Rifondou walon — Wikipedia
Aller au contenu
Èn årtike di Wikipedia.
Loukîz a
Rifondaedje do walon
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "
rifondou walon
", alez s' vey sol
Wiccionaire
Letes do sistinme Feller (e rodje, noer et bleu) et les cenes do rfondou (noer, bleu et vete); les bleuwès letes sont fonetikes e Feller mins des
betchfessîs
e rfondou.
Li mot "raxhe-vea", sicrît e
motî da Haust
a môde do rfondou
El
rifondou walon
u li
rfondou walon
(eto:
walon scrît da tertos
scrît walon da tertos
), c' est on sistinme di scrijhaedje unifyî do
walon
, enondé pa l'
UCW
eyet porshuvou et spårdou pa l'
SNR
Li Rantoele
dins les
anêyes 1990
Les djins k' î ont bråmint bouté sont lomés les «
rfondeus
».
C' est l' prumî sistinme unifyî k' a stî vormint eployî pa sacwantès djins, et ki s' diswalpêye todi dpus.
Li rfondou walon n' ehåye nén li prononçaedje do walon. Portant, a dater di 2009, sol dimande di l' eplaideu do
Motî Yoran Embanner walon
, on-z a eto atåvlé on «
prononçaedje zero-cnoxheu
».
Lomaedje
candjî
candjî l’ côde wiki
Li mot "rfondou walon" (
r'fondu walon
) aparexhe pol prumî côp dins l' rivuwe «
Singuliers
» e
1993
dins èn årtike da
Lucyin Mahin
dizo l' ortografeye «r'fondu walon»
Diswalpaedje do coirpusse
candjî
candjî l’ côde wiki
Li rfondou walon a stî enondé pa on papî da
Jean Germain
dins l' rvuwe "Toudi" ki date di
1989
. Dins on deujhinme papî, e
1993
, li minme corwaiteu mostere kimint k' on pôreut prinde åjheymint ene
pus lådje oyowe
po ene cwénzinne di mot (loukîz
Mapes ALW et rfondaedje
). Il propôze eto, al rissaetchete, li
betchfessî ea
L' idêye di rmete eshonne les mots des diferins
accints do walon
a tcheryî avou l' adjinçnaedje do
motî
franwal
Walo +
" (adjinçné pa
Lorint Hendschel
po l'
UCW
, avou toplin des aidances). Li live rexhe e
1992
et pout esse riwaitî come li mwaisse astoca des
betchfessîs scrijhas
" et "
".
1993
, li minme Lorint Hendschel eplaide on sillabusse
: "
Quelques propositions sur l'établissement d'une langue wallonne écrite commune
" ). I diswalpêye pår li sistinme da
Djan Djermwin
avou les pus lådjes oyowes, mins boute des ôtès atuzes come li cene des
rîlêyes
et des
sorwalondes
. I rfond eto les
codjowaedjes
, e-n on sistinme ki poite co s' no ("
Trokes da Hendschel
").
1994
, les mwaissès dnêyes sont diswalpêyes pa les
rfondeus
, inte di zels, les prumîs "vraiys"
betchfessîs scrijhas
(k' i gn a nou sifwait scrijha e sistinme Feller). Dj' ô bén
: les
betchfessîs ea
et
xh
. Vénrè bénrade après li
betchfessî én
. Gn ava eto
: li prumire saye di
motî walon-francès
e rfondou (dins "
Å raploût-tot des walons
et les prumirès rcwerances sol rifondaedje des
codjowaedjes
et des
betchetes et cawetes
E moes d' måss
1995
, l'
UCW
dimande a
Lorint Hendschel
di mete so pî on sincieus raploû, a
Mårcinele
, po prezinter li rfondou. Les prumîs betchfessîs et sacwants oyons (ey, cw, mw)
Après 1996, gn årè pus ki les
betchfessîs oe
oi
eyet
sh
ki pasront.
I n' dimorrè pus k' a spåde li novele ortografeye. Çou ki n' serè possibe ki pal voye del
Daegntoele
, ca cåzu totes les
soces pol walon
vont rbouter l' atuze d' on scrijhaedje ki n' riprezint pus l' accint di leu viyaedje.
