ڪيليفورنيا

ڪيليفورنيا رياست

گولڊن گيٽ برج، سان فرانسسڪو

گولڊن گيٽ برج، سان فرانسسڪو

Nickname: 

گولڊن اسٽيٽ (سونهري رياست)

[1]
Motto: 

يوريڪا (مان سڃاڻيون اٿس)

[2]
Anthem: ڪيليفورنيا، مون کي تو سان پيار آهي
Location of ڪيليفورنيا
شامل ٿيو9 سيپٽمبر 1850ع (31هون)
اڳوڻوميڪسيڪي حوالگي؛ ڪيليفورنيا جي عبوري حڪومت
Seatسئڪرامئنٽو
وڏا شهر
 • Typeرياستي حڪومت
 • Body
  • عدليه: ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ
  • قانون ساز: ڪيليفورنيا رياستي قانون ساز اسيمبلي
  • مٿيون ايوان: ڪيليفورنيا رياستي سينيٽ
  • هيٺيون ايوان: ڪيليفورنيا رياستي اسيمبلي
 • گورنرگيون نيوسم (ڊيموڪريٽڪ پارٽي)
 • ليفٽيننٽ گورنرايليني ڪونالاڪِس

 • Total

423,970 km2 (163,700 sq mi)
 • Land403,932 km2 (155,959 sq mi)
 • Water20,047 km2 (7,740 sq mi)  4.7%
 • Rankٽيون
Elevation

880 m (2,890 ft)
Lowest elevation

−85 m (−279 ft)
 • Rankپهريون
  • Rank11هون
Websitehttps://ca.gov

Page سانچو:Infobox region symbols/styles.css has no content.

ڪيلفورنيا California (IPA: /ˌkælɪˈfɔrniə/) گڏيل آمريڪا جي اولهه واري حصي ۾ واقع هڪ رياست آهي، جيڪا پيسفڪ ساحل تي پکڙيل آهي. ان جي اتر ۾ اوريگن، اوڀر ۾ نيواڊا ۽ ايريزونا آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۾ ميڪسيڪو -يونائٽيڊ اسٽيٽس بين الاقوامي حد وسيلي ميڪسيڪو جي رياست باخا ڪيلفورنيا سان ملي ٿي. لڳ ڀڳ 40 ملين آبادي ۽ 423970 چورس ڪلوميٽر (163696چورس ميل) رقبي سان، اها آبادي موجب سڀ کان وڏي، رقبي موجب ٽين وڏي ۽ مجموعي قومي پيداوار موجب آمريڪا جي سڀ کان وڏي رياستي معيشت آهي، جنهن جي جي ڊي پي لڳ ڀڳ $4.3 ٽريلين آهي.

آمريڪا ۾ يورپي نوآبادڪاري کان اڳ، ڪيلفورنيا ڪولمبس کان اڳ واري اتر آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ثقافتي ۽ لساني طور متنوع علائقن مان هڪ هئي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ يورپي ڳولا اسپيني ايمپائر جي نوآبادڪاري جو سبب بڻي. 1821 ۾ ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ کان پوءِ هي علائقو ميڪسيڪو جو حصو بڻيو. آمريڪي قبضي کان پوءِ، جيڪو ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ جو حصو هو، 1848 ۾ ڪيلفورنيا آمريڪا کي حوالي ڪئي وئي. ڪيلفورنيا سون جي تڪڙ 1848 ۾ شروع ٿي، جنهن سماجي ۽ آباديءَ ۾ وڏيون تبديليون آنديون، جن ۾ ڪيلفورنيا نسل ڪشي به شامل هئي. 1850 ۾ رياستي حيثيت سان، 1850 واري ٺاهه تحت، ڪيلفورنيا کي 31هين رياست طور قبول ڪيو ويو ۽ اها آزاد رياست هئي. 2020 کان پوءِ آبادي گهٽجڻ باوجود، گريٽر لاس اينجلس، انلينڊ ايمپاير ۽ سان فرانسسڪو بي ايريا ملڪ جا ٻيون، ٻارھون ۽ تيرهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارا ميٽروپوليٽن علائقا آهن. لاس اينجلس جي آبادي 12 ملين کان وڌيڪ آهي، جڏهن ته انلينڊ ايمپاير ۽ بي ايريا مان هر هڪ ۾ لڳ ڀڳ 4 ملين ماڻهو رهن ٿا.[5] لاس اينجلس رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي ۽ قومي سطح تي ٻئي نمبر تي اچي ٿو. ڪيلفورنيا جي گادي سيڪريمنٽو آهي. اتر آمريڪا جي ڪيلفورنيائي علائقي جو حصو هجڻ سبب، رياست جي جاگرافيائي بناوت اولهه ۾ پيسفڪ ساحل ۽ شهري علائقن کان وٺي اوڀر ۾ سيئرا نيواڊا جبلن تائين پکڙيل آهي، جڏهن ته اتر اولهه ۾ ريڊووڊ ۽ ڊگلس فر جا ٻيلا ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ موهاوي ريگستان موجود آهن. ملڪ جي زلزلن جي خطري جو ٻه ٽيون حصو ڪيلفورنيا ۾ آهي.[6] ڪيليفورنيا جي سينٽرل ويلي، جيڪا زرخيز زرعي علائقو آهي، رياست جي وچ تي حاوي آهي. وڏي سائيز سبب، موسم اتر ۾ نمي واري معتدل برساتي ٻيلن کان وٺي اندروني حصن ۾ ريگستاني ۽ جبلن ۾ برفاني الپائن تائين مختلف آهي. ڏڪار ۽ ٻيلن جي باهن هڪ مستقل مسئلو آهن،[7] جڏهن ته فضائي درياهه وڌندڙ شدت سان ظاهر ٿي رهيا آهن، خاص طور سياري ۾، جيڪي شديد ٻوڏن جو سبب بڻجن ٿا.

ڪيلفورنيا جي معيشت ڪنهن به آمريڪي رياست کان وڏي آهي، ۽ 2025 جي ٽئين ٽه ماهي تائين ان جي مجموعي رياستي پيداوار $4.296 ٽريلين اندازي مطابق آهي.[8] اها دنيا جي سڀ کان وڏي ذيلي قومي معيشت آهي، ۽ جيڪڏهن اهو الڳ ملڪ هجي ها ته 2025 تائين نامياري جي ڊي پي موجب دنيا جي چوٿين وڏي معيشت هجي ها، جرمني کان پوءِ ۽ جاپان کان اڳ.[9] ڪيليفورنيا رياست جي زرعي صنعت پيداوار ۾ ملڪ جي اڳواڻي ڪري ٿي،[10] جيڪا خاص طور ڪيلفورنيائي کير جي صنعت، بادام ۽ انگورن جي پيداوار سان هٿي وٺي ٿي.[11] ملڪ جي سڀ کان مصروف بندرگاهه لاس اينجلس سان، ڪيلفورنيا عالمي فراهمي جي زنجير ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، جتي آمريڪا ۾ ايندڙ لڳ ڀڳ 40٪ سامان اچي ٿو.[12] ڪيلفورنيا جي ثقافت ۾ نمايان ڪردار، جهڙوڪ تفريح، راندين، موسيقي ۽ فيشن، هتان ئي شروع ٿيا. فلم سازي جي ڪيلفورنيا کان لڏپلاڻ باوجود، هالي ووڊ اڃا تائين آمريڪي فلم صنعت جو اهم مرڪز آهي، جيڪا دنيا جي قديم ترين ۽ وڏي فلمن جي صنعتن مان هڪ آهي ۽ 1920ع کان عالمي تفريح تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. سين فرانسسڪو بي ايريا جو سليڪون ويلي عالمي ٽيڪنالاجي صنعت جو مرڪز آهي.[13]

اسپينين ماڻهن باخيا ڪيليفورنيا جي ٻيٽ نما (اڄ جي ميڪسيڪو ۾) کي لاس ڪيليفورنياس جو نالو ڏنو۔ جيئن جيئن اسپيني درياهه پيما ۽ آبادگار اتر ۽ اندروني علائقن ڏانهن وڌيا، تيئن تيئن ”ڪيليفورنيا“ يا ”لاس ڪيليفورنياس“ سڏجندڙ علائقو رقبي ۽ آبادي ٻنهي لحاظ کان وڌندو ويو۔ آخرڪار ان ۾ ٻيٽ نما جي اتر طرف وارا علائقا به شامل ٿي ويا، جن کي الٽا ڪيليفورنيا چيو ويندو هو، جنهن جو هڪ حصو اڄ موجود گڏيل رياستن جي رياست ڪيليفورنيا بڻيو۔[14] سن 2017ع جي هڪ رياستي قانون ساز دستاويز ۾ چيو ويو ته ”لفظ ‘ڪيليفورنيا’ جي اصل ۽ معنيٰ بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن“ ۽ اهو ته يقيني ڳالهه رڳو اها آهي ته هي نالو 1541ع ۾ ڪنهن نقشي تي شامل ڪيو ويو، ”شايد ڪنهن اسپيني نيويگيٽر طرفان“۔[15][16] گهڻو امڪان اهو آهي ته هي نالو هڪ افسانوي ٻيٽ ”ڪيليفورنيا“ مان ورتل آهي، جيڪو راڻي ڪلافيا جي ڪهاڻي ۾ بيان ٿيل آهي، جيئن 1510ع جي افسانوي ڪتاب دي ايڊوينچرز آف ايسپلينڊيان ۾ گارسي روڊريگز ڊي مونٽالوو لکيو۔[17] راڻي ڪلافيا جي بادشاهي کي هڪ ڏورانهون ملڪ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سون ۽ موتين سان مالا مال هو، جتي خوبصورت ڪاري چمڙي واريون عورتون رهنديون هيون، جيڪي سون جا زرھ پائينديون هيون، ايمازون جهڙي زندگي گذارينديون هيون، ۽ جنگ لاءِ گريفن پالينديون هيون۔[17][18][19] رياست جي نالي جا مختصر روپ هي آهن: سي اي، ڪيل، ڪالي، ڪيلف، ۽ يو ايس-سي اي۔

يورپي رابطي جي وقت مقامي ڪيليفورنيا قبيلن ۽ ٻولين جو نقشو

ڪيليفورنيا ڪولمبس کان اڳ اتر آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ثقافتي ۽ لساني لحاظ کان متنوع علائقن مان هڪ هئي۔[20] مؤرخن جو عام اتفاق آهي ته يورپي نوآبادڪاري کان اڳ ڪيليفورنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ 300,000 ماڻهو رهندا هئا۔[21] ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو 70 کان وڌيڪ الڳ نسلي گروهن تي مشتمل هئا، جيڪي جبلن، ريگستانن، ٻيٽن ۽ ريڊووڊ ٻيلن تائين پکڙيل ماحولن ۾ رهندا هئا۔[22] انهن متنوع جاگرافيائي علائقن ۾ رهندي، مقامي ماڻهن ماحولياتي نظام جي انتظام جون پيچيده صورتون ترقي ڏنيون، جن ۾ ٻيلن جي باغباني شامل هئي، جنهن سان خوراڪ ۽ دوائن وارا ٻوٽا باقاعدي دستياب رهندا هئا۔[23][24] ھي پائيدار زراعت جي هڪ شڪل هئي۔[25] قدرتي ماحول کي تباهه ڪندڙ وڏين جهنگلي باهن کان بچائڻ لاءِ، مقامي ماڻهن ڪنٽرول ٿيل باهه ڏيڻ جو طريقو ترقي ڏنو۔[26] هن عمل کي 2022ع ۾ ڪيليفورنيا حڪومت فائديمند طور تسليم ڪيو۔[7] اهي گروهه سياسي تنظيم ۾ به متنوع هئا، جن ۾ ٽوليون، قبيلہ، ڳوٺ ۽ وسيلن سان مالا مال ساحلن تي وڏيون سرداريا شامل هيون، جهڙوڪ چوماش، پومو ۽ سالينان۔ واپار، شاديون، ڪاريگريءَ جا ماهر ۽ فوجي اتحاد ڪيترن ئي گروهن جي وچ ۾ سماجي ۽ معاشي لاڳاپا پيدا ڪندا هئا۔ جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن جنگون ٿينديون هيون، پر اڪثر هٿياربند تڪرار انتقام خاطر مردن جي ننڍن گروهن وچ ۾ ٿيندا هئا۔ انهن ويڙهن جو مقصد عام طور تي زمين حاصل ڪرڻ نه هوندو هو۔[27] مرد ۽ عورتون سماج ۾ مختلف جنساني ڪردار ادا ڪندا هئا۔ عورتون اڪثر بُڻت، پوک، خوراڪ جي تياري ۽ ذخيرن جون ذميوار هونديون هيون، جڏهن ته مرد شڪار ۽ سخت جسماني محنت ڪندا هئا۔ ڪيترن سماجن ۾ انهن ماڻهن لاءِ به ڪردار هئا جن کي اسپينين جويا سڏيندا هئا،[28] جن کي اهي ”عورتن جا لباس پائيندڙ مرد“ سمجهندا هئا۔[29] جويا موت، تدفين ۽ سوڳ جي رسمن جا ذميوار هوندا هئا ۽ عورتن جا سماجي ڪردار نڀائيندا هئا۔[29] مقامي سماجن وٽ انهن لاءِ اصطلاح هئا، جهڙوڪ ٽو-اسپرٽ۔ چوماش کين 'aqi سڏيندا هئا۔[29] ابتدائي اسپيني آبادگارن انهن کان نفرت ڪئي ۽ انهن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔[30]

ڪيليفورنيئو اڳواڻ خوان باوتيستا الوارادو جي 1836ع واري ڪيليفورنيا جي آزادي تحريڪ ۾ استعمال ٿيل جهنڊو

1821ع ۾ ميڪسيڪو جي آزادي واري جنگ ميڪسيڪي سلطنت (جنهن ۾ ڪيليفورنيا شامل هئي) کي اسپين کان آزادي ڏني۔ 1822ع ۾ ڪيليفورنيا جو پهريون قانون ساز ادارو ٺهيو، جنهن کي ديپوتاسيئون ڊي الٽا ڪيليفورنيا سڏيو ويندو هو۔ ڪيليفورنيا جو مشن نظام، جيڪو الٽا ڪيليفورنيا جي گهڻي بهترين زمين تي ڪنٽرول رکندو هو، 1834ع تائين سيڪيولر ڪيو ويو ۽ ميڪسيڪي حڪومت جي ملڪيت بڻيو۔[41] گورنر سياسي اثر رکندڙ ٻين ماڻهن کي زمين جا ڪيترائي چورس ليگ عطا ڪيا۔ اهي وڏا رينچو يا ڍورن جا فارم ميڪسيڪي ڪيليفورنيا جا غالب ادارا بڻجي اڀريا۔ رينچو ڪيليفورنيئون (ڪيليفورنيا جا مقامي هسپانوي النسل ماڻهو) جي ملڪيت هيٺ وڌيا، جيڪي بوسٽن جي واپارين سان ڳورن جون کاليون ۽ چربی جو واپار ڪندا هئا۔ گوشت 1849ع جي ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ تائين واپاري جنس نه بڻيو۔ 1820ع واري ڏهاڪي کان، گڏيل رياستن ۽ ڪئناڊا مان ڦندن وارا ۽ آبادگار اتر ڪيليفورنيا ۾ اچڻ لڳا۔ اهي نون آيل ماڻهو سسڪيو ٽريل، ڪيليفورنيا ٽريل، اورگن ٽريل ۽ قديم اسپيني ٽريل استعمال ڪري ڪيليفورنيا ۽ ان جي چوڌاري سخت جبلن ۽ بيابانن کي پار ڪندا هئا۔ نئين آزاد ميڪسيڪو جي شروعاتي حڪومت انتهائي غير مستحڪم هئي، ۽ ان جي عڪاسي طور 1831ع کان پوءِ ڪيليفورنيا به هٿياربند تڪرارن جي هڪ سلسلي مان گذري—ڪڏهن اندروني، ۽ ڪڏهن مرڪزي ميڪسيڪي حڪومت سان۔[42] هن سياسي افراتفريءَ واري دور ۾ خوان باوتيستا الوارادو 1836ع کان 1842ع تائين گورنري حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو۔[43] الووارادو کي اقتدار ڏياريندڙ فوجي ڪارروائيءَ دوران ٿوري وقت لاءِ ڪيليفورنيا کي هڪ آزاد رياست قرار ڏنو ويو هو، ۽ ان ۾ ڪيليفورنيا جي اينگلو-آمريڪي رهواسين جي مدد به شامل هئي،[44] جن ۾ آئزڪ گراهام به شامل هو۔[45] 1840ع ۾ انهن رهواسين مان سَو ماڻهو، جن وٽ پاسپورٽ نه هئا، گرفتار ڪيا ويا، جنهن سان گراهام مامرو پيدا ٿيو؛ اهو معامرو ڪجهه حد تائين شاهي بحريه جي عملدارن جي وچ ۾ پوندڙ مداخلت سان حل ٿيو۔[44]

جنرل ماريانو جي واليخو 1846ع ۾ سونومه پلازا ۾ پنهنجن فوجين جو جائزو وٺندي

ڪيليفورنيا جي سڀ کان وڏن رينچرن مان هڪ جان مارش هو۔ جڏهن ميڪسيڪي عدالتن مان پنهنجي زمين تي قبضا ڪندڙن خلاف انصاف حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو، تڏهن هن نتيجو ڪڍيو ته ڪيليفورنيا کي گڏيل رياستن جو حصو بڻجڻ گهرجي۔ مارش خطن لکڻ جي مهم هلائي، جنهن ۾ هن ڪيليفورنيا جي آبهوا، زمين ۽ اتي آباد ٿيڻ جا ٻيا سبب بيان ڪيا، ۽ اتي پهچڻ لاءِ بهترين رستو به ٻڌايو، جيڪو پوءِ “مارش جو رستو” نالي سان مشهور ٿيو۔ هن جا خط ملڪ ڀر ۾ پڙهيا ويا، ٻيهر پڙهيا ويا، هڪ ٻئي کي ڏنا ويا ۽ اخبارن ۾ ڇپيا؛ ۽ اهڙي ريت ڪيليفورنيا ڏانهن پهرين ڍڳا گاڏين وارا قافلا روانا ٿيا۔[46] ڪيليفورنيا ڏانهن منظم هجرت جي دور جي شروعات کان پوءِ، مارش هڪ فوجي ٽڪراؤ ۾ شامل ٿيو، جيڪو انتهائي نفرت جوڳو ميڪسيڪي جنرل مانويل مچيلتورينا ۽ ڪيليفورنيا جي ان گورنر جي وچ ۾ هو، جنهن جي جاءِ تي مچيلتورينا آيو هو—يعني خوان باوتيستا الوارادو۔ پروويڊينسيا جي جنگ ۾، جيڪو لاس اينجلس ڀرسان ٿيو، مارش ٻنهي ڌرين کي قائل ڪيو ته انهن وٽ هڪ ٻئي سان وڙهڻ جو ڪو سبب ناهي۔ مارش جي ڪوششن جي نتيجي ۾، ٻنهي ڌرين ويڙهه ڇڏي ڏني، مچيلتورينا شڪست کاڌي، ۽ ڪيليفورنيا ۾ ڄاول پيو پيڪو کي وري گورنري ڏني وئي۔ هي سڀ ڪيليفورنيا جي آخرڪار گڏيل رياستن طرفان حاصل ٿيڻ لاءِ راهه هموار ڪرڻ جو سبب بڻيو۔[47][48][49][50][51]

1847ع ۾ ڪيليفورنيئو انڊريس پيڪو ۽ آمريڪي جان سي فريمونٽ پاران صحيح ڪيل ڪاهوئينگا جو معاهدو هڪ جنگبندي هئي، جنهن آمريڪي ڪيليفورنيا جي فتح کي ختم ڪيو۔

جنگ ختم ڪندڙ گوادالوپي هيدالگو جو معاهدو (2 فيبروري 1848ع) کان پوءِ، الحاق ٿيل ميڪسيڪي علائقي الٽا ڪيليفورنيا جو سڀ کان اولهه وارو حصو جلد ئي آمريڪي رياست ڪيليفورنيا بڻيو، ۽ پراڻي علائقي جو باقي حصو پوءِ نون آمريڪي علائقن اريزونا، نيوادا، ڪولوراڊو ۽ يوٽا ۾ ورهايو ويو۔ پراڻي باهيا ڪيلفورنيا جو وڌيڪ گهٽ آباد ۽ سُڪل ڏاکڻو حصو ميڪسيڪو جو حصو ئي رهيو۔ 1846ع ۾ پراڻي الٽا ڪيليفورنيا جي اولهه حصي ۾ آبادگارن جي ڪل آبادي جو اندازو 8,000 کان وڌيڪ نه هو، جڏهن ته لڳ ڀڳ 100,000 مقامي آمريڪي هئا—1769ع ۾ هسپانوي آبادڪاري کان اڳ لڳ ڀڳ 300,000 مان گهٽجي।[57] 1848ع ۾—علائقي جي سرڪاري آمريڪي الحاق کان رڳو هڪ هفتو اڳ—ڪيليفورنيا ۾ سون مليو، جيڪو اهڙو واقعو هو جنهن رياست جي آباديءَ ۽ مالي حالت ٻنهي کي هميشه لاءِ بدلائي ڇڏيو۔ ٿوري ئي وقت ۾ وڏي پيماني تي هجرت ٿي، ڇو ته تلاش ڪندڙ ۽ کاڻيون کوٽيندڙ هزارين جي تعداد ۾ آيا۔ وڏي ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ دوران آبادي ۾ آمريڪي شهري، يورپي، وچ اوڀر وارا، چيني ۽ ٻيا مهاجر شامل ٿي ويا۔ 1850ع ۾ رياست بڻجڻ لاءِ درخواست وقت تائين ڪيليفورنيا جي آبادگار آبادي وڌي 100,000 ٿي وئي هئي۔ 1854ع تائين 300,000 کان وڌيڪ آبادگار اچي چڪا هئا۔[58] 1847ع کان 1870ع جي وچ ۾، سان فرانسسڪو جي آبادي 500 مان وڌي 150,000 ٿي وئي۔[59]

ڪيليفورنيا ڏانهن ٻيڙيءَ ۾ وڃڻ جي اشتهارسازي،

ت. 1850

ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ۽ پوءِ ميڪسيڪي حڪمراني هيٺ حڪومت جو مرڪز (سيٽ آف گورنمينٽ) 1777ع کان 1845ع تائين مونٽيري ۾ واقع هو۔[41] الٽا ڪيليفورنيا جو آخري ميڪسيڪي گورنر پيو پيڪو 1845ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ راڄڌاني لاس اينجلس ڏانهن منتقل ڪئي۔ آمريڪي قونصل خانو به مونٽيري ۾ ئي واقع هو، جتي قونصل ٿامس او. لارڪن مقرر هو۔ 1849ع ۾ رياستي آئيني ڪنوينشن (Constitutional Convention) پهريون ڀيرو مونٽيري ۾ منعقد ٿيو۔ ڪنوينشن جي شروعاتي ڪمن مان هڪ نئين رياستي راڄڌاني لاءِ هنڌ جو فيصلو ڪرڻ هو۔ پهريون مڪمل قانون ساز اجلاس سان جوزي ۾ (1850ع–1851ع) ٿيو۔ ان کان پوءِ راڄڌاني جا هنڌ واليخو (1852ع–1853ع) ۽ ڀر واري بينيشيا (1853ع–1854ع) به رهيا؛ پر اهي هنڌ پڻ آخرڪار ناڪافي ثابت ٿيا۔ 1854ع کان راڄڌاني سئڪرامئنٽو ۾ آهي[60]؛ رڳو 1862ع ۾ ٿوري وقفي لاءِ قانون ساز اجلاس سان فرانسسڪو ۾ ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠ته سئڪرامئنٽو ۾ ٻوڏ سبب اتي اجلاس ممڪن نه هئا۔ جڏهن رياستي آئيني ڪنوينشن رياست جو آئين حتمي ڪيو، تڏهن هن گڏيل رياستن جي ڪانگريس وٽ رياست طور داخلا لاءِ درخواست ڏني۔ 9 سيپٽمبر 1850ع تي، 1850ع جي ٺاهه جي حصي طور، ڪيليفورنيا آزاد رياست بڻجي، ۽ سيپٽمبر 9 رياستي موڪل آهي۔ آمريڪي گهرو ويڙهه (1861ع–1865ع) دوران، ڪيليفورنيا اتحاد جي مدد لاءِ سون جون ترسيلون اوڀر طرف واشنگٽن ڏانهن موڪليون۔[61] تنهن هوندي به، رياست جي اندر ڏکڻ جي حمايت ڪندڙ همدردن جو وڏو گروهه موجود هجڻ سبب، ڪيليفورنيا اتحاد جي جنگي ڪوشش ۾ سرڪاري طور اوڀر ڏانهن موڪلڻ لاءِ ڪا مڪمل فوجي رجيمينٽ گڏ نه ڪري سگهي۔ پوءِ به، اتحاد جي فوج اندر ڪجهه ننڍا فوجي دستا، جهڙوڪ "ڪيليفورنيا 100 ڪمپني"، غير سرڪاري طور ڪيليفورنيا سان ڳنڍيا ويندا هئا، ڇاڪاڻ⁠ته انهن جي گهڻائي ميمبر ڪيليفورنيا جا هئا۔ ڪيليفورنيا جي اتحاد ۾ داخلا وقت، ڪيليفورنيا ۽ باقي براعظمي آمريڪا جي وچ ۾ سفر انتهائي وقت وٺندڙ ۽ خطري وارو ڪم هو۔ اوڻيهه سال پوءِ—۽ صدر لنڪن طرفان منظوري ملڻ کان ست سال پوءِ—پهريون ٽرانسڪنٽينينٽل ريلوي 1869ع ۾ مڪمل ٿيو۔ پوءِ ڪيليفورنيا اوڀر وارن رياستن مان هڪ هفتي اندر پهچڻ جهڙي بڻجي وئي۔ رياست جو وڏو حصو ڦرن جي پوک ۽ عام زرعي پوک لاءِ تمام مناسب هو۔ ڪڻڪ جا وسيع ميدان، ٻيا اناج، ڀاڄيون، ڪپهه، ۽ نٽ ۽ ڦلدار وڻ پوکيا ويا (جن ۾ ڏکڻ ڪيليفورنيا جا نارنگي پڻ شامل هئا)، ۽ اهڙي طرح مرڪزي وادي ۽ ٻين هنڌن ۾ رياست جي وڏي زرعي پيداوار جي بنياد وڌو ويو۔ اوڻيهين صديءَ ۾ چين مان ڪيترائي مهاجر سون جي ڊوڙ جي سلسلي ۾ يا روزگار جي تلاش ۾ رياست ڏانهن آيا۔[62] جيتوڻيڪ چينين يوٽا تائين ڪيليفورنيا کان ٽرانسڪنٽينينٽل ريلوي ٺاهڻ ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪيو، پر چينين سان روزگار جي مقابلي جو تاثر رياست ۾ چين-مخالف ڏڦيڙن جو سبب بڻيو، ۽ آخرڪار گڏيل رياستن 1882ع جي چيني خارج ڪرڻ وارو قانون ذريعي—ڪيليفورنيا جي دٻاءُ جي جزوي جواب طور—چين مان هجرت کي محدود/روڪيو۔[63]

1846ع کان 1873ع جي وچ ۾، آمريڪي سرڪاري اهلڪارن ۽ خانگي آبادگارن ڪيليفورنيا جي مڪاني ماڻهن خلاف ڪيترائي قتلِ عام ڪيا، جن کي ڪيليفورنيا نسل ڪُشي چيو وڃي ٿو۔ گهٽ ۾ گهٽ 9,456 ماڻهو ماريا ويا، جڏهن ته ڪجهه اندازن موجب موتن جو انگ 100,000 تائين هو۔[64]

