Romani chib - Vikipidiya

Romani chib - Vikipidiya
Sari la conținut
De la Vikipidiya
Romani, Romanes
Labyardi
kai:
Indiya
tay
Pakistan
Savore
vakyarne:
4.8 miliyonurya
Chhibaki familiya
Indo-Europikani
Indo-Irani
Indo-Ariyani
Mashkarutno umal
Romani, Romanes
Prinjardo statuto
Prinjardi chhib kai:
Shuto Orizari
Nordutni Makedoniya
), prindzhardi
selorengi chhib
kay
Svedo
, vi-prindzhardi kay 79
Gava
tay yek
Foro
Budeshti
) andar
Remeniya
Organizime katar
nai prinjardo organizimos
Chhibake kodurya
ISO 639-1
ni ekh
ISO 639-2
rom
ISO/DIS
639-3
variously:
rmn
Balkansko Romani
rml
Baltikani Romani
rmc
Karpatsko Romani
rmf
Fíntika Rómma
rmo
Sinte Romani
rmy
Vlax Romani
rmw
Valshenengi Romani chhib
rmq
Kalo
Xalyaripen
: Ando kado lekh shai te aven
Unicode
IPA
fonetikane
simbolurya. Dikh kai
IPA pe Romani
o romano vakyaripen.
Rromani ćhib
vai Rromano vakăriben si iekh xindusthanesqe buxlăribnasqi vai indikane diasporosqi
ćhib
anθar-i
indo-ariăne
ćhibăqi familia. Kathe si mai paśal ël ćhibĕnça anθar-o
maśkarutno grupo
Ovestuni Hindi
, Gujarati, Bili, Kandesh, Rayengethem).
Akana ël dialektură si len but alava (lafora) vaj vorbe anθar ël gaʒikane ćhibă thaj si varesave gramatikalne ververimata maśkar lenθe, ël dialektură vaj endajalektură (varietetură ël Rromane ćhibăqe kaj si dine dùma anθ-e ververe Rromane komunitetură). Sa kadea, sa ël Rromane ćhibăqe varietetură si len so maj but phurane alava kaj aven kaθar ël xindusthanesqe ćhibă. Avere ojkoklitićne vaj tematikne (nativne) alava aven kaθar ël persikane vaj iranikane ćhibă thaj ël armenikane thaj grećikane ćhibă.
Avdives si but manuśa anθar o Rromano naròdo kaj ći maj ʒanen penqe ćhibă. Kadi situàcia areslăs anθar o motìvo kë sas butivar anθ-i hiśtòria zumavlimata te gaʒăren vai te keren asimilàcia ël Rromenqe, sar egzemplo anθ-e maj but thema kaj ël thagara kerdĭne zakonură mamuj ël Rromane ćhibăθe kaj ći mukhlĭne ël Rroma te vakăren Rromanes bi te daran bilaćhe konsekvencurĕnθar.
Puranipen
editisar
modificare sursă
Nay dudale dokumentura te arakhel o puranipen le vaxtosko kana le romenge phure telyarden le
Indikane Supbarodvipestar
. Atunch e akanutni Romani chhib shay te anel dzhanglimata andar o kodo vaxt.
But bersha sas phendo so e roma aven andar e bashavne (10.000 vay 12.000 dzhene) dine e
Kanoyesko
thagarendar Shankal le
farsikaneske
thagareske Behram Gur (po 5-to shelbersh AD).
Neve rodimata (Masitsa, 1991:221) fal te arakhen ke nay shaypen te avel kadya. e Romani chhib si yekh nevi indo-ariyani chhib. Sostar? Si la duy linga (murshikano tay dzhuvlikano). dzhi pretele o bersh 1000 sa e indo-ariyanikane chhiba (navyarne mashkarutne) sas len trin linga (murshikano, dzhuvlikano tay nevtro). Palal kodya e neutre kerden pen murshikane, ama sira lava kerden pen dzhuvlikane, sar misalake अग्नि (
agni
) pe purani indo-ariyani, याग् (
yag
) andi Romani, आग (aag) pe hindi. Kadya si vi pe Romani chhib (ama dikh kado:
– pe rusicko chhib).