Ricnoxhance do rfondou walon
candjî
candjî l’ côde wiki
Emey les waloneus
candjî
candjî l’ côde wiki
E moes d' måss
1995
, å
raploû d' Mårcinele
, gn a pont yeu d' vwès disconte di l' idêye do rfondou walon. Mins dins les tournêyes d' esplicåcions da Lorint Hendschel dins les diferinnès contrêyes, les scrijheus s' ont docô redivé disconte tot candjmint a leus sistinmes ortografikes, rashious sol
sistinme Feller
Li
SLLW
a metou des ahotes a tot çou ki s' rapoirtéve å rfondaedje, copurade après li rlomé papî da
Jean Lechanteur
dins li
rvuwe "
Wallonnes
1996
Les planificateurs linguistiques au chevet du wallon
). Dispu don, et disk' al mitan des anêyes 2020, tos les
waloneus
aloyîs al
SLLW
sont clairmint espaitchîs di håbiter les rfondeus.
Li
CLRE
, après aveur diné on
pris
a on
roman
e rfondou (
So l' Anuti
, 1995), ritourna cazake, et frinne des cwate pates et do muzea disconte do rfondou. Mins cwand il a yeu stî replaecî på
Consey do Lingaedje francès, des Lingaedjes do Payis et des Politikes linwistikes
, ci novele instance la — wice ki les waloneus n' estént k' leus waire — si mostra bråmint pus acceptante.
Do costé des
soces di scrijheus
, l' opôzucion å rfondou a divnou todi pus foite, ostant après
Lidje
k' après
Nameur
et
Tchålerwè
. Li rfondou n' a parvinou a s' afroyî on passaedje ki do costé del
Basse Årdene
C' est on miråke ki les
Rantoelîs
ont sorviké a totes les rascråwes, minme ådvins di leu soce, et ki l' rifondou a stî spårdou pal
Daegntoele
. Gn a eto yeu li voye des ratournaedjes éndjolikes k' a assaetchî des bouteus po li rfondaedje.
Ådfoû do monde des waloneus
candjî
candjî l’ côde wiki
E 2007, on nd a djåzé ene piceye di côps.
e moes d' setimbe, djusse divant les fiesses del Walonreye, avou l' vudaedje do
Gaston e rfondou
e moes d' nôvimbe, avou l' atake, sins nou astoca, da
På Hinri Thomsin
, e francès dins l'
Bultén walon
E 2008, dins l'
Libe Beldjike
do 16 di djanvî, èn etnolodjisse, Francis Martens, rimete cråndimint li rfondou a l'
ABN
. Mins dire k' i stofe dins ses bråyes.
E 2009,
Jean-Marie Klinkenberg
, dins èn årtike di "Télépro", dit k' i trouve les rfondeus coraedjeus.
E 2024, èn organe oficir del
federåcion Walonreye-Brussele
, li
Consey do Lingaedje francès, des Lingaedjes do Payis et des Politikes linwistikes
, ricnoxhe l' egzistance do rfondou walon tot citant s' no e walon. Si ricmande-t i les manires d' el siervi.