اسپيني ۽ ميڪسيڪي حڪمرانيءَ جي اڳئين دور ۾، ڪيليفورنيا جي اصل مڪاني آبادي تيز رفتاري سان گهٽجي وئي، خاص طور تي انهن يورايشيائي بيمارين سبب جن جي خلاف ڪيليفورنيا جي مڪاني ماڻهن ۾ اڃا قدرتي مدافعت پيدا نه ٿي هئي۔[65] نئين آمريڪي انتظام هيٺ، ڪيليفورنيا جي پهرين گورنر پيٽر هارڊيمين برنيٽ اهڙيون پاليسيون لاڳو ڪيون جن کي ڪيليفورنيا جي مڪاني ماڻهن جي خاتمي بابت رياستي سرپرستيءَ واري پاليسي طور بيان ڪيو ويو آهي۔[66] برنيٽ 1851ع ۾ قانون ساز اداري کي پنهنجي ٻئي سالياني پيغام ۾ اعلان ڪيو: “نسلن جي وچ ۾ فنا ڪرڻ واري جنگ جاري رهندي جيستائين هندستاني نسل ناپيد نه ٿي وڃي، اهو امڪاني ڳالهه سمجهڻ گهرجي۔ جڏهن⁠ته نتيجي بابت اسان کي ڏکوئيندڙ افسوس کان سواءِ ڪجهه به اڳڪٿي نٿي ڪري سگهجي، پر ان نسل جي ناگزير تقدير کي انسان جي طاقت ۽ دانائي روڪي نٿي سگهي۔”[67] ٻين آمريڪي رياستن وانگر، ڪيليفورنيا ۾ به مڪاني ماڻهن کي سندن زمينن تان آمريڪي آبادگارن—جهڙوڪ سون ڳولڻ وارا، رينچر ۽ هاري—زبردستي هٽايو۔ جيتوڻيڪ ڪيليفورنيا اتحاد ۾ آزاد رياست طور داخل ٿي هئي، پر “گهمندڙ يا يتيم هندستاني” 1850ع جي هندستانين جي حڪومت ۽ تحفظ لاءِ قانون هيٺ پنهنجي نون اينگلو-آمريڪي مالڪن وٽ حقيقتن موجب غلام بڻايا ويندا هئا۔[68] انهن مان هڪ اهڙو حقيقتن موجب غلامن جو نيلام لاس اينجلس سٽي ڪائونسل جي منظوري سان ٿيو ۽ لڳ ڀڳ ويهن سالن تائين جاري رهيو۔[69] ڪيترن قتلِ عامن ۾، آبادگارن زمين جي خاطر سوين مڪاني ماڻهن کي قتل ڪيو۔[70] 1850ع کان 1860ع جي وچ ۾، ڪيليفورنيا جي رياستي حڪومت لڳ ڀڳ 1.5 ملين ڊالر (جن مان لڳ ڀڳ 250,000 ڊالر وفاقي حڪومت طرفان واپس ڪيا ويا)[71] مليشيائون ڀرتي ڪرڻ لاءِ ڏنا، جن جو ظاهر ڪيل مقصد آبادگارن جي حفاظت هو؛ پر انهن مليشيائن ڪيترن ئي قتلِ عامن وسيلي مڪاني ماڻهن کي نشانو بڻايو۔[70] مڪاني ماڻهن کي رزرويشنن ۽ رينچيرياز ڏانهن به زبردستي منتقل ڪيو ويو، جيڪي گهڻو ڪري ننڍا، الڳ ٿيل، ۽ قدرتي وسيلن يا سرڪاري فنڊنگ کان محروم هئا—اهڙيءَ طرح اتي رهندڙ آبادي لاءِ گذر سفر برقرار رکڻ ڏکيو بڻجي ويو۔ نتيجي طور، آبادگار نوآباديت مڪاني ماڻهن لاءِ هڪ وڏي تباهي ثابت ٿي۔ ڪيترن عالمن ۽ مڪاني آمريڪي ڪارڪنن، جن ۾ بينجامن ميڊلي ۽ ايڊ ڪاستيو شامل آهن، ڪيليفورنيا حڪومت جي عملن کي نسل ڪُشي طور بيان ڪيو آهي،[64] ۽ ڪيليفورنيا جي چاليهين گورنر گيون نيوسم به اهڙوئي سڏ ڏنو۔[72] بينجامن ميڊلي جو اندازو آهي ته 1846ع کان 1873ع تائين 9,492 کان 16,092 تائين مڪاني ماڻهو ماريا ويا، جن مان 1,680 کان 3,741 تائين کي آمريڪي فوج قتل ڪيو۔[64]

1906ع جي سان فرانسسڪو زلزلي کان پوءِ تباهيءَ جو منظر

20هين صديءَ ۾ هزارين جاپاني ماڻهو ڪيليفورنيا ڏانهن لڏي آيا۔ رياست 1913ع ۾ غيرملڪي زمين وارو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت ايشيائي مهاجرن کي زمين جي مالڪيءَ کان خارج ڪيو ويو۔[73] ٻي عالمي جنگ دوران، ڪيليفورنيا ۾ جاپاني-آمريڪي ماڻهن کي نظر بند ڪيو ويو ۽ کين قيد ڪئمپَن ۾ رکيو ويو؛[74] 2020ع ۾ ڪيليفورنيا ان بابت معافي گهري۔[75] 20هين صديءَ جي شروعات ۾ ٽرانسڪنٽينينٽل شاهراهون مڪمل ٿيڻ سان—جهڙوڪ روٽ 66—ڪيليفورنيا ڏانهن هجرت وڌيڪ تيز ٿي وئي۔ 1900ع کان 1965ع تائين آبادي هڪ ملين کان به گهٽ مان وڌي اتحاد ۾ سڀ کان وڏي ٿي وئي۔ 1940ع ۾ آمريڪي مردمشماري بيورو ڪيليفورنيا جي آبادي بابت ٻڌايو ته 6٪ هِسپانوي، 2.4٪ ايشيائي، ۽ 90٪ غير-هسپانوي اڇا هئا۔[76] آباديءَ جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ انجنيئرنگ جا وڏا منصوبا پورا ڪيا ويا، جهڙوڪ ڪيليفورنيا ۽ لاس اينجلس آڪوڊڪٽ؛ اورووِل ۽ شاسٽا؛ ۽ بي ۽ گولڊن گيٽ برج ٺهيا۔ رياستي حڪومت 1960ع ۾ عوامي تعليم جو ڪارائتو نظام ٺاهڻ لاءِ ڪيليفورنيا ماسٽر پلان براءِ اعليٰ تعليم اختيار ڪيو۔

20هين صديءَ جي شروعات ۾ هالي ووڊ جا اسٽوڊيو، جهڙوڪ پيرا مائونٽ پڪچرز، هالي ووڊ کي فلم جي عالمي گاديءَ ۾ بدلائڻ ۾ مددگار بڻيا، ۽ لاس اينجلس کي عالمي اقتصادي مرڪز طور وڌيڪ مضبوط ڪيو۔

ان دوران، نرم بحيرائي-ميڊيٽرينين موسم، سستي زمين، ۽ رياست جي جغرافيائي تنوع کان متاثر ٿي، فلم ٺاهيندڙن 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هالي ووڊ ۾ اسٽوڊيو سسٽم قائم ڪيو۔ ٻي عالمي جنگ دوران ڪيليفورنيا آمريڪا جي هٿياربنديءَ (armaments) جي پيداوار جو 9٪ تيار ڪيو، ۽ نيو يارڪ ۽ ميشيگن کان پوءِ ٽئين نمبر تي رهيو۔[77] ڪيليفورنيا سئن ڊيگو، لاس اينجلس ۽ سان فرانسسڪو بي ايريا جي ڊرائي ڊاڪ سهولتن ۾ فوجي ٻيڙين جي پيداوار ۾ آسانيءَ سان پهرئين نمبر تي رهيو۔[78][79][80][81] جنگ دوران ڪيليفورنيا ۾ روزگار جا موقعا وڌڻ سبب، جنگي ڪارخانن، فوجي اڏن ۽ تربيتي سهولتن ۾ ڪم جي ڪري رياست کي جيڪا هجرت ملي، تنهن سان آبادي گهڻي وڌي وئي۔[82] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ڪيليفورنيا جي معيشت مضبوط هوائي-فضائي ۽ دفاعي صنعتن سبب وڌندي وئي،[83] پر ٿڌي جنگ جي خاتمي کان پوءِ انهن جو پيمانو گهٽجي ويو۔[83][84] اسٽينفورڊ يونيورسٽي استادن ۽ گريجوئيٽن کي رياست ڇڏڻ بدران اتي ئي رهڻ ۽ هڪ اعليٰ ٽيڪ علائقو ٺاهڻ لاءِ همٿايو، جيڪو هاڻي سليڪون وئلي جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو۔[85] نتيجي طور، ڪيليفورنيا تفريح ۽ موسيقيءَ جي صنعتن، ٽيڪنالاجي، انجنيئرنگ، ۽ هوائي-فضائي صنعت جو عالمي مرڪز بڻيو، ۽ آمريڪا اندر زرعي پيداوار جو اهم مرڪز پڻ آهي۔ ڊاٽ ڪام ڇڄ کان ٿورو اڳ، ڪيليفورنيا جي معيشت دنيا جي پنجين وڏي معيشت هئي۔[87] 20هين صديءَ جي وچ ۽ پڇاڙيءَ ۾ نسل سان لاڳاپيل واقعا ٿيا۔ پوليس ۽ آفريڪي-آمريڪي ماڻهن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ، گڏوگڏ اندروني شهرن ۾ بيروزگاري ۽ غربت، ڏڦيڙن جو سبب بڻيا، جهڙوڪ 1992ع جا راڊني ڪنگ ڏڦيڙ۔[88][89] ڪيليفورنيا بليڪ پينٿر پارٽي جو مرڪز رهي، جيڪا نسلِي ناانصافيءَ خلاف دفاع لاءِ آفريڪي-آمريڪي ماڻهن کي هٿياربند ڪرڻ سبب سڃاتي وئي۔[90] ميڪسيڪي، فلپائني ۽ ٻيا مهاجر زرعي مزدور 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ بهتر اجرت لاءِ سيزر شاويز جي چوڌاري رياست ۾ گڏ ٿيا۔[91]

شهري حقن جو ڪارڪن سيزر شاويز، براون بيريٽس سان گڏ، 1971ع ۾ چيڪانو تحريڪ دوران هڪ ريلي ۾

20هين صديءَ ۾ ٻه وڏيون آفتون پڻ ٿيون: 1906ع جو سان فرانسسڪو زلزلو ۽ 1928ع جو سینٽ فرانسس ڊيم ٻوڏ، جيڪي آمريڪا جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ جان ليوا واقعن مان رهيا۔[92] جيتوڻيڪ هوا جي آلودگي گهٽ ٿي آهي، پر آلودگيءَ سان لاڳاپيل صحت جا مسئلا اڃا به جاري آهن۔ “اسموگ” جي نالي سان سڃاتل ڀورو ڌنڌ وفاقي ۽ رياستي پابندين کان پوءِ—خاص طور گاڏين جي ايگزاسٽ بابت—گهڻو گهٽايو ويو۔[93][94] 2001ع ۾ بجلي بحران سبب رولنگ بليڪ آئوٽ ٿيا، بجليءَ جا اگهه آسمان تي پهتا، ۽ ڀرپاسي رياستن مان بجلي آڻڻي پئي۔ سدرن ڪيليفورنيا ايڊيسن ۽ پيسفڪ گيس اينڊ اليڪٽرڪ ڪمپني تي سخت تنقيد ٿي۔[95] شهري علائقن ۾ رهائش جا اگهه لڳاتار وڌندا رهيا؛ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ جيڪو سادو گهر 25,000 ڊالر ۾ ملي سگهندو هو، اهو 2005ع تائين شهرن ۾ اڌ ملين ڊالر يا ان کان وڌيڪ تائين پهچي ويو۔ وڌيڪ ماڻهن ڳوٺاڻن علائقن ۾ سستو گهر وٺڻ لاءِ ڊگهو سفر (ڪميونٽ) شروع ڪيو، جڏهن⁠ته شهرن ۾ وڌيڪ اجرتون ڪمائيندا رهيا۔ قياس آرائي ڪندڙ ماڻهن گهر خريد ڪيا، اميد رکي ته ڪجهه مهينن ۾ وڏو منافعو ڪمائيندا، پوءِ وڌيڪ ملڪيتون وٺڻ لاءِ اهو سرمايو ٻيهر لڳائيندا رهيا۔ مورٽگيچ ڪمپنيون به ساٿ ڏينديون رهيون، ڇاڪاڻ⁠ته ماڻهن کي لڳندو هو ته اگهه هميشه وڌندا رهندا۔ 2007ع–2008ع ۾ بلبلو ڦاٽي پيو ۽ اگهه ڪرڻ لڳا۔ ملڪيتن جي قيمتن ۾ سوين ارب ڊالرن جو نقصان ٿيو ۽ ضبطگيون (foreclosures) وڌي ويون، جنهن سان مالي ادارا ۽ سيڙپڪار سخت متاثر ٿيا۔[96][97]

2007ع ۾ سليڪون وئلي ۾—جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ٽيڪ هب آهي—ايپل جي باني اسٽيو جابز پاران آئي فون جي لانچ

21هين صديءَ ۾، موسمي تبديليءَ سان منسوب سڪاڻ ۽ بار بار جهنگلي باهيون ٿيون۔[98][99] 2011ع کان 2017ع تائين مسلسل سڪاڻ رياست جي رڪارڊ ڪيل تاريخ ۾ سڀ کان بدتر هئي۔[100] 2018ع جي جهنگلي باهين وارو موسم رياست جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ جان ليوا ۽ سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو۔[101] آمريڪا ۾ ڪووڊ-19 جي ابتدائي تصديق ٿيل ڪيسن مان هڪ 26 جنوري 2020ع تي ڪيليفورنيا ۾ رپورٽ ٿيو۔[102][103] رياست ۾ 4 مارچ 2020ع تي هنگامي حالت لاڳو ڪئي وئي ۽ اها فيبروري 2023ع تائين برقرار رهي، جڏهن گورنر گيون نيوسم ان جو خاتمو ڪيو۔[104] 19 مارچ 2020ع تي رياست ڀر ۾ لازمي گهر ۾ رهڻ جو حڪم جاري ڪيو ويو، جيڪو جنوري 2021ع ۾ ختم ڪيو ويو۔[105] مقامي ڪيليفورنيا وارن ۾ ثقافتي ۽ ٻولي جي بحالي جون ڪوششون 2022ع تائين قبيلن ۾ اڳتي وڌيون آهن۔[106][107] ڪجهه زمينون واپس مقامي ماڻهن جي سنڀال هيٺ آيون آهن۔[108][109][110] 2022ع ۾ ڊيم هٽائڻ ۽ درياهه جي بحالي جو آمريڪا جي تاريخ ۾ سڀ کان وڏو منصوو ڪلامٿ درياهه لاءِ اعلان ڪيو ويو، جيڪو ڪيليفورنيا جي قبيلن لاءِ هڪ ڪاميابي طور ڏٺو ويو۔[111][112]

ٽوپوگرافيڪ نقشو آف ڪيليفورنيا

163,696 sq mi (423,970 km2) ايراضي ڍڪيندي، ڪيليفورنيا ايراضيءَ جي لحاظ کان آمريڪا جي ٽئين نمبر وڏي رياست آهي، الاسڪا ۽ ٽيڪساس کان پوءِ۔[113] ڪيليفورنيا يونين جي سڀ کان وڌيڪ جاگرافيائي طور متنوع رياستن مان هڪ آهي، ۽ ان کي گهڻو ڪري جاگرافيائي طور ٻن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي: ڏکڻ ڪيليفورنيا، جيڪو ڏاکڻين سڀ کان ڏهه ڪائونٽين تي مشتمل آهي،[114][115] ۽ اتر ڪيليفورنيا، جيڪو اترين سڀ کان 48 ڪائونٽين تي مشتمل آهي۔[116][117] ان جي اتر ۾ اورگن، اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ نيواڊا، ڏکڻ اوڀر ۾ ايرزونا، اولهه ۾ پئسفڪ سمنڊ آهي، ۽ ڏکڻ ۾ ميڪسيڪو جي رياست باجا ڪيليفورنيا سان انٽرنيشنل سرحد به رکي ٿي (جنهن سان گڏجي اها دي ڪيليفورنياس واري اتر آمريڪي علائقي جو حصو ٺهي ٿي، باجا ڪيليفورنيا سور سان گڏ)۔ رياست جي وچ ۾ ڪيليفورنيا سينٽرل ويلِي واقع آهي، جنهن جي اوڀر ۾ سيرا نيواڊا، اولهه ۾ ساحلي جبلن جا سلسلا، اتر ۾ ڪيسڪيڊ رينج ۽ ڏکڻ ۾ ٽيهاچا پِي جبل حدون ٺاهين ٿا۔ سينٽرل ويلِي ڪيليفورنيا جو پيداوار ڏيندڙ زرعي دل وارو علائقو آهي۔ سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين رِور ڊيلٽا رياست کي ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي؛ اتر وارو حصو سيڪرامئنٽو ويلِي سيڪرامئنٽو درياهه جو پاڻي گڏ ڪرڻ وارو علائقو آهي، جڏهن ته ڏکڻ وارو حصو سان جوآڪين ويلِي سان جوآڪين درياهه جو پاڻي گڏ ڪرڻ وارو علائقو آهي۔ ٻنهي وادين جا نالا انهن درياهن تان نڪتل آهن جيڪي انهن مان وهندا آهن۔ ڊريجنگ سبب سيڪرامئنٽو ۽ سان جوآڪين درياهه ايترا اُٿاهه رهيا آهن جو ڪيترائي اندروني شهر بندرگاهه طور ڪم ڪري سگهن ٿا۔

سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين رِور ڊيلٽا رياست لاءِ پاڻي جي فراهمي جو انتهائي اهم مرڪز آهي۔ ڊيلٽا مان پاڻي موڙيو وڃي ٿو ۽ پمپن ۽ ڪئنالن جي وسيع نيٽورڪ وسيلي، جيڪو لڳ ڀڳ سڄي رياست جي ڊيگهه ۾ پکڙيل آهي، سينٽرل ويلِي، اسٽيٽ واٽر پروجيڪٽس ۽ ٻين ضرورتن ڏانهن پهچايو وڃي ٿو۔ ڊيلٽا جو پاڻي لڳ ڀڳ 23  ملين ماڻهن لاءِ پيئڻ جو پاڻي فراهم ڪري ٿو، جيڪو رياست جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٻه ٽين آهي، ۽ سان جوآڪين ويلِي جي اولهه پاسي جي آبادگارن لاءِ به پاڻي فراهم ڪري ٿو۔ سوئيسن بي سيڪرامئنٽو ۽ سان جوآڪين درياهن جي سنگم تي واقع آهي۔ پاڻي ڪارڪينيز اسٽرئيٽ وسيلي نڪري سان پابلو بي ۾ وڃي ٿو، جيڪا سان فرانسسڪو بي جو اتر وارو واڌارو آهي، ۽ پوءِ گولڊن گيٽ اسٽرئيٽ وسيلي پئسفڪ سمنڊ سان ڳنڍجي ٿي۔ چينل ٻيٽ ڏکڻئين ساحل کان ٻاهر واقع آهن، جڏهن ته فيريليون ٻيٽ سان فرانسسڪو جي اولهه ۾ آهن۔ سيرا نيواڊا (اسپيني ۾ “برفيلي جبلن جو سلسلو”) متصل 48 رياستن ۾ سڀ کان اوچو چوٽي مائونٽ وِٽني رکي ٿي، جنهن جي اوچائي 14,505 feet (4,421 m) آهي۔[118][119][note 1] هي سلسلو يوسمايٽ ويلِي کي پاڻ ۾ سموئي ٿو، جيڪا برفاني ڪٽاءُ سان ٺهيل گنبذن (ڊومز) سبب مشهور آهي، ۽ سيڪوئيا نيشنل پارڪ کي به، جيڪو جائنٽ سيڪوئيا وڻن جو گهر آهي (ڌرتيءَ تي سڀ کان وڏا جيئرا جاندار)، ۽ گہري مٺي پاڻيءَ واري ڍنڍ ليڪ ٽاهو کي، جيڪا مقدار جي لحاظ کان رياست جي سڀ کان وڏي ڍنڍ آهي۔ سيرا نيواڊا جي اوڀر ۾ اووِنز ويلِي ۽ مونو ليڪ آهن، جيڪي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ اهم رهائشگاهه آهن۔ رياست جي اولهه ۾ ڪليئر ليڪ واقع آهي، جيڪا ايراضيءَ جي لحاظ کان ڪيليفورنيا اندر مڪمل طور موجود سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي۔ جيتوڻيڪ ليڪ ٽاهو وڌيڪ وڏي آهي، پر اها ڪيليفورنيا/نيواڊا سرحد سان ورهايل آهي۔ سياري ۾ سيرا نيواڊا ۾ آرڪٽڪ جهڙا ٿڌا گرمي پد ٿين ٿا ۽ اتي ڪيترائي ننڍا برفچٽا (گليشيئر) آهن، جن ۾ پاليسيڊ گليشيئر به شامل آهي، جيڪو آمريڪا جو سڀ کان ڏکڻ وارو گليشيئر آهي۔

ٽوليري ليڪ مِسِسيپي درياهه جي اولهه ۾ سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري ڍنڍ هئي۔ اها پليئسٽوسين دور جي ليڪ ڪورڪوران جو بچيل حصو هئي؛ ٽوليري ليڪ ويهين صديءَ جي شروعات تائين سڪي وئي، جڏهن ان جون معاون درياهون زرعي آبپاشي ۽ شهري پاڻيءَ لاءِ موڙيون ويون۔[120] رياست جي ڪُل مٿاڇري ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 45٪ ٻيلن سان ڍڪيل آهي،[121] ۽ پائن (سنوبر) جي قسمن جي تنوع ۾ ڪيليفورنيا جو ڪو مقابلو نه آهي۔ الاسڪا کانسواءِ ڪيليفورنيا وٽ ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ ٻيلن واري زمين آهي۔ ڪيليفورنيا وائٽ مائونٽينز ۾ ڪيترائي وڻ دنيا جا سڀ کان پراڻا آهن؛ هڪ برِسلڪون پائن 5,000 سالن کان به وڌيڪ پراڻو آهي۔[122][123] ڏکڻ ۾ وڏي اندروني لوڻ واري ڍنڍ سالٽن سي آهي۔ ڏکڻ-مرڪزي ريگستان کي موهاوي چيو وڃي ٿو؛ موهاوي جي اتر اوڀر ۾ ڊيٿ ويلِي آهي، جتي اتر آمريڪا جي سڀ کان هيٺين ۽ سڀ کان گرم جڳهه بيڊواٽر بيسن −279 feet (−85 m) تي واقع آهي۔[124] ڊيٿ ويلِي جي تري کان مائونٽ وِٽني جي چوٽي تائين افقي فاصلو 90 miles (140 km) کان به گهٽ آهي۔ حقيقت ۾، ڏکڻ-اوڀر ڪيليفورنيا جو لڳ ڀڳ سڄو حصو خشڪ ۽ گرم ريگستان آهي، جتي اونهاري ۾ معمول مطابق انتهائي بلند گرمي پد ٿين ٿا۔ ڪيليفورنيا ۽ ايرزونا جي وچ ۾ ڏکڻ-اوڀر سرحد مڪمل طور ڪولوراڊو درياهه سان ٺهي ٿي، جنهن مان رياست جي ڏکڻ حصي کي لڳ ڀڳ اڌ پاڻي ملي ٿو۔ ڪيليفورنيا جا گهڻا شهر يا ته سان فرانسسڪو بي ايريا يا سيڪرامئنٽو ميٽروپوليٽن ايريا (اتر ڪيليفورنيا ۾) ۾ واقع آهن؛ يا لاس اينجلس علائقو، انلينڊ ايمپائر، يا سان ڊياگو ميٽروپوليٽن ايريا (ڏکڻ ڪيليفورنيا ۾) ۾۔ لاس اينجلس علائقو، بي ايريا، ۽ سان ڊياگو ميٽروپوليٽن ايريا ڪيليفورنيا جي ساحل سان لڳ ڪيترن وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان آهن۔

رِنگ آف فائر جي حصي طور، ڪيليفورنيا ۾ سونامي، ٻوڏون، سڪائپ، سانتا اينا هوائون، جهنگلي باهه، ۽ تيز ڍلانن تي زمين ڌسڻ جا خطرا هوندا آهن؛ ڪيليفورنيا ۾ ڪيترائي آتشفشان به آهن۔ رياست مان ڪيترائي فالٽ گذرڻ سبب زلزلا به گهڻا ٿين ٿا، جن مان سڀ کان وڏو سان اينڊرياس فالٽ آهي۔ هر سال لڳ ڀڳ 37,000 زلزا رڪارڊ ٿين ٿا؛ گهڻا ايترا ننڍا هوندا آهن جو محسوس ناهن ٿيندا۔[125] وڏن زلزلن مان شديد نقصان جي خطري ۾ پيل آمريڪين مان لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيليفورنيا جا رهواسي آهن۔[6]

ڪوپن آبهوا جا قسم

رياست جو وڏو حصو ميڊيٽرينين آبهوا رکي ٿو۔ سمنڊ کان ٻاهر ٿڌو ڪيليفورنيا ڪرنٽ اڪثر ساحل ڀرسان اونهاري ۾ ڌنڌ پيدا ڪري ٿو۔ وڌيڪ اندروني علائقن ۾ سيارا وڌيڪ ٿڌا ۽ اونهارا وڌيڪ گرم ٿين ٿا۔ سامونڊي اثر سبب لاس اينجلس ۽ سان فرانسسڪو جي ساحلي اونهاري گرمي پد آمريڪا جي سڀني وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان سڀ کان ٿڌن ۾ شمار ٿين ٿا، ۽ ساڳئي ويڪرائي ڦاڪ تي اندروني علائقن ۽ اتر آمريڪا جي اوڀر واري ساحل جي ڀيٽ ۾ به غير معمولي طور ٿڌا رهن ٿا۔ ميڪسيڪو سان لڳ ساحلي سان ڊياگو به اونهاري ۾ متصل آمريڪا جي گھڻن علائقن کان ٿڌو رهندو آهي۔ ساحل کان رڳو ڪجهه ميل اندر، اونهاري جي گرمي پد جا انتهايي فرق گهڻو وڌي وڃن ٿا؛ ڊائون ٽائون لاس اينجلس، ساحل جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي درجا وڌيڪ گرم هوندو آهي۔ اهڙو ئي مائڪروڪليمٽ وارو رجحان بي ايريا جي آبهوا ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جتي سمنڊ کان آڙيل علائقا ويجهڙن ساحلي علائقن جي ڀيٽ ۾ اونهاري ۾ گهڻو گرم ۽ سياري ۾ وڌيڪ ٿڌا ٿين ٿا۔[126][127][128]

ڪيليفورنيا جا جهنگلي باهه هر سال رياست تي اثر انداز ٿين ٿا۔ سانتا اينا هوائون اڪثر باهه کي وڌائينديون ۽ ڌوئو سوين ميلن تائين ڦهلائينديون آهن۔

رياست جي اترين حصن ۾ ڏکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ برسات پوي ٿي۔ ڪيليفورنيا جا جبل به آبهوا تي اثر انداز ٿين ٿا: رياست جا ڪجهه سڀ کان وڌيڪ برساتي حصا اولهه رخ وارن جبلن جي ڍلانن تي آهن۔ ساحلي اتر-اولهه ڪيليفورنيا ۾ معتدل آبهوا آهي، ۽ سينٽرل ويلِي ۾ ميڊيٽرينين آبهوا آهي پر ساحل جي ڀيٽ ۾ گرمي پد جون انتهايون وڌيڪ ٿين ٿيون۔ سيرا نيواڊا سميت اوچا جبل الپائن آبهوا رکن ٿا: سياري ۾ برف ۽ اونهاري ۾ هلڪي کان معتدل گرمي۔ ڪيليفورنيا جا جبل اوڀر پاسي مينهن جو پاڇو پيدا ڪن ٿا، جنهن سبب وسيع ريگستان ٺهن ٿا۔ اوڀر ڪيليفورنيا جا اوچا ريگستان گرم اونهارا ۽ ٿڌا سيارا رکن ٿا، جڏهن ته ڏکڻ ڪيليفورنيا جي جبلن جي اوڀر وارا هيٺاهين ريگستان گرم اونهارا ۽ لڳ ڀڳ بي پالا نرم سيارا رکن ٿا۔ ڊيٿ ويلِي (سمنڊ جي سطح کان هيٺ وڏن علائقن وارو ريگستان) کي دنيا جي سڀ کان گرم هنڌن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو؛ دنيا جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ هجڻ بابت دعوائن ۽ انهن جي جاچ بابت حوالا هتي ڏنل آهن۔[129][130] ڊيٿ ويلِي ۾ 134 °F (56.7 °C) (July 10, 1913) رڪارڊ ٿيو۔ ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان گهٽ گرمي پد −45 °F (−43 °C) (January 20, 1937) بوڪا ۾ رڪارڊ ٿيو۔[131] هيٺ ڏنل جدول ۾ رياست جي چونڊيل هنڌن لاءِ جنوري ۽ آگسٽ جي اوسط گرمي پد ڏيکاريل آهن؛ ڪجهه هنڌ وڌيڪ آبادي وارا آهن ۽ ڪجهه نه۔ ان ۾ همبولڊٽ بي علائقي (يوريڪا ڀرسان) جا نسبتاً ٿڌا اونهارا، ڊيٿ ويلِي جي انتهائي گرمي، ۽ سيرا نيواڊا ۾ مامٿ جي جبلائي آبهوا شامل آهي۔

