv:
Em
het
’n Hund
beten
. Een
Tostandspassiv
kann Plattdüütsch mit
ween/wesen/sien
un dat Partizip Perfekt billen, so as
De Posten
is
al
besett
155
Substantiven
ännern
Bornkood ännern
De
Substantiven
bögt Plattdüütsch na
Kasus
(Fall),
Numerus
(Antall) un
Genus
(Slecht).
Kasus
ännern
Bornkood ännern
De Kasus sünd vergleken mit öller Spraakperioden, man ook mit dat
Hoogdüütsche
, stark vereenfacht. De meisten Dialekten hebbt man en beten meer vun’n Kasus bewaart as
Nedderlandsch
Fastlandskandinaavsch
oder
Engelsch
un ünnerscheedt noch
Subjektfall
un enen
Objektfall
Sleswigsch
Oostfreesch
un
Oostnedderlandsch
hebbt man enen
Eenheidskasus
. De ole
Dativ
find sik noch in Kortformen na
Präpositschonen
, so as
in’
Jaar,
man ook de Objektfall
in
dat
Jaar
is begäng
Na Süüd to neemt de olen Dativrester to. Dat
Suurländsch
ünnerscheedt sogaar noch
Dativ
un
Akkusativ
as twee egen Fäll. De ole
Genitiv
find sik alleen in starren Uutdrücken so as
Tied
genoog
oder
winterdag
es
un warrt süss ümschreven, to’n Bispeel mit
vun
, so as
dat Enne
vun
de Straat
, oder mit
sien/eer
, so as
Vader
sien
Hov
156
157
Genus
ännern
Bornkood ännern
De Spraak ünnerscheedt dree
Genera
(Slechter): maskulin (männlich), so as
de Mann
, feminin (wievlich), so as
de Fru
un neutrum (saaklich), so as
dat Kind
. An dat Substantiv sülvenst is meist nich to seen, wat dat Genus is. Deelwies is dat Genus ook anners as op Hoogdüütsch oder ünnerscheedt sik je na Dialekt, to’n Bispeel:
dat Lief
(neutrum) –
hoogdüütsch
der Leib
(maskulin),
de Beek/Beke
(maskulin oder feminin) –
hoogdüütsch
der Bach
(maskulin),
dat/de Spegel
(neutrum oder maskulin) –
hoogdüütsch
der Spiegel
(maskulin).
158
Numerus
ännern
Bornkood ännern
Plattdüütsch ünnerscheedt twee
Numeri
(Antallen):
Singulaar
(Eentall) un
Pluraal
(Meertall). De Singulaar is unmarkeert, den Pluraal kenntekent verscheden
Suffixen
oder
Ümluud
De Formen för de Pluraal wiest vele Ünnerscheden in den verscheden Dialekten.
Oostfreesch Platt
bruukt to’n Bispeel kenen Ümluud un markeert de Meertaal mit
-en
, so as Bispeel
Bomen, Husen
statt
Bööm/Böme, Hüüs/Hüser.
159
De meisten plattdüütschen Dialekten kennt man ook de Suffixen
-er
un
-en
un
-s.
Dat
-e,
dat sik so in’n
Westfäälschen
un
Oostfäälschen
find, is in Dialekten mit
e-Apokoop
affullen. De Ümluud, de deent Stammvokaal oder en
stemmhaft
Endkunsonant sünd man ook na de Apokoop vun
-e
as Pluraalkennteken nableven. Deelwies bruukt de Dialekten mit e-Apokoop man ook en anner Suffix (meist
-en
) oder de Pluraal blivt unmarkeert. De Suffixen
-er
un
-e
billt sowied mööglich enen Ümluud.
Översicht Pluraal op Plattdüütsch
160
-(e)/-
-er
-s
-(e)n
-∅
m.
Dag
Dag-
/D
aa
g-
Book
>B
k-
er
Keerl
Keerl-
Oss(e)
Oss-
en
f.
Muus
s-e/M
üü
s-
Deern
Deern-
Göre/Göör
Gör-
en
n.
Bredd
Bree
Kind
Kinn-
er
-er
m.
Hamer
Hamer-
Finger
Finger-
f.
Moder
Moder-
n.
Fenster
Fenster-
-el
m.
Düwel
Düwel-
Appel
Appel-
f.
n.
Buddel
>Buddel-
Artikels
ännern
Bornkood ännern
Plattdüütsch het so as anner westgermaansche Spraken
bestemmte
un
unbestemmte Artikels
, de vöör dat Substantiv staat.
De bestemmte Artikel is in de Eentall
de
för maskuline un femnine Substantiven un
dat
Brannenborgsch
det
, Oostnedderlandsch
(h)et
) för’t Neutrum. In de Pluraal hebbt alle Genera den Artikel
de.
De grote Deel plattdüütsche Dialekten ünnerscheedt bi’n bestemmten Artikel ene oblique Form för dat Maskulinum
den;
de Artikels för dat Femininum un Neutrum blievt gliek. Dat Sleswiger, oostfreesche un oostnedderlandsche Platt hebbt enen Eenheidsfall; hier ännert sik de Artikels nich.
161
In’n Süden givt dat Dialekten, de Dativ un Akkusativ bi den Artikels noch scheden.
Bestemmt Artikels op Plattdüütsch
Numerus
Kasus
Genus
maskulin
feminin
neutrum
Singulaar
Subjektfall
de
de
dat
Objektfall
de
Pluraal
Subjektfall
de
de
de
Objektfall
De unbestemmte Artikel is
e(e)n
, staat bloot bi Substantiven in’n Singulaar un warrt na Kasus un Genus bögt: In’n Singulaar het de Subjektfall de Formen:
e(e)n
(maskulin/neutrum) un
ene
(feminin). In’n Objektfall het alleen dat Maskulinum ene egen Form:
ene.
Dat Suurländsche unnerscheed noch Dativ un Akkusativ, dat Brannenborgsche doot dat bloot bi’n Maskulinum. Faken is de unbestemmte Artikels verkört to
’n
(maskulin/neutrum)
, ’ne
(feminin) oder
’nen
(maskulin Objektfall). De
Achterföögsels
för Kasus un Genus sünd man meist afslepen, besünners bi’n Plattsnacken, so is de unbestemmte Artikel faken alleen
e(e)n
oder afkört
’n
för alle Genera un Kasus.
162
Unbestemmt Artikels op Plattdüütsch
Vullformen
Kortformen
maskulin
feminin
neutrum
maskulin
feminin
neutrum
Subjektfall
e(e)n-
en-
e(e)n-
’n
’ne/’n
’n
Objektfall
en-
en
’nen/’n
Adjektiven
ännern
Bornkood ännern
Adjektiven
stemmt na Kasus, Genus un Numerus mit dat Substantiv op dat se Beotg neemt övereen. So as anner germaansche Spraken kennt ook Plattdüütsch twee verscheden Deklinatschonen för de Adjektiven: de starke Deklinatschoon, wenn dat Adjektiv alleen vöör dat Substantiv steit, un de swacke Deklinatschoon, de na enen Artikel steit. De Endsülven, de verscheden Formen markeert, sünd
-e
-en
un je na Dialekt deelwies ook
-(e)s
-(e)t
un
-er
. Besünners bi dat Neutrum, wat minner bi Maskulinum un Feminum, givt dat ook Formen sünner Endsülv.
163
Deklinatschoon Adjektiven
164
Numerus
Genus
Kasus
stark
swack
Singulaar
maskulin
Subjektfall
dick-
Kopp
de dick-
Kopp
Objektfall
dick-
en
Kopp
den dick-
en
Kopp
feminim
Subjektfall
ol-
Kann
de ol-
Kann
Objektfall
neutrum
Subjektfall
oold-
/-et Book
dat ol-
Book
Objektfall
oold-
Book
Pluraal
Subjektfall
dick-
Köpp
de dick-
en
Köpp
Objektfall
Adjektiven to stiegern bruukt dat Plattdüütsche dat Suffix
-er
för den
Komparativ
un
-(e)st
för den
Superlativ
. De Stamm kann enen Ümluud kriegen un
Assimlilatschonen
köönt opkamen, so as
jung
jüng-
er
- jüng-
st
, oo
ld
ll
er
ll
st
. Een paar Adjektiven hebbt unregelmatige Formen, so as
good
beter
best
un
veel
meer
meist/meerst
. Annerster as op Hoogdüütsch bruukt Platt den Superlativ ook twee Grötten to verglieken:
He is de jüng
st
vun de beiden
gegenöver
Er ist der jüng
ere
von den beiden
163
Pronomen
ännern
Bornkood ännern
Personaalpronomen
ännern
Bornkood ännern
De
Personaalpronomen
ünnerscheedt dree Personen, de Numeri Singulaar un Pluraal un den Subjekt- un Objektfall. De drüdde Persoon Singulaar ünnescheed ook de Genera maskulin, feminin un neutrum.
In’n Subjektfall sünd de Formen:
ik/ek
(1.
Persoon),
du
(2.
Persoon) un in de 3.
Person na Genus ünnerscheden:
he
(maskulin),
se
(feminin),
et/dat
(neutrum). In’n Pluraal sünd de Formen:
wi/we
(1.
Persoon)
, ji/je/i
(2.
Persoon)
, se
(3.
Persoon)
Alle Dialekten kennt Formen för den Objektfall, de sik je na Dialekt un Dialektgrupp stark ünnerscheden köönt. För de 1. un 2.
Persoon Singulaar sünd dat
mi
un
di
oostfäälsch
mik/mek
un
dik/dek
). För de 3.
Persoon Singulaar
em/en/enne
(maskulin un neutrum),
eer/öör
(feminin);
Oostfreesch
un de
oostnedderländschen
Dialekten hebbt ook Formen mit /
/ vöörn:
hüm, hör
. För de 1.
Person Pluraal is dat
us/uns
(oostfäälsch
üsk/ösk
), för de 2.
Persoon is dat
ju
mit velen regionalen Varianten as
jü
jau
jo
jö
juug, u
un oostfäälsch
juck/jock/jück/jöck
. De 3.
Persoon Pluraal is
eer, se, ennen
oder
jüm.
165
Possesivpronomen
ännern
Bornkood ännern
De
Possesivpronomen
sünd in’n Singulaar:
mien
(1.
Persoon),
dien
(2.
Persoon),
sien
(3.
Persoom maskulin/neutrum),
eer
(3.
Persoon feminin) mit dialektaal verscheden Luudvarianten. In’n Pluraal sünd dat:
uns/us
(1.
Persoon) un
ju/jo
(2.
Persoon),
eer
(3.
Persoon). De drüdde Persoon het ook regionale Varianten, so as
se, jemeer, ennen
etc. De Possesivpronomen bögt dat Plattdüütsche so as de Adjektiven, faken givt dat man ook unböögte Formen:
Ik see mien-
en
/mien-
Vadder.
166
Reflexivpronomen
ännern
Bornkood ännern
Ene egen Form för dat
Reflexivpronomen
kennt alleen de 3.
Persoon Singulaar un Pluraal:
sik
oostfreesch
sük
oostfäälsch
sek,
brannenborgsch
oostnedderlandsch
sich
), so as
he/se höögt sik.
De anner Personen bruukt den Objektfall vun dat Personaalpronomen, so as
ik höög mi, du höögst di, wo höögt u(n)s, ji höögt jo/ju/juug/jük.
167
Slewswig un Delen vun Holsteen bruukt
sik
ook för de 2.
