Walon (lingaedje) — Wikipedia

Walon (lingaedje) — Wikipedia
Aller au contenu
Èn årtike di Wikipedia.
(Redjiblé di
Walon
lingaedjes
indo-uropeyin
italike
galo-roman
lingaedje d' oyi
walon
Pol
discramiaedje
des årtikes avou l' mot « walon »,
loukîz cial
Walon
walon
Rilîjhaedje
[wa.ˈlɔ̃]
Estats (redjons)
Beldjike
Walonreye
),
France
(Givet),
Estats-Unis
(Wisconsin)
()
Cåzeus
Nombe
600.000 (cåzeus d' ouy)
(2026)
Ôtès informåcions
Alfabet
alfabet latin
(nôrme
rfondou walon
Sôre
SVO
Tacsonomeye
Filodjenêye
Indo-uropeyinne
Italike
Lingaedjes romans
Galo-roman
Lingaedje d' oyi
Walon
Statut oficir
Minoritaire
France
pa l' Ricnoxhou come «
lingaedje coinrece endodjinne
» (Decret Valmy Féaux, 1990).
Otorité linwistike
SLLW
(Lidje, 1856) eyet
Rifondaedje
(1992).
Côdes di classifiaedje
ISO 639-1
wa
ISO 639-2
wln
ISO 639-3
wln
en
Glottolog
wall1255
en
Linguasphere
51-AAA-hc
Prumî årtike di l' Univiersele declaråcion des droets del djin
li walon et les ôtes romans lingaedjes vijhéns (ki n' ont nén l' mot «
cizete
»)
Li
walon
, c’ est on
lingaedje roman
cåzé so on boket del
Beldjike
(li “
Beldjike walon-cåzante
” ou
Walonreye walon-cåzante
), ki rprezinte a pô près 70 åcint del
Walonreye politike
, ey en on ptit boket
bijhrece
do
dipårtumint francès des Årdenes
, k’ on lome cobén li
Walonreye di France
u “bote di
Djivet
”.
Li seule kiminålté walon-cåzante ki s’ a mintnou foû payis disk’ å cmince do
21inme sieke
, c' est les
Walons del Wisconsene
, k’ ebaguît låvå sol difén do
19inme sieke
Côdes
ISO 639-2
wa
eyet ISO 639-3:
wln
(dispu li
29 di djanvî
2002
Mwaissès dnêyes
candjî
candjî l’ côde wiki
Li walon est est mimbe del famile des
lingaedjes d' oyi
. Eto, i rsaetche bråmint des ôtes lingaedjes romans, come li
roumin
et l’
roumantche
, ossu bén pol
motî
kel
croejhete
Li walon a skepyî diviè l’
11inme sieke
, pa les contaks todi pus shuvous des djins ki dmorént so totes les teres romandes del nouve
principåté d’ Lidje
. Cisse-ciale aveut divnou on
dislaxhî payis
a dater do
6 di djanvî
980
, del volté da
Notdjî
kel sitinda ene miete di tos les costés.
Li walon a cmincî a esse
ehåyî
el prumire mitan do
19inme sieke
, bråmint avou les scrijhaedjes da
Charles Simonon
. Il a cmincî adon a-z esse ricnoxhou come on vraiy
lingaedje
, et nén on
patwès
, di cåze di l’ ovraedje del “Societé d' Langues” di
Lidje
(li
SLLW
).
Målureuzmint, el
Beldjike
francès-cåzante, li walon a stî margougnî pa ene
politike linwistike
contråve, copurade el prumire mitan do 20inme sieke. Çou k’ a fwait baxhî li nombe di cåzeu(se)s di 90 åcint del djin (diviè 1900) a 20-30 åcint (diviè 1950). Portant, so ç’ tins la, les
scrijheus e walon
fijhént todi del pus fele ovraedje ... por zels lére inte di zels!
El fén do 20inme sieke, on comprind ki l’ walon est on
mancî lingaedje
; adon, n a yeu sacwants flåwès sayes po mete e alaedje ene novele politike linwistike, ci côp cial po l fé rviker.
