Życie – Wikipedia, wolna encyklopedia

Życie – Wikipedia, wolna encyklopedia
Przejdź do zawartości
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Zobacz też:
inne znaczenia
Pojęcie
„życie”
gr.
βίος,
bios
, stąd – biologia) nie ma dotąd ogólnie przyjętej, uniwersalnej definicji
. W różnych dziedzinach nauki różne są zadania, do których definicja życia jest potrzebna, różne aspekty uważane są za ważniejsze, inna jest tradycja podejścia do tego zagadnienia. Różni badacze w różny sposób określają zbiory tego, co uważają za żywe i do których dopasowują definicje. Z tego powodu trudno spodziewać się, że jedna definicja zaspokoi oczekiwania wszystkich. Poniżej głównym odniesieniem konstrukcji tego artykułu jest perspektywa biologiczna, ale dyskusja toczy się także wśród fizyków, chemików
i filozofów
, a obecnie coraz silniej widoczne jest odniesienie do informacji i sieci złożonych
. Dyskutanci nie ograniczają się tylko do swojej dziedziny – próbują zbudować konsensus, ale perspektywy istotnie wpływają na propozycje.
W większości podejść głównym celem jest określenie obiektu żywego, co potrzebne jest głównie w astrobiologii i badaniu biogenezy
ale też w określeniu tworów życia sztucznego. Jednak niewątpliwie życie jest procesem i powstaje problem, co jest pierwotne – proces czy obiekt, które należy definiować najpierw. Uzyskanie z definicji procesu życia definicji obiektu żywego jest zwane operacjonalizacją
10
, ale nie jest pewne, czy z dobrej definicji procesu da się uzyskać dobrą definicję obiektu żywego
. Głównym celem definiowania procesu życia jest zrozumienie istoty jego odrębności od innych procesów, niekoniecznie jednak ta granica jest ostra, szczególnie w procesie biogenezy, raczej wyłania się stopniowo.
Perspektywa biologiczna
edytuj
edytuj kod
Rośliny w górach
Ruwenzori
Uganda
Życie roślinne (Waitakere Ranges)
Podwodny świat
Morza Czerwonego
Życie cechuje
symetria
Artystyczna wizja życia na Ziemi (
Gaja
Życie
gr.
βίος,
bios
) w
biologii
ma dwie, związane ze sobą definicje:
zespół
procesów życiowych
– swoistych, wysoko zorganizowanych
funkcjonalnie
(w cykle i sieci),
przemian fizycznych
reakcji chemicznych
, zachodzących w
otwartych termodynamicznie
, wyodrębnionych z
otoczenia
układach fizycznych
(zawierających zawsze
kwasy nukleinowe
białka
, według stanu współczesnej wiedzy), zbudowanych
morfologicznie
(o
hierarchicznej
strukturze
), składających się z jednej lub wielu
komórek
organizmach
osobnikach
) oraz swoistych zjawisk biologicznych, zachodzących z udziałem tych organizmów – istniejący na
Ziemi
, a być może też na innych
planetach
11
12
właściwość pewnych
układów fizycznych
(→
organizmów
), w których zachodzą
procesy życiowe
13
14
15
W ciągu historii powstało wiele teorii nawiązujących do życia, m.in.
materializm
hilemorfizm
witalizm
. Do dziś nie ma jednej, uznanej przez większość definicji życia
16
Najmniejszą jednostką życia jest
organizm
. Organizmy mogą składać się z jednej lub więcej
komórek
, przechodzą
metabolizm
, utrzymują
homeostazę
, mogą
rosnąć
, reagują na
bodźce
rozmnażają się
płciowo
lub
bezpłciowo
), oraz, drogą
ewolucji
, dopasowują się do otaczającego ich środowiska w ciągu kolejnych
pokoleń
17
. W
biosferze
Ziemi
można znaleźć wiele różnorodnych organizmów, których życie opiera się na
węglu
oraz
wodzie
. Organizmy dzielą się m.in. na
rośliny
zwierzęta
grzyby
protisty
archeony
bakterie
. Kryteria życia w niektórych przypadkach bywają niejednoznaczne, w związku z czym, w zależności od źródła, stworzenia takie jak
wirusy
wiroidy
czy
sztuczne życie
są niezaliczane do organizmów żywych.
Abiogeneza
to naturalny proces życiowy zachodzący w materii nieżyjącej, np. w
związkach organicznych
. Wiek Ziemi wynosi ok. 4,54 mld lat
18
19
, jednak najstarsze formy życia ziemskiego powstały co najmniej 3,5 mld lat temu
20
21
22
eoarchaiku
, kiedy twardniała
skorupa ziemska
. Najstarszym fizycznym świadectwem istnienia życia na Ziemi jest
biogenny
grafit
pobrany ze
skał metaosadowych
powstałych 3,7 mld lat temu w
zachodniej Grenlandii
23
oraz skamieniałości
maty drobnoustrojowej
(ang.
microbial mat
) znalezionej w
piaskowcu
w zachodniej
Australii
24
25
. Wiele teorii, takich jak np.
Wielkie Bombardowanie
, sugeruje, że życie na Ziemi mogło istnieć jeszcze wcześniej
26
. Odwołując się do badań z 2015 roku, życie na Ziemi mogło istnieć 4,1 mld lat temu
27
; odwołując się jednak do innych badań, mogło istnieć już 4,25 mld lat temu
28
, lub nawet 4,4 mld lat temu
29
. Według jednego z badaczy, „jeśli życie na Ziemi powstało wystarczająco szybko, to może ono być powszechne we
wszechświecie
27
Mechanizm, dzięki któremu powstało życie na Ziemi, pozostaje nieznany, chociaż powstało wiele dotyczących go hipotez. Życie, od czasu jego powstania, rozwinęło się w wielu formach, które zostały
sklasyfikowane
i podzielone na jednostki zwane
taksonami
. Organizmy żywe mogą żyć i prosperować w wielu warunkach. Mimo to, szacuje się, że spośród 5 mld gatunków zamieszkujących Ziemię w ciągu całej jej historii, wyginęło ok. 99%
gatunków
30
31
32
. Szacuje się, że liczba obecnie żyjących na Ziemi gatunków wynosi 10–14 mln
33
, z czego do tej pory zostało udokumentowanych 1,9 mln
potrzebny przypis
Odwołując się do hipotezy
panspermii
, życie mikroskopijne – rozprowadzone przez
meteoryty
planetoidy
i inne
małe ciała Układu Słonecznego
– może istnieć również w innych miejscach we Wszechświecie
34
. Mimo że znane jest nam jedynie życie istniejące na Ziemi, jest możliwe, że istnieje również
życie pozaziemskie
. Projekty naukowe, takie jak
SETI
, poszukują
sygnałów radiowych
w przestrzeni kosmicznej, które mogły zostać wysłane przez pozaziemskie cywilizacje.
Definicja
edytuj
edytuj kod
Próby określenia, czym jest życie, podjęto m.in., ponieważ definicja życia jest niezbędna w badaniach nad
powstaniem życia
i w rozważaniach nad ewentualnym
życiem pozaziemskim
(w
egzobiologii
).
Jednoznaczne zdefiniowanie życia jest wyzwaniem dla naukowców i filozofów
35
36
37
38
. Jest to trudne, ponieważ po części życie jest procesem, a nie czystą substancją
39
, a ten proces niekoniecznie ma ostrą granicę, raczej wyłania się stopniowo. Definicja życia musi być wystarczająco ogólnikowa, aby obejmować zarówno wszystkie znane nam istniejące formy życia, jak i pozaziemskie formy życia, odmienne od tych zamieszkujących Ziemię
40
41
42
Cechy życia
edytuj
edytuj kod
Początkowo życie określane było tylko opisowo poprzez wymienienie cech, które autor uważał za najważniejsze i dostatecznie wyróżniające to, co chciał uznać za życie lub żywe. Wśród tych cech były przede wszystkim
43
:.
Homeostaza
– zdolność regulacji środowiska wewnętrznego w taki sposób, aby utrzymywać jego parametry przy stałych wartościach; dla przykładu temperatura naszego ciała jest zmniejszana przez pocenie oraz stężenie elektrolitów.
Hierarchia
– składanie się z jednej lub więcej
komórek
– podstawowych jednostek życia.
Metabolizm
– przemiana energii poprzez przeistoczenie substancji chemicznych i energii na składniki komórkowe (
anabolizm
) oraz rozpad materii organicznej (
katabolizm
). Istoty żywe potrzebują
energii
do utrzymywania stałych wartości środowiska wewnętrznego (homeostaza) oraz tworzenia innych zjawisk związanych z życiem
41
Wzrost
– utrzymywanie wartości anabolizmu na wyższym poziomie niż wartość katabolizmu. U rozwijającego się organizmu powiększa się każda jego część.
Adaptacja
– umiejętność przystosowania się organizmu do nowych warunków z upływem czasu. Jest podstawą procesu
ewolucji
; jest regulowany przez
dziedziczenie
i dietę organizmu, a także czynniki zewnętrzne.
Reakcja na
bodźce
– może przybierać wiele form, od kontrakcji
organizmu jednokomórkowego
po kontakcie z zewnętrzną substancją chemiczną do ciągu reakcji obejmujących wszystkie zmysły
organizmu wielokomórkowego
. Odpowiedź ta jest wyrażana w postaci ruchu; np. liście roślin rosnące w kierunku światła (
fototropizm
) oraz
chemotaksja
Rozmnażanie
– umiejętność wytwarzania nowych jednostek życiowych:
bezpłciowo
, przez jeden organizm rodzicielski, lub
płciowo
przez dwa organizmy rodzicielskie
44
45
Składowanie
informacji
– posiadanie informacji o organizmie, która steruje jego funkcjami życiowymi
46
Te złożone procesy zwane są
funkcjami fizjologicznymi
Osiem cech życia Tibora Gánti
edytuj
edytuj kod
Ta sekcja od 2025-06 wymaga
zweryfikowania
podanych informacji.
Należy podać wiarygodne źródła w formie
przypisów bibliograficznych
Część lub nawet wszystkie informacje w sekcji mogą być nieprawdziwe. Jako pozbawione źródeł mogą zostać zakwestionowane i usunięte.
Sprawdź w źródłach:
Google Books
Google Scholar
BazHum
BazTech
RCIN
• Internet Archive (
texts
inlibrary
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w
dyskusji tej sekcji
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon
{{Dopracować}}
z tej sekcji.