Persoon Singulaar, so as:
Ji freut sik
168
Dat Reflexivpronomen för de 3.
Persoon is uut’n Hoogdüütschen uutleent,
Ooldsassisch
, so as ook
Engelsch
un
Noordfreesch
vundaag noch, harr keen egen Reflexivpronomen.
169
Syntax
ännern
Bornkood ännern
Allgemeen is de Syntax vun’t Plattdüütsche nich so good uutforscht as anner Spraken.
170
De plattdüütsche Syntax stemmt grotendeels mit’n Satzbo in anner kuntinentaalwestgermaanschen Spraken övereen, is man präägt döör den Bruuk as ene Spraak, de vööral snackt man nich schreven warrt. So finnt sik op Plattdüütsch meist
Satzregen
, de nich mit
Kunjunktschonen
verbunnen sünd.
Nevensätz
sünd rarer un köönt faken ook sünner Kunjunktschonen begünnen.
171
To’n Bispeel:
He kümmt nich, he is bang
oder
Dat regent, ik bliev to Huus.
172
Ook as Kennteken vun spraken Spraak find sik ook in schreven Plattdüütsch eer en verbalen Stil as enen nominalen Stil, so as
wat vundaag passeert is
statts
die Ereignisse des Tages.
173
Een Ünnerscheed to de düütsche Standardspraak is dat
Preposition Stranding
, dat will seggen dat
Pronominaaladverbien
scheden warrt, so as
daar
will ik nix
mit
to doon hebben s
tatts hoogdüütsch
Damit
will ich (...).
67
De scheden Pronominaaladverbien kümmt man ook in dat
noorddüütsche Hoogdüütsch
op.
Annerster as de düütsche Standardspraak kennt dat Plattdüütsche dubbelt Negatschoon, so as
Dat hev ik
nie nich
seggt.
67
Dat Phänomeen is ook in hoogdüütschen Dialekten verbreedt un so keen spetschell Kennteken för’t Plattdüütsche.
Annerster as de düütsche Standardspraak, man just so as hoogdüütsche Dialekten, kennt Plattdüütsch ene
Periphraas
uut
doon
Infinitiv, de dat Verb betonen kann, so as
Verköpen deit
se mi nix.
67
174
Se finnt sik allerwegens in dat Plattdüütsche, dat givt man regionale Ünnerscheed,
doon
in Nevensätzen is fakener in dat
Noordneddersassische
to finnen, dat
Westfäälsche
het meer
doon
-Periphrasen in Höövdsätzen.
175
De
doon
-Periphraas geit man döör den hoogdüütschen Inflood torügg.
176
Anner spetschell plattdüütsche Periphrasen, sünd Kunstruktschonen de enen
Aspekt
uutdrückt, so as Beginn oder de Duur vun wat. Se finnt sik faken ook in de hoogdüütsche Ümgangsspraak vun Noorddüütschland. So kann de Periphraas uut Kopula
an/bi
Infinitiv de Duur vun wat uutdrücken, so as
He weer
an’t
Studeren dat Dansen
to leren
oder
Ik bün jüst
bi’t Eten
150
As
Rheinische Verlaufsform
is de Kuntruktschoon ook in de düütsche un nedderlandsche Ümgangsspraak to finnen. Wenn wat anduurt, kann de Periphraas uut
hebben
to
Infintiv dat uutdrücken, so as
he
het
veel Kraam
to liggen
150
Den Beginn vun wat kann de Periphraas
kamen
Infintiv uutdrücken, so as
denn
keem
he op’n Rüch
to liggen
150
Starker as Hoogdüütsch bruukt Plattdüütsch
Topikalisatschoon
, dat heet dat Satzleden na rechts oder links hen versett warrt, eer so to betonen un dat
Topik
vun’n Satz to maken. Bispelen sünd:
Dat Peerd
, dat schüdde mit’n Kopp
, wo
dat Peerd
na links hen versett is, oder
Nu hett he en Knecht had,
de Buur
, de het Hans heten
, wo
de Buur
na rechts hen versett is un so as Topik starker betoont is.
Woordschatt
ännern
Bornkood ännern
Kiek ook bi
Plattdüütsch Vokabular
Woordformatschoon
ännern
Bornkood ännern
Plattdüütsch kann nee’e Wöör mit
Kompositschoon
(Tohoopsetten),
Derivatschoon
(Afleiden) un
Kunverschoon
(Woordaarwessel) billen.
Bi de Kompositschoon kann Plattdüütsch twee oder meer Substantiven to enen nee’en Woord tohoopsetten, so as
Fack-wark-huus.
Platt bruukt man vergleken mit Hoogdüütsch minner tohoopsett Wöör un billt daarför to’n Bispeel en
Präpositschonaalattribut
, so as
Weg na Huus
statts
Nahuusweg
. Besüners lange tohoopsett Wöör in’n Hoogdüütschen warrt oplööst oder kört, so as
Automaat för’t Torüggeven vun Pandbuddels
oder fakener
Pandbuddelautomaat
statts hoogdüütsch
Pfandflaschenrückgabeautomat
. Vergleken mit’n Hoogdüütschen bruukt Plattdüütsch fakener Wöör, de uut enen
Imperativ
(Befeelsform) maakt sünd, so as
Kiek-in-de-Luft
Wüppsteert
(vun
wüppen
un
Steert
).
177
Ene Besünnerheid, de so in’n Hoogdüütschen nich to finnen is, sünd tohoopsett Verben. Se köönt uut Substantiven, Adjektiven un Verben tohoopsett warrn oder uut twee Verben billt warrn, so as
haartagen
(Substantiv
Verb),
geelsnacken
(Adjektiv
Verb),
smuustergrienen
(Verb
Verb).
178
Besünners sünd ook de Verben de sik uut den Verbstamm un denn enen Lievdeel tohoopsett, so as
begriesmulen
(begriesen
Muul)
, duuknacken
(duken
Nacken)
, plinkögen
(plinken
Oog)
179
Mit
Affixen
(Vöör- un Anföögsels) kann Plattdüütsch nee’e Wöör afleiden (Derivatschoon), so as
ver-tellen
uut
tellen,
en Woord de Woordaard wesseln maken (Kunverschoon), so as dat Adjektiv
schiet-ig
uut’n Substantiv
Schiet
mit dat
Suffix
-ig.
180
Deelwies bruukt Plattdüütsch man anner Affixen as Hoogdüütsch dat sülve Woord to billen, so as
Düüster-
nis
statts
Dunkel-
heit
oder
be
-leven
statts un
er
-leben.
181
Nee’e Wöör un Juxwöör
ännern
Bornkood ännern
Kiek ook bi
Neosassismus
„Plüüschmoors“ is faken Juxwöör för ‘
Hummel
’, wenn Hoogdüütsche enen Plattdüütschen na enen spaßig Woord op Platt fraagt
In modernen Tieden het Plattdüütsch veel Wöör för nee’e Technolgie uut sienen Dackspraken Hoogdüütsch oder Nedderlandsch övernamen. Statts Leenwöör uut den Dackspraken to övernemen, givt dat deelwies Versöök egen plattdüütsche Wöör uuttodenken.
182
Een Deel vun so’ne Wöör kaamt uut de mündliche Spraak un het ook Ingang in de plattdüütsche Ümgangsspraak funnen, anner sünd künstliche Vöörslääg, de nüms bruken deit. Een groten Deel sünd Juxwöör, also kene seriösen Wöör un ook keen eernsthaftigen Versöök för plattdüütschen
Spraakuutbo
. Een Deel Plattdüütschsnackerschen un -snackers seet düssen Slag Wöör daarüm kritsch, denn se maakt Platt noch meer en „Spraak to’n Högen“.
183
Bispelen för so’ne Wöör sünd
Plüüschmoors
för ‘
Hummel
’ oder
Snutenpulli
för ‘
Mund-Neesdook
’.
184
De Kategorie „beste aktuelle plattdüütsche Uutdruck“ bi dat
Plattdüütsch Woort vun’t Johr
tekent meist wenig eernsthaftige nee’e Wöör uut, so as
Ankiekbook
för ‘
Facebook’
Brägenplietschmaschin
för ‘
künstliche Intelligenz
’ oder
fuurtsen-roewertrecken-Code
för ‘
QR-Kood
’.
183
Plattdüütsche Wöör uut anner Spraken
ännern
Bornkood ännern
Sied den Schrievsprakenwessel het Plattdüütsch meer un meer
hoogdüütsche Wöör
övernamen.
Nedderlandsch
as Kultuurspraak weer in de Neetied ook in Delen vun Westdüütschland begäng, so dat sik hier ook veel Nedderlandschs in’n Woordschatt finnt. In’n Mark-Brannenborger Platt finnt sik welk nedderlandsche Reliktwöör, de
flaamsche
Kolonisten in de Gegend bröchten.
185
De nedderlandsch-neddersassischen Dialekten hebbt sünnerlich in dat 20.
Jhd. veel
nedderlandsche Wöör
övernamen.
Mit de
Oostkolinsatschoon
het besünners dat
Oostnedderdüütsche
slaawsche Wöör
övernamen. Dat
Wendlandsche Platt
het besünners veel Reliktwöör uut dat
Polaabsche
. As
Leenwöör
hebbt sik welk slaawsche Wöör, so as
Döns
, ook in dat ole Stammland hen uutbreedt. Al in’t
Middelsassische
setten sik wat slaawsche Leenwöör döör, so as
Pietsch(e)
för öller
Sweep
Nedderpreußisch
un
Baltendüütsch
harrn bet in de Neetied direkten Kuntakt mit’n Slaawschen un
Baltschen
, so dat sik hier besünners veel Leenwöör finnt.
186
Langs de Noordseeküst, wo Plattdüütsch de freeschen Spraken verdrängt het, finnt sik
freesche Wöör
, so as
oostfreesche
Wöör in dat
Oostfreesch Platt
oder en paar wenige Wöör uut dat
Eidersteder Freesch
op dat Halveiland Eidersteeed. Dat nedderlandsche
Stellingwarvsch
un
Pompstersch
hebbt Wöör uut dat
Westfreesch
övernamen.
187
Franzöösche Wöör
kemen al in middelsassische Tied över de Nedderlannen in’t Plattdüütsche. Düsse Slag Wöör is besünners in den westlichen Dialekten fakener.
188
De grote Deel franzöösche Wöör in’t Plattdüütsch keem avers in’n 18. un 19.
Jhd över’t Hoogdüütsch un ümfaat Wöör rund üm dat
Militäär
, so as
Generaal
un
kummedeern
, de Verwandschopsnamen, so as
Onkel/Unkel
un
Tant(e)
un Wöör üm de Levenwies vun de betern Lüüd, so as
kommodig, kumpelsant
oder
Pleseer
189
In de
Seemannsspraak
het Plattdüütsch al frö wat
engelsche Wöör
övernamen, so as
Boot
oder
Dock.
190
In nee’ere Tied kemen över’t Hoogdüütsche oder Nedderlandsche ook anner engelsche Wöör in’t Plattdüütsche, so as
Computer
oder
Notebook.
191
Plattdüütsche Begrepen in annere Spraken
ännern
Bornkood ännern
Kiek ook bi
Plattdüütsch Inwark op annere Spraken
In de Hansetied het dat Plattdüütsche dull op de
fastlandskandinaavschen
Spraken inwarkt. So schull bet to de Halv vun de sweedsche Woordschatt enen plattdüütschen Oorsprung hebben. Ook na’t
Baltikum
, na
Russland
, na
England
un
Iesland
sünd döör de Hanse wat plattdüütsche Wöör kamen.