Tåvlea des foninmes et morfinmes do walon et leus ortografeyes e rfondou ey e Feller
candjî
candjî l’ côde wiki
Betchfessîs scrijhas
candjî
candjî l’ côde wiki
Betchfessî
Tchålerwè
Nameur
Lidje
Basse Årdene
Mots tipikes
Mape
ALW
ea
ia
ia
ê/é
tchapea
pourcea
, 11 & 78
én
én/é/î
in/én
in/ègn
in
bén
tchén
cénk
, 3, 18 & 19
ae
a/â
glaece
saetch
viyaedje
, 47, 88 & 99
â/au
au (ô)
å/â
au (ô)/â
tchår
tchåsse
clå
, 12, 15 & 21
oi
ô/oû
wa
wè
wa/ô
boigne
moirt
moite
oizeur
, 5, 62, 63 & 67
xh
ch
ch
h/hy
ch
kinoxhe
moxhe
pexhon
ronxhe
, 22, 64, 76 & 84
sch
sk
ch
ch/sk
dischinde
, 28
jh
h/hy
måjhon
poujhî
, 56 & 80
sh
ch
s/ch
eshonne
, 34
oe
wè/oû
wè
eû/û
è/ë/wa/oû
stoele
froed
miroe
poere
soe
, 38, 45, 61, 75 & 91
oen
win
win
on
on
poenne
voenne
, 69 & 97
ô/oû
ô/ô
ô/ô
ô/ô
/oû
ai
ê, é
ê, in
ê, in
mwaisse
, 57
Cåzu-betchfessî é
é/î
é/î
ceréjhe
lét
, 8 & 55
Ôtes foninmes
candjî
candjî l’ côde wiki
Oyon
Tchålerwè
Nameur
Lidje
Basse Årdene
Mots tipikes
Mape
ALW
Sipotchåve voyale
i/ë
i/u
u/ë
dji
ri-
, 12
H prumrece
- (+ loyaedje des sons)
- (sins loyaedje des sons)
h/
/- (sins loyaedje des sons)
hepe
50 & 51
Cawete -eye
îye
îye
èye
îye/îe
veye
98
oyon OU/U
(rifond
ou
ou
fistou
pierdou
41 & 71
oyon O/OU/U
(pierd
we)
o / ou / a
u / ou
pierdowe
schome
rowe
32, 72 & 86
oyon O/OU
(g
te)
ou
o / ou
crosse
25
oyon cw/k
(cwate)
cw
cwareme
scwere
cwate
cwite
cwand
PALW
Oyon mw/m
(mwin)
mw
mw
mw
samwinne
90
Morfinmes
candjî
candjî l’ côde wiki
Morfinme
Tchålerwè
Nameur
Lidje
Basse Årdene
Mots tipikes
Mape
ALW
Infinitif del
1ire troke
-er (/e/ sicrît
-ér
-er/-è
-er
-er/è
atchter
76
Rifondants walons
candjî
candjî l’ côde wiki
Loukîz a
Rifondant walon
Sacwantès sayes ont stî fwaites po n' passer ki pate a pates d' on walon coinrece å walon pår rifondou. On-z a lomé ces scrijhaedjes la
rifondants walons
. Insi, li roman
Dji m' lome Meliye
a stî scrît e "rfondant carolo".
On pôreut eto lomer "rfondant namurwès" li saye da
Chantal Denis
d' ehåyî ortograficmint li walon d' après Nameur, çou k' (dins metans
Kî çk' a touwé JFK
).
Hårdêyes divintrinnes
candjî
candjî l’ côde wiki
Pordjet "Rifondou walon"
Esplikêyes da Pablo Sarachaga après ene emission "Wallons-nous" so li rfondou
Hårdêyes difoûtrinnes
candjî
candjî l’ côde wiki
Loukîz a
Rifondaedje do walon#Hårdêyes difoûtrinnes
Avizances da Djôzef Dokir sol rifondou walon
Waibe do rfondou walon
(so l'
Aberteke
fr
Advize do Consey des lingaedjes ricmandant les dominnes d' uzaedjes do rfondou walon
fr
ABC do rfondou walon
fr
Ôte modêye pus novele
fr
Pådje so l' istwere do rfondaedje
(so l'
Aberteke
Sourdants
candjî
candjî l’ côde wiki
Commons
I gn a so les
cmons Wikipedia
des imådjes ou fitchîs son a vey avou
li rfondou
Pa des côps ratourné «wallon refondu» e francès, mins eto «wallon normalisé», «wallon unifié», «langue wallonne écrite commune» / «wallon écrit commun».
noûmot
atåvlé pa
Lucyin Mahindizo
cogne
rufondu walon
Singuliers
?, 1992)
Atåvla da
Dominique Heymans
, 2024.
Lucien Mahin,
Témoignage, Singuliers
2/93 p. 13.
Jean Germain, 1989,
Quel avenir pour nos dialectes ? L’exemple du « Rumantsch Grischun » divins : Toudi, culture et société, ed. Centre d’études wallonnes
, Quenast.
Jean Germain,
Une koïnè wallonne ?
, divins :
Écritures, langues communes et normes
Djineve
, 1993.
J. Cayron
, emilaedje a Lucyin Mahin, li 20 di djanvî 2008.
Prin del pådje «
Categoreyes
Årtikes ki rahoukèt on papî d' Singulîs
Rifondaedje do walon
Lingaedje walon
Ortografeye do walon
Rifondou walon
Radjouter on sudjet