Vrije kennis - Wikipedia
Naar inhoud springen
Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
(Doorverwezen vanaf
Vrije inhoud
Free Cultural Works
logo
Het concept van
vrije kennis
(ook bekend als open kennis, open inhoud, vrije inhoud, open content, vrije content) houdt in dat werken onder een open
licentie
worden gepubliceerd. Met kennis of inhoud kunnen teksten, afbeeldingen, geluid of video, of een combinatie van deze en andere vormen zijn bedoeld. Vrij betekent hier dat de licentie (een juridische tekst) het kopiëren van die informatie en (afhankelijk van de gekozen licentie) ook het bewerken, onderzoeken, en verspreiden expliciet toestaat. Er zijn normaliter nog enkele voorwaarden aan verbonden, zoals het vermelden van de
auteur
van het werk.
Volgens de
Open Knowledge Definition
is kennis
open
als iedereen er gratis gebruik van kan maken, het kan hergebruiken en kan verspreiden zonder juridische, sociale of technologische beperkingen.
De term vrije kennis (Engels: open knowledge) kan beschouwd worden als een
superset
van
open data
open inhoud
en
open access
om de raakvlakken hiertussen te verduidelijken. Het concept is nauw verbonden met
open source
en vele begrippen en processen die direct ontleend zijn aan eerder werk op een open source (de Open Knowledge Definition is bijvoorbeeld direct afgeleid van de
Open Source Definition
).
Naam
bewerken
brontekst bewerken
Een
vrije
afbeelding. Ze staat onder de licentie
CC BY-SA
3.0, dat betekent dat hergebruik toegestaan is mits de auteur en de licentie worden vermeld: 'Luc Viatour, CC BY-SA 3.0'.
In plaats van
vrij
en
kennis
worden vaak andere termen gebruikt, zoals
open
en
inhoud
. De term
open
komt in eerste instantie uit de software-wereld: in het Engels denken de mensen bij het woord
free
vooral aan 'gratis', wat het succes van het concept in het bedrijfsleven belemmerde. Met de uitdrukking
open source software
kwam de nadruk te liggen op de openbaarheid van de
brontekst
van software.
De uitdrukking
vrij
en ook
open
kunnen tot misverstanden leiden. Zo is bijvoorbeeld
free software
niet hetzelfde als
freeware
. De eerste kan vrij worden gebruikt, veranderd en verspreid, maar bij de laatste betekent
free-
alleen 'gratis'. De gebruiker hoeft dus niet betalen voor het gebruik, maar hij mag de software bijvoorbeeld niet veranderen.
Geschiedenis
bewerken
brontekst bewerken
Het idee om inhoud vrij ter beschikking te stellen komt oorspronkelijk uit de wereld van de
vrije software
uit de jaren tachtig. Later werd dit concept ook gebruikt voor andere soorten werken, zoals boeken en foto's. In 2001 werd de organisatie
Creative Commons
opgericht die
Creative Commons-licenties
aanbiedt om het publiceren van vrije kennis makkelijker te maken.
Vrije kennis is vergelijkbaar met andere 'open' begrippen als
open data
en
open inhoud
. Het begrip is al oud: een van de eerste overgeleverde gedrukte teksten van de boeddhist Diamond sutra uit China rond het jaar
868
beval al een algemene gratis verspreiding aan.
bron?
Vrije kennis, publiek domein en auteursrecht
bewerken
brontekst bewerken
Cello-sonate van
Frédéric Chopin
(op. 65, 1. mov.), met de cellist John Michel en Lisa Bergman aan de piano. Het stuk van Chopin uit de 19e eeuw is al lang rechtenvrij (publiek domein), maar de opvoering door huidige spelers is dat niet. Deze opname is vrijgegeven onder een Creative Commons Naamsvermelding GelijkDelen licentie en is daarom
vrij
volgens het concept van vrije kennis.
Vrije kennis
staat tussen de concepten auteursrecht en publiek domein in. Wanneer er geen andere afspraak over een werk bestaan dan is
auteursrecht
onveranderlijk van toepassing. Gebruik van dat werk mag dan alleen met expliciete toestemming van de auteur. Wanneer deze rechten verlopen zijn, of wanneer de rechthebbende afstand heeft gedaan van deze rechten dan is het werk
publiek domein
. Een werk in het publiek domein kan door iedereen zonder voorwaarden worden gebruikt.
Vrije kennis
staat tussen deze concepten in omdat de rechthebbende vooraf al toestemming heeft gegeven voor het gebruik. De gebruiker hoeft dit dus niet meer te vragen. Er kunnen nog wel enkele voorwaarden van toepassing zijn. Bijvoorbeeld
naamsvermelding
en het vermelden van de licentie.
Kennis en inhoud zijn
vrij
wanneer ze of onder een open licentie staan of bij het publiek domein horen. Bij de open licentie heeft de auteur van het werk bewust ervoor gekozen om het vrij te geven (onder bepaalde voorwaarden).
Vrije kennis richt zich niet tegen het auteursrecht op zich. Haar aanhangers willen dan ook het auteursrecht niet afschaffen. Auteursrecht beschermt vrije kennis, want het is de wil van de auteur geweest om een werk onder een open licentie te publiceren. Open licenties worden daarom ook door de rechtspraak erkend. Het is dus niet correct dat inhoud met een open licentie niet onder auteursrecht zou staan.