192
Na de överbleven Wöörlisten het dat uutstorven
Polaabsch
an de 20
% plattdüütsche Wöör uutleent.
193
In’t
Kaschuubsche
kaamt rund de Halv vun’n germaanschen Leenwöör uut’n Plattdüütschen, vöör al uut dat
Hinnerpommersche
194
Dat Poolsche het eer hoog- statts plattdüütsche Leenwöör. Man de Wöör üm de Seefaart, so as
bak
Baak
’,
śluza
Slüüs
’ oder
sztymbort
Stüürboord
’, sünd plattdüütsch
De
masuurschen
Dialekten hebbt wedder en beten meer Platt övernamen, so as
brukować
‘bruken’ oder
dek
‘Dack’.
195
Ook
Neddersorbsch
, dat in öllere Tieden ene gemeensame Grenz mit dat Plattdüütsche harr, het Wöör övernamen. Een lütten Deel Platt is so över’t Neddersorbsche ook in’t
Böversorbsche
kamen, dat süss eer
middeldüütsche
Wöör uutleent het.
186
Al
Ooldfreesch
un later besünners de
oost
- un
noordfreeschen
Mundaarden stünnen sied de middelsassische Tied mit’n Plattdüütsch in engen Kuntakt, so dat se veel Wöör, deelwies ook Grundvokabulaar, övernamen hebbt.
187
So sünd to’n Bispeel de Tallen
sööwen
dörtig
sööwentig
un
hunnert
in dat
Amrumer Freesch
plattdüütsch.
196
Op dat Westfreesche harr Plattdüütsch kenen groten Inflood.
187
Later sünd, as de
hoogdüütsche
Standardspraak opkamen weer, wo ook Lüüd uut plattdüütsche Rebeden bi Andeel harrn, döör Schrievers uut’n Noorden ook welk plattdüütsche Wöör Deel vun dat Hoochdüütsche worrn, so as
dröge
oder
Achterdeck
. Anner Wöör uut dat Plattdüütsche sünd man nich Deel vun de Schriftspraak, aver vun de
Ümgangsspraak in Noorddüütschland
worrn, so as:
schnacken, küern, Trecker
oder
duun.
Wöörböker
ännern
Bornkood ännern
Den plattdüütschen Woordschatt dokumenteert besünners de
Grootlandschopswöörböker
, so as dat
Sleswig-Holsteensch Wöörbook
, dat
Neddersassisch Wöörbook
, dat
Mekelborgsch Wöörbook
oder dat
Westfäälsch Wöörbook
. Daaarto givt dat veel Wöörböker un Wöörlisten för lütter Dialektregionen.
Seggwöör un Wellerismen
ännern
Bornkood ännern
Typsch för’t Plattdüütsch sünd
Wellerismen
. Se bestaat uut dree Delen: en Seggwoord, denn en, de dat seggt (
see he/se/de …,
un opletst de Ümstänn in de dat seggt warrt. De letste Deel givt den Seggwoord meist enen komischen Drei.
197
Een Bispeel is:
Dubbelt höllt beter, see de Jung, daar streu he sik Zucker op’n Sirop
198
Schrievwies
ännern
Bornkood ännern
Kiek ook bi
Plattdüütsche Orthografie
Dat Wöörbook na
Johannes Sass
(hier de Uutgaav vun de
Fehrs-Gill
) het mit siene Schrievregels groten Inflood op de noordneddersassische Schrievwies namen
Plattdüütsch bruukt dat
latiensche Alphabeet
, in Düütschland fröher ook as
gootsche Schrift
. De eersten
ooldsassischen
Texten hebbt besünners na dat franksche
Ooldhoogdüütsch
keken. As
middelsassische
Hansespraak
stünn dat plattdüütsche an’n Anfang vun ene överegionale Uutglieksschrievwies, so dat sik vergleken wenig Dialektkennteken in schreven Texten finnt. As Resultaat vun de lange Tied as ünnerdrückt Spraak, het Plattdüütsch vundaag kene eenheidliche Schrievwies meer un is in verscheden regionale Schrievtraditschonen opdeelt.
199
De Schrievwiesen in Düütschland kiekt meist na hoogdüütsche Orthografie; de in’n Nedderlannen na de nedderlandsche Schrievwies. Problemen maakt so avers Luden, de dat in’n
Dackspraken
nich givt, so as de Achtervokaal
ɑː~ɔː
, oder Ünnerscheden, de Düütsch un Nedderlandsch nich kennt, so as de ö-Luden
œː
un
œʏ
200
Een Deel Schrievwiesen bruukt kene Sünnerteken, de dat Hoogdüütsch nich kennt, anner bruukt Sünnerteken so as
ode
För dat
Noordneddersassische
is de
Sass’sche Schrievwies
, de sik stark na dat Hoogdüütsche richt, wied verbreedt.
Brannenborgsch
leent sik an de Schrievwiesen ümto an. För dat
Mönsterlandsche
givt dat man uutarbeidt Schrievwiesen, so as de Regels vun
Klaus-Werner Kahl
201
Anner
west
- un
oostfäälsche
Dialekten bruukt vele verscheden regionale Schrievwiesen.
202
För dat
Mekelnborg-Vöörpommersche
is de Schrievwies na
Renate Herrmann-Winter
begäng.
203
Plautdietsch
het egen Schrievwiesen uutdacht, de ook na’t Hoogdüütsche kiekt oder sik deelwies stärker afsetten wüllt.
204
Dat
Pomerano
in Brasilien is lange nich schreven worrn, bruukt man vundaag meist ene Schrievwies, de op
Ismael Tressmann
torügggeit un sik mit Sünnerteken un lütt schreven Substantiven stärker vun dat hoogdüütsche Schriftbild ünnerscheidt.
202
In’n Nedderlannen richt sik de Orthografie na dat nedderlandsche Vöörbild. För de verscheden Dialektgruppen bestaat egen Schrievtraditschonen. Versöök för överregionale Schrievregels so as de
Vosbergenschriefwies
uut’n 1950-er Jaren, de ook versöch Dialekten op de düütsche Sied mit to bedenken, de
SONT-spelling
uut’n 2000-er oder de
Algemene Nedersaksische Schriefwieze
uut de
nedderlandsch-neddersassische Wikipedia
kunnen sik nich wiedhen döörsetten.
205
Mit dat late 20.
Jhd. un in’n 21.
Jhd sünd besünners in’n
Internett
Initschativen för
Intersassische Schrievwiesen
opkamen, de versöcht den egen Charakter vun de Spraak ruuttostellen, sik vun de Dackspraken afsetten wüllt un ene gemeensame Schrievwies för de düütschen un nedderlandschen Dialekten to finnen versöökt. Bispelen sünd
Snorre Björkson
sien
Nordlannsk
206
Reinhard F. Hahn
siene
Algemeyne Schrywys’
oder de
Nysassiske Skryvwyse
, de man buten dat Internett meist nich bruukt warrt.
202
Nedderdüütsche Philologie
ännern
Bornkood ännern
Agathe Lasch
weer de eerste Hamborger Perfessersch för Nedderdüütsch un tellt to den wichtgsten nedderdüütschen Philologen. Eer
Mitteniederdeutsche Grammatik
is ook vundaag noch en Standardwark.
De Wetenschop, de Plattdüütsch ünnersöcht, heet
Nedderdüütsche Philologie
. Se höört in Düütschland meist to de
Germanistik
, in’n Nedderlannen to de
Nedderlandistik
207
Anners as to’n Bispeel de
westfreesche
Frisistik
, de
Westfreesch
ook as Wetenschopsspraak bruukt, is nich Plattdüütsch man Hoogdüütsch un deelwies Nedderlandsch de Wetenschopsspraak in düsse Disziplin.
208
Wetenschoplich Interess an’t Plattdüütsche is in dat 18.
Jhd. mit
Idiotika
, de Wöör uut den Volksmundaarden sammelt, anfungen, so as
Michael Richey
sien
Idioticon Hamburgense
oder
Johann Carl Dähnert
sien pommersch
Platt-Deutsches Wörterbuch
. So weer
Lexikografie
de Vöörlöper för de nedderdüütsche Philologie later.
207
Mit’n 19.
Jhd. is de Germanistik as Wetenschop an un för sik opkamen. Eerst befaat sik de nedderdüütsche Philologie grotendeels mit de oold- un middelsassischen Spraakdenkmalen un geev kritische Textuutgaven ruut. To’n Enn vun dat 19.
Jhd begünn de nedderdüütsche Philogie ook de modernen plattdüütschen Dialekten intensiver uuttoforschen. So stünn nu besünners de
Dialektologie
in’n Vöörgrund. 1874 grünn sik de
Verein für niederdeutsche Sprachforschung
mit de Afsicht de plattdüütsche Spraak mit eer Literatuur un Dialekten uuttoforschen.
207
Mit de tweden Halv vun dat 20.
Jhd. kemen in de nedderdüütsche Philologie
sotscholinguistsche
Fragen op, de to’n Bispeel ünnersöökt woans sik Plattdüütsch un siene
Dackspraken
mit eenanner verhöllt.
Eerst mit 20.
Jhd. sünd egenstännige Leerstööl för nedderdüütsche Philologie inricht worrn, vöördem weer dat meist en Ünnerdeel vun de allgemene Germanistik oder mit Leeropdrägen afdeckt.
207
Dat
Nedersaksisch Instituut
an de
Rieksuniversität Grönneng
is 1953 grünnt worrn, man 2010 oplööst worrn. Ook vundaag is de nedderdüütsche Philolgie an den meistenn Universitäten en Ünnerdeel vun de Germanistik un keen egen Leerstool.
Kultuur
ännern
Bornkood ännern
Plattdüütsch Kultuurleven mit Verenen, Speeldelen un Schrieverslüüd richt den Blick meist op alleen de egen Regioon. Wenige Institutschonen sünd ook överregionaal opstellt, so as dat
Institut för nedderdüütsche Spraak
, de Tiedschrift
Quickborn
, de
Beemsen-Dagfohrt
oder de Organisation
SONT
in’n Nedderlannen. Ook Priesen för plattdüüsche Schrieveree un Kultuur sünd meist överegionaal uutricht, so as de
Fritz-Reuter-Pries
, de
Freudenthal-Pries
, de
Klaus-Groth-Pries
oder
Literatuurpries vun de Stad Kappeln
209
Ook wenn sik alle acht noorddüütschen Bundslänner verplicht hebbt dat plattdüütsche Kultuurleven to föddern, givt dat meist givt dat nich noog Steden un Nettwarken an de sik Lüüd in plattdüütschen Kultuurvereen wennen köönt, de plattdüütsche Kultuurarbeid koordineert.
210
Literatuur
ännern
Bornkood ännern
Klaus Groth
(1884, vun Wilhelm Krauskopf)
Plattdüütsche Literatuur
betekent de schreven Warken – so as
Romaans
Gedichten
Vertellsels
oder
Leder
– in verscheden plattdüütschen Dialekten un is in siene Form vundaag in’n 19.
Jhd anfungen. De Themen sünd meist dat Landleven, de egen Kuntrei, Volkskultuur un verleden Tieden.
Literatuur op Platt is sied den Beginn in’n 19.
Jhd. nich alleen as kunstsinnigen Uutdruck dacht, se schall ook plattdüütsche
Spraakpleeg
wesen.
