Ryevdi – Wikipedia
Njuškii siskáldâsân
Wikipedia:st
Maŋŋaan
Ryevdi
Kooboolt
Fe
Ru
Ubâ tavlustâh
Almoliih ääših
Nommâ
Ryevdi
Tubdâldâh
Fe
Oornigloho
26
Luokka
sirdâšemmeetaal
Laigos
Juávkku
Ráiđu
Saahâdvuotâ
7,86
10
kg/m
Korâsvuotâ
5,5 (Mohs
ciäkkádâh)
Ivne
räänis, meetaallâš kildem
Kavnâmihe
ovdâhistorjá
Aatoomjiešvuođah
Aatoommassa
(A
55,845
Aatoomsuonjâr
, mittedum (rekinistum)
156
pm
Kovalentsuonjâr
125 pm
Orbitaalrááhtus
3d
4s
Elektroneh
elektronkoorâin
2, 8, 14, 2
Hapittemlovoh
+II, +III, +IV, +VI
Kristalrááhtus
tilekuávdášlâš kuđâhâš (α- já δ-ryevdi)
asekuávdâšlâš kuđâhâš (γ-ryevdi)
Fysikaallâš jiešvuođah
Orroomhäämi
tooškâs
Suddâmčuogâstâh
811
(1
538
°C
Tuoldimčuogâstâh
134
(2
861
°C)
Kuulmâsčuogâstâh
(α, γ, ε) 678
já 8
200
000
kPa
Kriittisâš čuogâstâh
500
Suddâmliegâsvuotâ
13,81
kJ
/mol
Lievlâlumliegâsvuotâ
340 kJ/mol
Jienâ liähtu
5 120
m/s
293 K:st
Eres jiešvuođah
Elektronegatiivlâšvuotâ
1,83 (
Pauling ciäkkádâh
Luándulâš liegâsvuotâkapasiteet
0,449 kJ/kg·K
Šleeđgâsirdem
1,0 · 10
/m
Liegâsvuođâsirdem
(300 K) 80,4 W/(m·K)
CAS-nummeer
7439-89-6
Tiäđuh
normaalliegâsvuođâst já -teddust
Ryevdi
lii sirdâšemmetalláid kullee
algâaamnâs
, mon kemiallâš merkkâ lii
Fe
(ferrum). Ryevdi lii lussâdumos algâaamnâs, mii šadda
taasnij
nukleosynteesist
. Tot lii siilbâivnásâš, kildee já
ferromagneetlâš
meetaal. Ryevdi lii putesin times, mut
meetaalsiähuseh
, main ryevdi lii uáiviamnâsin, láá táválávt uáli nanoseh já korrâseh. Ryevdi tergâdumoseh meetaalsiähuseh láá
stääli
já
liäškumryevdi
, moh láá ryevdi já čiiđâ siähuseh.
Ryevdi reagist älkkeht happijn, eromâšávt jis tot kárttá kuoskâttâsân čassijn siämmáá ääigi. Taat
hapittemreaktio
lii kočodum
ruástumin
. Ruástumist šaddee aamnâs
ruostâ
lii
ryevdioksidij
já
ryevdihydroksidij
siävus. Ruostâ lii syeđđee, nuuvt ete ryevditiiŋgah sättih ruástuđ ollásávt, ige meetaal asan šoodâ suojâleijee oksidkerdi, nuuvt ko stuárráámuu uásán eres metallijn. Ko ryevdi lii
epijálus meetaal
, te tot reagist suvrâiguin já siämmást luovâsmit tain
vety
Tiettum
mute
mute käldee
Ryevdi lii niäljádin almolumos algâaamnâs já nubben almolumos meetaal eennâmkoorâst, mast tot lii suulân vittâ prooseent. Ryevdi hapittuvvoo älkkeht ovtâstuvváid, já rijjân tot tiättoo luándust enâmustáá ryevdimeteoriitijn. Masa puoh eennâmkoorâ ryevdi lii mineraalijn. Tergâdumoseh ryevdimineraaleh láá ryevdioksideh
hematiit
(Fe
) já
magnetiit
(Fe
) sehe rautasulfid ađai
pyyriit
(FeS
) já ryevdikarbonaat ađai
sideriit
(FeCO
). Ryevdi lii meid
silikaatmineraalin
, mut toh iä lah merhâšitteeh
malmâmineraalin
Táálái
geologiallij
teoriai mieldi
Eennâmpáálu
siiskiš lii enâmustáá ryevdi já
nikkel
. Jis teoria lii tuotâ, te ryevdi lii Eennâmpáálu almolumos algâaamnâs, 35 prosenttid Eennâmpáálu tiädust.