Organisaties
bewerken
brontekst bewerken
Wat er voor OpenCola nodig is
Er zijn meerdere non-profit-organisaties die de verspreiding van vrije kennis of open inhoud bevorderen, bijvoorbeeld door het concept bekend te maken. Op het gebied van
vrije software
is de
Free Software Foundation
van 1985 pionier geweest.
Creative Commons
bewerken
brontekst bewerken
Zie
Creative Commons
voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Creative Commons
(CC) is een organisatie met als doel meer creatieve werken vrijelijk beschikbaar te laten zijn, zodat anderen er verder aan kunnen werken. Het project biedt zes verschillende open licenties, een afstandsveklaring van auteursrecht en aanverwante rechten, en een markering voor publieke domein werken aan. Deze juridische gereedschappen kunnen worden gebruikt door auteursrechthebbenden om bij het verspreiden van inhoud problemen te voorkomen die door de huidige wetgeving van auteursrecht kunnen optreden. Hoofdoprichter in 2001 was de hoogleraar rechten
Lawrence Lessig
. Anders dan veel mensen denken is Creative Commons zelf geen licentie, en de bewering dat een bestand 'onder Creative Commons staat' maakt nog niet duidelijk wat de hergebruiker echt ermee mag doen.
Wikimedia
bewerken
brontekst bewerken
Zie
Wikimedia Foundation
voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
De
Wikimedia
-beweging ondersteunt vrije kennis, onder meer door
Wikipedia
. De wiki-website Wikipedia bestaat sinds 2001. In 2003 werd de
Wikimedia Foundation
opgericht die eigenaar van websites en merken is. De inhoud echter staat onder een open licentie of is rechtenvrij. In enkele landen zijn er landelijke verenigingen, zoals in Nederland de vereniging
Wikimedia Nederland
. Hun taak is het ondersteunen van de vrijwilligers die Wikipedia en andere Wikimedia-websites bewerken, en het bevorderen van vrije kennis in het algemeen.
Overige organisaties
bewerken
brontekst bewerken
Er zijn ook grappig bedoelde initiatieven zoals
OpenCola
en
Free Beer
, waarbij het recept onder een open licentie staat. Het doel is het om het concept van vrije inhoud duidelijk te maken.
Enkele andere organisaties die Vrije Kennis uitdragen zijn:
Open Data Institute
(ODI)
Open Knowledge Foundation
(OKFN)
OpenStreetMap
SPARC
Open Nederland
Open licenties
bewerken
brontekst bewerken
Er zijn verschillende licenties die voor vrije kennis worden gebruikt. Deze licenties zijn vaak wezenlijk anders dan die voor
opensourcesoftware
gebruikt worden. Licenties voor broncode gaan vaak ook in op merkenrecht en patenten, terwijl open licenties zich vooral richten op auteursrechten.
Creative Commons-licenties
zijn verreweg de meest gebruikte open content licenties.
Enkele andere voorbeelden zijn:
GNU-licentie voor vrije documentatie
(GFDL)
October Open Game License
(OOGL) - een meer open versie van de
Open Game License
Open Publication License
- licentie voor het
Open Content Project
Open Directory Project License
wordt gebruikt door het
Open Directory Project
Open Game License
- licentie van de
Open Gaming Foundation
, zoals die opgesteld is door de
Wizards of the Coast
Open Content License (sinds 2003 niet meer in gebruik)
Open content projecten
bewerken
brontekst bewerken
Nederlandstalig (geheel of gedeeltelijk)
bewerken
brontekst bewerken
Linux documentation project
Creative Commons
Wikimedia-beweging
Wikipedia
Wikibooks
Wikiquote
Wikivoyage
Wiktionary
Wikimedia Commons
Open ICEcat
Open Beelden
OpenStreetMap
Publiek domein dag
Engelstalig
bewerken
brontekst bewerken
SourceWatch
Open Directory Project
Project Gutenberg
Public Library of Science
Wikitravel
World66
MIT OpenCourseWare
Zie ook
bewerken
brontekst bewerken
Free Culture-beweging
Copyleft
Definitie van Vrije Culturele Werken
Referenties
bewerken
brontekst bewerken
Open Definition
Geraadpleegd op
12 april 2021
Externe links
bewerken
brontekst bewerken
Dit artikel of een eerdere versie ervan is een (gedeeltelijke) vertaling van het artikel
Open Knowledge
op de Engelstalige Wikipedia, dat onder de licentie
Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen
valt. Zie de
bewerkingsgeschiedenis
aldaar.
choosealicense.com
biedt een overzicht van de meest gebruikte open source licenties
De
Creative Commons-licentie kiezer
biedt een manier om een vrije Creative Commons-licentie te kiezen.
Mediabestanden
Zie de categorie
Open content
van
Wikimedia Commons
voor mediabestanden over dit onderwerp.
Overgenomen van "
Categorieën
Vrije-inhoudlicentie
Open inhoud
Opensourcelicentie
Open science
Intellectuele-eigendomsrecht
Auteursrecht
Verborgen categorieën:
Wikipedia:Artikel mist referentie sinds april 2021
Wikipedia:Alle artikelen die een referentie missen
Wikipedia:Commonscat met lokaal andere link dan op Wikidata
Vrije kennis
Onderwerp toevoegen