Spagna - Wikipedia

Spàgna
Dæti aministratîvi
Nómme conplêto	Régno de Spàgna
Nómme ofiçiâ	Reino de España
Léngoe ofiçiæ	Spagnòllo
Âtre léngoe	Catalàn, Bàsco, Galiçiàn, Òcitàn, Lionéize, Aragonéize, Asturiàn.
Capitâle	Madrid  (3 223 334 ab. / 2019)
Polìtica
Fórma de govèrno	Monarchîa costituçionâle
Rè	Felipe VI
Prescidénte do Govèrno	Pedro Sánchez
Intrâ inte l'ONU	14 dexénbre 1955
Intrâ inte l'UE	1 zenâ 1986
Superfìcce
Totâle	504 645[1] km² (53º)
% de ægoe	1,04%
Popolaçión
Totâle	49 315 949[2] ab. (01-07-2025) (31º)
Denscitæ	97,47 ab./km² (83º)
Tàscio de créscita	1,04% (2025)[3]
Nómme di abitànti	Spagnòlle
Giögrafîa
Continénte	Eoröpa, Africa (Îzoe Canâie, plazas de soberanía)
Confìn	Andòra,  Frànsa,  Maròcco,  Portogàllo,  Régno Unîo
Fûzo oràrio	UTC+1 (CET) (Canâie) UTC+2 (CEST)
Economîa
Valûta	Œüro
PIL (nominâle)	1 425 865[4] milioìn de $ (2018) (13º)
PIL pro capite (nominâle)	30 697[4] $ (2018 stìmma) (30º)
PIL (PPA)	1 864 419[4] milioìn de $ (2018) (14º)
PIL pro capite (PPA)	40 138[4] $ (2018 stìmma) (32º)
ISU (2021)	0,905 (tànto érto) (27º)
Feconditæ	1,4 (2010)[5]
Consùmmo energético	0,59 kWh/ab. anno
Vàrie
Codici ISO 3166	ES, ESP, 724
TLD	.es, .eu
Prefìsso tel.	+34
Sigla autom.	E
Inno naçionâ	Marcha Real
Fèsta naçionâ	12 d'òtôbre
Evoluçión stòrica
Stâto precedénte	Stâto Spagnòllo

A Spàgna (España in spagnòllo, prononçiòu [esˈpaɲa])^[6], conosciûa ofiçialménte cómme Régno de Spàgna (Reino de España in spagnòllo)^[6][7], a l'é 'n pàize de l'Eoröpa sùd-òcidentâle.

O teritöio spagnòllo o l'é scitoòu pi-â ciù pàrte inta penîzoa ibérica ma o l'inclùdde ànche e Îzoe Canâie, inte l'Òcéano Atlàntico, e Îzoe Baleâri into Mâ Mediterànio, e çitæ de Ceuta e Melilla e 'na série de âtre tære ciù picìnn-e spanteghæ lóngo a còsta do Maròcco in sciô Mâ de Alborán^[8]. A pàrte terèstre da Spàgna a confìnn-a con Gibiltæra a sùd, co-a Frànsa e Andòrra a nòrd e co-o Portogàllo a ponénte. Pe de ciù, a levànte e a sùd a l'é bagnâ da-o Mâ Mediterànio, a nòrd da-o Górfo de Biscàggia e a ponénte da l'Òcéano Atlàntico.

A Spàgna a l'à 'n'àrea de 505.990 km², a ciù grànde tra i pàixi de l'Eoröpa do sùd e a segónda inte l'Eoröpa òcidentâle e tra e naçioìn inte l'Unión Eoropêa; a quàrta ciù gròssa do continénte in asolûto. Co-ina popolaçión de ciù ò mêno 47,4 milioìn de abitànti, a Spàgna a l'é a sèsta naçión ciù popolôzo de l'Eoröpa e quàrta tra quélle inte l'Unión Eoropêa. A sò capitâle, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Madrìd, e âtre çitæ ciù grénde són Barçelónn-a, Valénçia, Sevìggia, Zaragòssa, Màlaga, Mursia, Pàrma de Maiòrca, Las Palmas e Bilbao.