Ci n’ est k’ a dater di
1992
k’ on-z a ataké li
rfondaedje do walon
, ki mina al prumire kimene
ortografeye
, li
rfondou walon
Les
côdes ISO 639
ont stî dnés e
2002
so ene dimande
da
Pablo Sarachaga
Å cmince do 21inme sieke, n a pus cåzu nole djin di moens di 50 ans ki saye co djåzer coranmint e walon. On nel pout pus cåzumint ôre divizer dvant les djins ki dins les pîces di
teyåte e walon
. Portant, sacwants djonnes ratakèt a l’ aprinde, aprume pal
Daegntoele
Les cis ki disfindnut l’ lingaedje walon sont lomés les
waloneus
Li walon est pacô lomé, romanticmint,
lingaedje
da
Defrecheux
Li walon, c’ est l’ seu lingaedje ki les Walons ont måy askepyî, et n’ askepeyront måy. Ou: “li seule langue ki nos avans fwait, et ki ns a fwait té k’ nos estans” (
Roger Viroux
).
Etimolodjeye ey eprontaedjes
candjî
candjî l’ côde wiki
Loukîz a
Etimolodjeye do walon
Come di djusse, li walon årè toplin des mots ki vnèt do
latén
(a pô près 90 åcint).
Mins les pus vîs mots do walon provnèt do
gayel
Gn a eto bråmint des mots ki s’ ont stitchî el langue walone do
5inme
10inme sieke
, et ki vegnnut do
tîxhon
, et pus stroetmint, do
vî lussimbordjwès
. Emey tos les lingaedjes romans, c’ est l’ walon k’ a l’ pus di mots di stok djermanike.
Gn a eto, asteure, ene cåkêye di
calcaedjes do francès
, k’ ont
moussî timpesse e walon
a dater do
redjime francès
(1795). A pårt li francès, gn a eto l’
almand modiene
k’ a
dné des mots å walon
. Ey ossu, avou les ocupåcions, li handele, les gueres et les voyaedjes: l’
espagnol
, li
lussimbordjwès
, li
flamind
et l’
holandès
, l’
inglès
, evnd.
Li walon a eto
dné sacwants mots ås ôtes lingaedjes
Istwere do walon
candjî
candjî l’ côde wiki
Come les ôtes lingaedjes d’
oyi, li walon aparexhe el Hôte Moyinådje, inte les anêyes
700 et des
eyet les anêyes
1100 et des
Sapinse a
Louwis Rmåke
, li walon «
esteut pår lu-minme, podbon, dedja aviè 1200 ou å cmince do
13inme sieke
».
Mins nerén, les djins di ces trevéns la lomént leu lingaedje «li roman». C’
est dviè li cminçmint do
16inme sieke
kel mot «walon» aparexhe po lomer nosse lingaedje:
Et ces djins la (di
Nivele
) cåzèt li vî lingaedje galike ki nos lomans walon ou roman (...). Et ci vî lingaedje walon ou roman la, nos l’ eployans el Gåle beldjike, çou ki vout dire e
Hinnot
Cambrezis
Årtwès
Nameur
Lidje
Lorinne
Årdene
eyet
Roman Braibant
, et elle est foirt diferinne do francès, k’
est pus modiene eyet gayård.
» (
Jean Lemaire des Bedjes
, 1510).
Diviè 1550, on n’
eploye ddja pus l’
mot “roman”. Insi dins les vîs papîs del djustice di
Nameur
1564
, on trouve: “I djha co ki ç’
vindeu cial di Élessene djåzéve on walon tirant sol flamind k’
on comprindeut co assez åjheymint”.
Disk’
eviè 1600, les scrijheus di nosse payis eployèt des scrijhas ki polèt rprezinter ossu bén les prononçaedjes walons ki les prononçaedjes francès. C’
est çou k’
on loma li
scrîta
. Les tecses sicrîts e scrîta sont pas des côps pus walons eyet pa des côps pus francès.
Après, les scrijheus atakèt a scrire todi pus come el France. Eto, on cmince a vey des tecses literaires sicrîts dins on lingaedje ki s’
vout cråndimint diferin do francès eyet pus près des cåzaedjes walons di ces trevéns la.