Kana le romenge phure telyarden palal o bersh 1000, o
Yanko le Redzhosko
(vay o Ian Hankock)
ke godisarel von sas andar le radzhputa so marden ando kodo vaxt le
xoraxanurensa
. Mashkar e bersha 1001 tay 1026 AD, e xoraxaya (
afghanurya
tay
turkurya
), dzhangle sar Gaznavidurya, avilen kay
Sind
tay
Pandzhab
tay marden deshtueftavar le hindustanurensa tay peravden lenge
thema
vi forurya. E
Radzhputa
Rayenge Chave
) sas
Rekshoriya
soldiers
) andar verver
Dzhati
(caste) kidine te maren le xoraxanensa. Von gelen ando maripen le lenge dzhuvlensa tay shavensa vi but aver manusha te lacharen lenge butya, te anen tay keren xaben vi aver Dzhutimata.
I romani chhib shay te avel andar e chhiba phende katar le Radzhputa. Si la lava so miyazon e lava le chhibenge andar sa o Nordutno Tay Mashkarutno Subbarodvip. Si la but lava po maripen:
bust
spear
andi anglizikani chhib),
patava
gaiters
),
Xanro
sword
),
tover
axe
). O lav le manushenge so chi si roma,
Gadzhe
avel andar
Gadzha
civilian
domestic
non-military
), yekh prakritikano lav. Aver nav,
das
si vi andar i prakitikani chhib (
slave
captive
enemy
), vi
Goro
parne muyasa
vi
slave
).
Sar von telyarden? Vi kathe si sira dzhanglimata. Yekh Radzhputikano Dzhati,
e bandzhara
, mothoden sar but lendar gelen ko oksidento ando kodo vaxt. Vi si dzhanglo ke but hindustanurya sas phandavde le xorxanendar tay tradine ando akanutno
Afganistan
tay
Mashkarutni Asiya
. Kodola xoraxaya phenden but chhibya, ama e prindzhardi sas i farsikani. I romani si la but Farsikane lava tay 80% lendar si vi andi urdu chhib. Urdu si i indo-ariaynikani chhib le muslimanurenge ando Subbardodvip (but lendar aven andar le phandavne hindustanurendar). Palal so e aver muslimanurya, e Seldzhikurya, marden le Gaznaviduren ando bersh 1038, von marden vi i Armeniya ando 1071. Atunshi tradine but phandavde le lenge familiyensa andi Oriyentalutni Anatoliya.
I romani chhib si la but Yelenikani (Greshikani) tay armenikane lava. Yekto le romenge phure beshlen andi Armeniya tay palal kodya ando Bisantino Thagaripen. Andi Armeniya von arakhlen o Kristiyanismo. Lava sar
xanamik
Patradzhi
aven andar i armenikani chhib.
O Ian Hankock godisarel so ando Bisantino Thagaripen kerdilyas i romani chhib andar sa e indo-ariyanikane chhibya shirdipenastar. I Yelenikani chhib (le thagaripnaski chhib) si la duyto vastnipen (pashal e indo-ariyanikane chhiba) ando romani chhibyako kerdipen. Si but lava vi gramatikane elementurya (sufiksurya sar:
-os
-is
-mos
-mata
-me(n)
–as
-is
-isar-
).
So phenen e romane lava pe romenge phure? Lava sar
Kher
Udar
Gav
thagar
Bal
khayini
si indo-ariyane tay sikaven e phure shi sas phirutne dzhene po shirdipen. E lava le butenge so dikhen o phiripen si andar i Anatoliya:
Grast
Char
(te pravaren e grasta) si andar i armenikani,
vurdon
andar i Kurdikani,
drom
petalo
andar i Yelenikani. Kadala butya avilen vastne (importanto) andi Anatoliya tay kothar line lava te navyaren len. Vi e metalenge butya sas siklile andi Anatoliya. Le nava le metalenge si Yelenikani (bi
o somnekay',
o rup
, tay
o sastri
so si indo-ariyane), vi le nava le labnenge te kerel buty le metalensa (sar
karfin
...).