Tibor Gánti
zaproponował następujący zbiór warunków, które powinien spełniać system, by uznać go za organizm żywy:
Cechy konieczne
edytuj
edytuj kod
Cechy konieczne, by dany obiekt uznać za żywy:
jest wyodrębniony ze świata zewnętrznego
posiada
metabolizm
jest wewnętrznie stabilny, innymi słowy cechuje go
homeostaza
posiada podsystem przechowywania i przetwarzania informacji, użyteczny dla reszty systemu
procesy wewnątrz systemu żywego są regulowane
Cechy potencjalne
edytuj
edytuj kod
Cechy które nie są konieczne by system uznać za żywy, ale konieczne by zachodził proces życia na większą skalę
obiekt żywy musi mieć zdolność do wzrostu i rozmnażania
replikacji
musi zachodzić zmienność (warunek ewolucji)
obiekt musi być
śmiertelny
Cechy konieczne definiują organizm żywy jako autonomiczną strukturę, cechy potencjalne zaś odpowiadają redukcjonistycznej definicji życia, dotyczą więc procesu życia.
Alternatywy
edytuj
edytuj kod
Aby odzwierciedlić minimalną ilość potrzebnych zjawisk, zaproponowano szereg innych biologicznych definicji życia
47
, z których wiele opiera się na układach chemicznych.
Biofizycy
spostrzegli, że istoty żywe polegają na
negentropii
(negatywnej entropii)
48
49
. Innymi słowy, procesy życiowe mogą być postrzegane jako „opóźnienie” spontanicznej
dyfuzji
lub
dyspersji
wewnętrznej energii
cząsteczek
biologicznych
50
. Bardziej szczegółowo, odwołując się do fizyków takich jak
John Desmond Bernal
Erwin Schrödinger
Eugene Wigner
czy
John Scales Avery
, życie należy do grupy zjawisk, które są układami otwartymi lub ciągłymi, potrafiących zmniejszać swoją wewnętrzną
entropię
kosztem substancji lub
energii swobodnej
pobieranej ze środowiska, która ostatecznie zostaje odrzucona w rozłożonej formie
51
52
53
. Na wyższym szczeblu, istoty żywe są
układami termodynamicznymi
posiadającymi zorganizowaną strukturę molekularną
50
. To oznacza, że życie jest materią, która może się rozmnażać i ewoluować w celu przetrwania
54
55
. Stąd życie jest samowystarczalnym układem chemicznym funkcjonującym tak, jak opisuje to
teoria Darwina
56
57
Inni przyjmują punkt widzenia, który nie do końca jest zależny od chemii molekularnej. Jedna z definicji życia mówi, że istoty żywe są
samozorganizowane
autopoietyczne
(samowytwarzające się). Jedną z wersji tej definicji jest wersja
Stuarta Kaffmana
, mówiąca o
autonomicznym agencie
lub
systemie wieloagentowym
potrafiącym kopiować siebie lub innych oraz wykonać co najmniej jeden
obieg termodynamiczny
58
Definicje życia jako zjawiska
edytuj
edytuj kod
Ta sekcja od 2025-06 zawiera treści, przy których
brakuje odnośników do źródeł
Należy dodać
przypisy
do treści niemających odnośników do źródeł. Dodanie listy
źródeł bibliograficznych
jest problematyczne, ponieważ nie wiadomo, które treści one uźródławiają.
Sprawdź w źródłach:
Google Books
Google Scholar
BazHum
BazTech
RCIN
• Internet Archive (
texts
inlibrary
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w
dyskusji tej sekcji
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon
{{Dopracować}}
z tej sekcji.
Za najważniejsze cechy „życia jakie znamy” (z perspektywy biologicznej, chemicznej i fizycznej) uważane są: ciągła wymiana
materii
energii
między żywym organizmem a jego otoczeniem, z utrzymywaniem
homeostazy
, oraz zdolność do
replikacji
, powielania się, czy też
rozmnażania
dziedziczenia
cech. Do podtrzymywania wymiany energii z otoczeniem konieczny jest stały wkład wysiłku ze strony organizmu. Zatem życie to: zespół wzajemnie się podtrzymujących procesów
metabolicznych
zachodzących w organizmie żywym lub jego poszczególnych częściach. Istotną cechą życia, wywodzącą się z natury procesów metabolicznych, jest zdolność organizmów żywych do utrzymania wyższego poziomu uporządkowania, a więc niższej
entropii
niż otoczenie, kosztem zużycia energii.
Podział definicji w zależności od poziomu: najwyższy – definiowanie życia jako globalnego fenomenu, niższy – definiowanie jednostki żywej; oraz najniższy – rozróżnienie między jednostką żywą a martwą został także zaproponowany i odpowiednio sformułowany jako
Kontinuum samopodtrzymującej się
informacji
dla życia jako zjawiska,
oddzielny element kontiunuum samopodtrzymującej się informacji
dla organizmu żywego oraz
funkcjonalny, oddzielny element kontinuum samopodtrzymującej się informacji
dla rozróżnienia między życiem i śmiercią
46
Różne mogą być podziały definicji życia, dyskusja się toczy i zmieniają się przyjmowane kryteria, przybywa całkiem nowych ujęć, poniżej pokazany jest jeden z nich.
Redukcjonistyczna
edytuj
edytuj kod
Życie
to system albo zbiór elementów zdolnych do
ewolucji
w sensie biologicznym.
Definicja ta faworyzowana jest przez niektórych badaczy
sztucznego życia
i niektórych
redukcjonistów
(np.
Richard Dawkins
). Zarzuca się jej jednak, że jest zbyt szeroka. Obejmuje np. replikujące się
programy komputerowe
(patrz system
Tierra
).
Próbą zawężenia jest definicja w postaci:
życie to zbiór
autonomicznych
replikatorów zdolnych do ewolucji
W przypadku życia na Ziemi rolę autonomicznych replikatorów spełniają
organizmy
żywe, zaś podlegają
ewolucji
dzięki niedoskonałej
replikacji
Definicja ta jednak w rzeczywistości nie rozwiązuje problemu ortodoksyjnych biologów, ponieważ programy z systemu Tierra są autonomicznymi replikatorami (zasiedlającymi system Tierra, podobnie jak organizmy żywe sensu stricto zasiedlają naszą planetę). Aby ich usatysfakcjonować, należałoby wprowadzić do definicji warunek materialności replikatorów. W dalszym ciągu jednak problemem pozostanie wówczas uznanie za żywą maszyny zdolnej do wykonania swojej względnie dokładnej kopii.
Z kolei niektórzy badacze sztucznego życia używają odrobinę precyzyjniejszej definicji:
Życie to dynamiczne, samoorganizujące się struktury, zdolne do samopowielania się i ewolucji
. Różnica polega na wprowadzeniu wymogu dynamicznego samopowielania się struktury – odbiera to większości z obiektów zainteresowań badaczy sztucznego życia (jak
algorytmy ewolucyjne
czy różne odmiany
Game of Life
) status
żywych
Cybernetyczna
edytuj
edytuj kod
Życie
to
system
sprzężeń zwrotnych ujemnych
podporządkowanych nadrzędnemu
sprzężeniu zwrotnemu dodatniemu
. Taka
cybernetyczna
definicja życia została zaproponowana przez Polaka,
Bernarda Korzeniewskiego
Termodynamiczna
edytuj
edytuj kod
Życie
to złożona
struktura dyssypatywna
, mająca zdolność miejscowego odwracania wzrostu
entropii
Amerykański
fizyk teoretyczny
Lee Smolin
, zdefiniował w kategoriach
termodynamicznych
życie jako
samoorganizujący
system
nierównowagowy
, którego procesami rządzi program, przechowywany w postaci symbolicznej (
informacja genetyczna
), zdolny do reprodukcji, włącznie z tym programem
59
Z punktu widzenia teorii informacji
edytuj
edytuj kod
Życie
to kontinuum samopodtrzymującej się
informacji
46
. Zgodnie z tą definicją jednostki (
organizmy
) żywe mają cechy swoistego systemu, sterowanego przez
informację
i przetwarzającego informację, wykorzystywania i przekazywania zawartej w nim informacji semantycznej.
Spojrzenie bardziej ścisłe i bardziej współczesne
edytuj
edytuj kod
Ostatnio nabiera znaczenia podział na dwa główne podejścia
: autopoietyczne
60
i darwinowskie. Oba te podejścia wyróżniają się szerszymi podstawami teoretycznymi, doceniają znaczenie procesu. Najszerzej przyjmowana definicja, stosowana przez NASA w temacie astrobiologii, to definicja podana głównie przez Joyce
„życie jest samo-podtrzymującym się systemem chemicznym, zdolnym do podlegania darwinowskiej ewolucji”
jest typu darwinowskiego, ale rozbudowana o wymóg budulca chemicznego i nawiązanie do koncepcji autopoietyczne. Od czasu jej sformułowania wielu usiłowało ją uzupełniać o nowsze koncepcje, w których zaczyna dominować aspekt informacji. Jedną z ostatnich takich prób podali Vitas i Dobovišek
, którzy proponują:
życie jest dalekim od równowagi, samopodtrzymującym się układem chemicznym, zdolnym do przetwarzania, przekształcania i gromadzenia informacji uzyskanych ze środowiska.
Ten kierunek definiowania ma służyć astrobiologii i proto­biologii. Charakterystyczną cechą tych korekt jest podnoszenie aspektu metabolizmu, co zwykle prowadzi do stwierdzenia, że wirusy nie są żywe. Z założenia definicje te nie mają dotyczyć sztucznego życia.
Coraz silniej zauważa się, ze definicja życia powinna być obudowana większą teorią
61
, a teorie wywodzą własności z definicji. W biologii nie dąży się do teorii takiego typu jak w fizyce czy matematyce
62
, więc ujęcia tego typu należy oddzielić od perspektywy biologiczno-chemicznej.
Tu wyróżnia się oryginalnością ujęcie Gecowa
podsumowane w książce „Szkic dedukcyjnej teorii życia”
, gdzie wywiedzione są dwie spójne
definicje procesu życia
z uporządkowanych podstaw
zbudowanych do tego teorii półchaosu
63
i nieintencjonalnej informacji celowej
64
. Definicje te można zaliczyć do darwinowskich, wskazują istotę życia oraz trudności ze znalezieniem definicji obiektu żywego. Obie te teorie oferują nowe perspektywy opisywanych zagadnień, bez nich podane definicje są niezrozumiałe. Pierwsza z tych definicji to:
utrzymywanie się systemu w stanie półchaosu pomimo zmienności losowej
. Wskazany jest mechanizm tego utrzymywania, w którym występuje rozmnażanie. Półchaos to nieznany dotąd
65
66
stan dynamicznych, deterministycznych, sieci złożonych Kauffmana, wykryty na drodze symulacji komputerowej. Jego specyficzne własności pozwalają zdefiniować naturalne kryterium tożsamości ewoluującego systemu, co także definiuje eliminację. Druga definicja to :
samodzielny, długi i efektywny proces gromadzenia informacji celowej
67
. Ta definicja w inny sposób ujmuje dawno zauważoną cechę życia jako procesu wbrew powszechnego wzrostu entropii. Wywiedzione są mechanizmy tego gromadzenia i wiele cech takiego procesu, które dobrze opisują obserwowane życie.