Na de Daalgang vun de middelsassische Schrievspraak is Plattdüütsch lange Tied nich schreven worrn. Literatuur op Platt begünn suutje in’n 18.
Jhd, avers eerst in’n 19.
Jhd stellen
Klaus Groth
un
Fritz Reuter
– de plattdüütschen Klassiskers
in
Düütschland
ene nee’e plattdüütsche Literatuur op de Been. In’n
Nedderlannen
is de Literatuur en Stücken later anfungen, to’n Bispeel mit
Dörpsnovellen
. In’n 19. un 20.
Jhd. folgt velen Warken un Schrievers in de Nafolg vun Groth un Reuter. Sied dat 20.
Jhd. nimmt de plattdüütsche Schrieveree af un is het Delen vun dat Spraakrebeed al vullkamen nalaten.
211
De
plautdietsche
Schrieveree is eerst laat in dat 20.
Jhd mit Schrievers as
Arnolt Ditj
un
Ruben Ap
anfungen.
Ene wichtige Positschoon hebbt de
Autorensellschoppen
, de enen groten Deel to plattdüütsche Kultuur bidreegt. Wichtig sünd de
Augustin Wibbelt-Sellschop
, de
Fehrs-Gill
, de
Freudenthal-Sellschop
, de
Fritz-Reuter Sellschop
oder de
Klaus-Groth-Sellschop
, de alle ook vele
Priesen för plattdüütsche Literatuur
uutgeevt. Wichtig för de plattdüütsche Schrieveree weren ook Literatuurtiedschriften, so as de
Quickborn
oder
Diesel
in Düütschland un
’t Swieniegeltje
Krödde
un
Roet
in’n Nedderlannen.
209
Musik
ännern
Bornkood ännern
Knut Kiesewetter
(1976)
Ina Müller
(2008)
Plattdüütsche Musik
is mit Gedichten, de
Volksleder
worrn sünd anfungen, so as
Klaus Groth
sien
Lütt Matten de Has’
oder
Fritz Reuter
sien
Eikboom
212
Bi anner Leder is de Schriever unkünnig bleven, so as
Dat du mien Leevsten büst
oder
Herrn Pastor sien Kauh
In de 1960-er un 1970-er Jahren hebbt
Folkmusiker
plattdüütsche Musik wedder in’n Leven haalt. Mit enen plattdüütschen Stück het
Knut Kiesewetter
den Anfang maakt un anner Musiker so as
Hannes Wader
inspireert. Ook in
Mekelnborg
weren Plattdüütsch in de Volksszeen vun de
DDR
populäär, so as dat Duo
Piatkowski & Rieck
oder de Singer
Kurt Nolze
. Populäre Folkgruppen geev dat ook in’n Nedderlannden, so as
Törf
, de op
Grönnengsch
süngen. Een beten later is hier mit de
achterhooksche
Band
Normaal
de
Burenrock
opkamen.
In de 1980-er kemen ook Gruppen op, de
volkstümliche Musik
op Platt maken, so as
Godewind
De Plattfööt
oder
Speelwark
. In de 2000-er Jaren weren
Ina Müller
ere Alben mit Covers vun
Popsongs
populäär. 2009 is de Hamborger Popgrupp
De Tüdelband
opkamen. Anner Musikstilen find sik hier un daar so as de
Hardcore-Grupp
COR
mit dat Album
Snack Platt orrer stirb
oder
De fofftig Penns
mit elektroonschen
Hip-Hop
Een Pries för plattdüütsche Musik is de
Bad-Bemsen-Pries
, man ook anner plattdüütsche Priesen tekent Musikers uut. Mit
Plattsounds
un
Plattbeats
givt dat Musikweddstrieden, de sik an junge Lüüd richt un opmünnern schöölt plattdüütsche Musik to maken.
Theater
ännern
Bornkood ännern
Logo vun dat
Ohnsorg-Theater
an’n Ingang vun dat Bieberhuus in
Hamborg
Een wichtigen Deel in’t plattdüütsche Kultuurleven neemt de Speeldelen in, so dat de
UNESCO
dat
plattdüütsche Theater
2014 as
immateriell Kultuurarv
opnamen het.
213
Nadem dat de
middelsassische
Schrievspraak wegdrängt worrn is, find sik Plattdüütsch noch in
Fastelavendstücken
mit groffen un erootschen Humoor. In de
Barocktied
sünd plattdüütsche Twüschenspelen in anners hoogdüütschen Stücken begäng, wo groffe Burenfiguren Platt snackt. Mit dat 19.
Jhd. kemen wedder eerste Dramen op Platt op un mit de nedderdüütsche
Bühnenbewegung
üm 1900 hebbt sik ook proffeschonellere plattdütsche Speeldelen grünnt.
De bekannteste plattdüütsche Speeldeel is dat
Ohnsorg-Theater
in
Hamborg
, dat mit’n Feernseen sied den 1950-er Jaren ook in ganz Düütschland bekannt worrn is (De Stücke sünd man för’t Feernseen in
Missingsch
överdregen worrn). Dat anner profeschonell Theater is de
Fritz-Reuter-Bühn
in
Swerin
. Halvproffeschonelle Theaters givt an de 35, de in den dree Landsverbünnen vun’n
Nedderdüütschen Bühnenbund
organiseert sünd. Bavento givt dat an de 3000 Laienspeeldelen.
213
Radio un Höörspeel
ännern
Bornkood ännern
De Höörfunk speelt ene wichtige Rull för dat Plattdüütsch.
214
Een vull
Radioprogramm op Platt
givt’t in Düütschland man nich. De Initschativ
Funklock stoppen
het vun 2020 an versöcht en plattdüütsch Radioprogramm op de Been to stellen. Se mossten dat Programm
Plattradio
man wedder instellen.
215
Hör mal ’n beten to
sennt op de NDR jeden Dag plattdüütsche Dööntjes. De
plattdüütschen Nahrichten
op
Radio Bremen
sennt sössmaal de Week aktuelle Informatschonen op Platt.
216
De nedderlandsche Internettradiosenner
Alles Plat
sennt Programm kumplett op Platt.
217
Bet 2011 geev dat ook dat twentsche Radioprogramm
Aksent
op
Radio Oost
218
Besünners vun 1950 bet in de 1990-er Jaren sünd
plattdüütsche Höörspelen
in’t Radio geern anhöört worrn. Se hebbt man mit Maatregels to’n Geldsparen un den vundaag ringeren Tohörertallen en good Stück vun eer olen Stand verloren.
213
Se begünnen in’n 1920-er Jaren, as
Hans Böttcher
plattdüütsche Theaterstücken un Höörspelen in’t Radio broch. Dat keem man to’n Enn, as de regionalen Senner in’n
Natschonaalsotschalismus
gliekschalt worrn sünd. Na’n
Tweden Weltkrieg
senn de
Landssenner Swerin
eerst regelmatig wat plattdüütschs, bet dat de
DDR
de regionalen Senner vereent harr.
Radio Bremen
un de Hamborger
Noordwestdüütschen Rundfunk
(NWDR) arbeiden na den Weltkrieg wedder an plattdüütschen Höörspelen un hebbt later gemeensam an Stücken arbeidt. 1972 geev de Hamborger Redaktschoon de Höörspelen op, so dat se de plattdüütschen Stücken nu noch alleen in Bremen produzeert.
219
Film un Feernseen
ännern
Bornkood ännern
Kiek ook bi
List vun plattdüütsche Films un TV-Serien
Ofschoonst sik Bremen, Hamborg, Mekelborg-Vöörpommern Neddersassen un Sleswig-Holsteen in de Charta verplicht hebbt plattdüütsche Medien to föddern, is in dat düütsche Feernseen Plattdüütsch vundaag alleen en beten Nischenprogramm bi’n
NDR
220
214
De nedderlandschen Regionaalsenners
RTV Drenthe
RTV Noord
un
RTV Oost
sennt deelwies en beten wat op Platt.
1954 begünn de NDR
Ohnsorg-Theaterstücken
op
Missingsch
statt Platt to sennen; en paar Stücken op anner Speeldelen sünd man op Platt uutstraalt worrn. In de
DDR
geev dat vun de
Fritz-Reuter-Bühne
ook plattdüütsche Stücken in’t Feernseen.
220
De
nedderlandsche-neddersassische
Serie
Bartje
keem 1972 ruut.
221
Vun 1977 an leep bi’n NDR
Wi speelt op Platt
dat bet 1984 plattdüütsche Theaterstücken uutstraalt het. Vun 1977 bet 1982 geev dat 20 Folgen
Platt in III
1978 senn de NDR dat eerste Maal de Talkshow
Klönschnack
, bet 1982
Talk op Platt
, dat Formaat aflööst het. De plattdüütsche
Tatort
Wat Recht is, mutt Recht bliewen
keem 1981 ruut. Sied 1999 wiest de NDR op
Ooldjaarsavend
Dinner for one - op Platt
220
Regiosoaps
so as
Van Jonge Leu en Oale Grond
un
Boven Wotter
sünd in’n 2000-er Jaren produzeert worrn.
222
2006 harr de NDR alle plattdüütschen Formaten instellt, as Uutgliek kemen
Billerbook Düütschland
oder
Die Welt op Platt
, de nu ook al wedder instellt sünd. Opstunds givt dat alleen
De Noorden op Platt
eenmaal den Maand.
220
As eersten plattdüütschen Film kann
Wir fahren mit der U-Bahn nach St. Pauli
vun 1970 gellen.
223
De grote Deel plattdüütsche Films sünd
Kummdien
, so as
Ostfriesisch für Anfänger
de Krimikomödien
Boot un Dood
un
De Krooch an de Wiedau
de
twentsche
Tragikömodie
De Beentjes van Sint-Hildegard
oder de Sciene-Fiction-Parodien uut de Reeg
Apparatspott
. Anner Films weren dacht Kinners Platt to leren, so as
Ritter Trenk op Platt
. Uutnamen sünd de
plautdietsche
Film
Stellet Licht
un dat
mönsterlandsche
Drama
1000 Rosen
Tiedschriften
ännern
Bornkood ännern
Dat geev al in’n 19.
Jhd kortwielig Versöök Tiedschriften op Platt ruuttogeven, so as so as de
Plattdütsche Husfründ
oder dat
Weltblatt
. Liekers givt dat vundaag nix an plattdüütsche Tiedschriften un Dagbläder. Vele noorddüütsche Dagbläder hebbt man Kolumnen op Platt, de meist wat Spaßigs oder uut de Regioon vertellt. Plattdüütsche Artikels in anners hoogdüütschen Blädern sünd raar un hebbt meist ook enen regionalen Betog. Uutnaam weer alleen dat
Hamburger Abendblatt
2010 mit ene Uutgaav op Platt un 2016 enen plattdüütschen Titelbladd.
224
Internet, Technik un sotschale Medien
ännern
Bornkood ännern
Bi de moderne Technik un in dat Internet is Plattdüütsch wenig präsent. Dat givt man Software so as
Linux op Platt
oder „Brann-Stuuv
7“ vun
Ashampoo
225
226
Online sünd de gröttsten plattdüütschen Sieden de twee Spraakuutgaven vun de
Wikipedia
: de
plattdüütsche Wikipedia
för de düütsche Sied mit
85.843
Artikels un de
nedderlandsch-neddersassische
Uutgaav mit
8086
Artikels.
Spraaktechnologie givt dat meist alleen för dat Noordneddersassische.