آبهوا جي وڏي تنوع سبب پاڻي جي طلب تمام گهڻي آهي۔ وقت سان گڏ، سڪائپ آبهوا جي تبديلي ۽ حد کان وڌيڪ پاڻي ڪڍڻ سبب وڌي رهيون آهن،[133] موسميت گهٽ ۽ سڄو سال وڌيڪ ٿينديون پيون وڃن، جنهن سان ڪيليفورنيا جي بجلي جي فراهمي[134] ۽ پاڻي جي سلامتي[135][136] تي وڌيڪ دٻاءُ پئجي رهيو آهي، ۽ ڪيليفورنيا جي ڪاروبار، صنعت ۽ زراعت تي به اثر پوي ٿو۔[137] 2022ع ۾ ڪيليفورنيا جي مقامي ماڻهن سان گڏجي هڪ نئون رياستي پروگرام شروع ڪيو ويو ته جيئن ڪنٽرولڊ برنس جي عمل کي ٻيهر زندهه ڪيو وڃي—ٻيلن ۾ وڌيل فاضل ٻوڏ-ڪرڙ صاف ڪرڻ ۽ منظرنامن کي جهنگلي باهه جي آڏو وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ۔ ايڪوسسٽم ۾ باهه جو مقامي آمريڪي استعمال 1911ع ۾ غيرقانوني قرار ڏنو ويو هو، پر هاڻي ان کي تسليم ڪيو ويو آهي۔[7]

مائونٽ وِٽني، سيرا نيواڊا ۾، متصل آمريڪا جو سڀ کان اوچو جبل آهي

ڪيليفورنيا دنيا جي ماحولياتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مالا مال ۽ سڀ کان وڌيڪ متنوع علائقن مان هڪ آهي، ۽ ان ۾ اهڙيون ڪيترين ئي ماحولياتي برادرين (ايڪالاجيڪل ڪميونٽيز) شامل آهن جيڪي تمام گهڻو خطري ۾ آهن۔ ڪيليفورنيا نيئرڪٽڪ ريلم جو حصو آهي ۽ ڪيترن زميني ايڪو ريجنن تي پکڙيل آهي۔[138] ڪيليفورنيا ۾ مقامي نوعن (اينڊيمڪ اسپيشيز) جو وڏو تعداد موجود آهي، جن ۾ ريلڪٽ نوعون به شامل آهن—اهي اهڙيون نوعون آهن جيڪي ٻين هنڌن تان ختم ٿي ويون، جهڙوڪ ڪئٽلينا آئرن وُڊ (Lyonothamnus floribundus)۔ ڪيترائي ٻيا مقامي قسم فرق پذيري يا اڊاپٽو ريڊيئيشن وسيلي ٺهيا، جتي هڪ ئي ابن ڏاڏي مان ڪيترائي قسم مختلف ماحولياتي حالتن مان فائدو وٺڻ لاءِ پيدا ٿين ٿا، جهڙوڪ ڪيليفورنيا لائليڪ (Ceanothus)۔[حوالو گهربل] ڪيليفورنيا جون ڪيتريون ئي مقامي نوعون هاڻي خطري ۾ پئجي ويون آهن، ڇاڪاڻ⁠ته شهريت (اربنائيزيشن)، ڪاٺ ڪٽائي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ۽ غير ملڪي نوعون متعارف ڪرائڻ سبب انهن جي رهائشگاهن تي قبضا وڌيا آهن۔

ڪيليفورنيا جي علائقن جو نقشو
نقشو جيڪو اتر ڪيليفورنيا (مٿي اڇو) ۽ ڏکڻ ڪيليفورنيا (هيٺ ڳاڙهو) جي ورهاست ڏيکاري ٿو

ڪيليفورنيا کي روايتي طور اتر ڪيليفورنيا ۽ ڏکڻ ڪيليفورنيا ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ انهن جي وچ ۾ سڌي سرحد رياست جي سڄي ويڪر ۾ هلندي آهي، جيڪا اتر جا 48 ڪائونٽي ڏکڻ جي 10 ڪائونٽين کان ڌار ڪري ٿي۔ اتر-ڏکڻ واري ورهاست جي برقرار هجڻ جي باوجود، ڪيليفورنيا کي وڌيڪ درست نموني ڪيترن ئي علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن مان ڪي علائقا اتر-ڏکڻ واري ورهاست کان به اڳتي وڌن ٿا۔

وڏيون ورهاستون
علائقا

رياست ۾ 483 انڪارپوريٽيڊ شهر ۽ ڳوٺ آهن،[158] جن مان 461 شهر ۽ 22 ڳوٺ آهن۔ ڪيليفورنيا جي قانون تحت “شهر” ۽ “ڳوٺ” جا اصطلاح واضح طور هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ٿي سگهن ٿا؛ رياست ۾ ڪنهن به انڪارپوريٽيڊ ميونسپلٽي جو نالو يا ته “City of (Name)” يا “Town of (Name)” ٿي سگهي ٿو۔[159]

سيڪرامئنٽو 27 فيبروري 1850 تي ڪيليفورنيا جو پهريون انڪارپوريٽيڊ شهر بڻيو۔[160] سان خوسيه، سان ڊيئگو، ۽ بينيشيا ڪيليفورنيا جا ٻيا نمبر تي انڪارپوريٽيڊ شهر بڻجڻ ۾ برابر رهيا، ۽ هر هڪ کي 27 مارچ 1850 تي انڪارپوريشن ملي۔[161][162][163] مائونٽين هائوس 1 جولاءِ 2024 تي رياست جي سڀ کان نئين ۽ 483هين انڪارپوريٽيڊ ميونسپلٽي بڻجي۔[158] انهن شهرن ۽ ڳوٺن مان اڪثريت پنجن مان ڪنهن هڪ ميٽروپوليٽن ايريا ۾ اچي ٿي: لاس اينجلس ميٽروپوليٽن ايريا، سان فرانسسڪو بي ايريا، ريورسائيڊ-سان برنارڊينو ايريا، سان ڊيئگو ميٽروپوليٽن ايريا، يا سيڪرامئنٽو ميٽروپوليٽن ايريا۔

 

درجو ڪائونٽي آبادي درجو ڪائونٽي آبادي
1لاس اينجلسلاس اينجلس3,898,74711اسٽاڪٽنسان جوآڪين320,804
2سان ڊيئگوسان ڊيئگو1,386,93212ريورسائيڊريورسائيڊ314,998
3سان خوسيهسانتا ڪلارا1,013,24013سانتا اينااورينج310,227
4سان فرانسسڪوسان فرانسسڪو873,96514آئروائيناورينج307,670
5فريسنوفريسنو542,10715چولا وسٽاسان ڊيئگو275,487
6سيڪرامئنٽوسيڪرامئنٽو524,94316فريمونٽايلاميڊا230,504
7لانگ بيچلاس اينجلس466,74217سانتا ڪلارِٽالاس اينجلس228,673
8اوڪلينڊايلاميڊا440,64618سان برنارڊينوسان برنارڊينو222,101
9بيڪرزفيلڊڪيرن403,45519موديسٽواسٽينسلاوس218,464
10ايناهايماورينج346,82420مورينو ويلِيريورسائيڊ208,634
ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان وڏا ميٽروپوليٽن شمارياتي علائقا
CA rank U.S. rank ميٽروپوليٽن شمارياتي علائقو[165] 2020 census[164] 2010 census[164] تبديلي ڪائونٽيون[165]
7000100000000000000♠1 7000200000000000000♠2 لاس اينجلس-لانگ بيچ-ايناهايم، سي اي ايم ايس اي 13,200,99812,828,837+2.90% لاس اينجلس، اورينج
7000200000000000000♠2 7001120000000000000♠12 سان فرانسسڪو-اوڪلينڊ-هيورڊ، سي اي ايم ايس اي 4,749,0084,335,391+9.54% ايلاميڊا، ڪونٽرا ڪوسٽا، مارن، سان فرانسسڪو، سان ميٽيو
7000300000000000000♠3 7001130000000000000♠13 ريورسائيڊ-سان برنارڊينو-اونٽاريو، سي اي ايم ايس اي 4,599,8394,224,851+8.88% ريورسائيڊ، سان برنارڊينو
7000400000000000000♠4 7001170000000000000♠17 سان ڊيئگو-ڪارلسبيڊ، سي اي ايم ايس اي 3,298,6343,095,313+6.57% سان ڊيئگو
7000500000000000000♠5 7001260000000000000♠26 سيڪرامئنٽو–روزويل–آرڊن-آرڪيڊ، سي اي ايم ايس اي 2,397,3822,149,127+11.55% ايل ڊورادو، پليسر، سيڪرامئنٽو، يولو
7000600000000000000♠6 7001350000000000000♠35 سان خوسيه-سني ويل-سانتا ڪلارا، سي اي ايم ايس اي 2,000,4681,836,911+8.90% سان بينيٽو، سانتا ڪلارا
7000700000000000000♠7 7001560000000000000♠56 فريسنو، سي اي ايم ايس اي 1,008,654930,450+8.40% فريسنو
7000800000000000000♠8 7001620000000000000♠62 بيڪرزفيلڊ، سي اي ايم ايس اي 909,235839,631+8.29% ڪيرن
7000900000000000000♠9 7001700000000000000♠70 اوڪسنارڊ-ٿائوزنڊ اوڪس-وينٽورا، سي اي ايم ايس اي 843,843823,318+2.49% وينٽورا
7001100000000000000♠10 7001750000000000000♠75 اسٽاڪٽن-لوڊي، سي اي ايم ايس اي 779,233685,306+13.71% سان جوآڪين
ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان وڏا گڏيل شمارياتي علائقا
CA rank U.S. rank گڏيل شمارياتي علائقو[164] 2020 census[164] 2010 census[164] تبديلي ڪائونٽيون[165]
7000100000000000000♠1 7000200000000000000♠2 لاس اينجلس-لانگ بيچ، سي اي گڏيل شمارياتي علائقو 18,644,68017,877,006+4.29% لاس اينجلس، اورينج، ريورسائيڊ، سان برنارڊينو، وينٽورا
7000200000000000000♠2 7000400000000000000♠4 سان خوسيه-سان فرانسسڪو-اوڪلينڊ، سي اي گڏيل شمارياتي علائقو 9,714,0238,923,942+8.85% ايلاميڊا، ڪونٽرا ڪوسٽا، مارن، مرسڊ، ناپا، سان بينيٽو، سان فرانسسڪو، سان جوآڪين، سان ميٽيو، سانتا ڪلارا، سانتا ڪروز، سولانو، سونوما، اسٽينسلاوس
7000300000000000000♠3 7001230000000000000♠23 سيڪرامئنٽو-روزويل، سي اي گڏيل شمارياتي علائقو 2,680,8312,414,783+11.02% ايل ڊورادو، نيواڊا، پليسر، سيڪرامئنٽو، سٽر، يولو، يوبا
7000400000000000000♠4 7001450000000000000♠45 فريسنو-ماڊيرا، سي اي گڏيل شمارياتي علائقو 1,317,3951,234,297+6.73% فريسنو، ڪنگز، ماڊيرا
7000500000000000000♠5 7002125000000000000♠125 ريڊنگ-ريڊ بلف، سي اي گڏيل شمارياتي علائقو 247,984240,686+3.03% شاسٽا، ٽيهيما


تاريخي آبادي
مردم شماريPop.%±
185092,597—
1860379,994310.4%
1870560,24747.4%
1880864,69454.3%
18901,213,39840.3%
19001,485,05322.4%
19102,377,54960.1%
19203,426,86144.1%
19305,677,25165.7%
19406,907,38721.7%
195010,586,22353.3%
196015,717,20448.5%
197019,953,13427%
198023,667,90218.6%
199029,760,02125.7%
200033,871,64813.8%
201037,253,95610%
202039,538,2236.1%
2025 (اندازو)39,355,3095.6%
ذريعا: 1790–1990، 2000، 2010، 2020، 2024[166][167][168][169]
چارٽ ۾ ڏيهي آباديءَ جا انگ اکر شامل ناهن.
مطالعا ظاهر ڪن ٿا ته 1850 ۾ ڪيليفورنيا ۾ ڏيهي آمريڪي آبادي لڳ ڀڳ 150,000 هئي
۽ پوءِ 1900 تائين گهٽجي 15,000 ٿي وئي.[170]

هن وقت آمريڪا جي لڳ ڀڳ هر نَو رهواسين مان هڪ رهواسي ڪيليفورنيا ۾ رهندو آهي.[171][172] 2020 آمريڪي مردمشماري موجب، 1 اپريل 2020 تي ڪيليفورنيا جي آبادي 39.54 ملين هئي، جيڪا 2010 کان 6.13٪ واڌ هئي.[168] ان ڏهاڪي دوران رياست جي آبادي سڄي ملڪ جي ڀيٽ ۾ آهستي وڌي، جنهن نتيجي ۾ آمريڪي ايوانِ نمائندگان ۾ ڪيليفورنيا هڪ سيٽ وڃائي ويٺي—پنهنجي پوري تاريخ ۾ پهريون ڀيرو اهڙو نقصان ٿيو.[171] 2023 ۾ رياست جي اندازي موجب آبادي 38.94 ملين هئي.[172] هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي (1900–2020) تائين ڪيليفورنيا ۾ آبادي لڳاتار وڌندي رهي. 1990 واري ڏهاڪي کان واڌ جي رفتار گهٽجڻ شروع ٿي، پر 21هين صديءَ جي پهرين ٻن ڏهاڪن ۾ ڪجهه واڌ جاري رهي؛ 1940–2020 جي عرصي دوران ڪيليفورنيا سراسري طور هر سال لڳ ڀڳ 400,000 ماڻهو پنهنجي آبادي ۾ وڌايا.[173][174][175] پوءِ 2020 ۾ رياست ۾ آبادي گهٽجڻ شروع ٿي ۽ هر سال اها گهٽتائي جاري رهي؛ ان جو وڏو سبب رياست کان ٻاهر لڏپلاڻ، پر گڏوگڏ گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح، ڪوڊ-19 وبا سبب فوتگيون، ۽ ٻين رياستن مان ڪيليفورنيا ڏانهن اندرين لڏپلاڻ جو گهٽ ٿيڻ پڻ هو.[171][176] آمريڪي مردمشماري بيورو موجب، 2021 ۽ 2022 جي وچ ۾ 818,000 ڪيليفورنيا واسي رياست کان ٻاهر لڏي ويا[177] ۽ لڏپلاڻ ڪندڙن سببن ۾ مهانگو گذر سفر، ڪيليفورنيا ۾ گهرن جي کوٽ[178]، پري کان ڪم ڪرڻ جو وڌڻ[179]، وڌيڪ ٽيڪسون، ۽ ڪاروباري ماحول جي مشڪلاتن کي ذڪر ڪيو ويو.[حوالو گهربل] جولاءِ 2020 کان جولاءِ 2023 تائين ڪيليفورنيا ۾ خالص آبادي گهٽتائي 433,000 هئي.[171] 2020 جي مردمشماري موجب، ڪيليفورنيا جي آبادي جي گھاٽائي 250/mi2 هئي ۽ آبادي-وزني گھاٽائي 7954/mi2 هئي.[note 2][180]

ڪيليفورنيا جي آبادي جي گھاٽائي، 2020

گريٽر لاس اينجلس علائقو آمريڪا جو ٻيو وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي، جڏهن ته لاس اينجلس پاڻ آمريڪا جو ٻيو وڏو شهر آهي. لاس اينجلس ڪائونٽي ڪيترن ڏهاڪن کان آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ آباديءَ واري ڪائونٽي جو لقب رکندي آئي آهي، ۽ اها اڪيلي ڪائونٽي 42 آمريڪي رياستن کان وڌيڪ آبادي رکي ٿي.[181][182] سان فرانسسڪو ڪيليفورنيا جو سڀ کان وڌيڪ گھاٽو آباد شهر آهي ۽ آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ گھاٽو آباد شهرن مان هڪ آهي. آمريڪا جي 20 سڀ کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهرن مان چار شهر ڪيليفورنيا ۾ آهن: لاس اينجلس (2هون)، سان ڊيئگو (8هون)، سان خوسيه (13هون)، ۽ سان فرانسسڪو (17هون). ڪيليفورنيا جو آبادي جو مرڪز شافٽر شهر کان چار ميل اولهه-ڏکڻ اولهه ۾، ڪيرن ڪائونٽي ۾ واقع آهي.[note 3]

2020 موجب، ڪيليفورنيا عمرِ توقع جي لحاظ کان رياستن ۾ چوٿين نمبر تي هئي، ۽ عمرِ توقع 79.0 سال هئي.[184] 2010 کان شروع ٿي، ڪيليفورنيا گولڊ رش کان پوءِ پهريون ڀيرو، ڪيليفورنيا ۾ ڄاول رهواسي رياست جي آباديءَ ۾ اڪثريت بڻيا.[185] آمريڪا جي ٻين حصن سان گڏ، دير 2000 واري ڏهاڪي کان شروعاتي 2010 واري ڏهاڪي تائين ڪيليفورنيا جي لڏپلاڻ جو نمونو پڻ تبديل ٿيو.[186] لاطيني آمريڪا جي ملڪن مان لڏپلاڻ گهڻو گهٽجي وئي ۽ هاڻي گهڻا نوان مهاجر ايشيا مان اچن ٿا.[187] 2011 ۾ ڪُل 277,304 مهاجر هئا؛ 57٪ ايشيائي ملڪن مان آيا جڏهن ته 22٪ لاطيني آمريڪي ملڪن مان هئا.[187] ميڪسيڪو مان خالص لڏپلاڻ، جيڪو اڳ نون مهاجرن لاءِ سڀ کان عام ملڪِ اصل هو، صفر / صفر کان به گهٽ ٿي ويو، ڇو ته ميڪسيڪو جا وڌيڪ شهري ڪيليفورنيا ڏانهن اچڻ بدران پنهنجي ملڪ ڏانهن واپس وڃي رهيا آهن.[186] تازن سالن ۾ رياست ۾ غير دستاويزي مهاجرن جو انگ به گهٽجي رهيو آهي، ڇاڪاڻ ته نفاذ ۾ واڌ ۽ گهٽ مهارت وارن مزدورن لاءِ نوڪري جا موقعا گهٽ ٿيا آهن.[188] ڏکڻ اولهه ۾ ميڪسيڪي سرحد پار ڪرڻ جي ڪوشش دوران گرفتار ٿيندڙن جو انگ 2005 ۾ 1.1 ملين جي اوج کان 2011 ۾ 367,000 تائين گهٽجي ويو.[189] انهن رجحانن باوجود، غير دستاويزي مهاجرن جو اندازي مطابق حصو رياست جي آباديءَ جو 7.3٪ هو—ملڪ ۾ ٽيون سڀ کان وڏو سيڪڙو—[190][note 4] ۽ ڪُل لڳ ڀڳ 2.6 ملين هئا[191] خاص طور تي، غير قانوني مهاجر گهڻو ڪري لاس اينجلس، مونٽيري، سان بينيٽو، ايمپيريل، ۽ ناپا ڪائونٽين ۾ مرڪوز هوندا هئا—جن مان آخري چار ۾ اهم زرعي صنعتون آهن، جيڪي هٿ جي محنت تي ڀاڙين ٿيون.[192] غير قانوني مهاجرن مان اڌ کان وڌيڪ جو اصل ملڪ ميڪسيڪو آهي.[191] ڪيليفورنيا رياست ۽ ڪيليفورنيا جا ڪجهه شهر، جن ۾ لاس اينجلس، اوڪلينڊ، ۽ سان فرانسسڪو شامل آهن،[193] پناهه وارين پاليسين اختيار ڪيون آهن.[194]

ايڇ يو ڊي جي 2022 واري سالياني بي گهرن بابت جائزو رپورٽ موجب، ڪيليفورنيا ۾ اندازي مطابق 171,521 بي گهر ماڻهو هئا.[195][196]

2020 واري آمريڪي مردمشماري موجب ڪيليفورنيا جي ڪائونٽين جو نقشو: نسل ۽ نسليت جي لحاظ کان گهڻائي
هسپانڪ ۽ لاطيني ڪيليفورنيا واسي رياست جو سڀ کان وڏو نسلي گروهه آهن. هي نقشو 2020 واري مردمشماري ۾ هسپانڪ ۽ لاطيني ماڻهن جي سيڪڙي موجب ڪيليفورنيا جون ڪائونٽيون ڏيکاري ٿو:

  50٪ يا وڌيڪ

  25–49٪

  15–24٪

  5–15٪

ڪيليفورنيا جي آباديءَ جو نسلي ورهاست[198]
نسلي جوڙجڪ 1950[199] 1960[199] 1970[199] 1980[199] 1990[199] 2000[200] 2010[201] 2020[202]
اڇا 93.7% 92% 89% 76.2% 69% 59.6% 57.6% 41.2%
ڪارا 4.4% 5.6% 7% 7.7% 7.4% 6.7% 6.2% 5.6%
ايشيائي 1.7% 2% 2.8% 5.3% 9.6% 10.9% 13% 15.4%
ڏيهي آمريڪي 0.2% 0.2% 0.5% 0.9% 0.8% 1% 1% 1.6%
پئسفڪ ٻيٽن جا — — — — — 0.4% 0.4% 0.4%
ڪجهه ٻيو نسل — 0.1% 0.7% 10% 13.2% 16.8% 17% 21.2%
ٻه يا وڌيڪ نسل — — — — — 4.8% 4.9% 14.6%
هسپانڪ يا لاطيني (ڪنهن به نسل مان) 7.2%[203] 9.1%[203] 13.7% 19.2% 25.8% 32.4% 37.6% 39.4%
غير هسپانڪ اڇا 86.5%[203] 82.9%[203] 76.3% 66.6% 57.2% 46.7% 40.2% 34.7%
غير هسپانڪ ڪارا — — — 7.5% 7.0% 6.4% 5.8% 5.4%
غير هسپانڪ ايشيائي — — — 5.3% 9.1% 10.8% 12.8% 15.1%
غير هسپانڪ ڏيهي آمريڪي — — — 0.9% 0.6% 0.5% 0.4% 0.4%
غير هسپانڪ پئسفڪ ٻيٽن جا — — — — — 0.3% 0.3% 0.3%
غير هسپانڪ “ڪجهه ٻيو نسل” — — — 0.5% 0.2% 0.2% 0.2% 0.6%
غير هسپانڪ ٻه يا وڌيڪ نسل — — — — — 2.7% 2.4% 4.1%

آمريڪا جي گڏيل رياستن جي مردمشماري بيورو موجب، 2022 ۾ آباديءَ پاڻ کي (اڪيلو يا گڏيل صورت ۾) هن ريت سڃاڻايو: 56.5% اڇا (جن ۾ هسپانڪ اڇا پڻ شامل آهن)،[204] 33.7% غير هسپانڪ اڇا،[205] 18.1% ايشيائي،[206] 7.3% ڪارا يا آفريڪي آمريڪي،[207] 3.2% ڏيهي آمريڪي ۽ الاسڪا جا ڏيهي،[208] 0.9% ڏيهي هوائي يا پئسفڪ ٻيٽن جا،[209] ۽ 34.3% ڪجهه ٻيو نسل.[210] اهي انگ 100% کان وڌيڪ ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته جواب ڏيندڙ ڪيترن نسلن جي سڃاڻپ چونڊي سگهن ٿا. 2022 ۾ 19% ڪيليفورنيا واسي پاڻ کي ٻه يا وڌيڪ نسلن سان سڃاڻايو، پر جيڪڏهن انهن ماڻهن کي ڪڍيو وڃي جن “ڪجهه ٻيو نسل” چونڊيو، ته صرف 5% ماڻهن پاڻ کي ٻه يا وڌيڪ نسلن سان سڃاڻايو.[211]

نسليت موجب، 2018 ۾ آبادي 60.7% غير هسپانڪ (ڪنهن به نسل مان) ۽ 39.3% هسپانڪ يا لاطيني (ڪنهن به نسل مان) هئي. هسپانڪ ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان وڏو واحد نسلي گروهه آهن.[212] غير هسپانڪ اڇا رياست جي آباديءَ جو 36.8% هئا.[212] ڪيلفورنيائو ڪيليفورنيا جا اهي هسپانڪ رهواسي آهن، جيڪي ڪيليفورنيا ۾ ڄاول آهن، ۽ اهي اسپيني ڳالهائيندڙ ڪميونٽي جو حصو آهن، جيڪا 1542 کان ڪيليفورنيا ۾ موجود آهي، ۽ جن جو اصل مختلف ميڪسيڪي آمريڪي/چيڪانو، ڪريئولو اسپيني، ۽ ميسٽيزو پسمنظرن سان جڙيل آهي.[213] تنهن هوندي به، اڄ اهي ڪيليفورنيا جي هسپانڪ آباديءَ جو فقط ننڍڙو حصو آهن، جنهن جو اندازو 500,000 لڳايو وڃي ٿو. ڪيليفورنيا ۾ آمريڪا جي سڀ کان وڏي ميڪسيڪي، سالوادورين، ۽ گوئٽي مالن آبادي موجود آهي، ۽ اهي گڏجي رياست جي لاطيني آباديءَ جو 90% کان وڌيڪ بڻجن ٿا.[214]

آمريڪي ڪميونٽي سروي جي 2022 وارن اندازن موجب، 32.4% آباديءَ وٽ ميڪسيڪي نسب، 6.6% وٽ جرمن نسب، 6.1% وٽ انگريز نسب، 5.6% وٽ آئرش نسب، 4.9% وٽ چيني نسب، 4.3% وٽ فلپائني نسب، 4% وٽ وچ آمريڪي نسب (گهڻو ڪري سالوادورين ۽ گوئٽي مالن)، 3.4% وٽ اطالوي نسب، 2.8% پاڻ کي آمريڪي نسب وارو لکيو، ۽ 2.5% وٽ ڀارتي نسب هو.[215][216][217]

ڪيليفورنيا ۾ نسلي اصل

As of 2011[update], 1 سال کان گهٽ عمر وارن ۾ ڪيليفورنيا جي 75.1% آبادي اقليتن مان هئي، يعني انهن وٽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ والدين اهڙو هو جيڪو غير هسپانڪ اڇو نه هو (هسپانڪ اڇن کي اقليت ۾ ڳڻيو وڃي ٿو).[218] ڪل انگن جي لحاظ کان، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪا جي سڀ کان وڏي اڇن آمريڪين جي آبادي آهي، اندازي مطابق 22,200,000 رهواسي، جن ۾ اهي ماڻهو پڻ شامل آهن جيڪي ڪنهن ٻئي نسل سان گڏجي پاڻ کي اڇو سڃاڻائين ٿا. رياست ۾ آفريڪي آمريڪين جي آبادي آمريڪا ۾ پنجين وڏي آهي، اندازي مطابق 2,250,000 رهواسي. ڪيليفورنيا ۾ ايشيائي آمريڪين جي آبادي اندازي مطابق 7.1 ملين آهي، جيڪا سڄي ملڪ جي ڪل جو ٽيون حصو آهي. ڪيليفورنيا جي ڏيهي آمريڪين جي آبادي 504,000 آهي—ڪنهن به رياست مان سڀ کان وڌيڪ—۽ انهن مان 103,030 پاڻ کي غير هسپانڪ طور سڃاڻائن ٿا ۽ گهڻو ڪري ڪيليفورنيا جي ڏيهي ماڻهن سان تعلق رکن ٿا.[219][220] رياست جي گهڻي ڏيهي آمريڪي آبادي پاڻ کي هسپانڪ به سڃاڻائي ٿي ۽ اها ميڪسيڪو يا وچ آمريڪا جي ڏيهي نسلي گروهن سان تعلق رکي ٿي، جن ۾ 185,200 پاڻ کي ميڪسيڪي آمريڪي انڊين ۽ 67,904 پاڻ کي وچ آمريڪي انڊين سڃاڻائن ٿا.[221] 2011 جي اندازن موجب، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪا جي سڀ کان وڏي اقليت آبادي آهي (انگن موجب)، جيڪا رياست جي آباديءَ جو 60% بڻجي ٿي.[222] گذريل 25 سالن دوران غير هسپانڪ اڇا آبادي گهٽ ٿي آهي، جڏهن ته هسپانڪ ۽ ايشيائي آبادي وڌي آهي. 1970 کان 2011 تائين غير هسپانڪ اڇا 80% کان گهٽجي 40% ٿيا، جڏهن ته هسپانڪ 2000 ۾ 32% مان وڌي 2011 ۾ 38% ٿيا.[223] هاڻي اندازو لڳايو پيو وڃي ته 2060 تائين هسپانڪ آبادي 49% تائين پهچي ويندي، جنهن جو مکيه سبب اميگريشن بدران ملڪي ڄمڻون هونديون.[224] لاطيني آمريڪا مان لڏپلاڻ گهٽ ٿيڻ سان، ايشيائي آمريڪي هاڻي ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان تيزي سان وڌندڙ نسل/نسلي گروهه بڻجي چڪا آهن؛ هن واڌ جو وڏو سبب چين، ڀارت، ۽ فلپائن مان لڏپلاڻ آهي.[225] ڪيليفورنيا جا گهڻا مهاجر يا ته لاطيني آمريڪا (49%) يا ايشيا (41%) ۾ ڄاول آهن. ڪيليفورنيا جي مهاجر آباديءَ مان گهڻا ميڪسيڪو (3.8 ملين)، فلپائن (821,136)، چين (795,450)، ڀارت (574,498)، ۽ ويٽنام (525,455) ۾ ڄاول هئا، ۽ 2023 ۾ ڪيليفورنيا جي مهاجرن مان اڌ کان وڌيڪ (55%) قدرتي بڻيل آمريڪي شهري هئا؛ اهو حصو 1990 کان لڳاتار وڌيو آهي، جڏهن صرف 31% مهاجر قدرتي بڻيل هئا.[226]