Historia życia ziemskiego
edytuj
edytuj kod
Ta sekcja od 2025-06 zawiera treści, przy których
brakuje odnośników do źródeł
Należy dodać
przypisy
do treści niemających odnośników do źródeł. Dodanie listy
źródeł bibliograficznych
jest problematyczne, ponieważ nie wiadomo, które treści one uźródławiają.
Sprawdź w źródłach:
Google Books
Google Scholar
BazHum
BazTech
RCIN
• Internet Archive (
texts
inlibrary
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w
dyskusji tej sekcji
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon
{{Dopracować}}
z tej sekcji.
Główny artykuł:
Historia życia na Ziemi
Fanerozoik
edytuj
edytuj kod
Fanerozoik
to eon trwający od 541 ±1,0 miliona lat do dziś
68
. Na fanerozoik składają się trzy ery:
paleozoik
mezozoik
kenozoik
. Eon ten charakteryzuje się znacznym wzrostem różnorodności biologicznej, począwszy od
eksplozji kambryjskiej
Era paleozoiczna
edytuj
edytuj kod
Główny artykuł:
Paleozoik
W erze paleozoicznej doszło do kilku ważnych wydarzeń związanych z życiem – można do nich zaliczyć m.in. ewolucję złożonych form życiowych, w związku z którą zamieszkujące suchy ląd organizmy zaczęły wykorzystywać tlen jako obowiązkowy produkt wymagany do oddychania. Paleozoik dzieli się na sześć okresów:
kambr
ordowik
sylur
dewon
karbon
perm
69
paleozoiku
miały miejsce duże zmiany geologiczne, klimatyczne i ewolucyjne. W okresie
kambru
miała miejsce najszybsza i najszersza dywersyfikacja życia w historii Ziemi, znana jako
eksplozja kambryjska
. W tym czasie rozwinęła się duża część żyjących obecnie
typów
, m.in.
ryby
stawonogi
płazy
gady
synapsydy
. Początkowo stworzenia te zamieszkiwały oceany, jednak w końcu część z nich przeniosła się na stały ląd. W późniejszej fazie paleozoiku ląd został zdominowany przez różnego rodzaju formy życiowe. Kontynenty zostały pokryte ogromnymi lasami prymitywnych roślin, których duża część przekształciła się w pokłady
węgla kamiennego
znajdującego się obecnie w Europie oraz wschodniej części Ameryki Północnej. W końcowej fazie epoki dominującymi organizmami stały się duże i będące na wysokim poziomie rozwoju gatunki gadów, rozwinęły się również pierwsze rośliny, które żyją do dziś –
iglaste
Era paleozoiczna zakończyła się największym masowym wymieraniem w historii Ziemi, znanym jako
wymieranie permskie
. Zjawisko było na tyle dotkliwe, że życie na lądzie ożywiało się przez następne 30 milionów lat; okres ten mógł być jednak krótszy w przypadku życia zamieszkującego morza.
Kambr
edytuj
edytuj kod
Główny artykuł:
Kambr
Trylobity
Okres
kambru
trwał od 541 ±1,0 do 485,4 ±1,9 miliona lat temu
68
. Jest pierwszym z sześciu okresów ery paleozoicznej. W okresie kambru rozpoczęła się
eksplozja kambryjska
, która charakteryzuje się pojawieniem największej liczby nowych organizmów w ciągu jednego okresu. W tym czasie wykształciła się duża liczba
glonów
, mimo iż
stawonogi
stanowiły w wodzie większą część populacji. Doszło również do wykształcenia prawie wszystkich żyjących wodnych
typów
. W kambrze rozpoczął się rozpad superkontynentu
Rodinia
, z którego większa część stała się częścią superkontynentu
Gondwana
70
Ordowik
edytuj
edytuj kod
Główny artykuł:
Ordowik
Cephalaspis
Ordowik
trwał od ok. 485,4 ±1,9 do 443,8 ±1,5 miliona lat temu
68
. W tym okresie w znacznej liczbie wykształcały się do dziś powszechne gatunki organizmów, m.in. prymitywne ryby,
głowonogi
korale
. Najpowszechniejszymi formami życia były jednak trylobity, ślimaki i skorupiaki. Co ważniejsze, w okresie ordowiku doszło do zakolonizowania Gondwany przez pierwsze stawonogi. W końcowej fazie ordowiku Gondwana znajdowała się na obszarze koła podbiegunowego, z kolei Ameryka Północna połączyła się z Europą, zamykając przy tym Ocean Atlantycki. Zlodowacenie Afryki doprowadziło do znacznego obniżenia poziomu morza. W wyniku zlodowacenia
Ziemia całkowicie (lub prawie całkowicie) została pokryta lądolodem
, a to z kolei doprowadziło do
wymierania ordowickiego
, podczas którego wymarło ok. 60% wodnych bezkręgowców i 25%
rodzin
; wymieranie to jest uważane za najwcześniejsze masowe wymieranie i drugie co do skali w historii Ziemi
71
Sylur
edytuj
edytuj kod
Główny artykuł:
Sylur
Sylur
trwał od ok. 443,8 ±1,5 do 419,2 ±3,2 miliona lat temu
68
. W tym czasie zakończyło się trwające od ordowiku zlodowacenie, dzięki czemu powstały lepsze warunki dla życia na Ziemi. Rozwinęła się znaczna ilość ryb, m.in.
żuchwowców
bezżuchwowców
oraz pierwszych ryb słodkowodnych. Najliczniejszą grupą drapieżników pozostawały
stawonogi
, m.in.
wielkoraki
. Rozwinęły się również stworzenia żyjące wyłącznie na lądzie, takie jak
grzyby
pajęczaki
pareczniki
. Rozwój
roślin naczyniowych
pozwolił rozprzestrzenić się na stałym lądzie innym gatunkom roślin, które stały się prekursorami roślinnego życia zamieszkującego powierzchnię kuli ziemskiej. W okresie syluru Ziemia dzieliła się na cztery kontynenty:
Gondwanę
(Afryka, Ameryka Południowa, Australia, Antarktyda, Syberia),
Laurencję
(Ameryka Północna),
Bałtykę
(Północna Europa) i
Awalonię
(Zachodnia Europa). Podniesienie poziomu morza doprowadziło do rozprzestrzenienia się wielu nowych gatunków organizmów wodnych
72
Dewon
edytuj
edytuj kod
Główny artykuł:
Dewon
Eogyrinus
Dewon
trwał od ok. 419,2 ±3,2 do 358,9 ±0,4 miliona lat temu
68
. Okres ten charakteryzuje się dużą różnorodnością ryb, obejmującą opancerzone
Dunkleosteus
oraz ryby, z których ewoluowały pierwsze
czworonogi
. Z kolei na lądzie, w wyniku
eksplozji dewońskiej
, doszło do znacznego urozmaicenia gatunków roślin – rozwinęły się pierwsze drzewa i nasiona. W wyniku tego zdarzenia doszło również do urozmaicenia stawonogów. Dewon charakteryzuje się również pojawieniem się pierwszych
płazów
oraz znalezieniem się ryb na szczycie łańcucha pokarmowego. W końcowej fazie dewonu, w wyniku
wymierania dewońskiego
, wymarło 70% gatunków, co oznacza, że to zdarzenie było drugim co do skali wymieraniem w historii Ziemi
72
Karbon
edytuj
edytuj kod
Główny artykuł:
Karbon
Dimetrodon
Karbon
trwał od ok. 358,9 ±0,4 do 298,9 ±0,15 miliona lat temu
68
. We wczesnej fazie karbonu średnia temperatura na Ziemi wynosiła 20 °C, jednak w jego środkowej fazie średnia temperatura spadła do ok. 10 °C
73
. Znaczna część powierzchni Ziemi była pokryta tropikalnymi bagnami, a z żyjących w tym czasie drzew powstał używany obecnie węgiel kamienny. Prawdopodobnie największą ewolucją w tym czasie był rozwój jaj owodniowych, co pozwoliło płazom przemieścić się w głąb lądu i stać się dominującą
gromadą
podtypu
kręgowców
. Oprócz tego, na bagnach karbonu rozwinęły się pierwsze
gady
synapsydy
. W okresie karbonu nieustannie ochładzał się klimat, co na przełomie permu i karbonu doprowadziło do zlodowacenia Gondwany, której znaczna część w tym czasie znajdowała się na kole podbiegunowym
74
Perm
edytuj
edytuj kod
Główny artykuł:
Perm
Perm
trwał od ok. 298,9 ±0,15 do 252,17 ±0,06 miliona lat temu i był ostatnim okresem paleozoiku
68
. W początkowej fazie permu doszło do połączenia się wszystkich kontynentów, tworząc superkontynent
Pangea
oraz jedyny wówczas istniejący ocean
Panthalassa
. Ziemia w tym czasie była bardzo sucha. Klimat środkowej Pangei charakteryzował się surowymi porami roku, co było spowodowane brakiem wpływu oceanu na tę część kontynentu. Suchy klimat był dogodny dla żyjących na Ziemi drapieżników i synapsydów. Dominującymi stworzeniami zamieszkującymi Pangeę były
dimetrodony
edafozaury
Edaphosaurus
). W okresie permu pojawiły się pierwsze
rośliny iglaste
, które zdominowały krajobraz lądowy Ziemi. W końcowej fazie permu Pangea stawała się coraz bardziej sucha. Jej wewnętrzna część składała się wyłącznie z suchych pustyń zamieszkanych przez
skutozaury
gorgonopsy
(Gorgonopsia). Stworzenia te ostatecznie wyginęły wraz z 95% pozostałych organizmów zamieszkujących wówczas Ziemię w wyniku
wymierania permskiego
, będącego trzecim co do skali tego typu zdarzeniem w historii Ziemi
75
Era mezozoiczna
edytuj
edytuj kod
Główny artykuł:
Mezozoik
Znany również jako „era dinozaurów”, mezozoik charakteryzuje się wzrostem liczby gadów, w związku z czym zdominowały one zarówno morza, jak i ląd oraz powietrze.
Termin „mezozoik” („życie środkowe”) pochodzi z języka greckiego – składa się z przedrostka
meso-
μεσο
(„pomiędzy”), oraz
zōon
ζῷον
(„zwierzę”, „istota żywa”). Jest jedną z trzech er geologicznych eonu fanerozoicznego, następującą po
erze paleozoicznej
(„życie pradawne”) oraz przed
erą kenozoiczną
(„nowe życie”).