227
228
Allgemeen kriegt Plattdüütsch dat meist nich torecht de Spraaktechnologie achteran to lopen, denn de plattdüütschen
Spraakkorpora
, de dat för good Spraaktechnologie bruukt, sünd recht lütt un meist nich annoteert oder taggt.
229
Op’t wichtigste sünd hier dat
Zwirner-Korpus
230
dat
Korpus Deutsche Mundarten: DDR
231
dat Korpus
Ehemalige deutsche Ostgebiete
232
un dat
Korpus Russlanddeutsche Dialekte
233
Dat ümfangriekste Korpus is nich för dat moderne Plattdüütsch man för’t Middelsassisch, dat
Reference Corpus Middle Low German/Low Rhenish (1200–1650)
234
Plattdüütsch in de Kark
ännern
Bornkood ännern
Kiek ook bi
Plattdüütsch in de Kark
Sied de 1960-er Jaren keem Plattdüütsch as Spraak wedder in de Predigt op. In velen Regionen givt dat tomindst eenmaal dat Jaar plattdüütsche Goddsdeensten. Översett Leder, Andachts-un Gebeedböker oder de
översett Bibel
geevt so Initschativen Stütt. In den Rebeden wo Platt noch Alldagsspraak is, het de Spraak ene wichtige Rull för de Seelsorg. De plattdüütschen Pasters un Laien sünd vergleken mit anner plattdüütschen Kultuurorganistschonen düchtig good vernett.
235
Spraken Bispelen
ännern
Bornkood ännern
Kiek ook bi
Wikipedia:Platt anhöörn
Nedderlandsch-Neddersassisch
Twentsch
Johanna van Buren
, de eer twentsch Gedicht vöördrägt
Noordneddersassisch
Holsteensch
Fro vertellt op Holsteensch Platt
Süüdwestfäälsch
Mann vertellt op Süüdwestfäälsch
Oostwestfäälsch
Paderböärnsch Platt
Mann vertelt op Paderböärnsch Platt
Oostfreesch
Mann vertellt op Oostfreesch Platt
Oostpommersch
Pomerano
Mann vertellt op Pomerano
Plautdietsch
(Mexiko)
Deern uut Mexiko Plautdietsch
Kiek ook bi
ännern
Bornkood ännern
Portal: Plattdüütsch
– Översicht to Artikels to’n Thema Plattdüütsch
Literatuur
ännern
Bornkood ännern
Allgemeen
ännern
Bornkood ännern
Gerhard Cordes
Dieter Möhn
(Ruutgevers):
Handbuch zur niederdeutschen Sprach- und Literaturwissenschaft. (NSL.)
E.
Schmidt: Berlin 1983,
ISBN 3-503-01645-7
Klaas-Hinrich Ehlers
Mecklenburgisch-Vorpommersch, Mittelpommersch, Brandenburgisch.
In:
Joachim Herrgen
Jürgen Erich Schmidt
Sprache und Raum. Ein internationales Handbuch der Sprachvariation.
Band 4:
(=
Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft.
Band 30.4). De Gruyter Mouton: Berlin/Boston 2019,
ISBN 978-3-11-018003-9
, S.
590–615.
Michael Elmentaler
Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch.
In:
Joachim Herrgen
Jürgen Erich Schmidt
Sprache und Raum. Ein internationales Handbuch der Sprachvariation.
Band
4:
(=
Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft.
Band 30.4). De Gruyter Mouton: Berlin/Boston 2019,
ISBN 978-3-11-018003-9
, S.
550–590.
William Foerste
Geschichte der niederdeutschen Mundarten.
In:
Wolfgang Stammler
(Ruutgever):
Deutsche Philologie im Aufriss.
1.
Bands. 2.
Oplaag, Erich Schmidt Verlag: Berlin 1957, Sp.
1730–1898.
Jan Goossens
(Ruutgever):
Niederdeutsch.
Band
1:
Sprache.
2.
Oplaag.
Wachholtz
Niemünster
1983,
ISBN 3-529-04510-1
Klaas Heeroma
Niederländisch und Niederdeutsch.
3.
Oplaag. Bonn 1976
(Nachbarn 2)
Willy Sanders
Sachsensprache, Hansesprache, Plattdeutsch. Sprachgeschichtliche Grundzüge des Niederdeutschen.
Vandenhoeck & Roprecht:
Chöttingen
1982,
ISBN 3-525-01213-6
(Sammlung Vandenhoeck)
Dieter Stellmacher
Niederdeutsche Sprache.
2. Oplaag. Weidler: Berlin 2000,
ISBN 3-89693-326-4
Germanistische Lehrbuchsammlung
26).
Henk Bloemhoff
Jurjen van der Kooi
Hermann Niebaum
Siemon Reker
(Ruutgevers):
Handboek Nedersaksische taal- en letterkunde
(HNTL)
Van Gorcum: Assen 2008.
Goltz
, Kleene:
Niederdeutsch
, In: Rahel Beyer, Albrecht Plewina (Ruutgevers):
Hand der Sprachminderheiten in Deutschland,
Narr Francker Attempo Verlag: Tübingen 2020.
Wöörböker
ännern
Bornkood ännern
Kiek ook bi
Wikipedia:Wöörböker
Renate Herrmann-Winter
Kleines plattdeutsches Wörterbuch für den mecklenburgisch-vorpommerschen Sprachraum.
Hinstörp
: Rostock 1985 (un anner Oplagen).
Renate Herrmann-Winter: Neues hochdeutsch-plattdeutsches Wörterbuch für den mecklenburgisch-vorpommerschen Raum.
Hinstörp
: Rostock 1999 (un anner Oplagen).
Johannes Sass
Der neue Sass – Plattdeutsches Wörterbuch – Plattdeutsch – Hochdeutsch, Hochdeutsch – Plattdeutsch.
6.
Oplaag,
Wachholtz
Niemünster
2011,
ISBN 978-3-529-03000-0
Grootlandschopswöörböker
Hamburgisches Wörterbuch
Bd..
Wachholtz
Niemünster
1985–2006.
Mecklenburgisches Wörterbuch
Bd.
Wachholtz
Niemünster
, later Akademie, Berlin 1937–1992. Nadruck
Wachholtz
Niemünster
1996. Nadrags- un Registerband ook daar 1998.
Niedersächsisches Wörterbuch
Band 1
ff.
Wachholtz
Niemünster
1953
ff.
Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch
Bd.
Wachholtz
Niemünster
1927–1935; Nadruck ook daar 1985.
Westfälisches Wörterbuch
. 5 Bd.
Wachholtz
: Kiel/
Hamborg
1969–2021.
Grammatiken
ännern
Bornkood ännern
Martin Durrell
Westphalian and Eastphalian.
In:
Charles V.
J. Russ
(Ruutgever):
The Dialects of Modern German. A Linguistic Survey.
Routledge: London 1990,
ISBN 0-415-00308-3
, S.
59–90.
Reinhard Goltz
, Alastair G.
H. Walker:
North Saxon.
In:
Charles V.
J. Russ
(Ruutgever):
The Dialects of Modern German. A Linguistic Survey.
Routledge: London 1990,
ISBN 0-415-00308-3
, S.
31–58
Rudolf Ernst Keller
North Saxon: Lower Elbe.
In:
German Dialects. Phonology & Morphology, with selected texts.
Manchester University Press: Manchester 1961, S.
339–381.
Wolfgang Lindow
u.
a.:
Niederdeutsche Grammatik
(=
Schriften des Instituts für Niederdeutsche Sprache.
Reihe Dokumentation 20). Schuster: Leer 1998,
ISBN 3-7963-0332-3
Helmut Schönfeld:
East Low German.
In:
Charles V.
J. Russ
(Ruutgever):
The Dialects of Modern German. A Linguistic Survey.
Routledge: London 1990,
ISBN 0-415-00308-3
, S.
91–135.
Heinrich Thies
Plattdeutsche Grammatik. Formen und Funktionen. A–Z
(=
Kiek mal rin – zum Nachschlagen
). 2. Oplaag.
Wachholtz
Niemünster
2011,
ISBN 978-3-529-03200-4
Plattdüütsche Literatuur
ännern
Bornkood ännern
Heinrich Krüger
Geschichte der niederdeutschen oder plattdeutschen Literatur vom Heliand bis zur Gegenwart.
Stiller:
Swerin
1913.
Wolfgang Stammler
Geschichte der niederdeutschen Literatur. Von den ältesten Zeiten bis auf die Gegenwart.
Teubner: Leipzig 1920.
Claus Schoppenhauer:
Plattdeutsche Klassiker 1850–1950. Wege zur niederdeutschen Literatur
(=
Schriften des Instituts für Niederdeutsche Sprache.
Reihe Dokumentation 7). Schuster: Leer 1982,
ISBN 3-7963-0209-2
Spraaksituatschoon
ännern
Bornkood ännern
Birte Arendt:
Niederdeutschdiskurse: Spracheinstellungen im Kuntextvon Laien, Printmedien und Politik
(=
Philologische Studien und Quellen.
H.
224). E.
Schmidt: Berlin 2010,
ISBN 978-3-503-12223-3
Michael Elmentaler
, Peter Rosenberg:
Norddeutscher Sprachatlas.
Olms,
Hilmessen
: 2015–2022.
Hans-Joachim Gernentz
Niederdeutsch – gestern und heute. Beiträge zur Sprachsituation in den Nordbezirken der Deutschen Demokratischen Republik in Geschichte und Gegenwart
(=
Hinstörp-Bökerie. Niederdeutsche Literatur.
11). 2.
Oplaag,
Hinstörp
: Rostock 1980.
Ulf-Thomas Lesle
Plattdeutsch zwischen gestern und morgen: Geschichtsbeschleunigung und die Suche nach der identitas.
In:
Robert Peters
, Horst P. Pütz, Ulrich Weber (Ruutgevers):
Vulpis Adolatio.
Festschrift für
Hubertus Menke
zum 60.
Geburtstag. Heidelberg: 2001, S.
429–449.
Ulf-Thomas Lesle:
Das Eigene und das Fremde: ‚Der Fall des Niederdeutschen‘ – Beispiel eines Identitätsdiskurses.
In:
Zeitschrift für Religions- und Geistesgeschichte.
Jg.
66, Heft
1, 2014, S.
32–55.
Ulf-Thomas Lesle:
Identitätsprojekt Niederdeutsch. Die Definition von Sprache als Politikum.
In:
Robert Langhanke
(Ruutgever):
Sprache, Literatur, Raum.
Festschrift für Willy Diercks. Verlag für Regionalgeschichte:
Builefeld
2015,
ISBN 978-3-89534-867-9
, S.
693–741.
Ulf-Thomas Lesle:
Germanistik und Niederdeutsch. Liaison im Schatten eines Essentialismus.
In:
Michael Fahlbusch
u.
a. (Ruutgevers):
Völkische Wissenschaften: Ursprünge, Ideologien und Nachwirkungen.
De Gruyter: Berlin/Boston 2020,
ISBN 978-3-11-065272-7
, S.
79–101.
Hubertus Menke
Een’ Spraak is man bloots en Dialekt, de sik to Wehr setten kann. Nachlese zur Diskussion um die Europäische Sprachenschutzcharta.
In: Ursula Föllner (Ruutgever):
Niederdeutsch. Sprache und Literatur der Region
(=
Literatur – Sprache – Region.