A prezénsa de l'òmmo inta penîzoa ibérica a l'é bén bén antîga, co-e prìmme testimoniànse da l'arîvo de l'òmmo modèrno inta zöna che remóntan a ciù ò mêno 42.000 ànni fa^[9]. Tra e prìmme coltûe a svilupâse inte l'àrea gh'é stæte quélle de 'na série de pòpoli pre-romén cómme i Cèlti, i Ibêri, i Celtìberi, i Vascoìn e i Turdetâni. Inti sécoli dòppo són arivæ de génte da-o mâ, cómme i Fenìcci e i antîghi Grêghi, i quæ se són stabilîi in de colònie comerciâli lóngo e còste spagnòlle. Ciù tàrdi o domìnio in scê rîve in sciô Mâ Mediterànio o l'é pasòu a-i cartaginéixi, i quæ, a ògni mòddo, són ariescîi a conservâne o contròllo sôlo pe 'n cùrto perîodo. Da l'ànno 218 prìmma de Crìsto a l'é incomensâ a colonizaçión romànn-a de l'àrea e, con l'eceçión da pàrte afaciâ in sce l'Òcéano Atlàntico, tùtta a penîzoa a l'é fîto pasâ sótt'a-o sò domìnio. Pe l'ànno 206 prìmma de Crìsto i cartaginéixi són stæti do tùtto scaciæ da-a región, divîza dónca inte dôe provìnse de Hispania Ulterior e Hispania Citerior^[10][11]. I romén àn lasciòu chi 'n'inportànte ereditæ, cómme a léngoa, a religión, e lézze e-e instituçioìn politìche e sociâli^[12]; pe de ciù, in Spàgna són nasciûi numerôxi inpeatoî, cómme o Traiàn e l'Adriàn^[13]. L'inpêro o l'à dónca conservòu o contròllo in sciâ región scìnn-a-o sécolo IV, co-o domìnio ch'o l'é finîo aprêuvo a-a chéita da sò pàrte de ponénte, descadenâ da-e invaxoìn de pòpoli germànichi che vegnîvan da l'Eoröpa do nòrd e centrâle. Inte 'sto perîodo chi, a penîzoa ibérica a l'é stæta òcupâ da Suêvi, Alâni, Vàndali e Vixigöti, méntre e còste in sciô Mediterànio són restæ ancón pe 'n çèrto ténpo inte moén de l'inpêro bizantìn. Into sécolo V o régno vixigöto o l'é fîto diventòu a poténsa dominànte da zöna.

A-o prinçìpio do sécolo VIII i teritöi da modèrna Spàgna àn subîo l'invaxón do califâto omayyade, o quæ o n'à controlòu a pàrte meridionâle pe ciù de 700 ànni. Inte 'sto perîodo chi, Al-Andalus o l'êa diventòu 'n inportànte céntro econòmico e inteletoâle, co-a çitæ de Còrdoba ch'a l'êa un-a de ciù grénde e rìcche do continénte. Pe cóntra, inta pàrte setentrionâle da penîzoa, se són incomensæ a formâ vàrri régni crestién, tra i quæ in particolâ gh'êa o Liòn, a Castìggia, l'Aragónn-a, o Portogàllo e a Navàrra. 'Sti régni chi són stæti i promotoî, inti sétte sécoli a vegnî, de 'na lénta ma contìnoa espansción vèrso sùd, pasâ a-a stöia co-o nómme de Reconquista, finîa co-a sotomisción de l'ùrtimo pàize mosulmàn, l'emirâto de Granâda, into 1492. Inte mæximo ànno o zenéize Cristòffa Cónbo o l'êa arivòu into Nêuvo Móndo gràçie a l'arénbo di rè catòlichi de Spàgna, i quæ into 1469 avéivan creòu 'n'unión dinàstica tra e rispetîve corónn-e de Castìggia e Liòn e d'Aragónn-a. In particolâ, 'sto moménto chi o vêgne de sòlito conscideròu cómme quéllo de nascìta da Spàgna cómme naçión unificâ, a quæ, tra i sécoli XVI e XIX, a l'avéiva o contròllo in sce un di ciù gréndi inpêri da stöia ascì.