Era rozpoczyna się w początkowej fazie
wymierania permskiego
, największego dobrze udokumentowanego tego typu wydarzenia mającego miejsce na Ziemi. Koniec ery mezozoicznej ma miejsce w trakcie
wymierania kredowego
, wyróżniającego się wymarciem nieptasich
dinozaurów
oraz części gatunków zwierząt i roślin. W erze mezozoiku miała miejsce znaczna aktywność tektoniczna, klimatyczna i ewolucyjna. Jednym z ważniejszych wydarzeń ery był stopniowy rozpad superkontynentu
Pangea
na mniejsze kontynenty, które stopniowo przemieszczały się w kierunku ich obecnych miejsc położenia. Klimat panujący w mezozoiku był zróżnicowany – następowały naprzemiennie okresy ciepła i zimna. Mimo to, ówczesna temperatura na Ziemi była wyższa niż obecnie. W
triasie
późnym
pojawiły się nieptasie dinozaury, które w okresie
jury
stały się dominującymi stworzeniami lądowymi, zajmując tę pozycję przez około 135 milionów lat, po czym w końcowej fazie
kredy
doszło do ich wymarcia. Pierwsze ptaki pojawiły się w jurze, które ewoluowały z
teropodów
. W mezozoiku rozwinęły się również pierwsze
ssaki
, jednak ich rozmiary były stosunkowo niewielkie – przed rozpoczęciem się okresu kredy ich waga wynosiła poniżej 15 kg.
Trias
edytuj
edytuj kod
Główny artykuł:
Trias
Trias
trwał od ok. 252,17 ±0,06 do 201,3 ±0,2 miliona lat temu
68
. Okres ten charakteryzuje się spustoszeniem, do jakiego doszło na Ziemi w wyniku
wymierania permskiego
. Dzieli się na trzy główne epoki: trias wczesny, trias środkowy i trias późny
76
Trias wczesny
trwał od 252,17 ±0,06 do 247,2 miliona lat temu
68
. Krajobraz panujący wówczas na Ziemi zdominowany był przez pustynie Pangei. Najliczniejszymi stworzeniami były
lystrozaury
labiryntodonty
euparkerie
i inne organizmy, które zdołały przeżyć wymieranie. W ciągu tego czasu rozwinęły się
temnospondyle
, które stały się dominującym gatunkiem w znacznej części triasu
77
Plateozaur
Trias środkowy
trwał od 247,2 do ok. 237 milionów lat temu
68
. W tym czasie rozpoczął się rozłam Pangei oraz powstał ocean
Tetyda
. Ekosystem ożywił się po spustoszeniu, które dokonało się po „wielkim wymieraniu”. Do życia powróciły m.in.
fitoplanktony
korale
skorupiaki
, a osobniki należące do gadów zaczęły osiągać coraz większe rozmiary. Rozwinęły się nowe gatunki wodnych gadów, m.in.
notozaury
ichtiozaury
. Z kolei na lądzie zakwitły
lasy sosnowe
, pozwalając tym samym do rozwoju
komarów
muszek owocowych
. Pojawiły się również pierwsze
krokodyle
, które stały się konkurencją dla dużych płazów, dotychczas dominujących stworzeń słodkowodnych
78
Trias późny
trwał od ok. 237 do 201,3 ±0,2 miliona lat temu
68
. Okres ten charakteryzuje się częstymi falami upałów oraz umiarkowanymi opadami. Ocieplenie klimatu doprowadziło do znacznego rozwoju gadów lądowych, w tym pierwszych prawdziwych dinozaurów, m.in.
pterozaurów
. Skutkiem zmiany klimatu było
wymieranie triasowe
, w wyniku którego wyginęły
archozaury
(z wyjątkiem krokodyli),
synapsydy
, 34% stworzeń wodnych oraz prawie wszystkie gatunki dużych płazów. Wymieranie triasowe było czwartym pod względem skali tego typu wydarzeniem w historii Ziemi – jego przyczyna pozostaje dyskusyjna
79
80
Jura
edytuj
edytuj kod
Główny artykuł:
Jura
Ramforynch
Jura
trwała od 201,3 ±0,2 do ok. 145 milionów lat temu
68
. Dzieli się na trzy główne epoki: jurę wczesną, jurę środkową i jurę późną
81
Jura wczesna
trwała od 201,3 ±0,2 do 174,1 ±1,0 miliona lat temu
68
. Panujący wówczas klimat był dużo bardziej wilgotny niż w okresie triasu, w związku z czym był on przeważnie tropikalny. Dominującymi stworzeniami zamieszkującymi oceany były
plezjozaury
ichtiozaury
amonity
, z kolei na lądzie dominowały dinozaury i inne gady – jednymi z najliczebniejszych gatunków były
dilofozaury
. Rozwinęły się pierwsze prawdziwe krokodyle, co niemal doprowadziło do wyginięcia dużych płazów; dalszy rozwój gadów doprowadził do ich zapanowania na Ziemi. W tym samym czasie rozwinęły się pierwsze ssaki
82
Jura środkowa
trwała od 174,1 ±1,0 do 163,5 ±1,0 miliona lat temu
68
. W trakcie tej epoki zaczęły powstawać duże stada
zauropodów
, m.in.
brachiozaurów
diplodoków
, zamieszkujących ówczesne prerie pokryte paprociami. Rozwinęły się również różne gatunki drapieżników, m.in.
allozaury
. Środkowojurajskie lasy w dużej mierze składały się z drzew iglastych. Jednymi z liczebniejszych stworzeń oceanicznych były
plezjozaury
ichtiozaury
. Cechą charakterystyczną epoki jest szczytowa forma, w jakiej były gady
83
Stegosaurus stenops
Jura późna
trwała od 163,5 ±1,0 do ok. 145 milionów lat temu
68
. W tym czasie miało miejsce wymieranie jurajsko-kredowe, w wyniku którego wyginęły
zauropody
ichtiozaury
. Wymieranie było spowodowane podziału superkontynentu
Pangea
na dwa mniejsze –
Laurazję
Gondwanę
. Podniósł się poziom mórz, niszcząc paprociowe stepy i tworząc w ich miejscu płytkie połacie wodne. W trakcie epoki doszło do wyginięcia ichtiozaurów; przeżyła natomiast część zauropodów – niektóre zaliczające się do stworzenia, m.in.
tytanozaury
, wyginęły dopiero podczas
wymierania kredowego
84
. Dalszy wzrost poziomu mórz powodował stałe powiększanie się Oceanu Atlantyckiego dzielącego kontynenty – dzięki temu powstała możliwość różnicowania się dinozaurów.
Kreda
edytuj
edytuj kod
Główny artykuł:
Kreda (okres)
Kreda (znana również jako „era
dinozaurów
”) jest najdłuższym okresem składającym się na erę mezozoiczną. Dzieli się na dwie epoki: kredę wczesną oraz kredę późną
68
Tylozaur
Kreda wczesna
trwała od ok. 145 do 100,5 miliona lat temu
68
. W tym czasie dochodziło do powiększania się cieśnin morskich, co doprowadziło do częściowego wyginięcia zauropodów – przeżyli tylko ich przedstawiciele w Ameryce Południowej. Powstało wiele płytkich połaci wodnych, co było powodem wyginięcia ichtiozaurów. Na ich miejscu pojawiły się
mozazaury
, zastępując je jako główne stworzenia morskie. Rozwinęły się również
eustreptospondyle
, które zamieszkiwały wybrzeża oraz małe wyspy Europy. Pozostałe stworzenia, m.in.
karcharodontozaury
spinozaury
, zamieszkały puste przestrzenie, jakie pozostały po wymieraniu jurajsko-kredowym. Jednymi z najpowszechniejszych gatunków, jakie rozwinęły się w tym czasie, były
iguanodony
, które rozprzestrzeniły się na wszystkich kontynentach. Ponownie zauważalny stał się podział na pory roku – temperatura powietrza na kołach podbiegunowych spadała w okresie zimowym. Nie było to jednak przeszkodą dla
lielynazaurów
, które zamieszkiwały tamtejsze lasy. Inne gatunki dinozaurów, m.in.
mutaburazaury
, migrowały w te rejony w okresie letnim. Klimat panujący na kołach podbiegunowych nie sprzyjał krokodylom, dzięki czemu mogły mieszkać tu płazy, m.in.
kulazuchy
, zamieszkujące dzisiejszą południową Australię, znajdującą się wówczas na kole podbiegunowym południowym
85
. W późniejszej fazie epoki wykształciły się nowe gatunki
pterozaurów
, charakteryzujące się dużymi rozmiarami, m.in.
ornitocheiry
, których rozpiętość skrzydeł dochodziła do 12 metrów. Do ważniejszych cech epoki można zaliczyć rozwój pierwszych prawdziwych ptaków. Ich ewolucja doprowadziła do zapoczątkowania rywalizacji z pterozaurami.
Kreda późna
trwała od 100,5 do 66 milionów lat temu
68
. Charakteryzuje się stałym spadkiem temperatury powietrza, mającym miejsce również w
erze kenozoicznej
, w związku z czym obszar tropików biegnący wzdłuż równika uległ zwężeniu. Inne obszary na Ziemi charakteryzowały się znacznymi zmianami klimatu między porami roku. Rozwinęły się nowe gatunki dinozaurów, które zdominowały
sieć pokarmową
, m.in.
tyranozaury
ankylozaury
triceratopsy
hadrozaury
. Epoka charakteryzuje się również stałym zmniejszaniem się populacji pterozaurów w związku z konkurencją w postaci ptaków; ostatnim wymarłym gatunkiem pterozaurów był
kecalkoatl
. Pojawiły się również pierwsze
torbacze
, będące padlinożercami zamieszkującymi lasy iglaste. Najliczebniejszymi stworzeniami wodnymi stały się
mozazaury
– wcześniej były nimi
ichtiozaury
. Rozwinęły się również duże gatunki
plezjozaurów
, m.in.
elasmozaury
. Rozwinęły się również pierwsze rośliny
okrytonasienne
. W końcowej fazie kredy ziemska atmosfera była zanieczyszczana przez erupcje wulkaniczne, mające miejsce m.in. w
Trapach Dekanu
. Uważa się, że w tym samym czasie doszło do zderzenia się meteoru z Ziemią, tworząc
krater Chicxulub
, tym samym doprowadzając do masowego wymierania znanego jako
wymieranie kredowe
. Było to piąte i ostatnie tego typu zdarzenie – w jego wyniku zginęło ok. 75% stworzeń, m.in. nieptasie dinozaury. Oprócz nich wyginęły również wszystkie inne organizmy, których waga przekraczała 10 kilogramów. Tym samym zakończyła się era dinozaurów
86
87
Era kenozoiczna
edytuj
edytuj kod
Główny artykuł:
Kenozoik
Jedną z cech kenozoiku jest rozwój
ssaków
, który doprowadził do ich dominacji na lądzie. Era dzieli się na trzy epoki:
paleogen
neogen
czwartorzęd
Kenozoik znany jest również jako „era ssaków”, ponieważ wymarcie wielu gatunków organizmów pozwoliła im na znaczny rozwój.