5). Lang:
Frankfort an’n Main
u.
a. 2001,
ISBN 3-631-37194-2
, S.
9–33.
Hubertus Menke:
Niederdeutsch: Eigenständige Sprache oder Varietät einer Sprache?
In: Nina Hartel, Barbara Meurer, Eva Schmitsdorf (Ruutgevers):
Lingua Germanica. Studien zur deutschen Philologie.
Jochen Splett zum 60.
Geburtstag. Waxmann:
Mönster
u.
a. 1998,
ISBN 3-89325-632-6
, S.
171–184.
Weblenken
ännern
Bornkood ännern
Wöörböker
Plattmakers-Wöörbook
(plattdüütsch)
plattdüütsch Wöörbook
(hoogdüütsch, plattdüütsch)
Websieden
Plattmaster
(hoogdüütsch, plattdüütsch, engelsch)
Nu is de Welt platt!
, wat in de hele Welt för de Spraak bereten ward (meersprakig)
Drempels un Tegels vun't Neddersassische (Nedderdüütsche, Plattdüütsche)
, so wat as’n lütte Grammatik (düütsch, engelsch)
Websteed vun Klaus-Werner Kahl mit Wöörböker un velen annern Kraam in Mönsterlänner Platt
(plattdüütsch)
Webportal mit en List vun plattdüütsche Sieden in’t Internett un mit Narichten to plattdüütsche Themen
(plattdüütsch)
Organisatschonen
Streektaal-Organisatie in het Nedersaksisch Taalgebied
(nedderlandsch)
Bunnsraat för Nedderdüütsch
(plattdüütsch)
Footnoten
ännern
Bornkood ännern
Adler u.
a:
Status und Gebrauch des Niederdeutschen 2016
. (
online
Henk Bloemhoff
Taaltelling Nedersaksisch
2005. (
online
Memento
von dat
Original
von’n 5. Oktober 2021 in dat
Internet Archive
Info:
Der Archivlink wurde automatisch eingesetzt und noch nicht geprüft. Bitte prüfe Original- und Archivlink gemäß
Anleitung
und entferne dann diesen Hinweis.
@1
@2
Vorlage:Webachiv/IABot/www.stellingia.nl
SIL International
nds
ISO 639-3.
Afropen an’n 12.
Januar 2021
Wolfram Euler
Das Westgermanische: von der Herausbildung im 3. bis zur Aufgliederung im 7. Jahrhundert – Analyse und Rekonstruktion
. Inspiration Unlimited Berlin 2022.
Hermann Niebaum
Het Nederduits
, In:
HNTL
, S.
440
f.
Hermann Niebaum
Het Oostnederlandse taallandschap tot het begin van de 19de eeuw
, In:
HNTL,
S.
55.
Maarten van den Toorn u.
a.:
Geschiedenis van de Nederlandse taal
, Amsterdam University Press, Amsterdam, 1997, S.
149
f.
Jan Goossens
Deutsche Dialektologie.
De Gruyter 1977, S.
48.
Jan Goossens: . In: Jan Goossens (Hrsg.): . Karl Wachholtz, Neumünster 1973, S. 9–27.
Henk Wolf:
Nordseegermanisch
. In: Stefan J. Schierholz, Laura Giacomini (Ruutgevers):
Wörterbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft (WSK) Online
. De Gruyter, Berlin 2022 (
online
, opropen den 13.06.2035).
Robert Peters
Zur Sprachgeschichte des norddeutschen Raumes
, S.
18
f.
Willy Sanders
Altsächische Sprache
, S.
29. (
online
Jan Wirrer
Zum Status des Niederdeutschen,
S.
308.
Jan Goossens
Niederdeutsche Sprache,
S.
26
f.
Dieter Stellmacher
Zur Verwendung des Niederdeutschen heute.
In:
Mehrsprachigkeit in der Stadtregion
( =
Jahrbuch des Instituts für deutsche Sprache 1982) Schwann:
Düsseldörp
1982. S.
152. (
online
Hubertus Menke
Een’ Spraak is man bloots een Dialekt, de sik to Wehr setten kann.
S.
27
f.; Hubertus Menke:
Niederdeutsch: Eigenständige Sprache oder Varietät einer Sprache?
S.
183.
Goltz
, Kleene:
Niederdeutsch
, S.
188
f.
Ulrich Ammon
Was ist ein deutscher Dialekt?
In:
Klaus Mattheier
Peter Wiesinger
(Ruutgever):
Dialektologie des Deutschen. Forschungsstand und Entwicklungstendenzen
(=
Germanistische Linguistik.
147). Niemeyer: Tübingen 1994, S.
369–384, S.
376
f.
Goltz
, Kleene:
Niederdeutsch
, S.
199
ff.
Heinz Kloss
Abstandsprachen und Ausbausprachen.
In:
Joachim Göschel
u.
a. (Ruutgever):
Zur Theorie des Dialekts
(=
ZDL Beih. N.
F., Nr.
16). Wiesbaden 1976, S.
303, 305.
Heinz Kloss:
Die Entwicklung neuer germanischer Kultursprachen seit 1800
(=
Sprache der Gegenwart
, 37). 2.
Oplaag.
Düsseldörp
1978, S.
67–70, 181–198.
Universität Münster, Andreas Brandt:
Was ist Niederdeutsch.
Afropen an’n 8.
Juni 2025
Henk Bloemhoff
Taalsociologische aspecten
, In:
HNTL
, S.
295
ff.
Willy Sanders
Sachsensprache, Hansesprache, Plattdeutsch,
S.
24–27.
Heliand.
In:
bibliotheca Augustana.
Afropen an’n 25.
Mai 2025
Agathe Lasch
Mittelniederdeutsche Grammatik,
S.
f.
Agathe Lasch
Plattdeutsch
. In:
Beiträge zur Geschichte der deutschen Sprache und Literatur
, Band
42 (1917), S.
134
ff.
Nicoline Van der Sijs:
Onze Taal
, Jahr 74. Genootschap Onze Taal, Den Haag 2005, S. 310.
Luc de Grauwe
Theodistik. Zur Begründung eines Faches und ein Plädoyer für eine kontinentalwestgermanische Sicht auf die neuzeitliche Bifurkation Deutsch/Niederländisch
; In: Raphael Berthele u.
a. (Ruutgevers):
Die deutsche Schriftsprache und die Regionen: Entstehungsgeschichtliche Fragen in neuer Sicht.
Walter de Gruyter: Berlin 2003,
ISBN 3-11-017497-9
, S. 127
ff., hier S.
136
f.
Lasch, Agathe (1914). . Niemeyer, Halle/Saale, p. 6.
platt
In:
Wolfgang Pfeifer
Etymologisches Wörterbuch des Deutschen.
Werner Besch
u.
a. (Ruutgevers):
Sprachgeschichte: Ein Handbuch zur Geschichte der deutschen Sprache und ihrer Erforschung,
2.
Oplaag., Bd.
3, 2003, S.
2211.
Mundart/Platt/Dialekt.
In:
atlas-alltagssprache.
Afropen an’n 27.
November 2024
Mundart/Platt/Dialekt «
atlas-alltagssprache.
Afropen an’n 28.
Mai 2025
Jan Goossens
Niederdeutsche Sprache – Versuch einer Definition,
S. 13–15.
Otto Behaghel
Geschichte der deutschen Sprache
. 5., verbesserte und stark erweiterte Auflage, Berlin/Leipzig 1928, S.
159.
Dieter Stellmacher:
Niedersächsisch.
Schwann:
Düsseldörp
1981.
Niedersächsisches Wörterbuch.
Band 3,
Niemünster
1953 ff.
Hendrik Entjes
Nedersaksische taal- en letterkunde
. In:
Driemaandelikse Bladen.
Bd.
27 (1975), S.
25–44 .
Hermann Niebaum
Het Oostnederlandse taallandschap
, In:
HNTL,
S.
54 Anm.
4.
Wolfgang Lindow
u.
a.:
Niederdeutsche Grammatik,
S.
17.
Ingerid Dal
Geschichte der Niederdeutschen Sprache,
In:
NSL,
S.
69
ff.
Benrard Comrie:
The World's Major Languages
. New York City 1987 Oxford University Press. S.
69
f.
Na
Willy Sanders
Altsächsiche Sprache
, Kaartenanhang
1.
Ingerid Dal
Geschichte der Niederdeutschen Sprache,
In:
NSL
S.
78
ff.
Willy Sanders
Altsächische Sprache
, In:
Niederdeutsche Sprache und Literatur
, S.
33. (
online
Willy Sanders
Altsächische Sprache
, In:
Niederdeutsche Sprache und Literatur
S.
30. (
online
Robert Peters
Zur Sprachgeschichte des norddeutschen Raumes
, S.
19.
Hermann Niebaum
Het Nederduits
, In:
HNTL,
S.
431
f.
Willy Sanders
Altsächsiche Sprache,
S.
32
f., 47f.
Goltz
, Kleene:
Niederdeutsch
, S.
176
f.
Goltz
, Kleene:
Niederdeutsch
, S.
177.
Lexikologie. Ein internationales Handbuch zur Natur und Struktur von Wörtern und Wortschätzen. 2. Halbband / Lexicology. An international handbook on the nature and structure of words and vocabularies. Volume 2.
Walter de Gruyter, 2005, p. 1180
Robert Peters
Zur Sprachgeschichte des norddeutschen Raumes
, S.
21
f.
Hermann Niebaum
Het Nederduits
, In:
HNTL,
S.
433.
Karl Bischoff
Mittelniederdeutsch,
In:
NSL
, S. 98
ff.
Gerhard Cordes
Mittelniederdeutsche Dichtung
, In:
NSL,
S.
352.
Karl Bischoff
Mittelniederdeutsch,
In:
NSL
, S.
108
f.
Robert Peters
Mittelniederdeutsche Sprache.
In:
NSL,
S.
69
f. (
online
Artur Gabrielsson:
Die Verdrängung der mnd. durch die nhd. Schriftsprache.
In:
NSL
S.
119–125.
Timothy Sodmann
Der Untergang des Mittelniederdeutschen als Schriftsprache,
S.
117. (
online
William Foerste
Geschichte der niederdeutschen Mundarten,
Sp.
1800.
Artur Gabrielsson:
Die Verdrängung der mnd. durch die nhd. Schriftsprache.
In:
NSL
S.
146–150.
Peters S. 26
Peter von Polenz
Deutsche Sprachgeschichte vom Spätmittelalter bis zur Gegenwart.
Band
II:
17.
und 18.
Jahrhundert.
Walter de Gruyter: Berlin 2013,
ISBN 978-3-11-031454-0
, S.
240.
William Foerste
Geschichte der niederdeutschen Mundarten,
Sp.
1799.
Heinz Kloss
Die Entwicklung neuer germanischer Kultursprachen seit 1800.
2.,
gröttere Oplaag, Pädagogischer Verlag Schwann,
Düsseldörp
1978,
ISBN 3-590-15637-6
, S.
68.
Bichel 1985, 1886
Robert Peters
Sprachgeschichte des Norddeutschen Raumes,
S.
30.
Robert Peters
Sprachgeschichte des Norddeutschen Raumes,
S.
31
ff.
Peter S.30.
Robert Peters
Sprachgeschichte des Norddeutschen Raumes,
S.
30–32.
Goltz
, Kleene:
Niederdeutsch
, S.
171
ff.
Dialekte in den Niederlanden und Flandern.
In:
NEON - Nederlands online.