Ando 13-to shelbersh but roma gelen andi Evropa, avilen ande sa e thema la Evropake, palal kodya andi Amerika, Afrika, Avustraliya. Kana e roma sas xulavde but diyalekturya la romani chhibyake inklen.
I akanutni chhib
editisar
modificare sursă
Akana le diyalekturya si len but lava andar le gadzhikane vhibya tay avel nishte gramatikane ververimata. Vi si but roma so chi may phenen i chhib.
Po akademikano nivo, varekon phenen si yek chhib but diyalekturensa vi varekon phenen si mai but chhibya. Kon phenen si yek chhib sikaven lako ander so si ande sa e dialekturya. Mai sikaven la
Evropake
chhibya sar i italiyanikani, i germanikani tay but aver si si len diyalekturya. Lenge vakyarne chi xatyaren mishto yek avreste tay trebun te den duma pi standardikani chhib. I diskusia shay si la politikane phandimata. Sar andi
Dzhermaniya
, kay, palal o gogipen
divide et impera
(xulav tay xulayar), o guverno fal les mishto te arakhel duy sela (nasiye), Roma tay Sinti.
But vaxt e romane diyalekturya sas rigyarde ande
vlax
tay
bivlax
. Bernard Gillad Smith kerdyas yekto kadya ando 1915 ando lil
The Report on the Gypsy Tribes on North-East Bulgaria
E vlax diyalekturya si le romenge so beshen but vaxt po rumunikano phuv tay si len but lava la rumunikane chhibyatar.
Shirindoy le bershesa 1982, o Marcel Courthiade, lekhlyas nishte artikolurya kay sikavel aver shaytnipen te rigyarel e dialekturya. Vov dikhel ande ververipen le diyalekturenge trin straturya.
Yekto si o strato le mai purane diyalekturenge:
mechkari
kabudzhi
xanduri
drindari
erli
bugurdzhi
mahadzheri
ursari
rićhinari
),
spoitori
[[Xoraxane Roma]
),
karpatichi
Polaniya Roma
Kale
(Finlandeske Roma),
Sinte-Manush
diyalekturya.
Po duyto si e diyalekturya:
chergari
gurbeti
dzhambashi
fichiri
, yek kotor le diyalekturenge navne
vlax
andi Rumuniya tay Bulgariya.
Vi ando trinto strato si:
kalderash
lovari
machvano
Yek tabelo le ververimatensa:
Yekto strato
Duyto strato
Trinto strato
phirdom, phirdyom
phirdyum, phirdzhum
phirdem
phirdem
guglipe(n)/guglipa
guglibe(n)/gugliba
guglipe(n)/guglipa
guglibe(n)/gugliba
guglimos
pani
khoni
kuni
pay, payi
koy, koyi
kuy, kuyi
pay, payi
koy, koyi
kuy, kuyi
chhib
shib
shib
dzheno
zheno
zheno
Thai ande Marcel Courthiadeske klasifikasiya vi aven e pogadiyalekturya (navyarde kadya palal o diyalekto
pogadi
andar i
Bari Britaniya
). Kadala kerdile andar i gadzhikani gramantika tay lava (andar o them kay kodole roma beshen) tay nishte romane lava. Pogadialekturya si vi andi
Spaniya
kalo
),
Norvedzhiya
scandoromani
) tay but aver.Dikh vi le
Chhiba le Romenge
Chhibyaki Shtandardisasiya
editisar
modificare sursă
Dikh vi:
Standardizuimi Romani chhib
vay
Standardizuimi Romani chhib (Selahetin Kruezi)
Yek shtandardisasiyako zumavipen kerdivel ande shkole Rumuniyake. Kothe, o Gheorghe Sarău kerel pustika (lila) tay lavustika (diksionarya), te Dzhutisaren o siklyaripen la romane chhibyako le
Chavengre
so dzhanen vay na e chhib familiyatar. Vov respektisarel le Marsel Courthiadeske rodimatenge (ke si trin straturya la romane chhibyake tay ke nay yek chachi vlax romani chhib/diyalekto) tay lenge zumavimata te kerel yek Shtandarduni Chhib pashal i purani Chhib.