E àrte, a mûxica, a letiatûa e a cuxìnn-a spagnòlla àn de lóngo avûo 'na fórte infloénsa in sce çèrte pàrte do móndo, spécce inte l'Eoröpa òcidentâle e inte Amériche. Aprêuvo a 'sta grànde richéssa colturâle chi, a Spàgna a l'é a naçión co-o quàrto nùmero ciù âto de lêughi diciaræ patrimònio de l'umanitæ da l'UNESCO e a l'é o segóndo pàize ch'o riçéive ciù vixitatoî internaçionâli. A sò infloénsa colturâle a s'esténde a-o ciù de mêzo miliàrdo de persónn-e che pàrlan o spagnòllo, o quæ o l'é a segónda léngoa moæ ciù comùn a livéllo mondiâle^[14].

A Spàgna a l'é 'na monarchîa costituçionâle, secolâ, democràtica e parlamentâre^[15], co-o rè Felipe VI ch'o l'é l'atoâle càppo de stâto. A l'é 'n pàize svilupòu e a âto rédito; a l'à 'n'economîa avansâ^[16] ch'a l'é a quatòrdicêxima a livéllo globâle pe PIL nominâle e a sedicêxima pe PIL conscideròu a paritæ de potêre d'acàtto. A naçión a l'à unn-a de ciù âte speànse de vìtta a-o móndo, pægia a 'na média de 83,5 ànni a-o 2019^[17]. A l'à 'n òtimo livéllo de ascisténsa sanitâia^[18], co-o sò scistêma sanitâio ch'o l'é un di ciù eficénti a-o móndo^[19], tànto ch'a l'é, prezénpio, o leader mondiâle de donaçioìn e di trapiànti de òrgani^[20][21].

A l'é un di ménbri de Naçioìn Unîe, de l'Unión Eoropêa, de l'Eorozöna, do Conséggio d'Eoröpa, da NATO, de l'Òrganizaçión di Stâti Ibêro-Americhén, de l'Unión pe-o Mediterànio, de l'OECD, de l'OSCE, da WTO e de numerôze âtre òrganizaçión internaçionâli.

• (EN) Rafael Altamira, A History of Spain from the Beginnings to the Present Day, Van Nostrand Company, 1966.
• (EN) David Gates, The Spanish Ulcer: A History of the Peninsular War, Allen & Unwin, 1986, ISBN 0-049-40079-7.
• (ES) Jaime Alvar Ezquerra, Diccionario de historia de España, Ediciones AKAL, 2001, ISBN 84-70-90366-7.
• (EN) Hugh Thomas, Rivers of Gold: The Rise of the Spanish Empire, from Columbus to Magellan, Random House, 2003, ISBN 0-375-50204-1.
• (EN) Marie Louise Graff, CultureShock! Spain: A Survival Guide to Customs and Etiquette, Marshall Cavendish, 2009, ISBN 98-14-43594-5.
• (ES) Pío Moa, Nueva historia de España: de la II Guerra Púnica al siglo XXI, La Esfera de los Libros, 2010, ISBN 84-99-70065-9.
• (EN) Joseph F. O'Callaghan, A History of Medieval Spain, Cornell University Press, 2013, ISBN 0-801-46872-8.
• (EN) Angel Smith, Historical Dictionary of Spain, 3ª ed., Rowman & Littlefield, 2017, ISBN 1-538-10883-6.
• (EN) Insight Guides, Insight Guides Spain, 11ª ed., APA Publications, 2017, ISBN 1-786-71592-9.
• (EN) Lonely Planet, Lonely Planet Spain, 13ª ed., Lonely Planet, 2020, ISBN 1-787-01657-9.

• (ES, CA, GL, EU, EN) Scîto ofiçiâ do govèrno, in sce lamoncloa.gob.es. URL consultòu o 13 arvî 2022.
• (ES, CA, GL, EU, EN) Scîto ofiçiâ do parlaménto, in sce senado.es. URL consultòu o 13 arvî 2022.
• (ES, CA, GL, EU, EN) Scîto ofiçiâ da famìggia reâ, in sce casareal.es. URL consultòu o 13 arvî 2022.
• (ES, EN, DE, FR, PT, RU, PL, IT, AR, JA, ZH) Scîto turìstico ofiçiâ, in sce spain.info. URL consultòu o 13 arvî 2022.