Ryevdi oksideh tiättojeh valjeeht meid
Mars
asseest, kost toh adeleh Marsân ton ruopsis ivne.
Historjá
mute
mute käldee
Puárásumoseh tuođâštâsah ryevdi kevttimist láá
Sumerist
já
Egyptist
suulân 4 000 ihheed ovdil äigilovo aalgâ. Talle ryevditiiŋgah lijjii enâmustáá viehâ uceh, ovdâmerkkân sääiti keejih, ko puoh ryevdi lâi nuurrum meteoriitijn, moh lijjii uáli härviniih. Ryevdi kiävttu lasanij, ko suulân 1400 oKr.
Aldanuorttân
ulmuuh lijjii oppâm ryevdi redusistem oksidmaalmâin. Taan tábáhtus čuávumuššân nuuvâi
pronssipaje
já aalgij
ryevdipaje
Ovdil
maasuun
keksim ryevdi lâi valmâštum čiiđáin njuolgist redusistmáin. Taan vyevist uuvnâ liegâsvuotâ ij pijssám ryevdi suddâmân. Tondiet puoh čiđđâ ij čonâdâttâm ruávdán já puáđusin lâi kaŋgâryevdi, mon čiđđânalliisvuotâ lâi viehâ ucce tááláid staalijd verdiddijn. Stääli ävkkin lii tot, ete tom puáhtá puášudiđ.
Táálááh stääli já liäškumryevdi valmâštâsvyevih láá keksejum esken 1800-lovvoost teikâ maŋeláá-uv.
Jiešvuođah
mute
mute käldee
Allotrooppisâš häämih
mute
mute käldee
Putes ryevdi
faasidiagram
Ryevdist láá nelji
allotrooppisâš häämi
. Tot, mii häämi tiättoo, lii kiddâ liegâsvuođâst. Ryevdi allotrooppisâš häämih láá merkkejum
kreikkalâš pustavijguin
α, γ, δ já ε. Uáli korrâ tedduust sáttá tiettuđ meid viiđâd häämi β-ryevdi. Ko sudes ryevdi čuásku, te tot kristalšuvá 1 538 °C:st δ-ryevdin, mast lii tilekuávdášlâš kuđâhâšlâš kristalrááhtus. 1 394 °C:st δ-ryevdi muttoo γ-ryevdin, mast lii asekuávdášlâš kuđâhâšlâš kristalrááhtus. δ-ryevdi kočoduvvoo meid austeniitin. 912 °C:st ryevdi kristalrááhtus muttoo oppeet tilekuávdášlâš kuđâhâžžân. Talle koččâmâšâst lii allotrooppisâš häämi α, mii kočoduvvoo α-ryevdin ađâi ferriitin. Ryevdi
Curie-čuogâstuv
ađai 770 °C vuoluubeln ryevdi lii ferromagneetlâš.
Suulân 10 GPa teddust já maaŋgâ čyeđe ceehi liegâsvuođâst α-ryevdi muttoo ε-ryevdin, mon kristalrááhtus lii kuuđâčievâg. Meid γ-ryevdi sáttá nubástuđ korrâ teddust hypoteetlâš β-ryevdin, mii vađâččij aainâs-uv 50 GPa tedduu já 1 500 K (1 227 °C) liegâsvuođâ. β-ryevdi kristalrááhtus ličij viehâ vissásávt ortorombisâš teikâ kuuđâčievâg.