ڪيليفورنيا ۾ 100,000 کان وڌيڪ ماڻهن پاران ڳالهائبيون ويندڙ ٻوليون
ٻوليآبادي
(as of 2021[update])[227]		٪
انگريزي 20,763,638 7001560800000000000♠56.08%
اسپيني 10,434,308 7001281800000000000♠28.18%
چيني 1,244,445 7000336000000000000♠3.36%
تاگالوگ 757,488 7000205009999999999♠2.05%
ويٽنامي 544,046 7000147000000000000♠1.47%
ڪوريائي 356,901 6999960000000000000♠0.96%
عربي 231,612 6999630000000000000♠0.63%
فارسي 221,650 6999600000000000000♠0.6%
آرمينيائي 211,614 6999569999999900000♠0.57%
هندي 208,148 6999560000000000000♠0.56%
روسي 178,176 6999480000000000000♠0.48%
پنجابي 156,763 6999420000000000000♠0.42%
جاپاني 135,992 6999370000000000000♠0.37%
فرانسيسي 126,371 6999340000000000000♠0.34%

انگريزي ڪيليفورنيا جي ڊي جوري ۽ ڊي فيڪٽو سرڪاري ٻولي طور ڪم ڪندي آهي. آمريڪا جي مردمشماري بيورو پاران 2021 واري آمريڪي ڪميونٽي سروي مطابق، ڪيليفورنيا جي 5 سال ۽ وڌيڪ عمر وارن رهواسين مان 56.08% (20,763,638) گهر ۾ رڳو انگريزي ڳالهائيندا هئا، جڏهن ته 43.92% گهر ۾ ڪا ٻي ٻولي ڳالهائيندا هئا. گهر ۾ انگريزي کان سواءِ ٻي ٻولي ڳالهائيندڙ ڪيليفورنيا جي رهواسين مان 60.35% انگريزي “چڱي” يا “تمام چڱي” ڳالهائي سگهندا هئا، ۽ هي انگ مختلف لساني گروهن ۾ نمايان طور مختلف هو.[227] آمريڪا جي گهڻين رياستن وانگر (50 مان 32)، ڪيليفورنيا جي قانون ۾ انگريزي کي سرڪاري ٻولي طور قائم ڪيو ويو آهي، ۽ اهو 1986 ۾ ڪيليفورنيا جي ووٽرن پاران پروپوزيشن 63 جي منظوري کان وٺي لاڳو آهي. مختلف سرڪاري ادارا پنهنجي هدف سامعين تائين پهچڻ لاءِ گهربل ٻولين ۾ دستاويز فراهم ڪندا آهن، ۽ اڪثر ڪري انهن کي ائين ڪرڻ جي گهرج پڻ هوندي آهي.[228][229][230]

اسپيني، انگريزي کان پوءِ، ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائبيون ويندڙ ٻولي آهي، جيڪا 2021 ۾ رياست جي آباديءَ جي 28.18% (10,434,308) پاران ڳالهائي وئي.[227] اسپيني ٻولي 1542 کان ڪيليفورنيا ۾ ڳالهائبي پئي اچي ۽ اها ڪيليفورنيا جي ثقافتي منظرنامي ۽ تاريخ سان گهڻي ويجهڙائي سان ڳنڍيل آهي.[231][232][233] اسپيني ۽ ميڪسيڪي دورن دوران، 1848 تائين اسپيني ڪيليفورنيا جي سرڪاري انتظامي ٻولي هئي. آمريڪا جي ڪيليفورنيا تي فتح ۽ گواڊالوپي-هڊالگو جو معاهدو کان پوءِ، آمريڪا جي وفاقي حڪومت اسپيني ڳالهائيندڙ ڪيليفورنيا واسين جي حقن جي ضمانت ڏني. پهريون ڪيليفورنيا جو آئين 1849 جي مونٽيري آئيني ڪنوينشن ۾ ٻنهي ٻولين ۾ لکيو ويو ۽ ان ۾ اسپيني ڳالهائيندڙن جا حق محفوظ ڪيا ويا ته هو سرڪاري ڪارروائين ۾ پنهنجي ٻولي استعمال ڪن، ۽ اهو پڻ لازم ڪيو ويو ته سڀ سرڪاري دستاويز انگريزي ۽ اسپيني ٻنهي ۾ شايع ڪيا وڃن.[234] ابتدائي آمريڪي حڪومتن پاران ڪيليفورنيا ۾ اسپيني جي شروعاتي سڃاڻپ باوجود، 1879 واري ترميم ٿيل رياستي آئين اسپيني ڳالهائيندڙن جا حق ۽ اسپيني جي سرڪاري حيثيت ختم ڪري ڇڏي.[235] ويهين صدي جي وچ ڌاري صرف-انگريزي تحريڪ جي وڌڻ سان 1986 ڪيليفورنيا پروپوزيشن 63 منظور ٿي، جنهن ڪيليفورنيا ۾ انگريزي کي واحد سرڪاري ٻولي طور قائم ڪيو ۽ سرڪاري اسڪولن ۾ اسپيني کي تدريسي ٻولي طور ختم ڪيو.[236] 2016 ڪيليفورنيا پروپوزيشن 58 ٻه-ٻولي تعليم تي پابندي واپس ورتي، پر اڃا به اسپيني ٻه-ٻولي تعليم جي وڌڻ ۾ ڪيترائي رڪاوٽون موجود آهن، جن ۾ استادن جي کوٽ ۽ فنڊنگ جي گهٽتائي شامل آهي.[237][236][238] ڪيليفورنيا جي حڪومت اسپيني ٻولي تائين پهچ ۽ ٻه-ٻولي تعليم کي هٿي ڏيڻ لاءِ ڪوششون ڪيون آهن،[239][240] ۽ ڪيليفورنيا ۾ نجي تعليمي ادارن پڻ اهڙا قدم کنيا آهن.[241] ڪيليفورنيا ۾ ڪيترائي ڪاروبار پنهنجي ملازمن لاءِ اسپيني ٻوليءَ جي مهارتن کي فروغ ڏين ٿا، ته جيئن ڪيليفورنيا جي هسپانڪ آبادي ۽ وڏي اسپيني ڳالهائيندڙ دنيا جي بهتر خدمت ٿي سگهي.[242][243]

ڪيليفورنيا تاريخي طور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ لسانياتي طور متنوع علائقن مان هڪ رهيو آهي، جتي 6 ٻولي خاندانن ۾ 64 بنيادي ٻولين مان نڪتل 70 کان وڌيڪ ڏيهي ٻوليون موجود هيون.[244][245] 2007 کان 2009 وچ ۾ ڪيل هڪ سروي ڪيليفورنيا جي زرعي مزدورن ۾ 23 مختلف ڏيهي ٻولين جي سڃاڻپ ڪئي.[246] ڪيليفورنيا جون سڀئي ڏيهي ٻوليون خطري هيٺ آهن، جيتوڻيڪ هاڻي ٻولي جي بحالي لاءِ ڪوششون ٿي رهيون آهن.[note 6] ڪيليفورنيا ۾ قومي سطح تي چيني، ويٽنامي ۽ پنجابي ڳالهائيندڙن جي سڀ کان وڏي مرڪوز آبادي موجود آهي. رياست جي وڌندڙ تنوع ۽ ملڪ جي ٻين علائقن سميت دنيا جي مختلف حصن مان لڏپلاڻ جي نتيجي ۾، لسانياتدانن 20هين صدي جي آخر کان ڪيليفورنيا ۾ ڳالهائجندڙ آمريڪي انگريزي ۾ ڪجهه نمايان نيون خاصيتون ڏسڻ شروع ڪيون. هن قِسم کي ڪيليفورنيا انگريزي چيو وڃي ٿو؛ ان ۾ سَريلي تبديلي ۽ ڪيتريون ٻيون آوازياتي عمل شامل آهن، جيڪي آمريڪا جي ٻين علائقن ۾ استعمال ٿيندڙ آمريڪي انگريزي جي قسمن کان مختلف آهن.[247]

هالي ووڊ جو نشان، لاس اينجلس ۾

ڪيليفورنيا جي ثقافت اولهه جي ثقافت آهي، ۽ ان جون جديد پاڙون آمريڪا جي گڏيل رياستن جي ثقافت ۾ آهن، پر تاريخي طور تي ان تي ڪيترن هسپانوي ڪيلفورنيئو ۽ ميڪسيڪي اثرن جو به وڏو حصو رهيو آهي. سرحدي ۽ سامونڊي رياست هئڻ سبب، ڪيليفورنيا جي ثقافت تي ڪيترين وڏين مهاجر آباديَن جو گهرو اثر پيو آهي، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۽ ايشيا مان آيل ماڻهن جو.[255] ڪيليفورنيا گهڻي عرصي کان عوامي ذهن ۾ دلچسپي جو موضوع رهي آهي ۽ ان جي حامين اڪثر ان کي جنت جهڙو ڏيک ڏيڻ لاءِ تشهير ڪئي آهي. ويهين صدي جي شروعات ۾، رياست جي ڪوششن، عظيم اقتصادي ڏڪار دوران تعميراتي منصوبن، ۽ مقامي حامين جي سرگرمين سبب، ڪيترن آمريڪين “سونهري رياست” کي هڪ مثالي تفريحي منزل سمجهيو: سڄو سال ڌوپ ۽ خشڪ موسم، ۽ سمنڊ ۽ جبلن تائين آسان رسائي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، مقبول موسيقيءَ جا گروهه جهڙوڪ دي بيچ بوائز ڪيليفورنيا واسين جي تصوير “سڪون پسند، سنهيَ ٿيل، سامونڊي ڪنارن تي گهمندڙ” ماڻهن طور وڌيڪ مشهور ڪئي.

سانتا باربرا هاءِ اسڪول، ڏکڻ ڪيليفورنيا ۾ مسلسل استعمال ۾ رهندڙ سڀ کان پراڻن هاءِ اسڪولن مان هڪ

ڪيليفورنيا ۾ ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ اسڪولي شاگرد آهن؛ 2005–06 واري اسڪولي سال ۾ انهن جو انگ 6.2 ملين کان وڌيڪ هو، جنهن سبب ڪيليفورنيا ۾ اسڪولن ۾ پڙهندڙ شاگردن جو تعداد 36 رياستن جي ڪُل آباديءَ کان به وڌيڪ ٿي وڃي ٿو، ۽ اها ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ اڳڪٿي ڪيل داخلا وارن علائقن مان پڻ هڪ آهي.[262] سرڪاري ثانوي تعليم ۾ هاءِ اسڪول شامل آهن، جيڪي پيشاوارا ڪم، ٻوليون، ۽ آزاد فنون جا اختياري ڪورس پڙهائن ٿا، ۽ جن ۾ باصلاحيت، ڪاليج لاءِ تيار ٿيندڙ، ۽ صنعتي فنون وارن شاگردن لاءِ مختلف ٽريڪ موجود آهن. ڪيليفورنيا جو سرڪاري تعليمي نظام هڪ منفرد آئيني ترميم جي وسيلي سهارو وٺي ٿو، جيڪا گريڊ K–12 ۽ ڪميونٽي ڪاليجن لاءِ هر سال گهٽ ۾ گهٽ فنڊنگ جو معيار مقرر ڪري ٿي، جيڪو معيشت ۽ شاگردن جي داخلا جي انگن سان گڏ وڌندو رهي ٿو.[263] 2016 ۾، ڪيليفورنيا جي K–12 سرڪاري اسڪولن ۾ في شاگرد خرچ قومي درجابنديءَ ۾ 22هون هو (في شاگرد $11,500، جڏهن ته آمريڪا جي اوسط $11,800 هئي).[264] 2012 لاءِ، ڪيليفورنيا جي K–12 سرڪاري اسڪولن ۾ في شاگرد ملازمن جي تعداد ۾ رياست جو درجو 48هون هو (0.102؛ جڏهن ته آمريڪا جي اوسط 0.137 هئي)، جڏهن ته في ملازم ادائيگيءَ ۾ اها 7هين نمبر تي هئي: $49,000 (آمريڪا جي اوسط $39,000).[265][266][267]

سليڪون ويلي دنيا جو سڀ کان وڏو ٽيڪ حب آهي، ۽ بگ ٽيڪ جون ڪمپنيون جهڙوڪ ايپل، الفابيٽ، ميٽا، اين ويڊيا، اِنٽيل، ايچ پي، نيٽ فلڪس، اِنڪ.، اوبر ۽ ٻيون ڪيترائي هتي موجود آهن.

ڪيليفورنيا جي معيشت دنيا جي سڀ کان وڏين معيشتن مان شمار ٿئي ٿي. As of 2024[update] تائين، مجموعي رياستي پيداوار (GSP) $4.172 ٽرِلِين (في فرد $102,500) هئي، جيڪا آمريڪا جي سڀني رياستن مان سڀ کان وڏي آهي.[276] ڪيليفورنيا ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جو لڳ ڀڳ ستين حصو پيدا ڪري ٿي.[277] As of 2025[update] تائين، ڪيليفورنيا جو نالي ماتر جي ڊي پي چار ملڪن کانسواءِ باقي سڀني ملڪن کان وڏو آهي.[9] خريداري قوت برابري (PPP) جي لحاظ سان،[278] اها اٺ ملڪن کانسواءِ باقي سڀني ملڪن کان وڏي آهي.[279] ڪيليفورنيا جي معيشت آفريڪا ۽ آسٽريليا کان به وڏي آهي، ۽ ڏکڻ آمريڪا جي معيشت جي لڳ ڀڳ ويجهو آهي.[280] رياست ۾ ڪُل، غير زرعي روزگار 16,677,800[281] هو as of سيپٽمبر 2021[update][[Category:Articles containing potentially dated statements from اظھاري چُڪَ: غير متوقع < عامل.]] تائين، ۽ 966,224 آجر اداري موجود هئا.[282] 2024 تائين، ڪيليفورنيا ۾ فارچون 500 جون 57 ڪمپنيون هيون، جيڪا ڪنهن به آمريڪي رياست ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي.[283] 2025 ۾ ڪيليفورنيا ۾ 465,101 نوان ڪاروبار قائم ٿيا، جيڪا ملڪ ۾ فلوريڊا کان پوءِ ٻي وڏي انگ آهي.[284] 2025 تائين، رياست ۾ 4.3 ملين ننڍا ڪاروبار هئا، جيڪي ڪُل ڪاروبارن جو 99.8% بڻجن ٿا ۽ رياست جي افرادي قوت جو 47.4% روزگار مهيا ڪن ٿا.[285]

پورٽ آف لاس اينجلس ۽ پورٽ آف لانگ بيچ گڏيل طور درآمدي حجم موجب آمريڪا جو سڀ کان وڏو بندرگاهه نظام آهي، ۽ دنيا جي مصروف ترين بندرگاهن مان هڪ آهي.

پورٽ آف لاس اينجلس ۽ پورٽ آف لانگ بيچ (جيڪي ترتيبوار آمريڪا جا سڀ کان وڏا ۽ ٻيا وڏا بندرگاهه آهن) گڏجي ڏکڻ ڪيليفورنيا ۾ عالمي فراهميءَ جي زنجير ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا، ۽ TEU حجم موجب آمريڪا ڏانهن ايندڙ لڳ ڀڳ 40% سڀئي درآمدون گڏجي کڻن ٿا.[12] پورٽ آف اوڪلينڊ ۽ پورٽ آف هوينيمي آمريڪا ۾ سنڀاليل TEU جي لحاظ سان ترتيبوار 10هون ۽ 26هون نمبر وڏا بندرگاهه آهن.[286] ڪيليفورنيا ۾ روزگار جا پنج سڀ کان وڏا شعبا واپار، آمدورفت ۽ يوٽيلٽيز؛ حڪومت؛ پيشاورانه ۽ ڪاروباري خدمتون؛ تعليم ۽ صحت جون خدمتون؛ ۽ وندر ۽ مهمان نوازي آهن. پيداوار (آئوٽ پُٽ) جي لحاظ سان پنج وڏا شعبا مالي خدمتون، پوءِ واپار، آمدورفت ۽ يوٽيلٽيز؛ تعليم ۽ صحت جون خدمتون؛ حڪومت؛ ۽ ٺاهه سازي (مينيوفيڪچرنگ) آهن.[287] ڪيليفورنيا ۾ بيروزگاري جي شرح 5.3% هئي as of  2025[update] تائين.[288] ڪيليفورنيا جي معيشت واپار تي ڀاڙيندي آهي، ۽ بين الاقوامي واپار ۽ لاڳاپيل ڪاروبار رياست جي معيشت جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو بڻجن ٿا، ۽ انهن جو حصو سندن جي ڊي پي جو 7% آهي؛ ڪيليفورنيا جو سڀ کان وڏو واپاري ڀائيوار ميڪسيڪو آهي. 2008 ۾، ڪيليفورنيا $144  ارب ماليت جا سامان برآمد ڪيا، جيڪي 2007 ۾ $134  ارب ۽ 2006 ۾ $127  ارب هئا.[289] گاڏيون، ڪمپيوٽر ۽ اليڪٽرانڪ شيون ڪيليفورنيا جون مٿيون برآمدات آهن، جيڪي 2008 ۾ رياست جي ڪُل برآمدات جو 42% هيون؛ ۽ ڪيليفورنيا ۾ 50 کان وڌيڪ گاڏين جون ڪمپنيون ڪم ڪن ٿيون، جهڙوڪ ٽيسلا ۽ مزدا.[289]

ڪيليفورنيا جا انگور باغ وائين ڪنٽري ۾. ڪيليفورنيا جي زرعي صنعت آمريڪا ۾ سڀ کان وڏي آهي.

زراعت ڪيليفورنيا جي معيشت جو هڪ اهم شعبو آهي. آمريڪا جي زراعت واري کاتي موجب، 2011 ۾ قيمت جي لحاظ کان ڪيليفورنيا جون ٽن سڀ کان وڏيون زرعي پيداوارون کير ۽ ڪريم، ڇلڪيل بادام، ۽ انگور هيون.[11] گذريل ٽن ڏهاڪن ۾ پوک سان لاڳاپيل وڪرو چار ڀيرا کان وڌيڪ وڌيو: 1974 ۾ $7.3  ارب کان 2004 ۾ لڳ ڀڳ $31  ارب تائين.[290] هي واڌ ان هوندي به ٿي، جو انهي عرصي دوران پوک لاءِ وقف ڪيل زمين 15% گهٽجي وئي، ۽ پاڻيءَ جي فراهمي دائمي بي استحڪام جو شڪار رهي. في ايڪڙ وڪرو وڌڻ جا سبب فعال زرعي زمين جو وڌيڪ شدت سان استعمال ۽ فصلن جي پيداوار ۾ ٽيڪنالاجيءَ جون بهتريون آهن.[290] 2008 ۾، ڪيليفورنيا جي 81,500 فارم ۽ رينچن $36.2  ارب ماليت جي زرعي پيداوار جي آمدني پيدا ڪئي.[291] 2011 ۾، اهو انگ وڌي $43.5  ارب پيداوار آمدني تائين پهتو.[291] زرعي شعبو رياست جي جي ڊي پي جو 2% بڻجي ٿو ۽ ڪُل افرادي قوت جو لڳ ڀڳ 3% روزگار ڏئي ٿو.[292]

ڪيليفورنيا ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ گهميل رياست آهي.[293] ڊزني لينڊ اناهايم ۾ هڪ اهم سياحتي منزل آهي، جنهن وٽ 2022 ۾ ساليانو 16.9 ملين دورا هئا.[294]

2021 ۾ في فرد جي ڊي پي $85,546 هئي، جيڪا ملڪ ۾ چوٿين نمبر تي هئي. في فرد آمدني جا انگ علائقن ۽ پيشائن موجب گهڻو فرق رکن ٿا.[295] سينٽرل ويلي سڀ کان وڌيڪ غريب علائقن مان آهي، جتي مهاجر زرعي مزدور گهٽ ۾ گهٽ اجوري کان به گهٽ ڪمائين ٿا. ڪانگريشنل ريسرچ سروس جي 2005 واري رپورٽ موجب، سان جواڪين ويلي کي آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ معاشي طور دٻيل علائقن مان هڪ طور بيان ڪيو ويو هو، جيڪو اپالاچيا علائقي جي برابر ڄاتو ويو.[296] اضافي غربت ماپ (supplemental poverty measure) استعمال ڪندي، ڪيليفورنيا ۾ غربت جي شرح 23.5% آهي، جيڪا ملڪ ۾ ڪنهن به رياست جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي.[297] تنهن هوندي به، سرڪاري ماپ استعمال ڪندي 2017 تائين غربت جي شرح رڳو 13.3% هئي.[298] ڪيترن سامونڊي شهرن ۾ آمريڪا جا سڀ کان امير في فرد علائقا پڻ شامل آهن. اتر ڪيليفورنيا ۾ اعليٰ ٽيڪنالاجي شعبا، خاص طور سليڪون ويلي، سانتا ڪلارا ۽ سان ميٽيو ڪائونٽين ۾، ڊاٽ ڪام بَسٽ سبب آيل معاشي منديءَ کان پوءِ ٻيهر تيزي سان اڀريا. 2019 ۾، رياست ۾ 1,042,027 ملينئير گهريلو خاندان هئا، جيڪي ملڪ ۾ ڪنهن به رياست کان وڌيڪ هئا.[299] 2010 ۾، ڪيليفورنيا جا رهواسي 754 جي سراسري ڪريڊٽ اسڪور سان رياستن ۾ پهرين نمبر تي هئا.[300]

  • جيڪڏهن ڪيليفورنيا هڪ آزاد ملڪ هجي، ته ان جي مجموعي گهريلو پيداوار (نالي ماتر) دنيا ۾

    پنجين نمبر

    تي اچي ها (2022).

    [301]

  • ڪيليفورنيا جون ڪائونٽيون جي ڊي پي موجب (2021)

    [302]


ڪيليفورنيا جا اقتصادي علائقا

رياستي خرچ 1998 ۾ $56  ارب کان وڌي 2011 ۾ $127  ارب ٿي ويا.[303][304] ڪيليفورنيا ۾ في فرد بنياد تي ڀلائي (ويلفيئر) تي خرچ آمريڪي رياستن مان ٽئين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ ڀلائي تي ڪُل خرچ به سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪو $6.67  ارب آهي.[305] جنوري 2011 ۾، ڪيليفورنيا جو ڪُل قرض گهٽ ۾ گهٽ $265  ارب هو.[306] 27 جون 2013 تي، گورنر جيري برائون رياست لاءِ هڪ متوازن بجيٽ (ڪو به خسارو نه) تي صحي ڪئي، جيڪو ڏهاڪن ۾ پهريون هو؛ تنهن هوندي به، رياست جو قرض اڃا به $132  ارب رهيو.[307][308] 2012 ۾ پروپوزيشن 30 ۽ 2016 ۾ پروپوزيشن 55 جي منظوريءَ کان پوءِ، ڪيليفورنيا هاڻي وڌ ۾ وڌ 13.3% حد تائين حاشيائي آمدني ٽيڪس شرح لاڳو ڪري ٿي، جنهن ۾ ڏهه ٽيڪس درجا (ٽيڪس بريڪٽ) آهن: هي شرح سڀ کان هيٺئين بريڪٽ ۾ سالياني فردي آمدني $0 تي 1% کان شروع ٿي، ۽ سالياني فردي آمدني $1,000,000 کان مٿي هجڻ تي 13.3% تائين پهچي ٿي (پر سڀ کان مٿيان بريڪٽ صرف عارضي آهن، جيستائين پروپوزيشن 55 2030 جي آخر ۾ ختم نه ٿي وڃي). جڏهن ته پروپوزيشن 30 رياست لاءِ گهٽ ۾ گهٽ رياستي سيلز ٽيڪس 7.5% به لاڳو ڪيو هو، پر سيلز ٽيڪس ۾ هي واڌ پروپوزيشن 55 ذريعي وڌائي نه وئي ۽ 2017 ۾ گهٽ ۾ گهٽ رياستي سيلز ٽيڪس ٻيهر اڳئين شرح 7.25% تي موٽي آيو. مقامي حڪومتون هن گهٽ ۾ گهٽ شرح کان علاوه اضافي سيلز ٽيڪس پڻ لاڳو ڪري سگهن ٿيون ۽ لاڳو به ڪن ٿيون.[309] سڀ غير منقول ملڪيت تي هر سال ٽيڪس لاڳو ٿيندو آهي. پروپوزيشن 13 موجب ملڪيت ٽيڪس ۾ ساليانو واڌ وڌ ۾ وڌ 2% يا مهانگائي جي شرح (جيڪو به گهٽ هجي) تائين محدود (ڪيپ) آهي.

گولڊن گيٽ پل سان فرانسسڪو بي علائقو ۾، دنيا جي سڀ کان مشهور پلن مان هڪ آهي.

ڪيليفورنيا جو وسيع علائقو هڪ وسيع نظام وسيلي ڳنڍيل آهي، جنهن ۾ ڪنٽرولڊ-ايڪسيز شاهراهون (فري وي)، محدود-ايڪسيز رستا (ايڪسپريس وي)، ۽ شاهراهون شامل آهن. ڪيليفورنيا پنهنجي ڪار ثقافت سبب مشهور آهي، جنهن ڪري هتي جي شهرن کي شديد ٽريفڪ جام جي شهرت حاصل آهي. رياستي رستن جي تعمير ۽ سار سنڀال ۽ سڄي رياست لاءِ آمدرفت جي منصوبه بندي بنيادي طور ڪيليفورنيا ٽرانسپورٽيشن کاتو جي ذميواري آهي، جنهن کي “ڪيل ٽرانس” سڏيو وڃي ٿو. رياست جي تيزي سان وڌندڙ آبادي ان جي سڀني آمدرفت نيٽ ورڪن تي دٻاءُ وجهي رهي آهي، ۽ ڪيليفورنيا وٽ آمريڪا جي سڀ کان خراب رستن مان ڪي آهن.[318][319] ريزن فائونڊيشن جي رياستي شاهراه نظامن جي ڪارڪردگي بابت 19هين سالياني رپورٽ موجب، ڪيليفورنيا جون شاهراهون ٽين نمبر تي بدترين آهن؛ ٻئي نمبر تي الاسڪا ۽ پهرئين نمبر تي روڊ آئلينڊ آهي.[320]

سان فرانسسڪو بي فيري بي علائقو ۾ هڪ عوامي پاڻي ٽيڪسي نظام آهي.

