Tero - Wikipedio
Irez a kontenajo
De Wikipedio
Tero vidita del
Apollo 17
Tero
(simbolo astronomiala:
) esas la triesma
planeto
di la
sunala sistemo
e la sola
objekto astronomiala
konocata qua
havas vivo
. To esas posibla pro ke Tero esas
oceana mondo
, la sola en la
sunala sistemo
havanta liquida
surfaca aquo
. Preske omna aquo di Tero trovesas en lua oceano globala, qua kovras
70.8%
di la
krusto di Tero
. La restanta 29.2% di la krusto di Tero esas sika tero, maxim multa en formo di
kontinental
tereni
en la
tera mi-sfero
. Maxim multa de la sika tero di Tero esas adminime kelke
humida
e kovrita da
vejetantaro
, dum ke granda
glacio-folii
en
polaral
dezerti
di Tero kontenas plu multa aquo kam la
suba aquo
, lagi, riveri e
atmosferala aquo
kune. La krusto di Tero konsistas ek
krust-plaki
qui movas su lente, qui interagas por produktar montaro-kateni,
volkani
sismi
Tero havas liquida extera kerno
qua produktas
magnetosfero
qua kapablizas deviacar la plu multa de la nociva
sunala venti
kosmala radii
Tero havas
dinamikala atmosfero
, qua sustenas la surfacala kondicioni di Tero e protektas ol kontre la plu multa
bolido
UV-lumo dum eniro
. Ol havas kompozuro precipue de
nitro
oxigeno
Aqua vaporo
esas vaste prezenta en la atmosfero,
formacante nubi
qui kovras la plu multa di la planeto. La aqua vaporo agas quale
efekto di varmala domo
e, kune kun altra varmala domo gasi en la atmosfero, precipue
karbona dioxido
(CO
), kreas la kondicioni por ke e liquida surfacala aquo e aqua vaporo persistez per la kaptado di
energio de la lumo di la Suno
. Ica proceso mantenas la nuna mezvalora surfacala temperaturo de 14.76°C, che qua aquo esas liquida sub normala atmosferala premo. Diferi en la quanto di kaptita energio inter geografiala regioni (quale che la
equatorala regiono
qua recevas plu multa sunlumo kam la polarala regioni) drivas
atmosferala cirkulado
oceana flui
, produktante globala
klimatala sistemo
kun diferanta
klimatala regioni
, e skalaro di veteral fenomeni quale
precipito
, permisante komponanti quale
nitrogeno
ciklar
Tero esas
rondija
elipsoido
kun
cirkumferenco
ye cirke 40,000 km. Ol esas la
maxim densa planeto en la Sunala Sistemo
. De la quar
rokoza planeti
, ol esas la maxim granda e maxim masoza. Tero esas ye cirke ok
lumo-minuti
for la Suno e
orbitas ol
, bezonante yaro (cirke 365.25 dii) por komplektigar un revoluciono.
Tero rotas
cirkum sua propra axo en poko min kam un dio (cirke 23 hori e 56 minuti).
La rotacala axo di Tero
esas klinita relate la perpendikulo a sua orbitala plano cirkum la Suno, produktante
sezonoi
. Tero esas
orbitata
da un
permananta
naturala satelito
, la
Luno
, qua
orbitas
Tero ye 384,400 km (1.28 lumo-sekundi) ed esas priske quarimo tam larja kam Tero. La gravitado di la Luno helpas stabilizar la axo di Tero, produktas
mareoi
gradope lentas la rotaco di Tero
Mareala fixigo
facis ke la Luno sempre montras la sama fazo a Tero.
Tero, quale la plumulto de altra korpi en la Sunala Sistemo,
formacis ante 4.5 miliardi yari
de gaso e polvo en la
frua Sunala Sistemo
. Dum la unesma miliardo yari di la
historio di Tero
, la oceano formacis e pose
la vivo developesis
en ol. La vivo difuzis globale ed alteris la atmosfero e surfaco di Tero, duktante a la
Magna Oxidigala Evento
ante du miliardi yari.
Homi
emersis
ante 300,000 yari
en Afrika e difuzis tra omna kontinento di Tero. Homi dependas de la
biosfero
e naturala resursi di Tero por sua survivado, ma
impaktis plu e plu la planetal medio
. La nuna homal impakto sur la klimato e biosfero di Tero esas
nesustenebla
, minacante la vivado di homi e multa altra formi di vivo, e
kauzante vasta extinktigi
Karakterizivi
redaktar
redaktar fonto
Lua tota
maso
esas
5 976 000 000 000 000
milion tuni. Lua surfac+al areo esas
510 069 300
km². Lua tota volumino essas
1 083 219
milion km³. Lua radiuso ye l'
equatoro
esas
6 378 160
metri.
La Tero ne esas perfekta sfero ma geoido, pro ke la diametro ye l'equatoro esas
12 756 320
metri, e la longeso dil axo esas
12 713 549
metri. Maxim granda “retrakto” esas en suda parto di la globo en
Antarktika
. Retrakto ye la
polari
esas 1
: 298,25 (= 0,003.352.92).
mezvalora disto de
Suno
149 600 000
km.
mezvalora disto de
Luno
384 400
km.
La rotaco-rapideso di la Tero esas 465 m/s (1674 km/h) ye l'equatoro, e lua rapideso orbitala esas 29,79 km/s (107,240 km/h).
Geologie, la Tero esas ankore yuna. La varmeso di la planeto augmentas cirkume un Celsius-grado po 32 m de la surfaco a la centro. Distanta
3 000
m de la surfaco, la temperaturo ambiental esas 100 ˚C qua esas la bolio-punto dil aquo, ed ye 50 km olu atingas aproxime 1200 ˚C. Ibe, mem roki fuzeskas. La temperaturo ye la centro di la Tero esas aproxime
5 500
˚C, sama kam la surfaco dil Suno.
L'
atmosfero
kontenas
nitro
(78,084
%),
oxo
(20,946
%),
argono
(0,934
%) e
karbobioxo
(0,033
%).
Til nun, Tero esas la sola planeto konocata qua sustenas vivanta organismi.
Videz anke
redaktar
redaktar fonto
Wikipedio
Wikivortaro
explikas
ca rubriko
en altra lingui:
Tero
Sunala sistemo
Planeto
Dio di Tero
Referi
redaktar
redaktar fonto
Unionita Nacioni (2023), "
Quo esas Klimato-chanjo (Angle)
",
UN Climate Action
. Arkivigita de
la originalo
ye 26 januaro 2023. Acesita ye 17 agosto 2022.
Kontinenti
di
Tero
Afrika
Antarktika
Azia
Amerika
Europa
Oceania
Obtenita de "
Kategorio
Tero
Tero
Adjuntez temo