We wczesnej fazie kenozoiku, po zakończeniu wymierania kredowego, planeta była zdominowana przez stosunkowo niewielkich przedstawicieli fauny, m.in. niewielkie ssaki, ptaki, gady oraz płazy. Z geologicznego punktu widzenia, ptaki i ssaki urozmaiciły się w niewielkim czasie, przede wszystkim ze względu na nieobecność gadów, które zdominowały planetę w
mezozoiku
. Niektórzy przedstawiciele ptaków
nielotów
osiągali większe rozmiary niż średniej wielkości człowiek. Ssaki zdominowały prawie każdą
niszę ekologiczną
(zarówno morską, jak i lądową), niekiedy osiągając rozmiary większe niż te żyjące obecnie
88
Paleogen
edytuj
edytuj kod
Bazylozaur
Główny artykuł:
Paleogen
Paleogen
trwał od 66 do 23,03 miliona lat temu
68
. Dzieli się na trzy epoki:
paleocen
eocen
oligocen
Paleocen
trwał od 66 do 56 milionów lat temu
68
. Jest to okres przejściowy między
wymieraniem kredowym
, a rozwinięciem się bogatego środowiska tropikalnego powstałego we wczesnym eocenie. Wczesny paleocen charakteryzuje się ożywieniem ekosystemu po tym wymieraniu. Zaczął formować się obecny kształt kontynentów; nastąpił również ich ponowny podział –
Afroeurazja
została podzielona przez
Ocean Tetydy
na
Afrykę
Eurazję
, a Ameryka została podzielona przez Cieśninę Panamską na dwie części. Epoka ta charakteryzuje się również stałym ocieplaniem się klimatu, w związku z czym lasy tropikalne rozciągały się nawet do obszarów polarnych. Dominującymi stworzeniami morskimi były
rekiny
, z kolei lądowymi archaiczne ssaki, m.in.
kreodonty
oraz
naczelne
, które rozwinęły się w
erze mezozoicznej
. Ssaki wciąż pozostawały niewielkimi stworzeniami. Największe żyjące wówczas stworzenia ważyły poniżej 10 kilogramów
89
Eocen
trwał od 56 do 33,9 miliona lat temu
68
. Masa żyjących we wczesnym eocenie stworzeń pozostawała taka sama. Do stworzeń tych należały m.in. naczelne,
wieloryby
konie
i inne ssaki. Na szczycie łańcucha pokarmowego znajdowały się ptaki o dużych rozmiarach, takie jak
Gastornis
. Eocen to jedyna epoka, w której ptaki były dominującymi stworzeniami (z pominięciem ich przodków, czyli dinozaurów). Temperatura w tym czasie wynosiła ok. 30 °C (na obszarach okołobiegunowych występowały niewielkie jej wahania). W eocenie środkowym, między Australią i Antarktydą, uformował się
Prąd Wiatrów Zachodnich
– jego powstanie zdezorganizowało układ prądów morskich, w związku z czym nastąpiło ochłodzenie klimatu. Doprowadziło to do skurczenia się obszarów porośniętych lasami tropikalnymi. Zmiana klimatu pozwoliła ssakom przybrać znacznie większe rozmiary, m.in. wielorybom. W tym czasie na szczycie łańcucha pokarmowego były stworzenia takie jak
Andrewsarchus
, z kolei dominującymi zwierzętami wodnymi stały się wieloryby, m.in.
bazylozaury
. W późnym eocenie ponownie pojawił się podział na pory roku, powodując rozszerzenie się obszarów pokrytych
sawannami
oraz ewolucję
trawy
90
91
Oligocen
trwał 33,9 do 23,03 miliona lat temu
68
. Jedną z cech epoki było rozprzestrzenianie się trawy, doprowadzając do rozwinięcia się kolejnych gatunków zwierząt, z których znaczna część żyje do dziś – są to m.in.
słonie
koty
psy
torbacze
. Pojawiło się również dużo nowych gatunków roślin, m.in.
rośliny wiecznie zielone
. Wciąż miał miejsce
efekt chłodzący
oraz podział na
pory deszczowe
oraz
suche
. W dalszym ciągu dochodziło również do powiększania się rozmiarów ssaków. W wydarzeniu znanym jako
Grande Coupure
rozwinął się również
Paraceratherium
, największy ssak lądowy w historii Ziemi, oraz
nieparzystokopytne
92
Neogen
edytuj
edytuj kod
Główny artykuł:
Neogen
Neogen
trwał od 23,03 do 2,58 miliona lat temu, i jest zarazem najkrótszym okresem
fanerozoiku
. Dzieli się na dwie epoki:
miocen
oraz
pliocen
68
Miocen
trwał od 23,03 do 5,333 milionów lat temu
68
. W tym czasie dochodziło do dalszego rozprzestrzeniania się obszarów porośniętych trawą. W efekcie obszary te objęły znaczną część planety, tym samym zmniejszając jej zalesienie. Powstały
lasy wodorostów
, doprowadzając do rozwinięcia się nowych gatunków, m.in.
kałanów morskich
, znanych również jako wydry morskie. W tym czasie dobrze prosperowały nieparzystokopytne oraz
małpy człekokształtne
. Duża część lądu była wówczas jałowa i górzysta, w związku z czym główną formą żywienia wśród zwierząt był
wypas
. Uformowanie się
Półwyspu Arabskiego
doprowadziło do ostatecznego zamknięcia się
Morza Tetydy
, pozostawiając po sobie pozostałości w postaci
Morza Czarnego
Czerwonego
Śródziemnego
oraz
Kaspijskiego
. Ewoluowało również wiele nowych roślin – w miocenie środkowym rozwinęło się 95% współczesnych
roślin nasiennych
93
Pliocen
trwał od 5,333 do 2,58 miliona lat temu
68
. Okres ten cechuje się dramatycznymi zmianami klimatycznymi, które ostatecznie doprowadziły do wyewoluowania współczesnych roślin i zwierząt. Do najważniejszych wydarzeń epoki zaliczają się: ukształtowanie Panamy, akumulacja lodu na obszarach okołobiegunowych (będąca powodem przyszłego masowego wymierania), kolizja Półwyspu Indyjskiego z kontynentem azjatyckim (wskutek której powstały
Himalaje
), uformowanie się
Appalachów
Gór Skalistych
oraz wyschnięcie Morza Śródziemnego na kilka milionów lat. Rozwinęły się również
australopiteki
, najstarsi przodkowie
człowieka
. Za pomocą
Przesmyku Panamskiego
zwierzęta były w stanie emigrować między Ameryką Północną, a Ameryką Południową, dokonując w ten sposób spustoszenia w lokalnym środowisku ekologicznym. Zmiany klimatu doprowadziły do rozprzestrzenienia się sawann, mającego miejsce również obecnie. Kontynenty i morza ostatecznie przybrały obecny kształt, dokonując przy tym niewielkie zmiany pod względem ich położenia
94
95
Czwartorzęd
edytuj
edytuj kod
Główny artykuł:
Czwartorzęd
Czwartorzęd
trwa od 2,58 miliona lat i jest najmłodszym okresem ery kenozoicznej. Jego charakterystycznymi cechami jest obecność współczesnych zwierząt oraz znaczne zmiany klimatyczne. Dzieli się na dwie epoki:
plejstocen
holocen
68
Fauna plejstocenu (m.in.
mamuty
nosorożec włochaty
Plejstocen
trwał od 2,58 miliona do 11 700 lat temu
68
. W tym czasie mają miejsce epoki lodowe, będące skutkiem globalnego ochłodzenia, które zaczęło się w eocenie środkowym. Podczas gdy lód stopniowo przemieszczał się w kierunku równika, na obszarach na północ i na południe od stref tropikalnych miały miejsce intensywne zimy, pojawiające się na przemian z łagodnymi latami. W tym samym czasie Afryka zmagała się z suszami, które doprowadziły do powstania pustyń
Sahara
Namib
Kalahari
. Mimo to, w trakcie epoki rozwinęły się nowe gatunki ssaków, m.in.
mamuty
megaterium
Canis dirus
oraz
człowiek rozumny
. Około 100 000 lat temu zakończyły się największe susze w historii Afryki; nastąpiła również ekspansja ludzi prymitywnych na nowe obszary. W końcowej fazie plejstocenu miało miejsce jedno z największych masowych wymierań w historii Ziemi, w wyniku którego zmarło wielu przedstawicieli ziemskiej
megafauny
oraz wszystkie gatunki z rodziny
człowiekowatych
(z wyjątkiem
człowieka rozumnego
). Miało to znaczny wpływ na wszystkie kontynenty, mniejszy w przypadku Afryki
96
Holocen
trwa od 11 700 lat
68
. Znany jest również jako „era człowieka”. Charakteryzuje się również rozwojem człowieka, prowadzącego do uzyskania przez niego zdolności odczuwania zmysłami. Cała zapisana historia (w tym
historia świata
) ma swoją granicę w epoce holocenu
97
. Aktywność człowieka jest powodem, dla którego dochodzi do stałego wymierania gatunków, trwającego od 10 000 lat p.n.e. Proces ten często jest nazywany „
szóstą katastrofą
”, ponieważ szacuje się, że w ciągu roku umiera ok. 140 000 gatunków
98
Teorie systemów żywych
edytuj
edytuj kod
Ideę mówiącą, że Ziemia jest żywa, można znaleźć w wielu pracach filozoficznych oraz religijnych, jednak do pierwszej naukowej dyskusji na ten temat doszło wraz ze szkockim naukowcem
Jamesem Huttonem
. W 1786 roku stwierdził, że Ziemia była superorganizmem, oraz że jej właściwą nauką powinna być
fizjologia
. Hutton jest uważany za ojca
geologii
, lecz jego idea żywej Ziemi została zapomniana w XIX w., kiedy panującym poglądem był
redukcjonizm
99
Hipoteza Gai
, zaproponowana w latach 60. XX w. przez naukowca
Jamesa Lovelocka
100
101
, sugeruje, że życie na Ziemi funkcjonuje jako jeden organizm, który określa i utrzymuje warunki środowiskowe potrzebne do przetrwania na niej
102
Do pierwszej próby wytłumaczenia natury życia poprzez ogólną teorię
systemów żywych
(ang.
general living systems theory
) doszło w 1978 roku za sprawą amerykańskiego biologa
Jamesa Griera Millera
103
. Teoria ta, wyłaniając się z nauk
ekologicznych
biologicznych
, może próbować odwzorować ogólne zasady dotyczące tego, jak działają wszystkie systemy życiowe. Zamiast badać zachodzące zjawiska poprzez dzielenie obiektów na części składowe, ogólna teoria systemów żywych obserwuje zjawiska pod względem dynamicznych wzorów na stosunek organizmów z ich środowiskiem
104
. W 1991 roku amerykański biolog
Robert Rosen
rozwinął ją, definiując system komponentowy jako „jednostkę organizacji; część posiadającą funkcję (tzn. określone powiązanie między częścią a całością)”. Za pomocą tej i innych pojęć Rosen ukształtował „relacyjną teorię systemów”, której celem jest wyjaśnienie szczególnych właściwości życia. Mianowicie, określił on „niepodzielność składowych organizmu” jako podstawową różnicę między systemami żywymi, a „maszynami biologicznymi”
105
Systemowy pogląd życia (ang.
systems view of life
) odnosi się do środowiskowych oraz biologicznych strumieni pola jako do „wzajemności oddziaływań”
106
. Wzajemne relacje ze środowiskiem są prawdopodobnie tak ważne do zrozumienia życia, jak w przypadku zrozumienia ekosystemów. W 1992 roku amerykański biofizyk
Harold Morowitz
wytłumaczył, że życie jest cechą
ekosystemu
, a nie pojedynczym organizmem lub gatunkiem
107
. Dowodzi on, że ekosystemowa definicja życia jest lepsza niż jej biochemiczna oraz fizyczna wersja.