هي رياست رستن جي تعمير ۾ اڳواڻ رهي آهي. رياست جي سڀ کان نمايان نشانين مان هڪ، گولڊن گيٽ پل، 1937 (کُلڻ جو سال) کان 1964 تائين دنيا ۾ مکيه اسپين جي لحاظ کان سڀ کان ڊگهي معلق پل هئي، جنهن جي ڊيگهه 4,200 feet (1,300 m) هئي. پنهنجي نارنگي رنگ ۽ بي جا دلڪش نظارن سبب، هي شاهراه پل هڪ مشهور سياحتي ماڳ آهي ۽ پيادلن ۽ سائيڪلن لاءِ به کليل آهي. سان فرانسسڪو–اوڪلينڊ بي پل (عام طور “بي پل” سڏيو وڃي ٿو)، جيڪو 1936 ۾ مڪمل ٿيو، ٻه-ماڙ جوڙجڪ وسيلي روزانو لڳ ڀڳ 280,000 گاڏيون کڻي وڃي ٿو. ان جا ٻه حصا يربا بوينا ٻيٽ وٽ دنيا جي سڀ کان وڏي قطر واري آمدرفت سرنگ وسيلي ملن ٿا، جيڪا 76 feet (23 m) ويڪر ۽ 58 feet (18 m) اوچائي رکي ٿي.[321] آرويو سيڪو پارڪ وي، جيڪا لاس اينجلس کي پاساڊينا سان ڳنڍي ٿي، 1940 ۾ کولي وئي ۽ اولهه آمريڪا جي پهرين فري وي هئي.[322] بعد ۾ ان کي ڏکڻ طرف لاس اينجلس جي مرڪز ۾ چار-سطحي انٽرچينج تائين وڌايو ويو، جنهن کي دنيا جو پهريون اسٽيڪ انٽرچينج سمجهيو وڃي ٿو.[323] ڪيليفورنيا هاءِ وي پيٽرول آمريڪا جي سڀ کان وڏي رياستي پوليس ايجنسي آهي، جنهن ۾ 10,000 کان وڌيڪ ملازم آهن. اهي ڪيليفورنيا جي رياستي سنڀال هيٺ شاهراهون ۽ رياستي ملڪيت تي پوليس جون خدمتون فراهم ڪن ٿا. 2021 جي آخر تائين، ڪيليفورنيا ۾ 30,610,058 ماڻهن وٽ ڪيليفورنيا موٽر گاڏيون کاتو پاران جاري ڪيل ڊرائيور لائسنس يا رياستي سڃاڻپ ڪارڊ هئا، ۽ ڪُل 36,229,205 رجسٽرڊ گاڏيون موجود هيون، جن ۾ 25,643,076 ڪارون، 853,368 موٽر سائيڪلون، 8,981,787 ٽرڪون ۽ ٽريلر، ۽ 121,716 ٻيون گاڏيون (تاريخي گاڏيون ۽ زرعي اوزار سميت) شامل هيون.[324]

شاستا ڍنڍ، شاستا ڪاسڪيڊ علائقي ۾، ڪيليفورنيا جو سڀ کان وڏو ذخيرو (ريزروائر) آهي.

ڪيليفورنيا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل پاڻي نظام دنيا جو سڀ کان وڏو پاڻي انتظامي نظام آهي، جيڪو هر سال 40,000,000 acre-feet (49 km3) کان وڌيڪ پاڻي سنڀالي ٿو، ۽ ڇهن وڏن ايڪواڊڪٽ نظامن ۽ انفرااسٽرڪچر منصوبن تي ٻڌل آهي.[327] ڪيليفورنيا ۾ پاڻي جو استعمال ۽ بچاءُ هڪ سياسي طور ورهايل مسئلو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ رياست کي وقفي وقفي سان ڏڪار کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، ۽ ان کي پنهنجي وڏي زرعي شعبي ۽ شهري آبادي جي ضرورتن وچ ۾ توازن قائم رکڻو پوي ٿو، خاص طور رياست جي خشڪ ڏاکڻي حصي ۾. پاڻي جي وسيع پيماني تي ٻيهر ورڇ پڻ ماحولياتي ڪارڪنن طرفان گهڻي تنقيد جو سبب بڻجي ٿي. ڪيليفورنيا واٽر وارز، يعني لاس اينجلس ۽ اوونز ويلي وچ ۾ پاڻي جي حقن بابت تڪرار، مناسب پاڻي فراهمي حاصل ڪرڻ جي جدوجهد جي سڀ کان مشهور مثالن مان هڪ آهي.[328] ڪيليفورنيا جي اڳوڻي گورنر آرنولڊ شوارزنيگر چيو:

اسان ڪافي وقت کان بحران ۾ آهيون، ڇو⁠تہ هاڻي اسان 38 ملين ماڻهو آهيون، نه ڪي 18 ملين جيئن 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ هئاسين. ان ڪري اهو ماحولياتي ڪارڪنن ۽ هارين جي وچ ۾، ڏکڻ ۽ اتر جي وچ ۾، ۽ ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن جي وچ ۾ هڪ جنگ بڻجي ويو آهي. گذريل چار ڏهاڪن کان هر ڪو پاڻي لاءِ وڙهندو رهيو آهي.[329]

ڪيليفورنيا ڪيپيٽل، سيڪرامينٽو ۾، ڪيليفورنيا جي حڪومت جو مرڪز آهي، جتي ڪيليفورنيا اسيمبلي ۽ ڪيليفورنيا جو گورنر ڪم ڪن ٿا.

ڪيليفورنيا جي گاديءَ جو شهر سيڪرامينٽو آهي.[330] رياست جي حڪومت ٽن شاخن ۾ ورهايل آهي: انتظامي شاخ، جنهن ۾ گورنر شامل آهي[331] ۽ ٻيا آزاد چونڊيل آئيني عملدار؛ قانونسازي شاخ، جنهن ۾ اسيمبلي ۽ سينيٽ شامل آهن;[332] ۽ عدالتي شاخ، جنهن ۾ ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ ۽ هيٺيون عدالتون شامل آهن.[333] رياست ۾ ڪيليفورنيا بيلٽ پروپوزيشن جو نظام پڻ موجود آهي، جنهن تحت ووٽر سڌي طرح عوامي شروعات، ريفرنڊم، ريڪال چونڊ ۽ تصديق ذريعي شرڪت ڪن ٿا.[334] پروپوزيشن 14 کان اڳ، سياسي پارٽين کي اختيار هو ته هو بند پرائمري چونڊون ڪرائن يا اهڙيون پرائمري چونڊون جن ۾ صرف پارٽي ميمبر ۽ آزاد ووٽر ووٽ ڏين. 8 جون 2010 کان پوءِ، جڏهن پروپوزيشن 14 منظور ٿي، آمريڪي صدر ۽ ڪائونٽي مرڪزي ڪميٽي جي عهدن کان سواءِ، سڀني عهدن لاءِ اميدوار پرائمري بيلٽ تي پنهنجي پسنديده پارٽي سڃاڻپ سان ظاهر ٿين ٿا، پر اهي ان پارٽي جا سرڪاري اميدوار ناهن هوندا.[335] پرائمري چونڊن ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ وٺندڙ ٻه اميدوار عام چونڊ ۾ داخل ٿين ٿا، پارٽي سڃاڻپ کان سواءِ. جيڪڏهن خاص پرائمري چونڊ ۾ ڪو اميدوار 50٪ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪري، ته اهو سڌو چونڊجي وڃي ٿو ۽ عام چونڊ نه ٿيندي.

ڪيليفورنيا اسٽيٽ ليجسليچر ۾ 40 ميمبرن تي مشتمل سينيٽ ۽ 80 ميمبرن تي مشتمل اسيمبلي شامل آهي.[339] سينيٽر چار سالن جا مدو پورو ڪن ٿا ۽ اسيمبلي ميمبر ٻه سال. اسيمبلي ميمبرن تي ڇهن مدتن جي ٽرم لِمٽ لاڳو ٿئي ٿي، جڏهن⁠تہ سينيٽ ميمبرن تي ٽن مدتن جي مدت حد لاڳو ٿئي ٿي.

سان فرانسسڪو سٽي هال، گڏيل شهر ۽ ڪائونٽي سان فرانسسڪو جو حڪومتي مرڪز آهي.

ڪيليفورنيا ۾ مقامي حڪومت جو هڪ وسيع نظام آهي، جيڪو سڄي رياست ۾ عوامي خدمتون سنڀالي ٿو. ٻين گهڻين رياستن وانگر، ڪيليفورنيا کي ڪائونٽين ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انگ 58 آهي (جن ۾ سان فرانسسڪو پڻ شامل آهي) ۽ اهي پوري رياست تي پکڙيل آهن. گهڻا شهري علائقا شهر طور شامل ڪيا ويندا آهن. اسڪول ضلعا، جيڪي شهرن ۽ ڪائونٽين کان آزاد آهن، عوامي تعليم سنڀالين ٿا. ٻيون ڪيترائي خدمتون، جهڙوڪ باهه کان بچاءُ ۽ پاڻي جي فراهمي، خاص طور غير شامل علائقن ۾، خاص ضلعا سنڀالين ٿا.

ڪيليفورنيا 58 ڪائونٽين ۾ ورهايل آهي. ڪيليفورنيا آئين جي آرٽيڪل 11، سيڪشن 1 موجب، اهي رياست جون قانوني ذيلي وحدتون آهن. ڪائونٽي حڪومت سڄي ڪائونٽي لاءِ اهڙيون خدمتون فراهم ڪري ٿي جهڙوڪ قانون لاڳو ڪرڻ، جيلون، چونڊون ۽ ووٽر رجسٽريشن، حياتياتي رڪارڊ، ملڪيت جي اسيسمينٽ ۽ رڪارڊ، ٽيڪس گڏ ڪرڻ، عوامي صحت، صحت جي سار سنڀال، سماجي خدمتون، لائبريريون، ٻوڏ ڪنٽرول، باهه کان بچاءُ، جانورن جو ڪنٽرول، زرعي ضابطا، عمارتن جون جاچون، ايمبولينس خدمتون، ۽ تعليم کاتا جيڪي سڄي رياست ۾ معيارن جي سار سنڀال جا ذميوار هوندا آهن.[346][347] ان کان علاوه، ڪائونٽي سڀني غير شامل علائقن لاءِ مقامي حڪومت طور پڻ ڪم ڪري ٿي. هر ڪائونٽي کي چونڊيل سپروايزرن جو بورڊ هلائي ٿو.

لاس اينجلس سٽي هال، لاس اينجلس جي حڪومت جو مرڪز آهي.

ڪيليفورنيا ۾ شامل ڪيل شهر ۽ ڳوٺ يا ته چارٽر ميونسپالٽيون آهن يا عام-قانوني ميونسپالٽيون.[159] عام-قانوني ميونسپالٽيون رياستي قانون جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن ۽ ان مطابق هلن ٿيون؛ جڏهن⁠تہ چارٽر ميونسپالٽيون پنهنجن شهر يا ڳوٺ جي چارٽرن تحت هلن ٿيون. 19هين صدي ۾ شامل ٿيل ميونسپالٽيون اڪثر چارٽر ميونسپالٽيون آهن. رياست جا سڀ ڏهه سڀ کان وڌيڪ آبادي وارا شهر چارٽر شهر آهن. گهڻا ننڍا شهر ڪائونسل–منيجر نظام رکن ٿا، جتي چونڊيل سٽي ڪائونسل هڪ سٽي منيجر مقرر ڪري ٿي جيڪو شهر جي ڪارروائين جي نگراني ڪري ٿو. ڪجهه وڏن شهرن ۾ سڌي طرح چونڊيل ميئر هوندو آهي جيڪو شهر حڪومت جي نگراني ڪندو آهي. ڪيترن ڪائونسل–منيجر شهرن ۾ سٽي ڪائونسل پنهنجن ميمبرن مان هڪ کي ميئر چونڊي ٿي، ڪڏهن ڪڏهن ڪائونسل ميمبرن ۾ باري باري؛ پر اهڙي ميئر جي عهدي جو ڪردار گهڻو ڪري رسمي هوندو آهي. سان فرانسسڪو جي حڪومت ڪيليفورنيا ۾ واحد گڏيل شهر-ڪائونٽي آهي، جتي شهر ۽ ڪائونٽي حڪومتون گڏ ٿي هڪ ئي اختيار واري نظام ۾ ضم ٿيل آهن.

لاس اينجلس يونيفائيڊ اسڪول ڊسٽرڪٽ، داخلا جي لحاظ کان آمريڪا ۾ ٻيو وڏو آهي.

لڳ ڀڳ 1,102 اسڪول ضلعا، جيڪي شهرن ۽ ڪائونٽين کان آزاد آهن، ڪيليفورنيا جي عوامي تعليم سنڀالين ٿا.[349] ڪيليفورنيا جا اسڪول ضلعا ابتدائي ضلعا، هاءِ اسڪول ضلعا، گڏيل ضلعا (ابتدائي ۽ هاءِ اسڪول گڏ)، يا ڪميونٽي ڪاليج ضلعا ٿي سگهن ٿا.[349] ڪيليفورنيا ۾ لڳ ڀڳ 3,400 خاص ضلعا آهن.[350] خاص ضلعو، جيڪو ڪيليفورنيا گورنمينٽ ڪوڊ § 16271(d) تحت “رياست جي اهڙي ايجنسي جيڪا محدود حدن اندر مقامي سطح تي سرڪاري يا ملڪيت-لاڳاپيل ڪمن جي انجام لاءِ قائم هجي” طور بيان ٿيل آهي، هڪ مقرر ٿيل جاگرافيائي علائقي ۾ محدود خدمتون مهيا ڪري ٿو. خاص ضلعي جو علائقو ڪيترن شهرن يا ڪائونٽين تي پکڙيل ٿي سگهي ٿو، يا هڪ ئي ڪائونٽي جي صرف هڪ حصي تي مشتمل ٿي سگهي ٿو. ڪيليفورنيا جا گهڻا خاص ضلعا “واحد مقصد” هوندا آهن، ۽ هڪ ئي خدمت فراهم ڪندا آهن.

اين اي ايس نارٿ آئي لينڊ جو منظر، جيڪو نيول بيس ڪوروناڊو ۾ سان ڊيئگو ۾ واقع آهي.

ڪيليفورنيا ۾، as of 2009[update]، آمريڪي دفاع کاتو وٽ ڪُل 117,806 فعال ڊيوٽي فوجي اهلڪار هئا، جن مان 88,370 نيوي جا سيلر يا ميرين هئا، 18,339 هوائي فوج جا ايئرمن هئا، ۽ 11,097 فوج جا سولجر هئا، جڏهن⁠تہ دفاع کاتي جا 61,365 شهري ملازم هئا. ان کان علاوه، ڪيليفورنيا ۾ ڪُل 57,792 ريزرو ۽ گارڊ اهلڪار پڻ هئا.[357] 2010 ۾، لاس اينجلس ڪائونٽي آمريڪا ۾ ڪائونٽي جي لحاظ کان فوجي ڀرتين جو سڀ کان وڏو ذريعو هئي، جتي 1,437 ماڻهو فوج ۾ شامل ٿيا.[358] بهرحال، as of 2002[update]، ڪيليفورنيا وارا آبادي جي تناسب سان فوج ۾ نسبتاً گهٽ نمائندگي رکندا هئا.[359] 2000 ۾، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪي فوجي خدمت جا 2,569,340 ويٽرن هئا.[360] As of 2010[update]، ڪيليفورنيا ۾ 1,942,775 ويٽرن رهندا هئا، جن مان 1,457,875 هٿياربند تڪرارن واري دور ۾ خدمت ڪئي، ۽ چار هزار کان ٿورا وڌيڪ ماڻهو ٻي عالمي جنگ کان اڳ خدمت ڪئي (هن گروهه جي آبادي ڪنهن به رياست کان وڌيڪ هئي).[361] ڪيليفورنيا جون فوجي قوتون آرمي ۽ ايئر نيشنل گارڊ، سامونڊي ۽ رياستي فوجي ريزرو (مليشيا)، ۽ ڪيڊٽ ڪور تي مشتمل آهن.

ڪيليفورنيا جي اسٽيٽ ليجسليچر ۾ 40 ميمبرن تي مشتمل سينيٽ ۽ 80 ميمبرن تي مشتمل اسيمبلي شامل آهي. سينيٽرن جو مدو چار سال ۽ اسيمبلي ميمبرن جو مدو ٻه سال هوندو آهي. اسيمبلي ميمبر ڇهن مدتن تائين، جڏهن⁠تہ سينيٽ ميمبر ٽن مدتن تائين محدود آهن.

اين اي ايس نارٿ آئي لينڊ جو منظر، نيول بيس ڪوروناڊو ۾ سان ڊيئگو

ڪيليفورنيا ۾، as of 2009[update]، آمريڪي دفاع کاتو وٽ ڪُل 117,806 فعال ڊيوٽي فوجي اهلڪار هئا، جن مان 88,370 نيوي جا سيلر يا ميرين هئا، 18,339 هوائي فوج جا ايئرمن هئا، ۽ 11,097 فوج جا سولجر هئا؛ جڏهن⁠تہ دفاع کاتي جا 61,365 شهري ملازم هئا. ان کان علاوه، ڪيليفورنيا ۾ ڪُل 57,792 ريزرو ۽ گارڊ اهلڪار پڻ هئا.[362] 2010 ۾، لاس اينجلس ڪائونٽي آمريڪا ۾ ڪائونٽي جي لحاظ کان فوجي ڀرتين جو سڀ کان وڏو ذريعو هئي، جتي 1,437 ماڻهو فوج ۾ شامل ٿيا.[363] بهرحال، as of 2002[update]، ڪيليفورنيا وارا آبادي جي تناسب سان فوج ۾ نسبتاً گهٽ نمائندگي رکندا هئا.[364] 2000 ۾، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪي فوجي خدمت جا 2,569,340 ويٽرن هئا.[360] As of 2010[update]، ڪيليفورنيا ۾ 1,942,775 ويٽرن رهندا هئا، جن مان 1,457,875 هٿياربند تڪرارن واري دور ۾ خدمت ڪئي، ۽ چار هزار کان ٿورا وڌيڪ ماڻهو ٻي عالمي جنگ کان اڳ خدمت ڪئي (هن گروهه جي آبادي ڪنهن به رياست کان وڌيڪ هئي).[365] ڪيليفورنيا جون فوجي قوتون آرمي ۽ ايئر نيشنل گارڊ، سامونڊي ۽ رياستي فوجي ريزرو (مليشيا)، ۽ ڪيڊٽ ڪور تي مشتمل آهن.

ڪيليفورنيا جا رجسٽرڊ ووٽر as of فيبروري 10, 2025[update][[Category:Articles containing potentially dated statements from اظھاري چُڪَ: غير متوقع < عامل.]][366]
پارٽي ووٽرن جو انگ سيڪڙو

ڪائونٽي موجب پارٽي رجسٽريشن
(آڪٽوبر 2022):

  ڊيموڪريٽ ≥ 30%

  ڊيموڪريٽ ≥ 40%

  ڊيموڪريٽ ≥ 50%

  ريپبلڪن ≥ 30%

  ريپبلڪن ≥ 40%

  ريپبلڪن ≥ 50%

ڊيموڪريٽڪ 10,367,321 45.27%
ريپبلڪن 5,776,356 25.22%
پارٽي کان سواءِ ترجيح 5,116,983 22.34%
آمريڪن انڊيپينڊنٽ 896,260 3.91%
لبرٽيرين 233,052 1.02%
امن ۽ آزادي 141,785 0.62%
گرين 110,649 0.48%
ٻيا 258,490 1.13%
ڪُل 22,900,896 100%

ڪيليفورنيا جي سياسي ثقافت ملڪ جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ ڪافي نرالي سمجهي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان کي رجحان قائم ڪندڙ به چيو ويندو آهي.[367] سماجي ۽ ثقافتي قدرن ۽ قومي سياست ۾، ڪيليفورنيا وارن کي ٻين آمريڪين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ لبرل سمجهيو ويندو آهي، خاص طور تي انهن جي ڀيٽ ۾ جيڪي اندروني رياستن ۾ رهن ٿا. 2016 واري آمريڪي صدارتي چونڊ ۾، ڪيليفورنيا ۾ ڊيموڪريٽڪ ووٽن جو سيڪڙو ڊسٽرڪٽ آف ڪولمبيا ۽ هوائي کان پوءِ ملڪ ۾ ٽيون سڀ کان وڏو هو.[368] 2020 واري آمريڪي صدارتي چونڊ ۾، اهو ڊي سي، ورمونٽ، ميساچوسٽس، ميريلينڊ ۽ هوائي کان پوءِ ڇهون نمبر هو. ڪوڪ پوليٽيڪل رپورٽ موجب، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪا جي 15 سڀ کان وڌيڪ ڊيموڪريٽڪ ڪانگريس ضلعن مان 5 شامل آهن. ڪيليفورنيا ٻي رياست هئي جنهن پنهنجي رياستي گورنر کي واپس گهرايو؛ اهو اسقاطِ حمل کي قانوني بڻائڻ واري ٻي رياست هئي؛ ۽ اها واحد رياست هئي جنهن ووٽ ذريعي ٻن ڀيرن هم جنس جوڙن لاءِ شادي تي پابندي لڳائي (جنهن ۾ 2008 ۾ پروپوزيشن 8 به شامل آهي). ووٽرن 2004 ۾ پروپوزيشن 71 به منظور ڪئي ته جيئن اسٽيم سيل تحقيق لاءِ فنڊ مهيا ڪيو وڃي، جنهن سان ڪيليفورنيا اسٽيم سيل تحقيق کي قانوني بڻائڻ واري ٻي رياست بڻجي وئي؛ ۽ 2010 ۾ پروپوزيشن 14 منظور ڪئي وئي جنهن رياست جي پرائمري چونڊ واري عمل کي مڪمل طور تبديل ڪري ڇڏيو. ڪيليفورنيا ۾ پاڻيءَ جي حقن بابت تڪرار به ٿيا آهن؛ ۽ هڪ ٽيڪس بغاوت به ٿي، جيڪا 1978 ۾ پروپوزيشن 13 جي منظوري تي ختم ٿي، جنهن رياست جي ملڪيت ٽيڪسن تي حد مقرر ڪئي. ڪيليفورنيا جي ووٽرن ڪيترين ئي ڀيرن مثبت امتيازي ڪارروائي کي رد ڪيو آهي، ۽ تازو نومبر 2020 ۾ به ان کي رد ڪيو ويو. رياست جو رجحان ڊيموڪريٽڪ پارٽي ڏانهن ۽ ريپبلڪن پارٽي کان پري ٿيڻ جو رجحان رياستي چونڊن ۾ ڏسي سگهجي ٿو. 1899 کان 1939 تائين ڪيليفورنيا ۾ صرف ريپبلڪن گورنر رهيا. 1990 کان پوءِ، ڪيليفورنيا عام طور تي وفاقي، رياستي ۽ مڪاني عهدن لاءِ ڊيموڪريٽڪ اميدوار چونڊيندو رهيو آهي، جنهن ۾ موجوده گورنر گيۡون نيوزوم به شامل آهي؛ البت رياست ريپبلڪن گورنر به چونڊيا آهن، پر ڪيليفورنيا جا ڪيترائي ريپبلڪن گورنر (جهڙوڪ آرنلڊ شوارزنيگر) اڪثر اعتدال پسند ريپبلڪن ۽ قومي پارٽي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مرڪزي سمجهيا ويندا آهن.

جنگ مخالف مظاهرين ۽ فوج حمايتي جوابي مظاهرين برڪلي ۾ (2008)

ڪيتريون سياسي تحريڪون ڪيليفورنيا جي آزادي لاءِ پڻ وڪالت ڪنديون رهيون آهن. ڪيليفورنيا نيشنل پارٽي ۽ ڪيليفورنيا فريڊم ڪوئليشن ٻئي ترقي پسندي ۽ شهري قومپرستي جي بنيادن تي ڪيليفورنيا جي آزادي جي حمايت ڪن ٿا.[369] يس ڪيليفورنيا تحريڪ 2019 لاءِ بيلٽ انيشئيٽو ذريعي آزاديءَ بابت ريفرنڊم منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پوءِ ان کي ملتوي ڪيو ويو.[370] ڊيموڪريٽن وٽ رياستي اسيمبلي جي ٻنهي ايوانن ۾ به سپر اڪثريت آهي. اسيمبلي ۾ 62 ڊيموڪريٽ ۽ 18 ريپبلڪن آهن؛ ۽ سينيٽ ۾ 32 ڊيموڪريٽ ۽ 8 ريپبلڪن آهن. 1952 واري آمريڪي صدارتي چونڊ کان 1988 واري آمريڪي صدارتي چونڊ تائين، ڪيليفورنيا ريپبلڪن لاڙو رکندڙ رياست هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ پارٽي 10 مان 9 چونڊن ۾ رياست جا اليڪٽرل ووٽ کڻي وئي، ۽ رڳو 1964 واري آمريڪي صدارتي چونڊ استثنا هئي. ڏکڻ ڪيليفورنيا جا ريپبلڪن رچرڊ نڪسن ۽ رونالڊ ريگن ٻئي ٻه ڀيرا آمريڪا جا 37هين ۽ 40هين صدر چونڊيا ويا. بهرحال، ڊيموڪريٽن گذريل اٺ چونڊن ۾ 1992 کان شروع ٿيندي، ڪيليفورنيا جا سڀ اليڪٽرل ووٽ کٽيا آهن. آمريڪي هائوس ۾، 2007 ۾ 110هين آمريڪي ڪانگريس دوران ڪيليفورنيا جي وفد ۾ ڊيموڪريٽن کي 34–19 جي برتري حاصل هئي. گيريمئنڊرنگ سبب، ڪيليفورنيا جا ضلعا اڪثر هڪ يا ٻي پارٽي جي غلبي هيٺ هوندا هئا، ۽ ٿورا ضلعا مقابلي وارا سمجهيا ويندا هئا. 2008 ۾، ڪيليفورنيا وارن پروپوزيشن 20 منظور ڪئي ته جيئن 14 رڪنن تي مشتمل هڪ آزاد شهري ڪميشن کي مقامي سياستدانن ۽ ڪانگريس ٻنهي لاءِ ضلعا ٻيهر ٺاهڻ جو اختيار ملي. 2012 جي چونڊن کان پوءِ، جڏهن نئون نظام لاڳو ٿيو، ڊيموڪريٽن چار سيٽون وڌايون ۽ وفد ۾ 38–15 جي اڪثريت برقرار رکي. 2018 جي وچ مدتي چونڊن کان پوءِ، ڊيموڪريٽن ڪيليفورنيا ۾ 53 مان 46 هائوس سيٽون کٽيون، ۽ ريپبلڪن وٽ ست سيٽون رهيون.