Sociolinwince
candjî
candjî l’ côde wiki
Ricnoxhance do walon come lingaedje
candjî
candjî l’ côde wiki
Li walon n’ a stî rwaitî ki come on lingaedje (al boune, on “patwès”) ki dins li deujhinme mitan do 19inme sieke, la k’ les prumîs studias d’
filolodjeye walone
sont fwaits, pa des Walons et eto pa des Almands.
Porcintaedje di cnoxhance do walon
candjî
candjî l’ côde wiki
Nerén, li walon a stî li prumî lingaedje do peupe walon, eployî dins tos les tchamps del vicåreye, disk å cminçmint des anêyes 1900 et des. Dispu don, li
francès del Walonreye
s’ a spårdou, et l’ walon a stî metou evoye.
Sapinse a on rcwera di sociolinwince fwait pa
Lorint Hendschel
diviè
1998
, gn åreut co 30 a 40 å cint des djins po dire k’ i djåzèt bén l’ walon. Li porcintaedje pout monter a 70 a 80 å cint dins les djins did pus di 60 ans, et dischinde a 10 å cint dins les djonnes di 20 a 30 ans.
Li
doirmante kinoxhance
do walon est beacôp pus spårdowe: i gn a di 36 a 50 å cint di djins ki djhèt k’ i compurdèt li walon, minme ezès coûtches del djin eyou çki l’ ovrante kinoxhance est l’ pus basse.
Linwe-ehåyaedje
candjî
candjî l’ côde wiki
Les
soces pol diswalpaedje do walon
candjî
candjî l’ côde wiki
Li mouvmint culturel walon d’ enute, c’ est aprume dipus di 200 soces di
teyåte e walon
, rashonnêyes dins l’
“Union culturelle wallonne” (UCW)
. On-z î trouve eto des soces di scrijheus, les comités do
walon e scole
, evnd.
Dins les grossès soces pol walon, i fåt ossu conter avou li
“Société de langue et de Littérature wallonne”
, metowe so pî e
1856
, et ki s’ bouye, c’ est di mete e valeur li literateure walone eyet ecoraedjî li studiaedje del langue.
Emey les soces di
Belès Letes
, les pus vayantes sont, sins manke, les
Relîs Namurwès
, l’
ALWAC
eyet
Li Walone
Deus soces eplaidnut del
prôze nén racontrece
dins les
gazetes
do minme no:
Li Chwès
eyet
Djåzans walon
Li soce
Li Rantoele
est l’ cene ki rwaite li pus li walon avou l’ idêye k’ i pôreut ridivni on lingaedje d’ atôtchance el Walonreye et rviker dins des noveas uzaedjes e 21inme sieke.
Acsegnmint do walon
candjî
candjî l’ côde wiki
walon e scole
sicole di walon
Ortografeye do walon
candjî
candjî l’ côde wiki
Loukîz a
Ortografeye do walon
Sicrîta
candjî
candjî l’ côde wiki
Dispu 1100, on scrît des nos e walons (les nos d’ viyaedjes, di djins et des cmons nos), dins çou k’ on lome li
scrîta
scripta
).
Li scrîta n’ nos dit nén todi kimint çk’ on prononcive li walon. Metans, cwand on-z a “u” dins on scrît di 1300, on n’ sait nén s’ i rprezinte li son “u” ou li son “ou”.
Tolminme, li scrîta mostere l’ arivêye, a on metou moumint di des sons tipicmint walons come l’
ixh-låte
Les vîs scrijhas sont co eployîs ouy dins les nos d’ djins et les nos d’ plaeces
Dins li scrîta walone, on eploye dedja sacwantès trokes di letes ki n’ sont nén eployeyes ôte pårt, come
xh
Lexhit
Lexhi
), 1190,
Fexhe
(1348).
ea, eal
Scofreal
Xhofrai
), 1389,
quermea
cwarmea
) (diviè 1500).
eie, eye
Po
leye
lei
(diviè 1210); por
ley
(Lidje, Vå-Bnoete, 1271),
pour
ley
et pour un mainbour
(por leye et po on
mambor
) (1394).
Et des ôtes nén eployîs e vî francès:
sch
Leschi
, 1173.