Ryevdi normaalliegâsvuođâ háámán ađai α-ruávdán puáhtá kásánittiđ tuše uccâ meeri čiiđâ, enâmustáá 0,021 massaprooseent. Korrâsub liegâsvuođâst ryevdi muttoo γ-ryevdin, moos puáhtá kásánittiđ stuárráb meeri čiiđâ, 1 146 °C:st joba 2,04
%. Motomeh ryevdisiähuseh láá visteliegâsvuođâst-uv austeniithäämist. Jis siävus čuáskud hitásávt, te austeniit muttoo táválávt maasâd α-ryevdin ađai ferriitin. Jis tot čuáskuduvvoo jotelávt já čiđđânalliisvuotâ lii eenâb ko tot, mii α-ruávdán puáhtá kásánittiđ, te šadda
metastaabiil
häämi, martensiit, mast lii tetragonisâš kristalrááhtus. Taas vuáđuduvá stääli puášudem.
Korrâ teddust tiettum ε- já β-ruovdijn ij lah metallurgiast merhâšume, mut lii máhđulâš, ete toh láá
planetij
siskiist. Jis Eennâmpáálu siiskiš láá ryevdi já
nikkel
, te ryevdi lii tobbeen viehâ vissásávt ε- teikâ β-häämist.
Isotoopeh
mute
mute käldee
Ryevdist láá nelji stäđis isotoop: Fe-54, Fe-56, Fe-57 já Fe-58. Almolumos lii Fe-56 (91,66
%) já ton maŋa Fe-54 (5,82
%), Fe-57 (2,19
%) já Fe-58 (0,33
%). Fe-54 puáhtá teoreetlâš ennustâsâi mieldi pieđgâniđ tuble-elektronfaŋgimijn
kromi
isotoopin Cr-54, mut totkeeh iä lah vala uáinistám taam tábáhtus. Hypoteetlâš radioaktiivlâšvuođâ já uáli kuhes máhđulâš pelilumääigi (árvu 3,1·10
22
ihheed) tiet Fe-54 lii luokattâllum stäđis isotoopin.
Ryevdist láá masa 30 rahtum radioisotoopid, moi massalovoh láá kooskâst 45–74 . Kuhemus pelilumäigi, 2,62 miljovn ihheed, lii isotoopist Fe-60, mii pieđgân beetapieđgânmáin
kooboolt
radioisotoopin Co-60 já ton maŋa
nikkel
isotoopin Ni-60. Fe-60 ij innig kavnuu
Eennâmpáálust
, mut tiäđu ton peliumääigist lii puáhtám kevttiđ iššeen
peivikode
ave árvuštâlmist.
Ovtâstuvah
mute
mute käldee
Kemiallâš ovtâstuvâin ryevdi hapittemloho lii táválávt +II teikâ +III. Meid hapittemlovo +IV já +VI ryevdiovtâstuvah tiättojeh, mut toh láá uáli härviniih. Ovdâmerkkân
kaliumferraatist
ryevdi hapittemloho lii +VI. Ryevdi táválumos ioneh Fe
2+
já Fe
3+
kočoduvvojeh meid
ferro
- já
ferri
-ionin, já toi ovtâstuvah
ferro
- já
ferri
-ovtâstâhhân. Táálái IUPAC-standardij mieldi
ferro
já
ferri
saajeest ferttiiččii kevttiđ teermâid ryevdi(II)- já ryevdi(III)ioni.
Ryevdist láá kulmâ oksid:
ryevdi(II)oksid
(FeO),
ryevdi(III)oksid
(Fe
) já
ryevdi(II,III)oksid
(Fe
). Ryevdi(II)oksid lii ruánáá teikâ čapis pulver, mii tiättoo
wüstiit
-mineraalist, já ryevdi(III)oksid lii ruopsis teikâ ruškis aamnâs, mii tiättoo
hematiitist
já
ruopsismuldeest
. Kuábbááh-uv kiävttojeh paainân. Ryevdi(II,III)oksid lii luándust
magnetiitin
, já tot kiävttoo elektroniik komponentijn já kildásmittimamnâsin. Magnetiit lii noomâs mieldi ferromagneetlâš.
Ryevdi lii kuávdášatomin maaŋgâin
kompleksionijn
, moh adeleh laagân vuáimáás iivne. Ryevdi kompleksioneh láá ovdâmerkkân heksasyanoferraationeh [Fe(CN)
4-
já [Fe(CN)
3-
sehe tiosyanaattoryevdi(III)ioni [Fe(SCN)]
2+
. Heksasyanoferraat(II)ioni já Fe
3+
-ioni ovtâstâh kočoduvvoo preussičuovjâdin, já tot kiävttoo paainân.