آڪيپاءِ لاس اينجلس تحريڪ (2011)

عام طور تي، ڊيموڪريٽن جي طاقت آباديءَ وارن ساحلي علائقن ۾ مرڪوز آهي، جهڙوڪ لاس اينجلس ميٽروپوليٽن ايريا ۽ سان فرانسسڪو بي ايريا. ريپبلڪن طاقت اڃا تائين رياست جي اوڀر وارن حصن ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي. اورينج ڪائونٽي 2016 ۽ 2018 جي چونڊن تائين گهڻو ڪري ريپبلڪن رهيو، پر انهن چونڊن ۾ ڪائونٽي جي اڪثريتي ووٽ ڊيموڪريٽڪ اميدوارن کي پيا.[371][372] هڪ مطالعي موجب برڪلي، اوڪلينڊ، انگل ووڊ ۽ سان فرانسسڪو آمريڪا جي 20 سڀ کان وڌيڪ لبرل شهرن ۾ شامل هئا؛ ۽ بيڪرزفيلڊ، اورينج، ايسڪنڊيڊو، گارڊن گروو ۽ سِمي ويلي 20 سڀ کان وڌيڪ قدامت پسند شهرن ۾ شامل هئا.[373] آڪٽوبر 2022 ۾، ووٽ ڏيڻ جا اهل 26,876,800 ماڻهن مان 21,940,274 ماڻهو ووٽر طور رجسٽرڊ هئا.[374] رجسٽرڊ ماڻهن ۾، ٽن وڏن گروهن ۾ ڊيموڪريٽ (10,283,258)، ريپبلڪن (5,232,094)، ۽ پارٽي کان سواءِ ترجيح (4,943,696) شامل هئا.[374] ڪيليفورنيا ۾ موت جي سزا برقرار آهي، پر 2006 کان پوءِ ان جو استعمال نه ٿيو آهي.[375]