FU Berlin,
archiveert
von dat
Original
am
11.
Dezember
2024
afropen an’n 15.
Juni 2025
Lisa Felden:
Westfälisch.
In:
dat-portal.lvr.de.
LVR-Institut für Landeskunde und Regionalgeschichte,
20.
September 2023
afropen an’n 15.
Juni 2025
Benrather Linie.
In:
dat-portal.lvr.de.
LVR-Institut für Landeskunde und Regionalgeschichte,
8.
März 2021
afropen an’n 15.
Juni 2025
Marcus Buck:
Weten: Plattdeutsch in Hessen.
In:
plattmakers.de.
27.
November 2021
afropen an’n 15.
Juni 2025
REDE: WA 267 „machen“
, Kaarten ID
417, opropen den 30.
September 2023.
Ulrich Scheuermann
Aspekte einer Sprachgeschichte des Ostfälischen
. In:
Sprachgescichte
, Bd.
3, De Gruyter Mouton, Berlin/Boston 2003, S.
2668.
Rolf Bock, Helmut Langner:
Zur Geschichte, Gliederung und zu wichtigen Merkmalen der märkischen Dialekte.
In: WZ PH Potsdam. H. 2. Potsdam 1989, S. 233.
Walther Ziesemer:
Die ostpreußischen Mundarten.
In:
Ostpreußen. Land und Leute in Wort und Bild.
Königsbarg: Gräfe und Unzer, S.
78–81.
Ingrid Schröder
Niederdeutsch in der Gegenwart
, S.
36.
Erich Borchers:
Sprach- und Gründungsgeschichte der erzgebirgischen Kolonie im Oberharz
. Elwert, Marburg 1927, S. 34.
Les mennonites.
Archiveert
von dat
Original
am
12.
Juni
2024
afropen an’n 31.
Januar 2025
(franzöösch).
Die Pommernvereinigungen in den USA.
In:
pommerscher-greif.de.
Pommerscher Greif e.V.,
10.
Februar 2012,
archiveert
von dat
Original
am
22.
April
2025
afropen an’n 16.
Juni 2025
Marcus Buck:
Plattdeutsch in Brasilien.
In:
plattmakers.de
27.
November 2021,
archiveert
von dat
Original
am
23.
Januar
2022
afropen an’n 31.
Januar 2025
Albert Eckert:
Die Mundarten der deutschen Mutterkolonien Bessarabiens und ihre Stammheimat
. (=
Deutsche Dialektgeographie. 40
). Elwert:
Marborg
1941.
Theodor Deters:
Tscherman in der Slowakei. Eine Siedlung des 19. Jahrhunderts von Auswanderern aus dem Altkreis Bersenbrück und dem südlichen Oldenburger Land.
Quakenbrügge
1982.
Charlotte Rein:
Hötter Platt.
In:
dat-portal.lvr.de.
Institut für Landeskunde und Regionalgeschichte,
3.
April 2020,
archiveert
von dat
Original
am
4.
April
2024
afropen an’n 26.
Dezember 2024
Goltz
, Kleene:
Niederdeutsch
, S.
209.
Goltz
, Kleene:
Niederdeutsch
, S.
211.
Goltz
, Kleene:
Niederdeutsch
, S.
215.
Grundlagen der Sprachencharta.
In:
niederdeutschsekretariat.de.
BfN,
3.
Januar 2018,
archiveert
von dat
Original
am
202506
afropen an’n 16.
Juni 2025
Heinz Eickmans
Niederlande (Koninkrijk der Nederlanden)
In:
Europäische Charta der Regional- oder Minderheitensprachen: Ein Handbuch zur Sprachpolitik des Europarats,
S.
155.
Umsetzung der Sprachencharta.
In:
niederdeutschsekretariat.de.
BfN,
1.
Januar 2018,
archiveert
von dat
Original
am
16.
Mai
2025
afropen an’n 20.
Dezember 2022
Heinz Eickmans
Niederlande (Koninkrijk der Nederlanden)
In:
Europäische Charta der Regional- oder Minderheitensprachen: Ein Handbuch zur Sprachpolitik des Europarats,
S.
161
ff.
Convenant Nedersaksisch.
In:
Rijksoverheid.nl.
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
10.
Oktober 2018
afropen an’n 26.
Dezember 2024
Uns Spraak
Politik för Platt
. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.
10. (
online
Gemeente Rijssen-Holten tweetalig? Gea kan in het Riessens nergens terecht.
In:
Tubantia.
16.
Dezember 2016
afropen an’n 18.
Juni 2025
(nedderlandsch).
BGH,
Läägeünnerloage
, Besluut vun’n 19. 11. 2002 – X ZB 23/01.
In:
lexetius.com.
Afropen an’n 25.
Dezember 2024
BGH, Beschluss vom 19. 11. 2002 – X ZB 23/01
12
b.
Linktext ungültig
Afropen an’n 27.
Juni 2025
German Foerster, Gerd-Harald Friedersen:
Landesverwaltungsgesetz Schleswig-Holstein
Kommentar
, Nr.
1 Abs.
4 to §
82 a Landesverwaltungsgesetz
OLG Ollnborg
vun de 10.
Oktober 1927 – K 48, HRR 1928,392
Umsetzung der Europäischen Charta der Regional- oder Minderheitensprachen in Schleswig-Holstein – Sprachenchartabericht 2007 Drucksache 16/1400.
URL ungültig
In:
Sleswig-Holsteensch Landdag.
Archiveert
von dat
Original
am
7.
Oktober
2011
afropen
Fehler bei
Vorlage:Internetquelle
abruf=2025-18-06
Format invalid
(engelsch).
Goltz
, Kleene:
Niederdeutsch
, S.
182
ff.
Kerndoelen Nedersakisch:
Nedersaksisch in het basisonderwijs
2019 (
online
Archiv
Nedersaksisch in het onderwijs.
In:
Nedersaksisch.
Archiveert
von dat
Original
am
24.
April
2024
afropen an’n 1.
Dezember 2024
Nedersaksisch Instituut.
Afropen an’n 17.
Juni 2025
Goltz
, Kleene:
Niederdeutsch
, S.
203.
Dieter Stellmacher
Wer spricht Platt?
Schuster
, Leer 1987, S.
95.
Adler u.
a.:
Status und Gebrauch des Niederdeutschen 2016,
S.
7 (
online
Adler u.
a.:
Status und Gebrauch des Niederdeutschen 2016,
S.
13
ff. (
online
Goltz
, Kleene:
Niederdeutsch
, S.
201
f.
Henk Bloemhoff
Taaltelling Nedersaksisch
2005. (
online
Memento
von dat
Original
von’n 5. Oktober 2021 in dat
Internet Archive
Info:
Der Archivlink wurde automatisch eingesetzt und noch nicht geprüft. Bitte prüfe Original- und Archivlink gemäß
Anleitung
und entferne dann diesen Hinweis.
@1
@2
Vorlage:Webachiv/IABot/www.stellingia.nl
Geert Driessen:
Ontwikkelingen in het gebruik van Fries, streektalen en dialecten in de periode 1995-2011,
ITS, Radboud Universiteit Nijmegen, S. 3.
Weten: Plattdeutsch in Dänemark.
Afropen an’n 10.
Februar 2025
Plautdietsch.
In:
ethnologue.com.
SIL International
afropen an’n 10.
Februar 2025
Weten: Plattdeutsch in Belize.
Afropen an’n 10.
Februar 2025
Bundeszentrale für politische Bildung:
Russlanddeutsche und andere postsozialistische Migranten.
13.
Juli 2017
afropen an’n 10.
Februar 2025
Weten: Plattdeutsch in Brasilien.
Afropen an’n 10.
Februar 2025
Espírito Santo investe na preservação da língua pomerana – DW – 03/09/2014.
Archiveert
von dat
Original
am
3.
Januar
2025
afropen an’n 10.
Februar 2025
(portugeesch).
Rolf Bock, Helmut Langner:
Zur Geschichte, Gliederung und zu wichtigen Merkmalen der märkischen Dialekte.
In: WZ PH Potsdam. H. 2. Potsdam 1989, S. 234.
Klaas-Hinrich Ehlers
Mecklenburgisch-Vorpommersch, Mittelpommersch, Brandenburgisch
, S.
596
ff.
Walther Ziesemer:
Die ostpreußischen Mundarten. Proben und Darstellung.
Hirt, Breslau 1924, S. 79.
Helmut Glück (Hrsg.):
Metzler Lexikon Sprache.
3., neubearbeitete Auflage. J. B. Metzler, Stuttgart 2005, ISBN 3-476-02056-8, Eintrag „Nordniederdeutsch“, S. 446–447.
Michael Elmentaler
Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,
S.
556
ff.
Schröder, Ingrid. "Ostfälisch".
Wörterbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft (WSK) Online
, edited by Stefan J. Schierholz and Laura Giacomini. Berlin, Boston: De Gruyter, 2022. https://www-degruyterbrill-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/database/WSK/entry/wsk_id_wsk_artikel_artikel_16176/html. Accessed 2025-06-16.
Michael Elmentaler
Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,
S.
558
f.
Michael Elmentaler
Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,
S.
556
f.
Michael Elmentaler
Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,
S.
556
f.
Alfred Lameli
Raumstrukturen im Niederdeutschen, Eine Re-Analyse der Wenkerdaten,
S.
20
f. (
online
Dieter Stellmacher
Phonologie und Morphologie,
In:
NSL,
S.
240.
Alfred Lameli
Raumstrukturen im Niederdeutschen.
online
Gooskens, C. S. & Kürschner, S. 2009 Low Saxon dialects across borders — Niedersächsische Dialecte über Grenzen hinweg. Lenz, A. N., Charlotte, G. & Siemon, R. (eds.). Franz Steiner Verlag, p. 273 - 297 (Beihefte Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik; no. 138)
Jan Goossens:
Niederdeutsche Spracke, Versuch einer Defintion.
In: Jan Goossens (Ruutgever):
Niedereutsch, Sprache und Literatur
, S.
9–27.
Goltz
, Kleene:
Niederdeutsch
, S.
197
ff.
Dieter Stellmacher
Phonologie un Morphologie
, In:
NSL,
S.
245–265.
Paul Teepe, in:
Niederdeutsch. Sprache und Literatur. Eine Einführung. Band 1: Sprache.
(PDF)
Jan Goossens
, LWL,
1983
afropen an’n 29.
November 2018
(PDF)
Cox, Cristopher; Driedger, Jacob M.; Tucker, Benjamin V. (2013), "Mennonite Plautdietsch (Canadian Old Colony)",
Journal of the International Phonetic Association
43
(2): 221–229
Olaf Bordasch:
Die westfälischen Dialekte.
In:
plattdeutsch-niederdeutsch.net.
19.
August 2020,
archiveert
von dat
Original
am
23.
Januar
2025
afropen an’n 23.
Januar 2025
Steffen Höder
Tonalität im nördlichen Niederdeutschen und in Skandinavien: eine areale Perspektive.
In:
Niederdeutsches Jahrbuch
143 (2020),
Wachholtz
Niemünster
. S.
49–67.
Wolfgang Lindow
u.
a.:
Niederdeutsche Grammatik
, S.
30.
Klaus-Werner Kahl
Betonung.
In:
Plattdeutsch.net.
6.
August 2013,
archiveert
von dat
Original
am
15.
September
2024
afropen an’n 27.
Januar 2025
Eintrag „Zimmer“
, in
Deutsches Wörterbuch von Jacob Grimm und Wilhelm Grimm
, Bd.