Robert Ulanowicz
w 2009 roku nazwał mutualizm kluczem do zrozumienia zachowania życia oraz ekosystemów
108
Biologia systemów złożonych
(ang.
complex systems biology, CSB
) to dziedzina nauki badająca złożoność organizmów z punktu widzenia teorii
układów dynamicznych
109
. Ta ostatnia często jest nazywana również
biologia systemową
, której celem jest zrozumienie najbardziej podstawowych aspektów życia. Biologia relacyjna, ściśle związana z biologią systemów złożonych oraz biologią systemową
110
111
, skupia się głównie na zrozumieniu procesów życiowych z punktu widzenia najistotniejszych relacji oraz kategorii takich relacji, zachodzących wśród istotnych funkcjonalnych części organizmu.
Powstanie życia na Ziemi
edytuj
edytuj kod
Główny artykuł:
Pochodzenie życia
Wiek Ziemi wynosi ok. 4,54 mld lat
112
113
114
. Badania sugerują, że życie na Ziemi istnieje od ok. 3,5 mld lat
115
, przy czym szacowany wiek najstarszych fizycznych śladów życia wynosi 3,7 mld lat. Wszystkie znane formy życia ukazują podstawowe mechanizmy molekularne, odzwierciedlając swoje pochodzenie; hipotezy pochodzenia życia, opierające się na tych badaniach, starają się znaleźć mechanizm wyjaśniający proces formacji
ostatniego uniwersalnego wspólnego przodka
, począwszy od prostych
związków organicznych
, przez hipotetyczne życie przedkomórkowe, do
protokomórek
oraz metabolizmu.
Nie istnieje obecnie żaden
konsensus naukowy
co do tego, jak powstało życie, chociaż powstało wiele zaakceptowanych modelów naukowych, które opierają się na następujących badaniach:
eksperyment Stanleya Millera
oraz praca
Sidneya W. Foxa
udowadniające, że warunki panujące na prymitywnej Ziemi sprzyjały reakcjom chemicznym, które syntezowały
aminokwasy
i inne związki organiczne pochodzące z ich nieorganicznych prekursorów
116
fosfolipidy
spontanicznie produkują
dwuwarstwę lipidową
, podstawową strukturę
błony komórkowej
Organizmy żywe syntezują
białka
, będące
polimerami
aminokwasów, używając instrukcji zakodowanych przez
kwas deoksyrybonukleinowy
(DNA).
Synteza białka
wiąże pośrednie polimery
kwasów rybonukleinowych
(RNA). Jedną z możliwości tego, jak powstało życie, jest to, że jako pierwsze uformowały się geny, a po nich powstały białka
117
; alternatywna wersja jego powstania mówi, że jako pierwsze powstały białka, a po nich uformowały się geny
118
Kiedy odkryto, że zarówno geny, jak i białka, potrzebują siebie nawzajem do wyprodukowania innych genów oraz białek, naukowcy zaczęli zastanawiać się, które z nich powstało jako pierwsze. W związku z tym naukowcy przyjęli hipotezę, że z tego powodu jest mało prawdopodobne, aby geny i białka powstawały niezależnie.
Francis Crick
, angielski biolog molekularny i noblista
119
, zasugerował, że początkowo życie opierało się na
RNA
, posiadającym podobnie jak w przypadku DNA cechy takie jak przechowywanie informacji oraz katalityczne właściwości niektórych białek. Hipoteza ta znana jest jako „
świat RNA
” i jest wspierana przez obserwację mówiącą, że dużo spośród najkrytyczniejszych elementów składowych komórek (tych, które
ewoluowały
najwolniej) składa się w większości lub całości z RNA. Duża część krytycznych kofaktorów (
Adenozyno-5′-trifosforan
acetyl-CoA
dinukleotyd nikotynoamidoadeninowy
itp.) jest albo nukleotydem, albo substancją z nim związaną. Katalityczne właściwości RNA nie zostały zademonstrowane w tym samym czasie jak zaproponowana hipoteza
120
, jednak zostały potwierdzone przez
Thomasa Cecha
w 1986 roku
121
Z hipotezą świata RNA wiąże się problem polegający na tym, że synteza RNA prostych nieorganicznych protoplastów jest trudniejsza niż w przypadku organicznych cząsteczek. Jednym z tego powodów jest to, że prekursory DNA są bardzo stabilne i reagują z każdym innym bardzo powoli w panujących warunkach; zaproponowano hipotezę, że przed RNA organizmy żywe składały się z innych cząsteczek
122
. Mimo to, udało się wykonać syntezę ustalonych cząsteczek RNA w warunkach, które występowały na Ziemi przed powstaniem życia, dodając w określonej kolejności alternatywne prekursory, równocześnie dodając w ciągu tej reakcji prekursor
fosforanu
123
. Dzięki temu badaniu hipoteza świata RNA staje się bardziej wiarygodna
124
Znaleziska geologiczne odnalezione w 2013 roku pokazują, że reaktywne związki
fosforowe
(np.
fosforany
) występowały licznie w oceanach ok. 3,5 mld lat temu, oraz że
schreibersyty
łatwo reagowały z wodnym
glicerolem
, aby wygenerować fosforany oraz
glicerolo-3-fosforany
125
. Przyjęto hipotezę, że posiadające schreibersyt
meteoryty
, powstałe w
Wielkim Bombardowaniu
, mogły dostarczać zredukowany fosfor, który mógł reagować z prebiotycznymi cząsteczkami, tworząc
fosforylowane
biocząsteczki, jak
RNA
W 2009 roku miały miejsce eksperymenty demonstrujące
ewolucję Darwina
zachodzącą w dwukomponentowym systemie enzymów RNA (
rybozymów
in vitro
126
. Badania zostały przeprowadzone w laboratorium
Geralda Joyce’a
, który stwierdził, że „jest to pierwszy przykład (poza przestrzenią nauk biologicznych) ewolucyjnej adaptacji układu genetycznego cząsteczek”
127
Związki prebiotyczne mogły mieć pozaziemski zaczątek. Wnioski
NASA
z 2011 roku, opierające się na badaniach związanych z meteorytami znalezionymi na
Ziemi
, sugerują, że składowe
DNA
i RNA (
adenina
guanina
oraz związane z nimi cząsteczki organiczne) mogły powstać w
przestrzeni kosmicznej
128
129
130
131
W marcu 2015 roku naukowcy NASA podali informację, że po raz pierwszy zostały uformowane złożone
związki organiczne
DNA
RNA
, m.in.
uracyl
cytozyna
tymina
. Dokonano tego w laboratorium w warunkach, jakie mają miejsce w przestrzeni kosmicznej, oraz użyto m.in.
pirymidyny
znalezionej w meteorytach. Pirymidyna, tak jak
wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne
, bogate w węgiel związki chemiczne znalezione we
Wszechświecie
, według naukowców może powstawać w wybuchach
czerwonych olbrzymów
oraz w
pyłach kosmicznych
i chmurach gazowych
132
Warunki środowiska
edytuj
edytuj kod
Sinice
drastycznie zmieniły
kompozycję form życiowych na Ziemi, prawie doprowadzając do wymarcia
anaerobów
Różnorodność życia na Ziemi jest rezultatem wzajemnej zależności między
genetyką
, zdolnościami metabolicznymi, wyzwaniami
środowiskowymi
133
symbiozą
134
135
. Środowisko mieszkalne Ziemi przez większość swojego istnienia było zdominowane przez
mikroorganizmy
oraz poddane ich metabolizmowi i ewolucji. Jako konsekwencja tych czynności mikrobowych, fizyczno-chemiczne środowisko Ziemi zmieniało się w
geologicznej skali czasu
, tym samym wyznaczając ścieżkę ewolucji dalszego życia
133
. Dla przykładu, uwolnienie
tlenu
cząsteczkowego przez
sinice
jako produkt uboczny
fotosyntezy
doprowadziło do globalnych zmian w środowisku Ziemi. Tlen był toksyczny dla większości organizmów żyjących w tym czasie na Ziemi, w związku z czym pojawiły się nowe wyzwania ewolucyjne. Ostatecznie doprowadziło to do powstania głównych gatunków zwierząt i roślin na Ziemi. Ten związek między organizmami i środowiskiem jest nieodłączną cechą systemów życiowych
133
Wszystkie formy życiowe wymagają pewnych rdzennych
pierwiastków chemicznych
potrzebnych do funkcjonowania
biochemicznego
. Zaliczają się do nich:
węgiel
wodór
azot
, tlen,
fosfor
oraz
siarka
– pierwiastkowe
makroelementy
będące
składnikami odżywczymi
wszystkich organizmów
136
. – często reprezentowane pod akronimem CHNOPS. Razem tworzą
kwasy nukleinowe
, proteiny i
lipidy
, z których składa się znaczna część żywej materii. Spośród sześciu wymienionych pierwiastków, pięć zawiera chemiczne składniki DNA – nie zawiera ich jedynie siarka, która jest składnikiem
cysteiny
metioniny
. Najbogatszym biologicznie pierwiastkiem jest węgiel, który posiada zdolność wielokrotnego tworzenia
wiązań kowalencyjnych
. Pozwala to opierającym się na węglu (organicznym) cząsteczkom tworzyć ogromną różnorodność związków chemicznych (ang.