  1. ↑ "ڪيليفورنيا". americaslibrary.gov. Retrieved July 3, 2020.
  2. 1 2 "ڪيلفورنيا گورنمينٽ ڪوڊ، عنوان 1، ڊويزن 2، چيپٽر 2". ڪيلفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل. Retrieved February 23, 2019.
  3. ↑ "ڪيلفورنيا گورنمينٽ ڪوڊ § 422". ڪيلفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل. Retrieved February 23, 2019.
  4. ↑ "ڪيلفورنيا گورنمينٽ ڪوڊ § 424". ڪيلفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل. Retrieved February 23, 2019.
  5. ↑ "آمريڪن فيڪٽ فائنڊر—نتيجا". factfinder.census.gov. گڏيل رياستن جو سينسَس بيورو. Archived from the original on January 24, 2018. Retrieved October 24, 2017.
  6. 1 2 "ڪيلفورنيا ۾ زلزلي جو خطرو ڇا آهي؟". ڪيلفورنيا ارتھ ڪوئيڪ اٿارٽي. Retrieved March 12, 2023. ڪيلفورنيا ملڪ جي زلزلي جي خطري جو ٻه ٽيون حصو رکي ٿي.
  7. 1 2 3 Elassar, Alaa (April 3, 2022). "ڪيلفورنيا ڪڏهن اصلي آمريڪين جي باهه جي رواجن تي پابندي وڌي هئي؛ هاڻي قبيلن کان مدد گهري پئي". سي اين اين. Retrieved January 4, 2023.
  8. ↑ "علائقائي ڊيٽا". بيورو آف اڪنامڪ اينالسس. Retrieved January 30, 2026.
  9. 1 2 Burke, Molly (April 23, 2025). "ڪيلفورنيا هاڻي دنيا جي چوٿين وڏي معيشت آهي". سين فرانسسڪو ڪرانيڪل. Retrieved April 23, 2025.
  10. ↑ Palmer, Brian (July 10, 2013). "سي-فري ڊائٽ". سليٽ.
  11. 1 2 Vic Tolomeo; Kelly Krug; Doug Flohr; Jason Gibson (October 31, 2012). "ڪيلفورنيا زرعي انگ اکر: 2011 فصل جو سال" (PDF). نيشنل ايگريڪلچرل اسٽيٽسٽڪس سروس. گڏيل رياستن جو ڊپارٽمينٽ آف ايگريڪلچر. Archived from the original (PDF) on December 24, 2013. Retrieved July 1, 2013.
  12. 1 2 Karlamangla, Soumya (November 4, 2021). "آمريڪا جو سڀ کان مصروف بندرگاهه". نيو يارڪ ٽائمز. Retrieved August 16, 2023.
  13. ↑ "ڪيلفورنيا مجموعي قومي پيداوار". گڏيل رياستن جو ڊپارٽمينٽ آف ڪامرس، بيورو آف اڪنامڪ اينالسس. Archived from the original on August 6, 2016. Retrieved July 19, 2015.
  14. ↑ "ڪيليفورنيا کي نالو (شايد) ڪيئن مليو". 20 ڊسمبر 2024.
  15. ↑ ڪارلامانگلا, سوميا (16 اپريل 2024). "ڪيليفورنيا کي ڪيليفورنيا ڇو سڏيو وڃي ٿو؟". دي نيو يارڪ ٽائمز. https://www.nytimes.com/2024/04/16/us/why-is-california-called-california.html. 
  16. ↑ ڊيمين بيچ، ”ڪيليفورنيا کي نالو ڪيئن مليو؟ توهان حيران ٿي سگهو ٿا،“ ڪيليفورنيا فرنٽيئر پراجيڪٽ (2020) آن لائين
  17. 1 2 گُڊي, ارون جي; برائيٽ, وليم (2010). ڪيليفورنيا جي جڳهن جا نالا: موجوده جغرافيائي نالن جي اصل ۽ نالي جو پسمنظر. ڪيليفورنيا يونيورسٽي پريس. pp. 59–60. ISBN 978-0-520-26619-3. https://books.google.com/books?id=ibMwDwAAQBAJ&pg=PR9. 
  18. ↑ پٽنم, روٿ (1917). "ضميمو الف: لفظ ’ڪيليفورنيا‘ جي نالي جو پسمنظر: قياس ۽ استعمال". in پريسٽلي, هربرٽ انگرام. ڪيليفورنيا: نالو. برڪلي: ڪيليفورنيا يونيورسٽي. pp. 356–361. https://archive.org/details/cu31924008278347. 
  19. ↑ ووگلي, نينسي (20 اپريل 2001). "ڪيولري ڪيئن ڪيليفورنيا جي افسانوي تصور کي جنم ڏنو". ماڊرن لينگويج ڪوارٽرلي 62 (2): 165–188. doi:10.1215/00267929-62-2-165. ISSN 0026-7929. 
  20. ↑ ڪلين، بيري ٽي۔ آمريڪي هندستانين جي حوالاتي انسائيڪلوپيڊيا۔ ستون ايڊيشن۔ ويسٽ نياڪ، نيو يارڪ: ٽوڊ پبليڪيشنز، 1995
  21. ↑ ايئرگل, ڊولن ايڇ جونيئر (2008). نيٽو ڪيليفورنيا گائيڊ: قديم دور کان جديد دور تائين اصل ماڻهن جو تعارف. فريڊ ڊاڊس ورٿ (2008ع ed.). سان فرانسسڪو: ٽريز ڪمپني پريس. ISBN 978-0-937401-11-8. OCLC 212858363. "1776ع ۾ مقامي آبادي جا اندازا 300,000 کان 1 ملين تائين هئا۔" 
  22. ↑ "ڪيليفورنيا جي هندستاني تاريخ – ڪيليفورنيا نيٽو آمريڪن هيريٽيج ڪميشن". nahc.ca.gov. Retrieved 25 نومبر 2022.
  23. ↑ بليڪ برن، ٿامس سي۔ ۽ ڪيٽ اينڊرسن, ed (1993). ويراني کان اڳ: مقامي ڪيليفورنيا وارن پاران ماحولياتي انتظام. مينلو پارڪ، ڪيليفورنيا: بالينا پريس. ISBN 0-87919-126-0. 
  24. ↑ ڪنينگهم, لاورا (2010). تبديليءَ جي حالت: ڪيليفورنيا جا وساريل منظرناما. برڪلي، ڪيليفورنيا: هي ڊي. pp. 135، 173–202. ISBN 978-1-59714-136-9. https://books.google.com/books?id=nuYuYGHwCygC&pg=PA135. 
  25. ↑ اينڊرسن, ايم ڪيٽ (2006). جهنگ جي سار سنڀال: مقامي آمريڪي علم ۽ ڪيليفورنيا جي قدرتي وسيلن جو انتظام. ڪيليفورنيا يونيورسٽي پريس. ISBN 0-520-24851-1. https://archive.org/details/tendingwildnativ0000ande. 
  26. ↑ ڪيليفورنيا جي ماحولياتي نظامن ۾ باهه. ڪيليفورنيا يونيورسٽي پريس. 2006. pp. 417. ISBN 978-0-520-24605-8. https://archive.org/details/firecaliforniase00sugi. 
  27. ↑ سٽن, مارڪ ڪيو (2021). "ڪيليفورنيا جي مقامي سماجن جو وسيع خاڪو". اتر آمريڪا جي مقامي ماڻهن جو تعارف (6هون ed.). نيو يارڪ. ISBN 978-0-367-54046-3. 
  28. ↑ ڪروئبر, الفريڊ لوئس (1912). ڪيليفورنيا جي مقامي ٻولين جا صوتياتي جزا. يونيورسٽي پريس. p. 164. https://books.google.com/books?id=4pcKAQAAIAAJ. 
  29. 1 2 3 مرانڊا, ڊيورا اي (1 اپريل 2010). "جوين جو خاتمو: اسپيني ڪيليفورنيا ۾ صنفي نسل ڪشي". جي ايل ڪيو: هم جنس پرست ۽ هم جنس پرست مطالعي جو جرنل 16 (1–2): 253–284. 
  30. ↑ نظريي ۾ جديد آثار قديمه: نئون عملي رجحان. وائلي-بليڪ ويل. 2010. 
  31. ↑ ٽلمن, لنڊا سي (2013). برابري ۽ تنوع لاءِ تعليمي قيادت بابت تحقيق جو هينڊ بڪ. روٽليج. p. 202. 
  32. ↑ لِنگ, هوپنگ (2009). ايشيائي آمريڪا: نيون ڪميونٽيون، وسيع سرحدون. رٽگرز يونيورسٽي پريس. p. 109. 
  33. ↑ "California as an Island in Maps—Online Exhibits". Stanford University Libraries. December 7, 2015. Archived from the original on August 12, 2016. Retrieved June 15, 2016.
  34. ↑ Historical Atlas of California
  35. ↑ "Mexican California: The Heyday of the Ranchos" (PDF). California State University, Northridge. Archived (PDF) from the original on February 22, 2016.
  36. ↑ "Mexican California | Early California History: An Overview | Articles and Essays | California as I Saw It: First-Person Narratives of California's Early Years, 1849-1900 | Digital Collections | Library of Congress". Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA.
  37. 1 2 "Introduction". Early History of the California Coast. National Park Service. Archived from the original on August 23, 2007. Retrieved August 26, 2012.
  38. ↑ الٽمن, لنڊا جيڪبز (2005). ڪيليفورنيا. مارشل ڪيوينڊش. p. 117. ISBN 978-0-7614-1737-8. https://books.google.com/books?id=rAgL-tgWOecC&pg=PA117. 
    ٽيسٽيمونيوس: عورتن جي اکين سان 1815ع–1848ع جي شروعاتي ڪيليفورنيا. هي ڊي. 2006. p. 425. ISBN 978-1-59714-033-1. https://books.google.com/books?id=&pg=PA425. 
  39. ↑ Starr 2007, p. 17
    هوور, ملڊرڊ بروڪ, ed (2002). ڪيليفورنيا جا تاريخي ماڳ. Historic Spots in California. p. 316. ISBN 978-0-8047-7817-6. https://books.google.com/books?id=&pg=PA316. 
    ڪونوي, جي ڊي (2003). مونٽيري: پريسيڊيو، پويبلا ۽ بندرگاهه. The Making of America Series. آرڪيڊيا پبلشنگ. pp. 53–55. ISBN 978-0-7385-2423-8. https://books.google.com/books?id=vz1jyn7Ti3oC&pg=PA53. 
  40. 1 2 بلنگٽن, ري ايلن; رِج, مارٽن (2001). اولهه ڏانهن وڌاءُ: آمريڪي سرحد جي تاريخ. نيو ميڪسيڪو يونيورسٽي پريس. p. 203. ISBN 978-0-8263-1981-4. https://books.google.com/books?id=YoV-k7VcyZ0C&pg=PA203. 
  41. ↑ هارٽ, جيمس ڊيوڊ (1987). ڪيليفورنيا جو همراهه. ڪيليفورنيا يونيورسٽي پريس. p. 315. ISBN 978-0-520-05544-5. https://books.google.com/books?id=teJCPQtWfOMC315&pg=PA315. 
    هارلو, نيل (1989). ڪيليفورنيا فتح ٿي: 1846ع–1850ع ۾ ميڪسيڪي صوبي جي الحاق. ڪيليفورنيا يونيورسٽي پريس. p. 27. ISBN 978-0-520-06605-2. https://books.google.com/books?id=pApgP6lBVbMC&pg=PA27. 
  42. ↑ لائمن، جارج ڊي۔ جان مارش، پائينيئر: ڇهن سرحدن تي رستو کوليندڙ جي حياتي ڪهاڻي، صفحا 237–39، دي شوٽاڪوا پريس، شوٽاڪوا، نيو يارڪ، 1931۔
  43. ↑ لائمن، 1931، صفحا 250–62۔
  44. ↑ اسٽون, اروِنگ (1956). منهنجن جبلن سان مقابلو ڪندڙ مرد. نيو يارڪ: برڪلي. pp. 70–72. ISBN 0-425-10544-X. 
  45. ↑ ونڪلي، جان ڊبليو۔ ڊاڪٽر جان مارش، وائلڊرنس اسڪائوٽ، صفحا 67–69، دي پارٿينن پريس، نيشويل، ٽينيسي، 1962۔
  46. ↑ اسٽون, اروِنگ (1999). مٽيءَ جي فليٽ واري ڳوٺ کان سون تائين، پوءِ رياست بڻجڻ تائين. آر ايس ايم پريس. pp. 66–68. ISBN 1-884995-17-9. 
  47. ↑ سالومون, ڪارلوس مينوئل (2010). پيو پيڪو: ميڪسيڪي ڪيليفورنيا جو آخري گورنر. نارمن: اوڪلاهوما يونيورسٽي پريس. pp. 68–76. ISBN 978-0-8061-4090-2. 
  48. ↑ "William B. Ide Adobe SHP". California State Parks. Retrieved December 25, 2009.
  49. ↑ "The United States and California". The Library of Congress. Library of Congress. 1998. Retrieved June 5, 2015.
  50. ↑ "The U.S. Mexican War". The Border. KPBS. 1999. Archived from the original on January 10, 2001. Retrieved June 5, 2015.
    ميٿيو ڪچور; جان اسٽرنگاس (July 1, 2006). ميڪسيڪو-آمريڪا جنگ. ورلڊ المانڪ لائبريري. pp. 25–26. ISBN 978-0-8368-7290-3. https://books.google.com/books?id=1g2ReKdEZfIC&pg=PA25. 
    ٿامس ايم ليونارڊ (2001). جيمس ڪي پولڪ: واضح ۽ اڻڄاتل تقدير. روومين اينڊ لٽل فيلڊ. pp. 141–143. ISBN 978-0-8420-2647-5. https://books.google.com/books?id=NQugPgduF0kC&pg=PA141. 
  51. ↑ اسپينسر ٽڪر (2013). ميڪسيڪو-آمريڪا جنگ جي انسائيڪلوپيڊيا: سياسي، سماجي ۽ فوجي تاريخ. اي بي سي-ڪليو. pp. 55–56. ISBN 978-1-85109-853-8. https://books.google.com/books?id=FZVQcZpic-8C&pg=PA55. 
  52. ↑ The Quarterly. Historical Society of Southern California. 1907. pp. 199–201. https://books.google.com/books?id=3cE1AAAAIAAJ&pg=PA199. 
    جېنن, هانٽ; ڪارلسن, اورسولا (April 20, 2015). ميڪسيڪو-آمريڪا جنگ جون ڪيليفورنيا مهمون، 1846ع–1848ع. مڪفارلينڊ. pp. 149–151. ISBN 978-1-4766-2093-0. https://books.google.com/books?id=_ImhCAAAQBAJ&pg=PA149. 
  53. ↑ اوزبورن, ٿامس جي (November 29, 2012). پيسفڪ ايلڊوراڊو: وڏي ڪيليفورنيا جي تاريخ. وائلي. ISBN 978-1-118-29217-4. https://books.google.com/books?id=FvA3jL4CFCMC. 
  54. ↑ "ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ، 1848ع–1864ع". Learn California.org, a site designed for the California Secretary of State. Archived from the original on July 27, 2011. Retrieved July 22, 2008.
  55. ↑ "1870 Fast Facts". United States Census Bureau. Archived from the original on March 5, 2019. Retrieved March 5, 2019.
  56. ↑ Wilson, Dotson; Ebbert, Brian S. (2006). California's Legislature (2006 ed.). Sacramento: California State Assembly. OCLC 70700867. http://www.leginfo.ca.gov/pdf/caleg11.pdf. 
  57. ↑ "10 Facts: California during the Civil War". American Battlefield Trust. August 13, 2013. Retrieved September 9, 2017.
  58. ↑ "The Chinese Experience in 19th Century America". teachingresources.atlas.illinois.edu.
  59. ↑ "Immigration to the United States, 1851-1900 | Rise of Industrial America, 1876-1900 | U.S. History Primary Source Timeline | Classroom Materials at the Library of Congress | Library of Congress". Library of Congress.
  60. 1 2 3 Madley, Benjamin (2016). An American Genocide, The United States and the California Catastrophe, 1846–1873. Yale University Press. pp. 11, 351. ISBN 978-0-300-18136-4. 
  61. ↑ "Destruction of the California Indians". California Secretary of State. Archived from the original on December 7, 2011. Retrieved April 15, 2012.
  62. ↑ Risling Baldy, Cutcha (2018). We are dancing for you: native feminisms and the revitalization of women's coming-of-age ceremonies. Seattle. pp. 61–63. ISBN 978-0-295-74345-5. OCLC 1032289446. 
  63. ↑ Senate, California Legislature (1851) (en ۾). The Journal of the Senate ... of the Legislature of the State of California .... Sup't State Printing. p. 792. https://books.google.com/books?id=XV1BAQAAMAAJ. 
  64. ↑ "Act for the Government and Protection of Indians | American Experience". www.pbs.org. Retrieved March 3, 2021.
  65. ↑ "Los Angeles' 1850s Slave Market Is Now the Site of a Federal Courthouse". KCET (in انگريزي). September 2, 2016. Retrieved December 28, 2022.
  66. 1 2 Baumgardner, Frank H. (2005). Killing for Land in Early California: Indian Blood at Round Valley: Founding the Nome Cult Indian Farm. New York: Algora. p. 171. ISBN 978-0-87586-803-5. OCLC 693780699. 
  67. ↑ "California Militia and Expeditions Against the Indians, 1850–1859". Militarymuseum.org. Retrieved March 21, 2012.
  68. ↑ "California governor calls Native American treatment genocide". AP NEWS (in انگريزي). August 13, 2021. Retrieved December 29, 2022.
  69. ↑ "The U.S. Mainland: Growth and Resistance". Library of Congress.
  70. ↑ "Behind the Wire: Japanese Immigration and Relocation in U.S. History". Library of Congress. Retrieved February 8, 2021.
  71. ↑ Dil, Cuneyt (February 20, 2020). "California apologizes for Japanese American internment". AP NEWS. Retrieved February 8, 2021.
  72. ↑ "California—Race and Hispanic Origin: 1850 to 1990". U.S. Census Bureau. Archived from the original on December 24, 2014.
  73. ↑ Peck, Merton J. & Scherer, Frederic M. The Weapons Acquisition Process: An Economic Analysis (1962) Harvard Business School p. 111
  74. ↑ "Shipbuilding Essay—World War II in the San Francisco Bay Area: A National Register of Historic Places Travel Itinerary". Nps.gov. Archived from the original on June 30, 2007.
  75. ↑ "Richmond Shipyard Number Three: World War II in the San Francisco Bay Area: A National Register of Historic Places Travel Itinerary". Nps.gov. Archived from the original on June 26, 2007.
  76. ↑ "Rosie the Riveter National Historical Park, Kaiser Shipyards" (PDF). Csn.loc.gov. Archived (PDF) from the original on October 9, 2022.
  77. ↑ "Saving the Bay—The Greatest Shipbuilding Center in the World". KQED. August 11, 2010. Archived from the original on December 3, 2017. Retrieved July 10, 2017 – via YouTube.
  78. ↑ "Resident Population Data – 2010 Census". Census.gov. Retrieved October 7, 2017.
  79. 1 2 Watkins, Bill (October 10, 2012). "How California Lost its Mojo". Fox and Hound Daily. http://www.foxandhoundsdaily.com/2012/10/how-california-lost-its-mojo/. 
    Nancy Kleniewski; Alexander R. Thomas (March 1, 2010). Cities, Change, and Conflict: A Political Economy of Urban Life. Cengage Learning. pp. 91–92. ISBN 978-0-495-81222-7. https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&pg=PA91. Retrieved June 26, 2013. 
  80. ↑ Moller, Rosa Maria (May 2008). "Aerospace States' Incentives to Attract The Industry" (PDF). library.ca.gov. California Research Bureau. pp. 24–25. Archived from the original (PDF) on August 24, 2014. Retrieved June 25, 2013.
    Kleinhenz, Robert A.; Ritter-Martinez, Kimberly; De Anda, Rafael; Avila, Elizabeth (August 2012). "The Aerospace Industry in Southern California" (PDF). laedc.org. p. 10. Archived from the original (PDF) on May 12, 2013. Retrieved June 25, 2013. In 1987, California accounted for one in four aerospace jobs nationally, and in Los Angeles County, the share was one in ten. Following the collapse of the Soviet Union and the end of the Cold War, the Department of Defense (DOD) sharply curtailed procurement spending. In 1995, DOD spending fell below $50 billion for the first time since 1982. Nowhere in the country were the changes in Pentagon outlays more apparent than in Southern California.
    Heikkila, Eric John; Pizarro, Rafael (January 1, 2002). Southern California and the World. Greenwood Publishing Group. p. 18. ISBN 978-0-275-97112-0. https://books.google.com/books?id=upaN7waaW7AC&pg=PA18. Retrieved June 25, 2013. 
    Flanigan, James (2009). Smile Southern California, You're the Center of the Universe: The Economy and People of a Global Region. Stanford University Press. p. 25. ISBN 978-0-8047-5625-9. https://books.google.com/books?id=T-_FMngVdI4C&pg=PA25. Retrieved June 25, 2013. 
  81. ↑ Markoff, John (April 17, 2009). "Searching for Silicon Valley". The New York Times. http://travel.nytimes.com/2009/04/17/travel/escapes/17Amer.html. 
  82. ↑ Davis, Clark; Igler, David (August 1, 2002). The Human Tradition in California. Rowman & Littlefield Publishers. p. 11. ISBN 978-1-4616-4431-6. https://books.google.com/books?id=6QxvAAAAQBAJ&pg=PA11. 
    Treanor, Jill (July 17, 2001). "Pink slip season in Silicon Valley". The Guardian (United Kingdom). https://www.theguardian.com/technology/2001/jul/17/internetnews.business. "This micro-economy—the world's fifth largest economy in its own right—started to feel the pain of the new technology meltdown first." 
  83. ↑ "Watts Rebellion (Los Angeles)". The Martin Luther King, Jr., Research and Education Institute. Stanford University. June 12, 2017. Retrieved February 7, 2021.
  84. ↑ Sastry, Anjuli; Grisby Bates, Karen (April 26, 2017). "When LA Erupted In Anger: A Look Back At The Rodney King Riots". NPR. Retrieved February 7, 2021.
  85. ↑ "The Black Panther Party: Challenging Police and Promoting Social Change". National Museum of African American History and Culture. July 23, 2019. Retrieved February 7, 2021.
  86. ↑ Pao, Maureen (August 12, 2016). "Cesar Chavez: The Life Behind A Legacy Of Farm Labor Rights". NPR. Retrieved February 7, 2021.
  87. ↑ Krech, Shepard III, ed (2004). Encyclopedia of World Environmental History, Volume 3: O–Z. Routledge. pp. 540–. ISBN 978-0-415-93735-1. https://books.google.com/books?id=Dmky95hwKr0C&pg=PA540. Retrieved November 23, 2012. 
  88. ↑ William Deverell, and Greg Hise, eds. Land of Sunshine: An Environmental History of Metropolitan Los Angeles (2005).
  89. ↑ James E. Krier, and Edmund Ursin, Pollution and Policy: A Case Essay on California and Federal Experience with Motor Vehicle Air Pollution, 1940–1975 (1978).
  90. ↑ Severin Borenstein, "The Trouble With Electricity Markets: Understanding California's Restructuring Disaster", Journal of Economic Perspectives, Winter 2002, Vol. 16 Issue 1, pp. 191–211 (in JSTOR).
  91. ↑ Robert M. Hardaway, The Great American Housing Bubble: The Road to Collapse (2011), p. 22.
  92. ↑ Stephen D. Cummings and Patrick B. Reddy, California after Arnold (2009), p. 102.
  93. ↑ Wilson, Scott (December 5, 2019). "Fires, floods and free parking: California's unending fight against climate change". Washington Post. https://www.washingtonpost.com/graphics/2019/national/climate-environment/climate-change-california/. 
  94. ↑ Flavelle, Christopher (September 20, 2020). "How California Became Ground Zero for Climate Disasters". The New York Times. Archived from the original on September 20, 2020. Retrieved February 8, 2021.
  95. ↑ "California Facing Worst Drought on Record". www.climate.gov. Archived from the original on March 2, 2014. Retrieved February 8, 2021.
  96. ↑ "2018 California Wildfires". Census.gov. Retrieved February 8, 2021.
  97. ↑ Wheeler, Ian (February 4, 2020). "Orange County coronavirus patient released, in good condition, health officials say". Orange County Register. https://www.ocregister.com/2020/02/04/risk-of-catching-coronavirus-in-so-cal-is-low-health-officials-say/. 
  98. ↑ "Ninth case of fast-moving coronavirus confirmed in U.S." Reuters. February 2, 2020. Archived from the original on February 3, 2020. Retrieved February 3, 2020.
  99. ↑ "California Ends COVID-19 State of Emergency". State Center Community College District. March 21, 2023. https://www.scccd.edu/news/2023/california-ends-covid-19-state-of-emergency.html. 
  100. ↑ "California Governor Gavin Newsom lifts virus stay-at-home orders". CBS News (in آمريڪي انگريزي). January 26, 2021. Archived from the original on January 26, 2021. Retrieved February 24, 2021.
  101. ↑ "What Does It Take To Reawaken a Native Language?". KCET (in آمريڪي انگريزي). November 28, 2022. Retrieved January 2, 2023.
  102. ↑ Whitebear, Luhui (June 19, 2022). "Drifting across Lines in the Sand: Unsettled Records and the Restoration of Cultural Memories in Indigenous California". Unsettled Records and the Restoration of Cultural Memories in Indigenous California. The Routledge Companion to Gender and the American West. doi:10.4324/9781351174282-5. ISBN 978-1-351-17428-2. https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781351174282-5/drifting-across-lines-sand-luhui-whitebear. Retrieved January 7, 2023. 
  103. ↑ agencies, Dani Anguiano and (January 25, 2022). "Native American tribes reclaim California redwood land for preservation". the Guardian (in انگريزي). Retrieved January 4, 2023.
  104. ↑ "Native American land return movement makes gains, faces obstacles". & the West (in انگريزي). November 22, 2022. Retrieved January 7, 2023.
  105. ↑ Ahtone, Tristan (April 5, 2022). "California offers $100 million for tribes to buy back their land. It won't go far". Grist (in آمريڪي انگريزي). Retrieved January 4, 2023.
  106. ↑ California Tribes Hail Dam Removal Plan After 20-Year Fight (in انگريزي), December 16, 2022, retrieved January 7, 2023
  107. ↑ "Largest River Restoration Project in American History Set to Begin". California Governor (in انگريزي). December 8, 2022. Retrieved January 7, 2023.
  108. ↑ "2000 Census of Population and Housing" (PDF). يو ايس سينسَس بيورو. April 2004. p. 29. Archived (PDF) from the original on October 9, 2022. Retrieved December 25, 2009.
  109. ↑ "Figures Show California's Motoring Supremacy". Touring Topics 8 (2): 38–9. March 1916. https://books.google.com/books?id=p04zAQAAMAAJ&pg=PA1. 
  110. ↑ Cooley, Timothy J. (2014). Surfing about Music. University of California Press. p. 46. ISBN 978-0-520-95721-3. https://books.google.com/books?id=EXdAAQAAQBAJ&pg=PA46. 
  111. ↑ Morgan, Neil (April 19, 1963). "Westward Tilt: Northern California". Lodi News-Sentinel (Lodi, California). https://news.google.com/newspapers?nid=2245&dat=19630419&id=Rd8zAAAAIBAJ&pg=2786,2022902. 
  112. ↑ Kent, John E., ed (1917). Kent Guide Manual (Harrison Narcotic Law) and Professional Registry. San Francisco, California: The Service Press. p. 6. https://books.google.com/books?id=Kr8rAQAAMAAJ&pg=PA6. 
  113. ↑ "Whitney". NGS data sheet. U.S. National Geodetic Survey. Retrieved October 20, 2011.
  114. ↑ "Elevations and Distances in the United States". يونائيٽيڊ اسٽيٽس جيولوجيڪل سروي. 2001. Archived from the original on October 15, 2011. Retrieved October 21, 2011.
  115. ↑ "The Dried-Up Heart of California's Water Dilemma". Bloomberg. April 26, 2017. https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2017-04-26/the-dried-up-heart-of-california-s-water-dilemma. 
  116. ↑ Laaksonen-Craig, Susanna; Goldman, George; McKillop, William (2003). Forestry, Forest Products, and Forest Products Consumption in California. Davis, California: University of California—Division of Agriculture and Natural Resources. p. 1. ISBN 978-1-60107-248-1. http://anrcatalog.ucdavis.edu/pdf/8070.pdf. Retrieved December 12, 2009.  آرڪائيو ڪيا ويا February 21, 2011, حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  117. ↑ Lanner, R. M. (2007). The Bristlecone Book. Mountain Press. p. 14. ISBN 978-0-87842-538-9. 
  118. ↑ "Oldlist". Rocky Mountain Tree Ring Research. Retrieved January 8, 2013.
  119. ↑ "USGS National Elevation Dataset (NED) 1 meter Downloadable Data Collection from The National Map 3D Elevation Program (3DEP)—National Geospatial Data Asset (NGDA) National Elevation Data Set (NED)". يونائيٽيڊ اسٽيٽس جيولوجيڪل سروي. September 21, 2015. Archived from the original on March 25, 2019. Retrieved September 22, 2015.
  120. ↑ "Frequently Asked Questions". Seismo.berkeley.edu. Retrieved April 22, 2011.
  121. ↑ "Western Regional Climate Center". wrcc.dri.edu.
  122. ↑ "California – Climate | Britannica". www.britannica.com.
  123. ↑ "Difference Between Coastal and Inland Climates". October 26, 2020.
  124. ↑ El Fadli, K. I. (September 2012). "World Meteorological Organization Assessment of the Purported World Record 58 °C Temperature Extreme at El Azizia, Libya (September 13, 1922)". Bulletin of the American Meteorological Society 94 (2): 199. doi:10.1175/BAMS-D-12-00093.1. Bibcode: 2013BAMS...94..199E.  (The 136.4 °F (58 °C), claimed by 'Aziziya, ليبيا, on September 13, 1922, has been officially deemed invalid by the ورلڊ ميٽيورولوجيڪل آرگنائيزيشن.)
  125. ↑ "World Meteorological Organization World Weather / Climate Extremes Archive". Archived from the original on January 4, 2013. Retrieved January 10, 2013.
  126. ↑ "Weather Data: California, Boca, 1937, January". Retrieved June 26, 2020.
  127. ↑ "California climate averages". Weatherbase. Retrieved January 26, 2018.
  128. ↑ Newburger, Emma (February 14, 2022). "Western drought fueled by climate change is the worst in 1,200 years, scientists say". CNBC. Retrieved February 18, 2022.
  129. ↑ Deliso, Meredith (September 9, 2022). "Why California has blackouts: A look at the power grid". ABC News. Retrieved September 11, 2022.
  130. ↑ Boxall, Bettina; St. John, Paige (November 10, 2018). "California's most destructive wildfire should not have come as a surprise". لاس اينجلس ٽائيمز. https://latimes.com/local/lanow/la-me-camp-fire-science-20181110-story.html. 
  131. ↑ "Advancing Drought Science and Preparedness across the Nation". National Integrated Drought Information System. Archived from the original on November 11, 2018. Retrieved November 11, 2018.
  132. ↑ "Drought has already cost close to $2 billion and 14,000 jobs, and it's likely not over yet". www.kvpr.org. March 14, 2022. Retrieved July 13, 2022.سانچو:Title missing
  133. 1 2 "The California Invasive Species List" (PDF). iscc.ca.gov (California Invasive Species Advisory Committee). April 21, 2010. Retrieved October 5, 2010.
  134. ↑ "The Largest Trees in the World". Three Rivers, California: U.S. Department of the Interior: National Park Service. 2025.
  135. ↑ "Silvics of North America Project (Your guide to silviculture in North America): Giant Sequoia - Sequoiadendron giganteum (Lindl.) Buchholz Taxodiaceae—Redwood family". USDA Forest Service, Canadian Forest Service, and Comisión Nacional Forestal. 2025.
  136. ↑ "Joshua Trees". Twentynine Palms, California: U.S. Department of the Interior: National Park Service. 2025.
  137. ↑ "Report to the Fish and Game Commission Status Review of Western Joshua Tree (Yucca brevifolia)" (PDF). Sacramento, California: State of California Natural Resources Agency: Department of Fish and Wildlife. March 2022.
  138. ↑ "SB-122 Public resources trailer bill". Sacramento, California: California State Legislature. 10 July 2023.
  139. ↑ Elstein, David (May 2004). "Restoring California's Native Grasses". Agricultural Research Magazine 52 (5): 17. https://agresearchmag.ars.usda.gov/2004/may/grass. Retrieved December 25, 2009. 
  140. ↑ "Native Plant of the Month: California Native Bunchgrasses". Grassroots Ecology (in آمريڪي انگريزي). Retrieved November 27, 2024.
  141. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 "California: flora and fauna". city-data.com. 2010. Retrieved September 7, 2010.
  142. ↑ "Sequoia sempervirens (D. Don) Endl". fed.us (U.S. Forest Service). Archived from the original on December 16, 2010. Retrieved October 7, 2010.
  143. ↑ "Life Zones of the Central Sierra Nevada". sierrahistorical.org. Archived from the original on March 1, 2012. Retrieved October 5, 2010.
  144. ↑ Masters, Nathan (December 7, 2011). "A Brief History of Palm Trees in Southern California". kcet.org. Public Media Group of Southern California/KCET/PBS. Retrieved August 16, 2023.
  145. ↑ "California Condor". The Cornell Lab of Ornithology. 2009. Retrieved October 3, 2010.
  146. ↑ "CalPhotos: Browse Mammal Common Names". calphotos.berkeley.edu (BSCIT University of California, Berkeley). October 2, 2010. Retrieved October 3, 2010.
  147. ↑ "Quail Ridge Reserve: UC Davis Natural Reserve System". nrs.ucdavis.edu (University of California at Davis: Natural Reserve System). April 5, 2007. Archived from the original on June 10, 2010. Retrieved October 5, 2010.
  148. ↑ "Black-tailed Deer of California". westernhunter.com. 2000. Retrieved October 7, 2010.
  149. ↑ "California's Endangered Insects—Formally Listed Insects". berkeley.edu. Retrieved August 25, 2015.
  150. ↑ "Threatened and Endangered Invertebrates". DFG.CA.gov. California Department of Fish and Wildlife. Archived from the original on May 24, 2017. Retrieved May 8, 2017.
  151. ↑ "Species Search Results". Environmental Conservation Online System. U.S. Fish and Wildlife Service. Retrieved May 8, 2017.
  152. 1 2 "U.S. Fish & Wildlife Service: Species Reports: Listings and occurrences for California". ecos.fws.gov. September 7, 2010. Retrieved September 7, 2010.
  153. 1 2 "Mountain House officially becomes California's 483rd city". CBS News. July 1, 2024. Retrieved July 4, 2024.
  154. 1 2 "CA Codes (gov:34500-34504)". California State Senate. Archived from the original on August 27, 2009. Retrieved January 29, 2010.
  155. ↑ "Instant City: Sacramento". California State Library. Archived from the original on January 28, 2010. Retrieved January 29, 2010.
  156. ↑ "San Jose at a Glance". City of San Jose. Archived from the original on February 8, 2010. Retrieved January 29, 2010.
  157. ↑ "A History of San Diego Government". City of San Diego. Archived from the original on May 28, 2010. Retrieved January 29, 2010.
  158. ↑ "California State Parks: 1846 to 1854". California State Parks. May 23, 2007. Retrieved January 29, 2010.
  159. 1 2 3 4 5 6 "Census QuickFacts: California". آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو. Retrieved September 24, 2021.
  160. 1 2 3 "OMB Bulletin No. 17-01: Revised Delineations of Metropolitan Statistical Areas, Micropolitan Statistical Areas, and Combined Statistical Areas, and Guidance on Uses of the Delineations of These Areas" (PDF). آمريڪا جي گڏيل رياستن جو آفيس آف مينيجمينٽ اينڊ بجيٽ. August 15, 2017. Archived from the original (PDF) on October 9, 2022. Retrieved March 6, 2018.
  161. ↑ "ڪيليفورنيا ۾ 2013 دوران 356,000 رهواسي وڌيا" (PDF). Archived from the original (PDF) on May 2, 2014. Retrieved September 26, 2016.
  162. ↑ "1990 آبادي ۽ رهائش بابت مردمشماري: يونٽ ڳڻپون، آمريڪا، 1990 سي پي ايڇ-2-1" (PDF). آبادي ۽ رهائش يونٽ ڳڻپون، 1790–1990 آبادي جا اندازا، صفحا 26–27. آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو، آمريڪا جي گڏيل رياستن جو واپار کاتو: معاشيات ۽ شماريات انتظاميا. August 20, 1993. Archived (PDF) from the original on October 9, 2022. Retrieved January 1, 2012.
  163. 1 2 "آبادي، آبادي ۾ تبديلي، ۽ آبادي جي تبديليءَ جا اندازي ڪيل جزا: 1 اپريل 2010 کان 1 جولاءِ 2020 (اين ايس ٽي-اي ايس ٽي 2020-آل ڊيٽا)". سنسس.گَو. آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو. Archived from the original on December 22, 2020. Retrieved April 26, 2021.
  164. ↑ "تڪڙا حقيقتون: ڪيليفورنيا". سنسس.گَو. آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو. Retrieved December 20, 2024.
  165. ↑ "آمريڪي انڊين سِوڪس منصوبي: اتر ڪيليفورنيا جا انڊين—وفاقي، رياستي ۽ چوڪيدارانه مداخلت جو ڪيس مطالعو، 1850–1860". آمريڪن انڊين ٽي اي ايڇ.ڪام. Archived from the original on March 17, 2012. Retrieved March 21, 2012.
  166. 1 2 3 4 جانسن, هانس; ميهيا, ماريسول; ميڪ گهي, ايرڪ. "ڪيليفورنيا جي آبادي". پبلڪ پاليسي انسٽيٽيوٽ آف ڪيليفورنيا. Retrieved March 14, 2024.
  167. 1 2 لن, جڊي; واٽسن, ايڊريا (June 24, 2022). "وضاحت: ڪيليفورنيا ۾ لڏپلاڻ—40 ملين جي ڪهاڻي". https://calmatters.org/explainers/california-population-migration-census-demographics-immigration/. 
  168. ↑ ميڪ گهي, ايرڪ; ميهيا, ماريسول ڪوئيار; جانسن, هانس (April 26, 2021). "ڪيليفورنيا ۾ آبادي واڌ جي سست رفتاري". پبلڪ پاليسي انسٽيٽيوٽ آف ڪيليفورنيا. https://www.ppic.org/blog/californias-stalled-population-growth/. 
  169. ↑ بائلر, ڊيوڊ (March 31, 2021). "ڪيليفورنيا جي آباديءَ واري بوم ڇو سست ٿي ويو". واشنگٽن پوسٽ. https://www.washingtonpost.com/opinions/2021/03/31/why-californias-population-boom-has-stalled/. 
  170. ↑ والٽرز, ڊين (April 10, 2022). "ڪيليفورنيا جي گهٽجندڙ آبادي جا وڏا اثر". ڪيل ميٽرز. https://calmatters.org/commentary/2022/04/california-population-decline/. 
  171. ↑ اسٽاف ۽ ايجنسيون (May 2, 2022). "ڪيليفورنيا جي آبادي ٻئي سال به لڳاتار گهٽجي رهي آهي". دي گارڊين. https://www.theguardian.com/us-news/2022/may/02/california-population-decline-trend-covid. 
  172. ↑ روڊريگيز, اينجيلا; ريس, فلپ (November 2, 2023). "وري به، ڪيليفورنيا مان لڏڻ وارا ماڻهو اندر لڏڻ وارن کان وڌيڪ آهن—ڊيٽا ڇا ٻڌائي ٿو؟ اهي ڪٿي وڃي رهيا آهن؟" (en ۾). دي يونين ڊيموڪريٽ. https://www.uniondemocrat.com/lifestyle/article_8e11bc68-79a4-11ee-998f-c71cde977c08.html. 
  173. ↑ لونا, اٽزل (Jun 28, 2023). "ڪيليفورنيا وارن مان لڳ ڀڳ اڌ رياست ڇڏڻ تي سوچي رهيا آهن—سروي مطابق؛ گهڻن لاءِ وڏو سبب گذر سفر جي قيمت آهي" (en-US ۾). يو ايس اي ٽوڊي. https://www.usatoday.com/story/news/nation/2023/06/28/california-population-decline-costs-of-living-state/70363036007/. 
  174. ↑ بليڪ; سوزين (November 25, 2024). "پري کان ڪم سبب رياست ڇڏڻ وارن ڪيليفورنيا وارن ۾ 'واپسي' جون نشانيون". نيوزويڪ (in انگريزي). Retrieved May 20, 2025.
  175. ↑ "ڪيليفورنيا". اربان اسٽيٽس. Retrieved 2025-12-30.
  176. ↑ "ڊي پي ايس ايس بابت". لاس اينجلس ڪائونٽي ڊپارٽمينٽ آف پبلڪ سوشل سروسز. December 2005. Archived from the original on Oct 9, 2007. Retrieved December 26, 2009.
  177. ↑ بيريٽ, بيٿ (September 19, 2003). "لاس اينجلس ڪائونٽي ۾ ٻارن جي ڄمڻ ۾ گهٽتائي". لاس اينجلس ڊيلي نيوز (لاس اينجلس نيوز پيپر گروپ): pp. N4. http://www.redorbit.com/news/science/7215/baby_slump_in_la_county/index.html. 
  178. ↑ "2020 جي مردمشماري لاءِ آبادي جا مرڪز". آمريڪا جي گڏيل رياستن جي مردمشماري. آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو. November 17, 2021.
  179. ↑ ايريا س, ايلزبيٿ; شو, جيا چُوان; ٽيههڊا-ويرا, بيتزايدا; مرفي, شيري; باسٽين, برائگهم (August 23, 2022). "آمريڪا جي رياستن جا حياتياتي ٽيبل، 2020". نيشنل وائٽل اسٽيٽسٽڪس رپورٽس (سينٽرز فار ڊزيز ڪنٽرول اينڊ پريوينشن) 71 (2): 1–18. PMID 36043888. https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr71/nvsr71-02.pdf. Retrieved January 2, 2025. 
  180. ↑ واتانابي, ٽيريسا; بيسيرا, هيڪٽر (April 1, 2010). "ڪيليفورنيا ۾ ڄاول رهواسين اڪثريت وارو درجو ٻيهر حاصل ڪيو". لاس اينجلس ٽائمز. https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-apr-01-la-me-homegrown1-2010apr01-story.html. 
  181. 1 2 "ميڪسيڪو مان خالص لڏپلاڻ صفر تي اچي وئي—۽ شايد ان کان به گهٽ" (PDF). پيو هسپانڪ سينٽر. Archived from the original (PDF) on September 24, 2015. Retrieved July 19, 2015.