31, Sp.
1285 ff.
Adolphe van Loey:
Schönfeld’s Historische Grammatica van het Nederlands. Kankleer, vormleer, woordvorming.
8.
Druck. Thieme,
Zütfent
1970, ISBN 90-03-21170-1, Kap.
9, S.
XXXIII.
Dieter Stellmacher
Phonologie un Morphologie,
In:
NSL
S.
268.
Wolfgang Lindow
u.
a.:
Niederdeutsche Grammatik,
S.
65
f.
Hein Thies
Plattdeutsche Grammatik
, S.
62. (
online
Dieter Stellmacher
Phonologie un Morphologie,
In:
NSL
, S.
269.
Hein Thies
Plattdeutsche Grammatik
, S.
62–65. (
onlien
Hein Thies
Plattdeutsche Grammatik
, S.
79. (
online
Wolfgang Lindow
u.
a.:
Niederdeutsche Grammatik,
S.
68
f., 115.
Wolfgang Lindow
u.
a.:
Niederdeutsche Grammatik,
S.
68.
Hein Thies
Plattdeutsche Grammatik
, S.
85
f. (
online
Dieter Stellmacher
Phonologie un Morphologie,
In:
NSL,
S.
271.
Hein Thies
Plattdeutsche Grammatik
, S.
139–142. (
online
Wolfgang Lindow
u.
a:
Niederdeutsche Grammatik,
S.
68
f.
Wolfgang Lindow
u.
a:
Niederdeutsche Grammatik,
S.
145
f.
Na
Dieter Stellmacher
Phonologie un Morphologie,
In:
NSL,
S.
270.
Hein Thies
Plattdeutsche Grammatik
, S.
149
f. (
online
Hein Thies
Plattdeutsche Grammatik
, S.
152
f. (
online
Wolfgang Lindow
u.
a.:
Niederdeutsche Grammatik,
S.
192
ff.
Wolfgang Lindow
u.
a:
Niederdeutsche Grammatik,
S.
191.
Dieter Stellmacher
Phonologie un Morphologie,
In: NSL, S.
274.
Dieter Stellmacher
Phonologie un Morphologie,
In:
NSL
, S.
275.
Wolfgang Lindow
u.
a.
Niederdeutsche Grammatik,
S.
157
f.
Hein Thies
Plattdeutsche Grammatik
, S.
157. (
online
Dieter Stellmacher
Phonologie un Morphologie,
In:
NSL,
S.
274
f.
Perspektiven einer modernen niederdeutschen Syntaxforschung.
Afropen an’n 8.
Juli 2025
(engelsch).
Hein Thies
Plattdeutsche Grammatik
, S.
321.
f. (
online
Laurits Saltveit:
Syntax
, In:
NSL
, S.
285.
Hein Thies
Plattdeutsche Grammatik
, S.
285.
ff. (
online
Ingrid Schröder
Niederdeutsch in der Gegenwart. Sprachgebiet – Grammatisches – Binnendifferenzierung.
In: Dieter Stellmacher (Ruutgever):
Niederdeutsche Sprache und Literatur der Gegenwart,
S.
44.
Michael Elmentaler
, Felix Borchert:
Niederdeutsche Syntax im Spannungsfeld von Kodex und Sprachpraxis,
S.
119.
Michael Elmentaler
, Felix Borchert:
Niederdeutsche Syntax im Spannungsfeld von Kodex und Sprachpraxis
. In:
Germanistische Linguistik
, (220), S.
101–135.
Hein Thies
Plattdeutsche Grammatik
, S.
251.
ff. (
online
Wolfgang Lindow
u.
a.:
Niederdeutsche Grammatik,
S.
62
f.
Hein Thies
Plattdeutsche Grammatik
, S.
253
ff. (
online
Hein Thies
Plattdeutsche Grammatik
, S.
249, 263.
Hein Thies
Plattdeutsche Grammatik
, S.
273
f. (
online
Hein Thies
Plattdeutsche Grammatik,
S.
279
f. (
online
Mehr Wöör för Platt - Woans geiht Spraakutbo?
In:
www.niederdeutschsekretariat.de.
S.
14.
f.
afropen an’n 16.
Dezember 2024
Weten: Lustige Wörter.
Afropen an’n 25.
Dezember 2024
Gilbert de Smet
Niederländische Einflüsse im Niederdeutschen
, In:
NSL
, S.
730–761.
Walter Kaestner
Niederdeutsch-slavische Interreferenzen,
In:
NSL,
S.
690–693.
Arne Spenter:
Niederdeutsch-friesische Interferenzen,
In:
NSL
, S.
762–782.
Hermann Schönhoff:
Französische Lehnworte in den niedersächsischen Mundarten
. In:
Germanisch-romanische Monatsschrift
1 (1909), S.
356-367.
Emil Mackel:
Romanisches und Französisches im Niederdeutschen
. In:
Festschrift Adolf Tobler zum 70. Geburtstage
. Dargebracht von der Berliner Gesellschaft für das Studium der neueren Sprachen.
Bronswiek
1905. S.
263-273.
Christopher Moss:
Niederdeutsch-englische Sprachzusammenhänge,
In:
NSL,
S.
664.
Hein Thies
Plattdeutsche Grammatik
, S.
279
f. (
online
Karl Hyldgaard-Jensen:
Mittelniederdeutsch und die skandinavischen Sprachen,
In:
NSL
, S.
666–677.
Kazimierz Polański
Polabian
. In: Bernhard Comrie, Greville Corbet (Ruutgevers):
The Slavonic languages
, Routledge: London/New York 1993, S.
822.
Walter Kaestner
Niederdeutsch-slavische Interferenzen,
In:
NSL,
S.
687
f.
Walter Kaestner
Niederdeutsch-slavische Interferenzen,
In:
NSL,
S.
689
f.
Nils Århammar
Die Amringer Sprache
. In:
Amrum. Geschischte und Gestalt einer Insel.
Hansen & Hansen:
Itzhoe
1969, S.
132.
Michael Töteberg:
Sprichwort, Rätsel, Sage und Märchen
, In:
NSL
, S.
491
f.
Hein Thies
Plattdeutsche Grammatik
, S.
317
f. (
online
Dieter Stellmacher
Phonologie und Morphologie,
In:
NSL,
S.
239.
Gerhard Hinsch:
Schreibung des Niederdeutschen,
In:
NSL,
S.
184, 189.
Platt schreiben.
In:
plattdeutsch.net.
Archiveert
von dat
Original
am
11.
Dezember
2024
afropen an’n 8.
Januar 2025
Rechtschreibung des Plattdeutschen.
In:
plattmakers.de.
Afropen an’n 9.
Dezember 2024
Wörterbuch Mecklenburg-Vorpommern.
Afropen an’n 18.
Juni 2022
Woo schriew wie Plautdietsch?
Afropen an’n 18.
Juni 2022
SONT-spelling.
URL ungültig
Archiveert
von dat
Original
am
14.
August
2020
afropen an’n 2.
April 2025
Kellner:
Zwischen Anlehung und Abgrenzung
, S.
295–307.
Jürgen Meier
Dieter Möhn
Geschichte un Methoden der niederdeutschen Philologie,
In:
NSL
, S.
1–6.
Dieter Stellmacher
Frisian Reference Grammar, Omkearwurdboek fan de Fryske taal, Ta de Fryske syntaksis, Wurdfoarried en Wurdgrammatika
(Rezenschoon), In:
Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik
, 57.
Jg. Heft
1 (1990), S.
117.
Goltz
, Kleene:
Niederdeutsch
, S.
184
f.
Uns Spraak
Politik för Platt
. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.
14
f (
online
Robert Langhanke
Neuniederdeutsche Literatur: Über Beginn und nahenden Abschluss einer überschaubaren Literaturtradition
online
Heike Müns
(Ruutgeversche):
Niederdeutsches Liederbuch. Volkstümliche Lieder aus 5 Jahrhunderten.
Hinstörp
, Rostock 1981.
Goltz
, Kleene:
Niederdeutsch
, S.
186.
Uns Spraak
Politik för Platt
. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.
12. (
online
Startsiet – Plattradio.
Afropen an’n 5.
Dezember 2024
Goltz
, Kleene:
Niederdeutsch
, S.
186.
Alles plat.
Archiveert
von dat
Original
am
4.
November
2024
afropen an’n 4.
Februar 2025
Aksent.
URL ungültig
In:
rtvoost.nl.
Archiveert
von dat
Original
afropen an’n 17.
April 2008
Ulf Bichel
Hörspiel
, In:
NSL,
S.
466–486.
Marcus Buck:
Plattdeutsch im Fernsehen.
In:
plattmakers.de.
Archiveert
von dat
Original
am
23.
Februar
2024
afropen an’n 9.
Dezember 2024
Arend Kuik, Jan Krol, Jantje Weurding:
Bartje.
26.
Dezember 1972
afropen an’n 17.
Juni 2025
Erik Hitters, Tonny Krijnen:
Koning van de regio: Populariteit en legitimiteit van regionale televisie
, S.
60.
Plattdeutsche Filme.
In:
plattmakers.de.
Archiveert
von dat
Original
am
24.
März
2023
afropen an’n 9.
Dezember 2024
Goltz
, Kleene:
Niederdeutsch
, S.
187
f.
Linux op Platt wiederbelebt.
Afropen an’n 2.
Februar 2025
Kurios: Ashampoo veröffentlicht CD-Brennprogramm auf Plattdeutsch.
Afropen an’n 2.
Februar 2025
oscar – Datasets at Hugging Face.
Afropen an’n 17.
Juni 2022
Korpusdownload Low German.
Afropen an’n 17.
Juni 2022
Die Universal Dependencies v.2.8 beinhaltete ein Sample-Korpus von 83 (!) Sätzen, vgl.
. 2024 enthält das Korpus etwa 1000 Sätze, vgl.
Archiv für Gesprochenes Deutsch.
Afropen an’n 16.
August 2022
Archiv für Gesprochenes Deutsch.
Afropen an’n 16.
August 2022
Archiv für Gesprochenes Deutsch.
Afropen an’n 16.
August 2022
Archiv für Gesprochenes Deutsch.
Afropen an’n 16.
August 2022
Frank Schätzlein:
Reference Corpus Middle Low German/Low Rhenish (1200–1650).
Afropen an’n 17.
Juni 2022
(engelsch).
Goltz
, Kleene:
Niederdeutsch
, S.
188.
Plattdüütsche Spraakperioden
Ooldsassisch
Middelsassisch
Neenedderdüütsch (Plattdüütsch)
Moderne
germaansche Spraken
Westgermaansch
Afrikaans
Düütsch
Engelsch
Jiddisch
Limborgsch
Luxemborgsch
Nedderlandsch
Noordfreesch
Saterfreesch
Scots
Plattdüütsch
Westfreesch
Noordgermaansch
Däänsch
Färöösch
Islandsch
Norweegsch
Sweedsch
Vun „
Kategorien
Wikipedia:Defekte Weblinks/Ungeprüfte Archivlinks 2026-03
Wikipedia:Vorlagenfehler/Parameter:Linktext
Wikipedia:Vorlagenfehler/Parameter:Datum
Plattdüütsch
Spraak
Verstekene Kategorien:
Seiten, die magische ISBN-Links verwenden
Wikipedia:Vorlagenfehler/Parameter:URL
Plattdüütsch
Thema tofögen