chemical arrangements
137
Zakres tolerancji
edytuj
edytuj kod
Niezbędnymi dla życia składnikami ekosystemu są: energia (światło słoneczne oraz energia chemiczna),
woda
temperatura
atmosfera
grawitacja
składniki odżywcze
oraz
ochrona przed promieniowaniem
ultrafioletowym
138
. W wielu ekosystemach warunki zmieniają się w ciągu dnia, a także podczas zmiany pory roku. Aby żyć w tych ekosystemach, organizmy muszą potrafić przetrwać szereg warunków panujących w danym ekosystemie, zwanym „zakresem tolerancji”
139
. Poza tymi ekosystemami, gdzie znajdują się „strefy fizjologicznego stresu”, warunki do przeżycia i rozmnażania są możliwe, lecz nie są optymalne. Poza tymi strefami znajdują się „strefy nietolerancji”, gdzie przeżycie i rozmnażanie organizmów jest niemożliwe lub mało prawdopodobne. Organizmy, które posiadają duży zakres tolerancji, są szerzej rozmieszczone niż organizmy z wąskim zakresem tolerancji
139
Deinococcus radiodurans
to
ekstremofil
, który może stawiać opór ekstremalnej temperaturze, odwodnieniu, truciźnie oraz promieniowaniu jonizującemu
Aby przeżyć, wybrane mikroorganizmy mogą przyjmować formy, które umożliwią im przeciwstawić się
przemrożeniu
całkowitemu odwodnieniu
, wysokiemu
ryzyku radiacyjnemu
oraz innym wyzwaniom chemicznym i fizycznym. Te organizmy mogą przeżyć w tych warunkach tygodnie, miesiące, lata, a nawet całe wieki
133
Ekstremofile
to mikrobiologiczne formy życia, które prosperują poza zakresami warunków, w których formy życia są powszechne. Podczas gdy wszystkie organizmy składają się z niemal identycznych cząsteczek, ewolucja umożliwiła tym mikrobom dostosować się do trudnych warunków. Wciąż trwa proces tworzenia opisu
struktury
i różnorodności metabolicznej społeczności mikrobiologicznych żyjących w tych
ekstremalnych środowiskach
140
Mikrobowe formy życiowe
żyją również w
Rowie Mariańskim
, najgłębszym rowie oceanicznym na Ziemi
141
142
, oraz wewnątrz skał znajdujących się nawet do 580 m pod dnem morza, na głębokości 2600 m pod poziomem morza
141
143
Badania nieustępliwości i wielofunkcyjności życia na Ziemi oraz zrozumienie układów cząsteczkowych wykorzystywanych przez niektóre organizmy w celu przeżycia to jedne z ważniejszych czynników wpływających na szukanie
życia pozaziemskiego
133
. Dla przykładu,
porosty
mogą przeżyć miesiąc w imitowanym
marsjańskim środowisku
144
145
Forma i funkcja
edytuj
edytuj kod
Komórka
to podstawowa jednostka struktury każdego żyjącego organizmu. Każda komórka powstaje w wyniku podziału wcześniejszej komórki.
Teoria komórkowa
została sformułowana we wczesnym XIX wieku przez
Henriego Dutrochet
Theodora Schwanna
Rudolfa Virchowa
i innych naukowców. Niedługo po jej utworzeniu teoria została szeroko zaakceptowana
146
. Aktywność organizmu jest zależna od całkowitej aktywności jego komórek, wraz z
przepływem energii
zachodzącym wewnątrz oraz między nimi. Komórki zawierają dziedziczne informacje przenoszone w postaci kodu
genetycznego
podczas ich podziału
147
Istnieją dwa podstawowe rodzaje komórek.
Prokarionty
nie posiadają
jąder komórkowych
oraz
organelli
komórkowych, lecz posiadają koliste DNA i
rybosomy
. Na prokarionty składają się dwie
domeny
bakterie
archeony
. Innym podstawowym rodzajem komórek są
eukarionty
, posiadające odrębne jądra komórkowe otoczone
błoną komórkową
oraz organelle (m.in.
mitochondria
chloroplasty
lizosomy
retikulum endoplazmatyczne
oraz
wakuole
). Oprócz tego, posiadają one zorganizowane chromosomy przechowujące materiał genetyczny. Wszystkie gatunki, na które składają się duże, złożone organizmy, to eukarionty – są to zwierzęta, kwiaty i grzyby, chociaż wiele gatunków eukariotów to
protisty
będące
mikroorganizmami
148
. Formalny model tłumaczy, że eukarionty ewoluowały z prokariontów, wraz z głównymi organellami eukariotów stworzonymi w trakcie
endosymbiozy
między bakteriami, a prekursorowymi komórkami eukariotycznymi
149
Mechanizmy molekularne
biologii komórkowej
opierają się na białkach. Większość z nich jest syntezowana przez rybosomy w procesie
biosyntezy białka
150
. W komórkach eukariotycznych białka mogą być transportowane i przetwarzane w
aparacie Golgiego
, w ten sposób przygotowując je do wysłania ich do miejsca przeznaczenia
151
Komórki rozmnażają się w procesie podziału komórek, w którym komórka rodzicielska dzieli się na dwie lub więcej komórek potomnych. U prokariontów podział komórek zachodzi w procesie
schizogonii
, w którym DNA jest replikowane. Następnie dwie kopie DNA są dołączane do fragmentów błony komórkowej. W przypadku eukariontów zachodzi bardziej złożony proces
mitozy
. Jego końcowy rezultat jest jednak taki sam; nowo powstałe kopie komórek są identyczne zarówno z komórką rodzicielską, jak i z każdą inną komórką (z wyjątkiem
mutacji
). W przypadku każdej z nich dochodzi do dalszego podziału
152
Istnieje możliwość, że
organizmy wielokomórkowe
ewoluowały z
kolonii
składających się z takich komórek. Komórki te w wyniku adhezji mogą tworzyć grupy organizmów. Poszczególni członkowie kolonii mogą przeżyć samodzielnie, z kolei osobniki należące do prawdziwego wielokomórkowego organizmu posiadają specjalizacje, które powodują, że osobniki te są zależne od pozostałych komórek wchodzących w skład tego organizmu, bez których nie mogłyby przeżyć
153
. W styczniu 2016 roku naukowcy podali informację, że ok. 800 mln lat temu w pojedynczej cząsteczce doszło do niewielkich
zmian genetycznych
, którym nadano nazwę GK-PID. Mogły one pozwolić organizmom przejść z
organizmu jednokomórkowego
do
organizmu wielokomórkowego
154
Komórki posiadają wyewoluowane metody, za pomocą których dostrzegają i reagują na swoje mikrośrodowisko, tym samym polepszając zdolność przystosowania się.
Sygnalizacja komórkowa
koordynuje aktywności komórkowe, tym samym regulując podstawowe funkcje organizmów wielokomórkowych. Sygnalizacja międzykomórkowa następuje w trakcie bezpośredniego kontaktu komórkowego, wykorzystując przy tym
sygnalizację jukstakrynową
(ang.
juxtacrine signalling
), lub pośrednio, w trakcie wymiany
agentów
, tak jak w
układzie hormonalnym
. W bardziej złożonych organizmach koordynacja aktywności może zachodzić dzięki
układowi nerwowemu
155
Klasyfikacja organizmów
edytuj
edytuj kod
Główny artykuł:
Klasyfikacja biologiczna
Pierwsza znana próba klasyfikacji organizmów została przeprowadzona przez greckiego filozofa
Arystotelesa
, który dokonał podziału wszystkich żyjących wówczas organizmów na
zwierzęta
rośliny
, opierając się głównie na ich zdolności poruszania się. Dokonał również podziału zwierząt na posiadające lub nieposiadające krwi (lub nieposiadające czerwonej krwi). Podział ten można dopasować do podziału na
kręgowce
bezkręgowce
. Arystoteles podzielił zwierzęta posiadające krew na pięć grup: żyworodne czworonogi (
ssaki
), jajorodne czworonogi (
gady
płazy
),
ptaki
ryby
oraz
walenie
. Nieposiadające krwi zwierzęta również zostały podzielone na pięć grup:
głowonogi
skorupiaki
owady
(zaliczały się do nich również
pająki
skorpiony
pareczniki
), posiadające skorupę (zaliczała się do nich większość
mięczaków
szkarłupni
) oraz
zwierzokrzewy
. Choć praca Arystotelesa posiadała pewne błędy, to była to największa biologiczna synteza, jaka do tego czasu powstała – wykorzystywana była w ciągu kolejnych wieków po jego śmierci
156
Eksploracja
Ameryki
przyczyniła się do odkrycia ogromnej liczby nowych gatunków roślin i zwierząt, które wymagały opisu oraz sklasyfikowania. Pod koniec XVI oraz na początku XVII wieku miały miejsce szczegółowe badania nad zwierzętami, które miały posłużyć jako baza dla systemu klasyfikacyjnego organizmów. Pod koniec lat 40. XVIII wieku
Karol Linneusz
wprowadził swój system
binominalnego nazewnictwa gatunków
, będący częścią systemu klasyfikacyjnego organizmów
157
. Linneusz starał się udoskonalić to dzieło i zmniejszyć długość wcześniej używanych wielowyrazowych nazw poprzez zniesienie niepotrzebnej retoryki, wprowadzenie nowych opisowych terminów oraz precyzyjne zdefiniowanie jego znaczenia. Konsekwentnie wykorzystując ten system, Linneusz oddzielił
nazewnictwo
od
taksonomii
Początkowo
grzyby
były zaliczane do roślin. Przez krótki czas Linneusz zaliczał je do zwierzęcego taksonu
Vermes
, jednak później ponownie zaliczył je do roślin.
Herbert Faulkner Copeland
zaliczył grzyby do stworzonego przez siebie królestwa Protoctista, w ten sposób częściowo unikając problemu, jednak mimo to nadał im specjalny status
158
. Problem został ostatecznie rozwiązany przez
Roberta Whittakera
, który w swoim systemie sklasyfikował grzyby jako osobne królestwo.