  182. 1 2 مگاني نِني, اسٽيڦن; ريس, فلپ (January 17, 2013). "مردمشمارين موجب ڪيليفورنيا ۾ ايشيائي آمدون لاطيني آمدن کان وڌي ويون". سيڪرامئنٽو بي. http://www.sacbee.com/2013/01/17/5120459/asian-immigrants-to-california.html. 
  183. ↑ "غير اجازت يافته مهاجر: 2011 ۾ 11.1 ملين". پيو ريسرچ سينٽر: هسپانڪ رجحان منصوو. December 6, 2012. Retrieved August 25, 2015.
  184. ↑ "ڪيليفورنيا ۾ غير قانوني مهاجرن جي کوٽ". بلومبرگ بزنس ويڪ. May 3, 2012. Archived from the original on May 10, 2012.
  185. ↑ سليوين, پيٽر (April 30, 2010). "نئون ايريزونا قانون پوليس کي ‘نازڪ’ صورتحال ۾ وجهي ٿو". واشنگٽن پوسٽ (واشنگٽن، ڊي سي): pp. A4. https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/graphic/2010/04/29/GR2010042904397.html. 
  186. 1 2 گارڊنر, مائيڪل (April 19, 2011). "غير قانوني مهاجرن کي خدمتون گهٽائڻ آسان ناهي". دي سان ڊيئگو يونين-ٽربيون. http://www.sandiegouniontribune.com/sdut-cutting-services-to-illegal-immigrants-isnt-easy-2011apr19-htmlstory.html. 
  187. ↑ جانسن, هانس; هل, لورا (July 2011). "غير قانوني لڏپلاڻ" (PDF). اشاعتون. پبلڪ پاليسي انسٽيٽيوٽ آف ڪيليفورنيا. Archived (PDF) from the original on October 9, 2022. Retrieved January 15, 2013.
  188. ↑ "پناهه وارن شهرن جا عملدار مهاجر قيدين کي منتقل ڪرڻ بابت ٽرمپ جي تجويز جي مذمت ڪن ٿا". April 15, 2019. https://www.npr.org/2019/04/15/713616857/officials-in-sanctuary-cities-condemn-trumps-proposal-to-move-immigrant-detainee?t=1567429578598. 
  189. ↑ "شهر ۽ رياستون—مزاحمت به ڪن ٿيون ۽ نون طريقن سان اميگريشن ڪڙڪائي ۾ مدد به ڪن ٿيون". پيو.آرگ. August 3, 2018.
  190. ↑ "2007-2022 رياستن موجب پي آءِ ٽي ڳڻپون".
  191. ↑ "2022 واري سالياني بي گهرن بابت جائزو رپورٽ (اي ايڇ اي آر) ڪانگريس ڏانهن" (PDF).
  192. ↑ "آمريڪا ۾ نسل ۽ نسليت: 2010 واري مردمشماري ۽ 2020 واري مردمشماري". سنسس.گَو. آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو. August 12, 2021. Retrieved September 26, 2021.
  193. ↑ "نسل موجب آبادي". سنسس اسڪوپ.آرگ. Retrieved May 2, 2025.
  194. 1 2 3 4 5 "ڪيليفورنيا – نسل ۽ هسپانڪ اصل: 1850 کان 1990 تائين" (PDF). آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو. Archived from the original (PDF) on March 27, 2010.
  195. ↑ "ڏهاڪن واري مردمشماري (2020، 2010، 2000)". سنسس.گَو. آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو. Retrieved June 28, 2024.
  196. ↑ "2010 مردمشماري: ڪيليفورنيا رياست پروفائيل" (PDF). آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو.
  197. ↑ "مردمشمارِي ڊيٽا ڳوليو". ڊيٽا.سنسس.گَو. Retrieved June 28, 2024.
  198. 1 2 3 4 "پنج ڏکڻ اولهه واري رياستن ۾ چونڊيل نسلي گروهن جون آباديائي خاصيتون" (PDF). آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو.
  199. ↑ "گرڊ ڏيک: ٽيبل B02008". سنسس رپورٽر.آرگ. Retrieved June 28, 2024.
  200. ↑ "گرڊ ڏيک: ٽيبل B03002". سنسس رپورٽر.آرگ. Retrieved June 28, 2024.
  201. ↑ "گرڊ ڏيک: ٽيبل B02011". سنسس رپورٽر.آرگ. Retrieved June 28, 2024.
  202. ↑ "گرڊ ڏيک: ٽيبل B02009". سنسس رپورٽر.آرگ. Retrieved June 28, 2024.
  203. ↑ "گرڊ ڏيک: ٽيبل B02010". سنسس رپورٽر.آرگ. Retrieved June 28, 2024.
  204. ↑ "گرڊ ڏيک: ٽيبل B02012". سنسس رپورٽر.آرگ. Retrieved June 28, 2024.
  205. ↑ "گرڊ ڏيک: ٽيبل B02013". سنسس رپورٽر.آرگ. Retrieved June 28, 2024.
  206. ↑ "گرڊ ڏيک: ٽيبل B02001". سنسس رپورٽر.آرگ. Retrieved June 28, 2024.
  207. 1 2 2018 آمريڪي مردمشماري تڪڙا حقيقتون، آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو، 2018.
  208. ↑ جيئن ڪلارڪ، ڊونالڊ ٽي. (2008) ۾ حوالو ڏنل: سانتا ڪروز ڪائونٽي جڳهن جا نالا ص 442، اسڪاٽس ويلي، ڪيليفورنيا، ڪيسٽرل پريس.
  209. ↑ "ڪولمبين ۽ هونڊورين آباديون پهريون ڀيرو 1 ملين کان وڌيون؛ وينزويلا جي آبادي 2010 کان پوءِ سڀ کان تيز وڌي". آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو.
  210. ↑ "گرڊ ڏيک: ٽيبل B04006". سنسس رپورٽر.آرگ. Retrieved June 28, 2024.
  211. ↑ "گرڊ ڏيک: ٽيبل B03001". سنسس رپورٽر.آرگ. Retrieved June 28, 2024.
  212. ↑ "گرڊ ڏيک: ٽيبل B02018". سنسس رپورٽر.آرگ. Retrieved June 28, 2024.
  213. ↑ ايڪس نر, رچ (June 3, 2012). "هاڻي 1 سال کان گهٽ عمر وارا آمريڪي گهڻي ڀاڱي اقليتون آهن—پر اوهايو ۾ نه: شمارياتي جھلڪ". ڪليولئنڊ.ڪام. ايڊوانس اوهايو. Retrieved September 20, 2016.
  214. ↑ "گرڊ ڏيک: ٽيبل B03002". سنسس رپورٽر.آرگ. Retrieved June 28, 2024.
  215. ↑ "گرڊ ڏيک: ٽيبل B02001". سنسس رپورٽر.آرگ. Retrieved June 28, 2024.
  216. ↑ "گرڊ ڏيک: ٽيبل B02014". سنسس رپورٽر.آرگ. Retrieved June 28, 2024.
  217. ↑ "آمريڪا جي مردمشماري بيورو مان ڪيليفورنيا جون تڪڙيون حقيقتون". آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو. Archived from the original on December 28, 2009. Retrieved December 26, 2009.
  218. ↑ "رياست ۾ اڇا ‘بدلي واري سطح’ کان هيٺ". سان فرانسسڪو ڪرانيڪل. June 5, 2010.
  219. ↑ "لاطيني زور". دي اڪانامسٽ. June 20, 2015. https://www.economist.com/news/united-states/21654583-latino-mojo. 
  220. ↑ وينڊل ڪاڪ्स. "ايشيائي: آمريڪا جي سڀ کان تيزي سان وڌندڙ اقليت". نيو جيوگرافي. Retrieved July 19, 2015.
  221. ↑ "ڪيليفورنيا ۾ مهاجر". پبلڪ پاليسي انسٽيٽيوٽ آف ڪيليفورنيا (in آمريڪي انگريزي). Retrieved May 20, 2025.
  222. 1 2 3 "آمريڪي ڪميونٽي سروي: گهر ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻولي ۽ 5 سال ۽ وڌيڪ عمر واري آبادي لاءِ انگريزي ڳالهائڻ جي صلاحيت". آمريڪا جي گڏيل رياستن جو مردمشماري بيورو. Retrieved July 23, 2023.
  223. ↑ "ڊرائيور لائسنس يا سڃاڻپ ڪارڊ جي تجديد". ڪيليفورنيا ڊپارٽمينٽ آف موٽر ويھيڪلز.
  224. ↑ ويسن, هرب (July 17, 2001). "اي بي 800 اسيمبلي بل—بل جو تجزيو". ڪيليفورنيا اسٽيٽ اسيمبلي. p. 3. Archived from the original on November 23, 2010. Retrieved December 27, 2009. In 1986, California voters amended the state constitution to provide that the Legislature and officials of the State of California shall take all steps necessary to insure that the role of English as the common language of the State of California is preserved and enhanced. The Legislature shall make no law which diminishes or ignores the role of English as the common language of California.
  225. ↑ هل, ڊيانا (May 20, 2006). "ڪيليفورنيا ۾ انگريزي اڳ ئي “سرڪاري” آهي". سان جوسي مرڪيوري نيوز. 
  226. ↑ گفورڊ, برنارڊ آر.; والديس, گواڊالوپي (2006). "ڪيليفورنيا جي سرڪاري اسڪولن ۾ هسپانڪ شاگردن جي لساني اڪيلائپ: ٻيهر ڳنڍجڻ جو چيلينج". ٽيچرز ڪاليج رڪارڊ: تعليم ۾ علمي تحقيقي آواز 108 (14): 125–154. doi:10.1177/016146810610801408. ISSN 0161-4681. https://www.ousd.org/cms/lib07/CA01001176/Centricity/Domain/3542/Linguistic%20Isolation%20gifford%20valdes.pdf.  آرڪائيو ڪيا ويا October 15, 2021, حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  227. ↑ ميٿيوز, جو (December 15, 2016). "ڇا ڪيليفورنيا "هبلار ايسپانيو ل" ڪرڻ جي صلاحيت وڃائي رهيو آهي؟ | ڪنڪٽنگ ڪيليفورنيا".
  228. ↑ گڊ, گريٽا (March 31, 2021). "ڪيليفورنيا ۾ 10.4 ملين ماڻهو اسپيني ڳالهائين ٿا—هتي آهي ته اوهان به ڪيئن سکي سگهو ٿا". ايس ايف گيٽ. Spanish is deeply intertwined in our society
  229. ↑ ايڊورڊس, اينڊريو (July 18, 2010). "ڪيليفورنيا ۾ انگريزي ۽ اسپيني جي ڊگهي گڏيل تاريخ". لاس اينجلس ڊيلي نيوز.
  230. ↑ "ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ٻولي جا حق: 1879 واري آئين تي بحث". لينگويج پاليسي.نيٽ.
  231. 1 2 "ڪيليفورنيا جي ٻه-ٻولي تعليم تي ووٽ پٺيان پيچيده تاريخ". ٽائيم. November 2, 2016. Archived from the original on June 29, 2025. Retrieved February 5, 2026.
  232. ↑ گارشيا, ڪيرن (January 31, 2023). "ٻي ۽ ٽين نسل جا لاطيني ڪيئن اسپيني ٻولي ٻيهر پنهنجائي رهيا آهن". لاس اينجلس ٽائيمز.
  233. ↑ سانچيذ, ڪلاڊيو (October 29, 2016). "لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن کان پوءِ، ڪيليفورنيا واسي ٻه-ٻولي تعليم تي پابندي تي ٻيهر نظر وجهن ٿا". اين پي آر.
  234. ↑ بالديراس, ڪرسچن (September 16, 2022). "$1.78 ملين گرانٽ ڪيليفورنيا جي اسپيني ڳالهائيندڙ شاگردن کي هٿي ڏئي ٿي". ڪي ايس بي ڊبليو.
  235. ↑ ڪيلي, سنڊي (March 10, 2022). "ڪيليفورنيا چاهي ٿو ته 2040 تائين گهڻا شاگرد ٻه-ٻولي ٿين. هتي آهي ڇو". سان ڊيئگو يونين-ٽربيون.
  236. ↑ پٽيل, شيواني. "ڪيليفورنيا لٿرن يونيورسٽي جا عملدار وڌيڪ اسپيني ٻولي جا آپشن ٺاهين ٿا". وينٽورا ڪائونٽي اسٽار.
  237. ↑ "ڇا اسپيني ڪيليفورنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائبيون ويندڙ ٻولي طور انگريزي کي پوئتي ڇڏي ڏيندي؟". سان ميٽيئو ڊيلي جرنل. February 8, 2022.
  238. ↑ ٽيم, جَينس (January 17, 2023). "جيڪڏهن اوهان ڪيليفورنيا ۾ رهو ٿا ته ڇا اوهان کي اسپيني سکڻ گهرجي؟ | جين روزنٿل ليکڪا". جين روزنٿل.
  239. ↑ 1770 ۾ ڪيليفورنيا جا ڏيهي قبيلہ، گروهه، ٻولي خاندان ۽ لهجا (Map) (1966 ed.). ڪويوٽي پريس. Archived from the original on April 30, 2011. Retrieved December 27, 2009.
  240. ↑ ڪيليفورنيا انڊينن جون بنيادي ٻوليون ۽ قبيلائي گروهه (Map) (1994 ed.). ڪيليفورنيا اسٽيٽ پارڪس. Retrieved December 27, 2009.
  241. ↑ "ڏيهي زرعي مزدور سروي—ڪيليفورنيا جي زراعت ۾ ڏيهي ميڪسيڪي. حصو V: ٻولي ۽ ثقافت" (PDF). 2013. Archived (PDF) from the original on October 9, 2022. Retrieved July 1, 2013.
  242. ↑ بوخولٽز, ميري (December 2007). "هيلا نار ڪيل يا ٽوٽلي سو ڪيل؟: ڪيليفورنيا جي ادراڪي لهجيات". جرنل آف انگلش لنگوئسٽڪس 35 (4): 325–352. doi:10.1177/0075424207307780. 
  243. ↑ اسٽاف (February 24, 2023). "آمريڪي قدرن جو ائٽلس: ڪيليفورنيا ۾ مذهبي روايت". پبلڪ رليجن ريسرچ انسٽيٽيوٽ. Retrieved April 4, 2023.
  244. ↑ "آمريڪا جو بدلجندڙ مذهبي منظرنامو، ضميمو د: تفصيلي جدولون" (PDF). پيو ريسرچ سينٽر. May 12, 2015. Archived from the original (PDF) on May 28, 2015. Retrieved June 5, 2015.
  245. ↑ "آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ رياست وار مذهبي وابستگي" (PDF). آمريڪا جي مذهبي منظرنامي جو مطالعو. پيو ريسرچ سينٽر. p. 103. Archived (PDF) from the original on October 9, 2022. Retrieved June 24, 2010.
  246. ↑ ايرا ايم. شيِسڪِن ۽ آرنلڊ داشيفسڪي، "آمريڪا جي گڏيل رياستن جي يهودي آبادي، 2006"، آمريڪي يهودي سالانه ڪتاب 2006، جلد 106 .
  247. ↑ "مذهبي انگن اکرن جي آرڪائيوز واري ايسوسيئيشن | رياستي ميمبرشپ رپورٽ". thearda.com. Archived from the original on December 17, 2013. Retrieved December 16, 2013.
  248. ↑ ڪلارڪ، ڊونلڊ ٽي.، مونٽيري ڪائونٽي جا جاءِ نالا: هڪ جغرافيائي لغت (ڪيسٽرل پريس، ڪارمل ويلي، ڪيليفورنيا، 1991).
  249. ↑ هيلفينڊ, ڊيوڪ (June 24, 2008). "رياست ۾ مذهب بابت نرم رويو—سروي موجب ڪيليفورنيا واسي ٻين آمريڪين جي ڀيٽ ۾ خدا جي وجود بابت گهٽ پڪ رکن ٿا". لاس اينجلس ٽائيمز. https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-jun-24-me-faith24-story.html. 
  250. ↑ پارڪ, بورِي (December 2003). "موقعن جي دنيا—ڊيئوس جي شاگردن ڪهڙيون نيون ٻوليون پڙهڻ چاهين ٿا ۽ ڇو" (PDF). يو سي ڊيئوس شاگرد معاملن جي تحقيق ۽ معلومات. Archived from the original (PDF) on June 11, 2010. Retrieved December 27, 2009.
  251. ↑ رائن, سارا (March 18, 2022). "ڪار ڪلچر: ڇا ڏکڻ ڪيليفورنيا کان بهتر ڪٿي به ٿيندو؟". speedhunters.com. اليڪٽرانڪ آرٽس انڪ. Retrieved August 17, 2023. Ask anyone who's involved in the automotive hobby where they'd suggest heading for some really thick car culture, and Southern California would surely be mentioned.
  252. ↑ لٽز, آر. سي. (August 28, 2023). "ڪٿي به نه ويندڙ رستي تي؟ ڪيليفورنيا جي ڪار ثقافت". California History 79 (1): 50–55. doi:10.2307/25591577. 
  253. ↑ نارانخو, ڪينڊِس (March 28, 2014). "سپر بائول 2016 ۾ ليوائيس اسٽيڊيم ڏانهن اچي رهيو آهي". Kron4 – سان فرانسسڪو بي ايريا نيوز (KRON 4). Archived from the original on March 29, 2014. https://web.archive.org/web/20140329080701/http://news.kron4.com/news/the-super-bowl-is-coming-to-levis-stadium-in-2016/. Retrieved February 5, 2026. 
  254. ↑ "ڪيليفورنيا ۾ ايم ايل بي جون ڪيتريون ٽيمون آهن؟". loscerritosnews.net. Hews Media Group, سيرِٽوِس ڪميونٽي نيوز. June 14, 2021. Retrieved August 17, 2023. There are a total of five different MLB franchises that are currently located on the west coast, with the Los Angeles Dodgers, Los Angeles Angels, Oakland Athletics, San Diego Padres and the San Francisco Giants.
  255. ↑ نگوري, ايڊم; لانگمين, جيري (July 31, 2017). "لاس اينجلس 2028 اونهاري اولمپڪ جي ميزباني لاءِ معاهدو ڪري ٿو". دي نيو يارڪ ٽائيمز. https://www.nytimes.com/2017/07/31/sports/olympics/los-angeles-2028-summer-olympics.html. 
  256. ↑ "رهنمائي: لاس اينجلس 2026 فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ راند، ثقافت ۽ جشن کي گڏ ڪري ٿو". Tourisports. December 25, 2025. Retrieved 25 December 2025.
  257. ↑ سانچو:CongRec
  258. ↑ "تجويز 98 جو بنيادي تعارف". LAO.ca.gov. ڪيليفورنيا ليجسليٽو اينالسٽ آفيس. February 2005. Retrieved January 29, 2010.
  259. ↑ "رياستن موجب في شاگرد تعليمي خرچ". Governing. June 1, 2018. Archived from the original on July 2, 2018. Retrieved July 18, 2018. NOTE: Adult education, community services and other nonelementary-secondary program expenditures are excluded.
  260. ↑ گورڊن, ٽريسي; ايسيلن, جان (January 1, 2017). "هر ڪنهن کي پنهنجي رياست جي بجيٽ بابت ڇا ڄاڻڻ گهرجي". اربن انسٽيٽيوٽ. Retrieved July 16, 2018. This chart includes two places, District of Columbia, and the U.S. average, so the number rankings rank 52 total entities; this needs to be understood when viewing these rankings.
  261. ↑ گورڊن, ٽريسي; ايسيلن, جان (January 1, 2017). "هر ڪنهن کي پنهنجي رياست جي بجيٽ بابت ڇا ڄاڻڻ گهرجي" (PDF). اربن انسٽيٽيوٽ. p. 7. Archived (PDF) from the original on February 2, 2017. Retrieved July 16, 2018. For state and local government spending, we rely primarily on the U.S. Census Bureau's Census of Governments Annual Survey of State and Local Government Finances for fiscal year 2012, as revised and released on October 23, 2015.1 For state and local government employment and payroll, we draw from the U.S. Census Bureau's Census of Governments Government Employment and Payroll survey for full-time equivalent employees in March 2012.
  262. ↑ وولفولڪ, جان (January 15, 2018). "ڪيليفورنيا وارا ٽيڪسنس کان وڌيڪ رياستي ۽ مڪاني ٽيڪس ڇو ڀرين ٿا؟". سان هوزي مرڪيوري نيوز. https://www.mercurynews.com/2018/01/13/why-do-californians-pay-more-state-and-local-taxes-than-texans/. "California spending per resident on K-12 schools was about average among the states, but while teacher pay was among the highest, the state trailed others in teachers and support staff per student." 
  263. ↑ "ڪيو ايس ورلڊ يونيورسٽي رينڪنگس 2023: عالمي سطح تي اعليٰ يونيورسٽيون". Top Universities (in انگريزي). Retrieved November 28, 2022.
  264. ↑ "لاگ اِن—ڪانفلوئنس". confluence.ucop.edu.
  265. ↑ "آمريڪا جون بهترين اسپتالون 2007". U.S. News & World Report. July 15, 2007. Archived from the original on July 11, 2007. Retrieved July 15, 2007.
  266. ↑ گلمور, جينيٽ (December 19, 2016). "85,000 شاگرد برڪلي جي 2017–18 فريشمن ڪلاس ۾ داخلا لاءِ درخواست ڏين ٿا". Berkeley News. Retrieved May 8, 2017.
  267. ↑ ڪينڊل, ربيڪا. "يو سي ايل اي 2017 فريشمن درخواستن سان ڪيترائي رڪارڊ ٽوڙي ٿو". UCLA Newsroom. Retrieved May 8, 2017.
  268. 1 2 پاويل، فرين. “ڪيليفورنيا جي شاگردن کي ڪاليج اختيارن لاءِ مقابلو.” يو ايس نيوز اينڊ ورلڊ رپورٽ. ن.پ.، February 6, 2017. ويب. May 7, 2017.
  269. ↑ "رد ٿيڻ جي وڌندڙ انگ سان خدشا: ڇا لانگ بيچ "ايليٽ" يونيورسٽي بڻجي رهي آهي؟". EdSource. Retrieved May 8, 2017.
  270. ↑ "بيچلر ڊگري پروگرام | ڪيليفورنيا ڪميونٽي ڪاليجز چانسلر آفيس". www.cccco.edu. Retrieved October 8, 2022.
  271. ↑ "رياست موجب جي ڊي پي". GDP by State | U.S. Bureau of Economic Analysis (BEA). Bureau of Economic Analysis. Retrieved April 10, 2022.
  272. ↑ "رياست موجب جي ڊي پي". Bureau of Economic Analysis. Retrieved May 18, 2018.
  273. ↑ "Calif. retains economy that would be 8th largest". Bloomberg BusinessWeek. December 2, 2010. Archived from the original on December 6, 2010. Retrieved September 2, 2012.
  274. ↑ "GDP, PPP (current international $)". World Bank, International Comparison Program database. Retrieved June 14, 2014.
  275. ↑ "GDP, current prices". World Economic Outlook. International Monetary Fund. October 2019. Retrieved January 22, 2020.
  276. ↑ "ڪيليفورنيا: معيشت هڪ نظر ۾". bls.gov. Archived from the original on November 21, 2014. Retrieved December 6, 2021.
  277. ↑ "آمريڪي مردم شماري بيورو ڪوئڪ فيڪٽس: ڪيليفورنيا". www.census.gov. Archived from the original on December 1, 2017. Retrieved December 6, 2021..
  278. ↑ Burleigh, Emma (June 4, 2024). "California beats out Texas and New York as home to the most Fortune 500 companies". Fortune (in انگريزي). Retrieved February 17, 2025.
  279. ↑ "Report: Florida leads nation in new business creation". Business Observer (in انگريزي). 2026-01-23. Retrieved 2026-02-04.
  280. ↑ "2025 Small Business Profile - California" (PDF). U.S. Small Business Administration Office of Advocacy. Retrieved February 4, 2025.
  281. ↑ Patrick Burnson, Top 30 U.S. Ports 2019: Trade tensions determine where cargo go es next, Logistics Management (May 10, 2019).
  282. ↑ "2011 CalFacts". Lao.ca.gov. Retrieved April 22, 2011.
  283. ↑ staff, CNBC com (2025-07-10). "22. California". CNBC (in انگريزي). Retrieved 2026-01-09.
  284. 1 2 "Trade Statistics". California Chamber of Commerce. Archived from the original on February 9, 2010. Retrieved January 29, 2010.
  285. 1 2 "Cal Facts 2006 State Economy". Legislative Analyst's Office of California. August 6, 2007. Retrieved January 29, 2010.
  286. 1 2 "California Agricultural Production Statistics 2009–2010". cdfa.ca.gov (California Department of Food and Agriculture). 2010. Retrieved October 5, 2010.
  287. ↑ Venton, Danielle (June 5, 2015). "A Better Way for California to Water Its Farms". Wired. https://www.wired.com/2015/06/farming-and-drought/. 
  288. ↑ Polland, Jennifer. "A Detailed Look At How Americans Travel Within The US". Business Insider.
  289. ↑ "TEA/AECOM 2022 Global Attractions Attendance Report" (PDF). 2023. Retrieved August 16, 2023.
  290. ↑ "State Personal Income 2006" (Press release). Bureau of Economic Analysis. March 27, 2007. Archived from the original on July 4, 2007. Retrieved January 29, 2010.
  291. ↑ Cowan, Tadlock (December 12, 2005). "California's San Joaquin Valley: A Region in Transition" (PDF). Congressional Research Service, Library of Congress. p. 2. Archived from the original (PDF) on March 24, 2009. Retrieved January 29, 2010.
  292. ↑ Berlinger, Joshua (November 12, 2012). "A New Poverty Calculation Yields Some Surprising Results". Business Insider. http://www.businessinsider.com/new-census-data-on-poverty-rates-yields-some-pretty-shocking-results-2012-11. 
  293. ↑ "U.S. Census Bureau QuickFacts: United States". www.census.gov. Retrieved August 2, 2019.
  294. ↑ May, Patrick (February 5, 2019). "How many millionaires do we have in California? Hint: It's a big number". Enterprise Record. Retrieved May 3, 2020.
  295. ↑ Bukszpan, Daniel (March 29, 2012). "States With the Best Credit Scores". Cnbc.com.
  296. ↑ "5. Report for Selected Countries and Subjects". Archived from the original on March 23, 2019. Retrieved December 15, 2018.
  297. ↑ "GDP by county in 2021" (PDF).
  298. ↑ Nunes, Devin (January 10, 2009). "California's Gold Rush Has Been Reversed". The Wall Street Journal: p. A9. https://www.wsj.com/articles/SB123154816733469917. 
  299. ↑ Christie, Jim (January 10, 2011). "California's Brown proposes "painful" budget cuts". Reuters. Archived from the original on October 15, 2015.
  300. ↑ Gardner, Michael (July 28, 2012). "Is California the welfare capital?: Delving into why California has such a disproportionate share of the nation's recipients". U-T San Diego. http://www.utsandiego.com/news/2012/jul/28/welfare-capital-of-the-us/?page=1#article. 
  301. ↑ Nation, Joe (January 19, 2011). "How much does California owe?". Sfgate.com.
  302. ↑ Buchanan, Wyatt (June 27, 2013). "Gov. Brown proudly signs balanced state budget". Sfgate.com. Retrieved July 29, 2013.
  303. ↑ "California's current debt load: $132 billion". http://www.bizjournals.com/sacramento/news/2013/09/06/californias-current-debt-load-132.html. 
  304. ↑ "California Proposition 30, Sales and Income Tax Increase (2012)". Ballotpedia. Retrieved January 16, 2013.
  305. ↑ Mufson, Steven (February 17, 2007). "In Energy Conservation, Calif. Sees Light". The Washington Post. https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/16/AR2007021602274.html. 
  306. ↑ "California—U.S. Energy Information Administration (EIA)". Tonto.eia.doe.gov. October 20, 2011. Archived from the original on December 29, 2010. Retrieved October 28, 2011.
  307. ↑ Edison International. "SCE Unveils Largest Battery Energy Storage Project in North America". Edison International. Retrieved May 10, 2020.
  308. ↑ Jacobson, Mark Z.; Delucchi, Mark A.; Ingraffea, Anthony R.; Howarth, Robert W.; Bazouin, Guillaume; Bridgeland, Brett; Burkart, Karl; Chang, Martin et al. (2014). "A roadmap for repowering California for all purposes with wind, water, and sunlight". Energy 73: 875–889. doi:10.1016/j.energy.2014.06.099. Bibcode: 2014Ene....73..875J. 
  309. ↑ "How a nuclear stalemate left radioactive waste stranded on a California beach". The Verge. August 28, 2018. https://www.theverge.com/2018/8/28/17765538/san-onofre-nuclear-generating-station-radioactive-spent-fuel-waste-yucca-mountain. 
  310. ↑ Brown, Kate (November 19, 2019). "Opinion: California's San Onofre nuclear plant is a Chernobyl waiting to happen". Los Angeles Times. https://www.latimes.com/opinion/story/2019-11-19/san-onofre-nuclear-plant-waste-radioactive. 
  311. ↑ Doyle, Jim (March 9, 2009). "Nuclear power industry sees opening for revival". San Francisco Chronicle: p. A-1. Archived from the original on April 29, 2011. https://web.archive.org/web/20110429204451/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/03/08/MN3H16ANEN.DTL. Retrieved February 6, 2026. 
  312. ↑ Richert, Catharine; Brown, Gretchen (November 13, 2023). "Why nuclear energy is a political minefield in Minnesota". MPR News. https://www.mprnews.org/episode/2023/11/13/why-nuclear-energy-is-a-political-minefield-in-minnesota. 
  313. ↑ Mieszkowski, Katharine (September 2, 2010). "California Is Tops in Worst Roads—Pulse of the Bay". The Bay Citizen. Archived from the original on July 22, 2011. Retrieved April 22, 2011.
  314. ↑ "A bridge too far gone". The Economist. August 9, 2007. https://www.economist.com/united-states/2007/08/09/a-bridge-too-far-gone. 
  315. ↑ "19th Annual Report on the Performance of State Highway Systems (1984–2008)" (PDF). Reason.org. Archived (PDF) from the original on October 9, 2022.
  316. ↑ "The San Francisco—Oakland Bay Bridge Facts at a glance". ڪيليفورنيا ٽرانسپورٽيشن کاتو. Retrieved April 5, 2012.
  317. ↑ Pool, Bob (June 25, 2010). "Pasadena Freeway getting a new look and a new name". Los Angeles Times. https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-jun-25-la-me-parkway-20100625-story.html. 
  318. ↑ "L.A.'s Famous Four-Level Freeway Interchange, 'The Stack', Turns 58". ڪي سي اي ٽي. September 22, 2011. Retrieved April 5, 2012.
  319. ↑ "Statistics for Publication, January through December 2021". State of California—Department of Motor Vehicles.
  320. ↑ Cabanatuan, Michael (January 8, 2011). "Calif. Amtrak ridership rising on state trains". The San Francisco Chronicle. Archived from the original on June 29, 2011. https://web.archive.org/web/20110629043041/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2011/01/05/BAMU1GU16Q.DTL. Retrieved February 6, 2026. 
  321. ↑ "2023 Project Update Report". California High-Speed Rail Authority. Retrieved September 6, 2023.
  322. ↑ Hundley, N. (2001). The great thirst: Californians and water. برڪلي، ڪيليفورنيا: يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس.
  323. ↑ Reisner, Marc (1993). Cadillac Desert: The American West and its Disappearing Water. Penguin. 
  324. ↑ "Why California Is Running Dry". سي بي ايس نيوز. 27 ڊسمبر 2009.
  325. ↑ "ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل ٽيون، سيڪشن 2". ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل. Retrieved 5 مارچ 2019.
  326. ↑ "ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل پنجون، سيڪشن 1". ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل. Retrieved 5 مارچ 2019.
  327. ↑ "ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل چوٿون، سيڪشن 1". ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل. Retrieved 5 مارچ 2019.
  328. ↑ "ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل ڇهون، سيڪشن 1". ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل. Retrieved 5 مارچ 2019.
  329. ↑ "ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل ٻيون". ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل. Retrieved 5 مارچ 2019.
  330. ↑ Bowen, Debra. "ووٽر-نامزد عهدن بابت ڄاڻ" (PDF). ڪيليفورنيا سيڪريٽري آف اسٽيٽ. Archived from the original (PDF) on 24 ڊسمبر 2013. Retrieved 16 مارچ 2014.
  331. ↑ "ڪيليفورنيا آئين جو آرٽيڪل پنجون". ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل. Retrieved 6 مارچ 2019.
  332. ↑ Van Vechten, Renée B. (2011). California Politics: A Primer (2nd ed.). Los Angeles: SAGE. p. 63. ISBN 978-1-4522-0306-5. https://books.google.com/books?id=tatzWQscKmcC&pg=PA63. Retrieved 25 فيبروري 2019. 
  333. ↑ Lawrence, David G.; Cummins, Jeffrey (2019). California: The Politics of Diversity (10th ed.). Lanham: Rowman & Littlefield. p. 167. ISBN 978-1-5381-2930-2. https://books.google.com/books?id=FwmkDwAAQBAJ&pg=PA167. 
  334. ↑ "ڪيليفورنيا آئين آرٽيڪل چوٿون § 2". ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل. Archived from the original on 24 فيبروري 2019. Retrieved 23 فيبروري 2019.
  335. ↑ "ڪيليفورنيا سول ڪوڊ § 22.2". ڪيليفورنيا آفيس آف ليجسليٽو ڪائونسل. Retrieved 6 مارچ 2019.
  336. ↑ Thompson, Don (8 ڊسمبر 2007). "ڪيليفورنيا سزا ڏيڻ واري سڌاري سان جدوجهد ڪري ٿي". USA Today. https://www.usatoday.com/news/nation/2007-12-08-2244622424_x.htm. 
  337. ↑ "رياستوار ڊيٿ رو قيدين ۽ سالياني ڊيٿ رو جي ماپ". deathpenaltyinfo.org. Retrieved 8 مئي 2017.
  338. ↑ "رياستوار ڦاسي ڏيڻ جي شرح". deathpenaltyinfo.org. Retrieved 8 مئي 2017.
  339. ↑ "1978 کان هن وقت تائين ڦاسي ڏنل قيدي". Capital Punishment (in آمريڪي انگريزي). Retrieved 7 مئي 2022.
  340. ↑ Judicial Council of California (2022). 2022 ڪورٽ شماريات رپورٽ: سڄي رياست ۾ ڪيس لوڊ جا رجحان، 2011–12 کان 2020–21 تائين. San Francisco: Judicial Council of California. p. 1. https://www.courts.ca.gov/documents/2022-Court-Statistics-Report.pdf. Retrieved 19 آگسٽ 2022. 
  341. ↑ Baldassare, Mark (1998). When Government Fails: The Orange County Bankruptcy. Public Policy Institute of California/University of California Press. pp. 67–68. ISBN 978-0-520-21486-6. https://books.google.com/books?id=sDs4WZV0SRsC&pg=PA67. 
  342. ↑ Janiskee, Brian P.; Masugi, Ken (2011). Democracy in California: Politics and Government in the Golden State (3rd ed.). Rowman & Littlefield Publishers. p. 105. ISBN 978-1-4422-0338-9. https://books.google.com/books?id=23Y3Nxs0qWgC&pg=PA105. 
  343. 1 2 Individual State Descriptions: 2007 (PDF), 2007 Census of Governments, يونائيٽيڊ اسٽيٽس سينسِس بيورو, نومبر 2012, pp. 25–26, archived (PDF) from the original on 9 آڪٽوبر 2022
  344. ↑ Mizany, Kimia; Manatt, April. What's So Special About Special Districts? A Citizen's Guide to Special Districts in California (3 ed.). California Senate Local Government Committee. http://www.waterplan.water.ca.gov/docs/cwpu2005/vol4/vol4-background-whatssospecialaboutspecialdistricts.pdf. Retrieved 11 مارچ 2014.  آرڪائيو ڪيا ويا 2011-07-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  345. ↑ "نمائندن جي ڊائريڪٽري". House.gov. Retrieved 25 مارچ 2014.
  346. ↑ "ڪيليفورنيا جا سينيٽر، نمائندا، ۽ ڪانگريسي ضلعي نقشا". GovTrack.us. Retrieved 15 جنوري 2019.
  347. ↑ Melody Gutierrez and Laura J. Nelson, "Love it or hate it? Poll shows how Californians feel about Newsom’s redistricting fight with Trump", Los Angeles Times, 22 آگسٽ 2025, online.
  348. ↑ Laura J. Nelson et al. "State's voters to decide on new House districts: California lawmakers back a November special election to boost Democrats", Los Angeles Times, 22 آگسٽ 2025.
  349. ↑ Laurel Rosenhall, "Newsom Signs California Redistricting Plan to Counter Texas Republicans", New York Times, 21 آگسٽ 2025, online.
  350. ↑ Marzorati, Guy (4 نومبر 2025). "ڪيليفورنيا ووٽرن نيون ڪانگريسي لائينون منظور ڪيون، وچ-مدتي چونڊن کان اڳ ڊيموڪريٽن کي فائدو". اين پي آر. https://www.npr.org/2025/11/04/nx-s1-5587742/election-results-california-proposition-50-redistricting. 
  351. ↑ "Table 508. Military and Civilian Personnel in Installations: 2009" (PDF). United States Census Bureau. United States Department of Commerce. 2012. Archived from the original (PDF) on 17 آڪٽوبر 2011. Retrieved 15 جون 2013.
  352. ↑ "Military recruitment 2010". National Priorities Project. 30 جون 2011. Retrieved 15 جون 2013.
  353. ↑ Segal, David R.; Segal, Mady Wechsler (2004). "America's Military Population". Population Bulletin 59 (4): 10. ISSN 0032-468X. http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf. Retrieved 15 جون 2013.  آرڪائيو ڪيا ويا , حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  354. 1 2 ."ڪيليفورنيا—هٿياربند فوجون". city-data.com. Retrieved 26 ڊسمبر 2009. حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; name "City Data CA Armed Forces" defined multiple times with different content
  355. ↑ "Table 7L: VETPOP2011 Living Veterans By State, Period of Service, Gender, 2010–2040". Veteran Population. Department of Veterans Affairs. 30 سيپٽمبر 2010. Retrieved 15 جون 2013.
  356. ↑ "Table 508. Military and Civilian Personnel in Installations: 2009" (PDF). United States Census Bureau. United States Department of Commerce. 2012. Archived from the original (PDF) on 17 آڪٽوبر 2011. Retrieved 15 جون 2013.
  357. ↑ "Military recruitment 2010". National Priorities Project. 30 جون 2011. Retrieved 15 جون 2013.
  358. ↑ Segal, David R.; Segal, Mady Wechsler (2004). "America's Military Population". Population Bulletin 59 (4): 10. ISSN 0032-468X. http://www.prb.org/Source/ACF1396.pdf. Retrieved 15 جون 2013.  آرڪائيو ڪيا ويا , حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  359. ↑ "Table 7L: VETPOP2011 Living Veterans By State, Period of Service, Gender, 2010–2040". Veteran Population. Department of Veterans Affairs. 30 سيپٽمبر 2010. Retrieved 15 جون 2013.
  360. ↑ "pdf Report of Registration as of January 5, 2024 Registration by County". Retrieved May 16, 2024.
  361. ↑ "California Is a Political Trendsetter". CBS News. October 30, 2006. https://www.cbsnews.com/news/california-is-a-political-trendsetter/. 
  362. ↑ Leip, David. "2016 Presidential General Election Results". uselectionatlas.org.
  363. ↑ Jim Miller. "California could see new political party with independence goal". Sacramento Bee. Archived from the original on March 8, 2016. Retrieved March 19, 2016.
  364. ↑ Tech Insider (November 9, 2016). "What is 'Calexit' and how can California secede from the US?". Business Insider. Retrieved March 31, 2017.
  365. ↑ "2016 Presidential General Election". Ocvote.com. Retrieved November 10, 2016.
  366. ↑ Thornton, Paul (November 10, 2018). "RIP Republican Orange County". Los Angeles Times. https://latimes.com/la-ol-opinion-newsletter-midterm-election-20181110-htmlstory.html. 
  367. ↑ "Study Ranks America's Most Liberal and Conservative Cities". Bay Area Center for Voting Research. August 16, 2005. Archived from the original on May 1, 2011. Retrieved February 20, 2011.
  368. 1 2 "Voter Registration by County". Elections. California Secretary of State. October 24, 2022. Retrieved February 15, 2023.
  369. ↑ Westervelt, Eric (January 13, 2023). "California says it will dismantle death row. The move brings cheers and anger". npr.org. National Public Radio. Retrieved August 5, 2023.
  370. ↑ "Memorandum of Understanding Between the Government of the State of California of the United States of America and the Government of the State of Baja California and the Government of the State of Baja California Sur of the United Mexican States for the Establishment of the Commission of the Californias" (PDF).
  371. ↑ "Senate Concurrent Resolution No. 71". Senate Office of International Relations.
  372. ↑ "California's Sister State Relationships | Senate Office of International Relations". Soir.senate.ca.gov. Retrieved September 30, 2018.
  373. ↑ "California-Alberta Relations" (PDF). Archived from the original (PDF) on September 29, 2018. Retrieved September 29, 2018.
  374. ↑ "ACR 42 Assembly Concurrent Resolution – CHAPTERED". www.leginfo.ca.gov. Retrieved March 2, 2023.
  375. ↑ "State of California and Guangdong Province Sister State Agreement". Senate Office of International Relations. Retrieved October 27, 2023.
  1. ↑ Elevation adjusted to اتر آمريڪي عمودي ڊيٽم آف 1988
  2. ↑ هر ماڻهو جي چوڌاري 1mi دائري اندر گھاٽائي جو اوسط
  3. ↑ آبادي جي مرڪز جا هم آهنگ 35°29′28″N 119°20′52″W / 35.491035°N 119.347852°W / 35.491035; -119.347852 تي آهن.[183]
  4. ↑ نيواڊا ۽ ايريزونا کان پوءِ
  5. ↑ هسپانڪ يا لاطيني اصل وارن ماڻهن ۾ ڪُل ۽ جزوي نسب الڳ نٿا ڪيا وڃن.
  6. ↑ هيٺ ڪيليفورنيا جي ڏيهي ٻولين جي فهرست ڏنل آهي: ڪيليفورنيا جون بنيادي ٻوليون: اٿاباسڪن خاندان: هوپا، ميٽول، لاسڪ، وائيلاڪي، سنڪيون، ڪيٿو، ٽولووا، نونگاتل، وِيوٽ، چِلو لا؛ هوڪن خاندان: پومو، شاسٽا، ڪارڪ، چِميرڪو؛ الگونڪئن خاندان: وهِلڪٽ، يوروڪ؛ يوڪين خاندان: واپو؛ پينوٽين خاندان: موداڪ، ونٽو، نوملاڪي، ڪونڪو، مائدو، پيٽون، نيسينان، مِيوڪ، ڪوسٽ مِيوڪ، ليڪ مِيوڪ، اولونِه، اتر وادي يوڪوٽس، ڏکڻ وادي يوڪوٽس، فوٿِل يوڪوٽس؛ هوڪن خاندان: ايسيلن، سيلينن، چوميش، اِيپائي، ٽِيپائي، يوما، هالچيڪوما، موهاوي؛ يوٽو-ازٽيڪن خاندان: مونو پائيوٽ، موناچي، اوونز وادي پائيوٽ، ٽوباتو لابال، پينامنٽ شوشون، ڪاوائيسو، ڪِتانيمڪ، ٽاٽاوِيام، گيبريلينو، جوانينو، لوئيسينو، ڪوئيپينو، ڪاهويلا، سيرانئو، چيمهويئي
  7. ↑ اي بي سي وٽ اهڙن اسٽيشنن جو انگ سڀ کان گهٽ آهي (ٽئي): ڪي اي بي سي-ٽي وي لاس اينجلس ۾، ڪي جي او-ٽي وي سان فرانسسڪو ۾، ۽ ڪي ايف ايس اين-ٽي وي فريزنو ۾.
  8. ↑ مينيسوٽا ۾ پڻ ائٽمي بجلي گهرن جي تعمير تي عارضي پابندي (موراٽوريم) موجود آهي، جيڪا 1994 کان لاڳو آهي.[317]