Te kerel shtandardisasia,te avel yekh "shudzhi" chhib, sas alosarde indo-ariyane gramatikane elementurya vi lava andar verver romane dialekturya. Kana si may but forme ande dialekturya alosardyovel kodoya so si may pasharni la purane formate (
byav
feder sar
abyav
abyau
akana
sar
akanak
chhib
sar
shib
shunav
sar
ashunau
vai
ashunav
pes
tay
pen
sar
pe
). Vi e purane gramatikane elementurya si Zutime (
bareder
feder sar
may baro
, yekhto te avel i pashnavni thai palal kodya i navni).
Kana si shayutnipen, andar e purane lava si navne e neve butya:
xuryavno
airplane
andi englizikani chhib),
vortorin
slide rule
),
palpaledikhipnasko
retrospectively
),
pashnavni
adjective
). But neolodzhismurya si andar i rumunikani chhib sar
Vermeya
weather
time
),
primariya
town hall
),
frishka
cream
),
sfinto
saint
holy
). Kana shay te avel, yekh romani indo-ariyani forma si labyardi ando than le avere forme (
murravno
feder sar
frizero
chingar
sar
skandalo
dabarel
sar
chitisarel
). Si andine neolodzhismurya thay andar i hindikani chhib sar
bidzhli
bulb
electricity
),
viram
dot
point
),
lekhipen
writing
) vi andar i englizikani chhib (
printisarel
Prezidento
).
Chhibakire Atitudura
editisar
modificare sursă
Sar o Rromano sundal si zorales buhliardo, si trebalno te dzhanas ame ke si mai but atituduria vai ginduria mashkar el Rromende karing o pushiben el Rromania chhibiako. Vuni Rroma mothovena ke nai lacho te avel i Rromani chhib sikliardi katar el Gadzhe, thay vi ke ci trebal te sikliarel pes nic and-e shkole. Von mangen te avel (vay te achel) i Rromani chhib dzhekh
garavdi chib
. Ando aver vast si yekh verver gindo vai atitudo kai phenel ke si lachi buchi te avel i Rromani chhib vakiardi mai but and-e savorre thana, thay te dezvoltisarel pes vi yekh zuravdi Rromani literatura, so mai but Rroma hramosarindoi mai but shukar Rromane gilia, lila, paramiciaqe pustika, videouria thai kadea mai dur.
El chhibiakire atituduria si zorales phandle kel chhibiakire ideologiuria. Yekh ansamblo el chhibiakire atituduriengo kerel yekh chhibiakiri ideologia.
Vi dikh
editisar
modificare sursă
Romano lekhipen
Chiba le romenge
Valshenengi Romani chhib
Zargai Romani
Avrutne phandimata
editisar
modificare sursă
Romani project@Karl-Franzens-University ando Graz
O Yanko le Redzosko (Ian Hankock) thovdyas kathe nishte lekhimata leske
I daki chhib
I romani chhib andi Europa
Ekh Romano keyboard (zip)
mar Caps Lock te paruvel pes o lekhavipen (Devnagari thay Latinikano)
web romengo-dasikani alavari
Bibliografiya
editisar
modificare sursă
Hancock, Ian -
Ame sam e rromane dzene / We are the Romani People
, The Open Society Institute, New York, 2001
Masica, Colin, -
The Indo-Aryan Languages
, Cambridge: The University Press, 1991
Sarău, Gheorghe -
Rromii, India și limba rromani
Bukureshti
, 1997
Sarău, Gheorghe -
Dicționar rrom-român / Dikcionaro rromano-rumunikano
, Ed. Dacia, Cluj-Napoca, 2000
Lino katar "
Categorii
Romani chhib
Mashkarutne Indo-Aryane chhiba
Romani chib
Adăugare subiect