18inme sieke
candjî
candjî l’ côde wiki
Å 18inme sieke, on scrît co avou sacwants scrijhas ki vnèt del sicrîta
Augustin Villers
eploye co
xh
(Villers).
Simon de Harlez
(Teyåte lidjwès) eploye co
oi
Lambert de Ryckman
eploye
EN
pol son IN.
19inme sieke
candjî
candjî l’ côde wiki
On s' rind conte k' i fåreut des rîles, mins tchaeconk fwait les sinnes.
Charles-Nicolas Simonon
atåvele e
1845
on sistinme avou deus noveas senes ortografikes, onk pol
son yod
eyet li
N wachlete
espagnol pol
son gn
H. Forir
, dins s'
motî
ki rexhe e
1866
, eploye on sistinme pår fonetike, avou, metans, on dobe N al fén des mots come "
ziblene
" (
ziblènn
).
Les ôtes sicrijheus, ki shuvnut
C. Grandgagnage
, eploynut des sistinmes analodjikes do francès. Dabôrd, cåze del parintêye do walon et do francès, i sont-st ossu ene miete etimolodjikes. On-z î trouve co "oi" (po
wè
) eyet "en" (po
in
) come å sieke di dvant, mins pus li "xh".
20inme sieke
candjî
candjî l’ côde wiki
Å 20inme sieke, on eploye todi dpus li
sistinme Feller
, atåvlé e 1900, et sotnou pa l'
SLLW
Li sistinme Feller est cpårti e pluzieurs dizo-sistinmes: Feller-Haust (ki rote come on
rfondant lidjwès
),
Feller-Léonard
Feller-Lempereur
Feller-Sedyn
Feller-Lejoly
Feller-Fauconnier
Feller-El Lovire
Feller-Francard
Feller-Rasgotaedje
N a-st eto des noveas sistinmes foirt erî do Feller, come l' ortografeye
Albert Lallemand
(anêyes 1980) ou l' cene da
Jean Dumont
(1992).
21inme sieke
candjî
candjî l’ côde wiki
On s' rind conte kel sistinme Feller n' est k' on rashiaedje des
accints
do walon, et nén ene vraiye
ortografeye
(on seu sicrijha po on mot).
Li
rfondou walon
, k' a stî enondé al fén do 20inme sieke, kimince a si spåde, pitchote a midjote, copurade sol
Daegntoele
Ene ôte ortografeye (po tot l' walon) a eto stî atåvlêye e 2021 pa
Georges Staelens
, li
rifondou avancivös
Vîs scrijhaedjes e walon
candjî
candjî l’ côde wiki
Loukîz a
Belès letes e walon
Invintaire des pus vîs tecses e walon (live)
Divant 1600
candjî
candjî l’ côde wiki
Les tchansons sont emey les prumîs scrijhaedjes e walon. Ossu vî kel 13inme sieke, gn a des tchansons k’ on sait k’ ont stî scrîtes dins les Payis walons. Insi li “Poème Moral” et li “Vers del Juise”. Ci powinme la est, sins manke, sicrît e payis d’ Lidje, mins e scrîta, nén pår e walon.
17inme sieke
candjî
candjî l’ côde wiki
Li pus vî tecse pår e walon date di 1620. C’ est ene paskeye po fiesti on lomé Matî Navea k’ a stî rçû a Douwai come docteur e teyolodjeye. Li scrijheu ni s’ a nén fwait cnoxhe.
E 1622, on-z a on xhiltea po s’ fote d’ on pasteur protestant; li scrijheu est on fré mineur di Lidje.
E 1630, on-z a scrît ene morålité po les novices d’ on covint.
Po tot l’ 17inme sieke on a rtrové dipus di 30 vîs tecses e walon.
18inme sieke
candjî
candjî l’ côde wiki
Tins del 2inme mitan do 18inme sieke, a Lidje, do tins da
Simon de Harlez
, les Belès Letes estént purade e walon. Cisse termene la, di 1750 a 1780, pout esse riwaiteye come l’ ådje d’ ôr do walon. C’ est adon k’ on scrît, et djouwer les cwate operås do
teyåte lidjwès
Li vierna a rtourné e 1779 avou l’ askepiaedje del
societé d' emulåcion
. C’ est adon kel
francès
a cmincî a spotchî foirt li walon. E 1792, metans, l’
årmonak lidjwès
del livreye Lemarié est anoncî e walon. E 1797 (an VIII), c’ est e francès.