Valmâštem já kiävttu
mute
mute käldee
Ryevdi valmâštuvvoo ryevdioksidmaalmâst masunist. Maasuun
čiđđâ
redusist ryevdioksid positiivlâš ryevdi-ionijd meetaalryevdin já siämmást čiđđâ hapittuvvoo
čiđđâdioksidin
. Uási čiiđâst kásánit sudes ruávdán já puáđusin lii hárkkuryevdi, mast čiiđâ meeri lii suulân 4
%. Stääli, mon čiđđânalliisvuotâ lii ucceeb, valmâštuvvoo posomáin ááimu ruávdán, mast ááimu happi puáldá uási čiiđâst meddâl. Čiđđânalliisvuođâ mieldi ryevdisiähuseh láá luokattâllum čuávuvávt:
Paijeel 4,5
% hárkkuryevdi
Paijeel 1,7
% liäškumryevdi
Vuálá 1,7
% stääli
Vuálá 0,05
% málduryevdi
Ryevdi puátá anneeđ puoh tergâdumos metallin. Lii árvuštâllum, ete 95
% kevttum metallist lii ryevdi. Ryevdi lii uáiviamnâsin staalijn já liäškumruovdijn, moh kiävttojeh rakânâsâin, vuájánijn, mašinij oosijn, tyejipiergâsijn já maaŋgâin eres tiiŋgâin. Ryevdi kiävttoo ton ferromagneetlâšvuođâ tiet jieškote-uvlágán magneetijn ovdâmerkkân elektroniikâst já šleđgâmotorijn. Elektroniikâst kiävttoo meid
elektrolyysáin
valmâštum putes ryevdi ađai
elektrolyytryevdi
, mast ij lah ollágin čiđđâ.
Ryevdi kiävttoo
katalyytin
ammoniak
vaalmâštmist.
Ryevdi ravâdâsâst
mute
mute käldee
Ryevdi tiättoo ellei
ruopsisseelâi
hemoglobiinist
, mast tot čana
haapi
. Ruopsisseelah jođetteh haapi kiäppáin vorrâjotteem peht kođosáid, já tondiet ryevdi lii-uv velttimettum
väniaamnâs
. Ryevdi vänivuotâ lii maailm merhâšitteemus ravâdâsân lahtojeijee čuolmâ, mon kierdih 20–50 prosenttid maailm ulmuin. Liijkás kuhháá jotkum ryevdi vänivuotâ hettee päärni vuoiŋâšij ovdánem, mii sáttá tovâttiđ vala rävisolmožin-uv muštovaigâdvuođâid sehe matemaatlâš já kielâlâš aapij hiäjusmittem.
Avžuuttâsâi mieldi ryevdi tárbu lii rävisnisonijn 15 mg/
pp
já rävisalmain 9 mg/pp. Nisonij ryevditárbu lii kiddâ mánusâškulgâmist šoddâm ryevdi monâttâsâst, já motomeh nisoneh sättih tarbâšiđ lase ryevdi raavâdaamnâsvalmâštuvâin. Paarnij já nuorâi avžuuttâsah láá kiddâ sii avveest.
Suomâst nisoneh finnejeh ryevdi 10,3 mg/pp já almaah 13,6 mg/pp. Eromâšávt nisoneh iä finnii tuárvi ennuv ryevdi já suulân peeli sist finnejeh ucceeb mere ko ličij koskâmiärálávt tárbu. Valje- já liäibumvalmâštuvah láá Suomâst tergâdumos ryevdi käldee. Ton lasseen ryevdi finnee piärgust, ruonnâsijn, heđâlmijn já muorjijn.
Käldeeh
mute
mute käldee
The α−γ−ε triple point of iron investigated by high pressure–high temperature neutron scattering
Čujottum 18.6.2021
(eŋgâlâskielân)
Rauta - www.ruokavirasto.fi
Čujottum 14.6.2021
(suomâkielân)
Viežžum saajeest "
Luokka
Ryevdi
Ryevdi
Lasseet fáádá