Hårdêyes divintrinnes
candjî
candjî l’ côde wiki
Lives et gazetes e walon
Lives e walon
Binde d’ imådjes e walon
Lives sol walon
Motîs do walon
Gazetes e walon
Belès letes e walon
Romans e walon
Bibiotekes avou des lives e walon
Ôtes medias
Emission e walon
Waibe e walon
Gazete éndjolike e walon
Djåspinreyes e walon
Fimes d’ imådjes e walon
Videyos e walon
Tévéfime
e walon
Pordjet linwince do walon
Croejhete walone
Diyalectolodjeye walone
Accints do walon
Toponimeye do walon
Antroponimeye do walon
Etimolodjeye do walon
Mot epronté foû do walon
Tchansons e walon
Tchanteus e walon
Teyåte e walon
Operå e walon
Waloneus
Soces pol walon
Copinreyes
Soces di scrijheus e walon
Ricwereus sol walon
Sicrijheus e walon
Walon e scole
sicole di walon
Walon e l’ eglijhe
messe e walon
Rifondaedje do walon
Li Rantoele (soce)
Politike linwistike eneviè l’ walon
Decret Valmy Féaux
CLRE
Consey do Lingaedje francès, des Lingaedjes do Payis et des Politikes linwistikes
Hårdêyes difoûtrinnes
candjî
candjî l’ côde wiki
Wikisourd
(Libe sourdant di tecses e walon).
Tecses sol lingaedje walon
Djivêye di sacwants lives e walon
Bindes d’ imådjes e walon
Wiccionaire walon
Diccionaire di Tot l' Walon
Djivêye des motîs do walon
en
Prezintaedje do walon pa Lucien Mahin å raploû so les mancîs lingaedjes di Pwetî, France, li 6 d' avri 2018
Racourti
Prezintaedje diyas
Pådje do walon sol pordjet Google po schaper les mancîs lingaedjes
Les pådjes do lingaedje walon
(e 4 langues, da
Lorint Hendschel
Li waibe «L' Aberteke»
(da
Lucyin Mahin
Tévé waloncåzante
Prumirès videyos
videyos di scolaedje
Foroms éndjolikes
e walon
Berdelaedje
Payis Condruze
(so
Fesbok
fr
Conferince da Lucyin Mahin so l’ istwere eyet l’ avni do walon
(e francès, aberwetåve diyaporama)
fr
Documints cåzés
(sicolinwistike + bokets d’ walon)
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "
walon
", alez s' vey sol
Wiccionaire
Sourdant
candjî
candjî l’ côde wiki
Commons
I gn a so les
cmons Wikipedia
des imådjes ou fitchîs son a vey avou
l'
lingaedje walon
Lingaedjes romans
Latén
Latén vulgaire
†)
Roman coûtchantrece
Troke ibero-roman
Aragonès
Galicyin
Espagnol
Liyonès
Portuguès
Troke galo-roman
Borguignon
Djersiyès
Francès
Francoprovinçå
Galo
Lorin
Morvandiô
Normand
Picård
Pweturlin
Tchampnwès
Walon
Troke galo-italike
Côsse
Ligur
Lombård
Pîmontès
Venicyin
Emilyin
Romagnol
Troke occitano-roman
Catalan
Occitan
Troke reto-roman
Fôrlan
Ladin
Roumantche
Roman levantrece
Troke italo-roman
Itålyin
Napolitin
Istriyot
Sicilyin
Toscan
Troke iliro-roman
Dalmate
Troke balcanike
Roumin
Aroumin
Megleno-roumin
Istro-roumin
Roman d' iye
Sarde
Ôtes
Sabir
(Lingua Franca)
Hendschel, Lorint (1998): Rcwera di sociolinwince so li cnoxhance do walon.
Prin del pådje «
Categoreyes
Lingaedjes
Lingaedjes d' oyi
Lingaedje walon
Walon (lingaedje)
Radjouter on sudjet