Historia życia na Ziemi
pokazuje, że grzyby są bardziej zbliżone do zwierząt niż do roślin
159
Nowe odkrycia, które umożliwiły bardziej szczegółowe badania nad
komórkami
i mikroorganizmami, przyczyniły się odkrycia nowych form życia oraz powstania nowych dziedzin biologii –
biologii komórkowej
oraz
mikrobiologii
. Nowo odkryte organizmy początkowo były zaliczane do
pierwotniaków
jako zwierzęta, oraz do
plechowców
jako rośliny, jednak później zostały połączone w królestwo
protistów
przez
Ernsta Haeckela
; w dalszym okresie dokonano przeklasyfikowania
prokariontów
na królestwo
Monera
, które później zostały podzielone na dwie oddzielne grupy –
bakterie
archeony
. Doprowadziło to do powstania nowego, składającego się z sześciu królestw systemu, oraz ostatecznie do powstania
trzydomenowego systemu
opartego na relacjach ewolucyjnych
160
. Klasyfikacja eukariotów, w szczególności protistów, pozostaje jednak kontrowersyjna
161
Podczas rozwoju mikrobiologii,
biologii molekularnej
oraz
wirusologii
dokonano odkrycia niekomórkowych agentów, którymi są m.in.
wirusy
wiroidy
. Mimo że są uważane za żywe, w przeszłości trwała dyskusja nad tym, czy organizmy te są rzeczywiście organizmami żywymi; wirusy nie posiadają części cech życiowych, m.in. posiadanie błony komórkowej, przechodzenie procesu metabolizmu, umiejętność rozwoju oraz reagowanie na otaczające je środowisko. Opierając się na genetyce oraz biologii, wirusy mogą być klasyfikowane jako gatunki, jednak wiele aspektów ich klasyfikacji jest kontrowersyjnych
162
W latach 60. XX w. powstała metoda klasyfikacji zwana
kladystyką
, polegająca na przedstawianiu
kladów
drzewie filogenetycznym
163
Życie pozaziemskie
edytuj
edytuj kod
Panspermia
Główne artykuły:
Życie pozaziemskie
Astrobiologia
Ziemia jest jedyną znaną planetą będącą siedliskiem życia. Innymi miejscami we Wszechświecie, które mogą być zamieszkane przez mikroorganizmy, jest wnętrze
Marsa
, atmosfera
Wenus
164
oraz oceany wewnątrz niektórych
naturalnych satelitów
gazowych olbrzymów
165
. W celu określenia, w jakich warunkach w systemach słonecznych może istnieć cywilizacja, używa się
równania Drake’a
166
Obszar wzdłuż
ciągu głównego
gwiazdy, który może być korzystny dla życia zamieszkującego planety posiadające warunki podobne do Ziemi, jest zwany
ekosferą
. Wewnętrzne i zewnętrzne promienie ekosfery różnią się między sobą
jasnością
emitowaną przez gwiazdę. Gwiazdy masywniejsze niż Słońce posiadają większą ekosferę, jednak pozostają w ciągu głównym w krótszym odstępie czasowym. W przypadku
czerwonych karłów
ma jednak miejsce zupełnie inny problem – ich ekosfera jest mniejsza, przez co jest przedmiotem większej aktywności słonecznej oraz efektów
obrotu synchronicznego
pobliskich orbit. Dlatego wśród gwiazd o pośredniej masie (np. Słońce) istnieje większe prawdopodobieństwo rozwoju form życiowych podobnych do tych zamieszkujących Ziemię
167
. Położenie gwiazdy w galaktyce również może mieć wpływ na wielkość prawdopodobieństwa występowania form życiowych. Gwiazdy znajdujące się w regionach obfitych w pierwiastki ciężkie, z których mogą powstawać planety, w zestawieniu z niskim współczynnikiem występowania
supernowych
, mogących niszczyć siedliska życia, są uważane za posiadające większe prawdopodobieństwo występowania wokół nich planet zamieszkanych przez złożone formy życiowe
168
Śmierć
edytuj
edytuj kod
Główny artykuł:
Śmierć
Ciała zwierząt (m.in. przedstawionego na zdjęciu
bawołu afrykańskiego
) są przetwarzane przez
ekosystem
, dostarczając tym samym energię oraz substancje odżywcze organizmom żywym
Śmierć to permanentne wygaśnięcie wszystkich czynności życiowych i procesów życiowych w organizmie lub komórce
169
170
. Może ona wystąpić w wyniku wypadku, katastrofy,
choroby
zależności międzygatunkowych
niedożywienia
zatrucia
starzenia się
lub
samobójstwa
. Po śmierci organizmu, jego szczątki wchodzą w skład
cyklu biogeochemicznego
. Organizm może zostać spożyty przez
drapieżnika
lub
padlinożercę
– pozostały
materiał organiczny
może następnie zostać szerzej rozłożony przez
detrytusożerców
(organizmy przetwarzające
detrytus
), zwracając go środowisku na ponowny użytek w
łańcuchu pokarmowym
Jednym z problemów w zdefiniowaniu śmierci jest różnica między śmiercią a życiem. Śmierć wydaje się odwoływać zarówno do momentu, w którym kończy się życie, jak i do momentu, w którym rozpoczyna się stan następujący po zakończeniu życia
170
. Ustalenie, kiedy następuje śmierć, wymaga określenia konceptualnej granicy między życiem a śmiercią. Jest to problematyczne, ponieważ nie istnieje zgoda w kwestii tego, jak zdefiniować życie. Natura śmierci przez tysiąclecia była źródłem niepokoju tradycji religijnych oraz dochodzeń filozoficznych. Wśród wielu religii istnieje wiara w
życie pozagrobowe
reinkarnację
duszy
lub
zmartwychwstanie
ciała.
Wymieranie
to proces, w którym umiera grupa
taksonów
lub
gatunków
, tym samym zmniejszając bioróżnorodność
171
. Moment wyginięcia gatunku na ogół jest uznawany za moment, w którym umiera ostatni jego przedstawiciel. Ustalenie tego momentu jest trudne, ponieważ
zasięg
występowania danego gatunku może być bardzo duży, w związku z czym wykonuje się je po określonym czasie jego nieobecności. Gatunki mogą wymierać w wyniku braku umiejętności do przeżycia w zmieniającym się
siedlisku
lub poprzez przegraną z przewyższającą je konkurencją. W całej
historii Ziemi
wyginęło około 99% kiedykolwiek zamieszkujących ją gatunków
172
. Możliwe jednak, że
masowe wymierania
mogą wywierać wpływ na prędkość, z jaką dochodzi do ewolucji życia, tworząc szanse dla nowych grup organizmów do rozwoju i ewoluowania
173
Skamieniałości
to zachowane szczątki lub
ślady
zwierząt, roślin i innych organizmów, pochodzące z dalekiej przeszłości. Ogół skamieniałości, zarówno odnalezionych, jak i nieodnalezionych, oraz ich rozmieszczenie w posiadających je formacjach skalnych i pokładach
osadowych
warstwach
), jest nazywany
zapisem kopalnym
. Zachowane próbki są określane jako skamieniałości, jeśli ich wiek wynosi więcej niż 10 tysięcy lat.
174
W związku z tym najmłodsze skamieniałości pochodzą z początku epoki
holocenu
, natomiast najstarsze z
eonu
archaiku
, do 3,4 miliarda lat.
175
176
Sztuczne życie
edytuj
edytuj kod
Główne artykuły:
Sztuczne życie
Biologia syntetyczna
Sztuczne życie
to dziedzina nauki mająca na celu badanie
systemów
odnoszących się do życia, jego procesów, oraz jego ewolucji za pomocą
symulacji
wykonywanych przy użyciu
symulacji komputerowych
robotyki
biochemii
177
. Badania sztucznego życia imitują tradycyjną biologię, odtwarzając niektóre aspekty zjawisk biologicznych. Naukowcy badają logikę systemów życiowych, tworząc sztuczne środowiska – w ten sposób starają się zrozumieć złożone
przetwarzanie informacji
, które określają te systemy.
Biologia syntetyczna
to dział
biotechnologii
, który stanowi połączenie
nauki
bioinżynierii
. Jej celem jest projektowanie i tworzenie nowych funkcji biologicznych i systemów, które nie znajdują się w przyrodzie. Biologia syntetyczna obejmuje redefinicję oraz rozwój biotechnologii, wraz z celami takimi jak bycie zdolnym do projektowania i tworzenia biologicznych systemów inżynieryjnych, które przetwarzają informacje, wytwarzają materiały i struktury, produkują energię, dostarczają żywność oraz utrzymują i wzmacniają ludzkie zdrowie i środowisko
178
Poglądy na istotę życia
edytuj
edytuj kod
Roślinność
lasu deszczowego Hoh
Grand Prismatic Spring
Parku Narodowym Yellowstone
Wśród poglądów na
istotę
życia można wyróżnić następujące teorie
179
180
181
Materializm
edytuj
edytuj kod
Główny artykuł:
Materializm
Jednym z najstarszych poglądów jest materializm, według którego wszystko składa się z
materii
, a życie jest jedynie jej złożoną formą.
Empedokles
argumentował, że każdy obiekt we Wszechświecie składa się z kombinacji czterech
żywiołów
lub
korzeni
ziemi
wody
powietrza
ognia
– wyjaśniają one wszystkie zachodzące zmiany. Wszystkie formy życia, oraz ich różnorodność, powstały przez mieszaniny tych żywiołów
182
Demokryt
uważał, że podstawową cechą życia jest posiadanie duszy (
psyche
). Tak jak w przypadku innych starożytnych pisarzy, Demokryt próbował wyjaśnić, co sprawia, że dana istota jest żywa. Tłumaczył on, że ogniste atomy wspólnie tworzą duszę, dokładnie w ten sam sposób, w jaki atomy i pustka tworzą każdy inny obiekt. Demokryt wypowiadał się na temat ognia ze względu na widoczny związek pomiędzy życiem a ciepłem, oraz ze względu na ruch ognia
183
Materializm mechanistyczny
, powstały w starożytnej Grecji, został odrodzony oraz skorygowany przez francuskiego filozofa
Kartezjusza
, który twierdził, że zwierzęta i ludzie byli grupą części, które razem funkcjonowały jak maszyna. Teoria
ewolucji
, stworzona w 1859 roku przez
Karola Darwina
, jest mechanistycznym wyjaśnieniem powstawania gatunków za pomocą
doboru naturalnego
184
Hilemorfizm
edytuj
edytuj kod
Główny artykuł:
Hilemorfizm
Hilemorfizm
to teoria stworzona przez
Arystotelesa
, według której każdy byt jest kombinacją formy i materii. Jednym z głównych zainteresowań Arystotelesa była biologia – ok. 1/4 jego
Corpus Aristotelicum
to dzieła biologiczne. Jedno z nich tłumaczy, że każdy byt w materialnym Wszechświecie składa się z materii i formy, a formą żyjącego bytu jest
dusza
. Istnieją trzy rodzaje dusz:
dusza wegetatywna
(u roślin; dzięki niej rosną, przekwitają i odżywiają się, jednak nie powodują u niej ruchu oraz uczuć),
dusza zwierzęca
(dzięki niej zwierzęta poruszają się i posiadają uczucia) oraz
dusza rozumna
(źródło świadomości i rozumowania, które (według Arystotelesa) posiada tylko człowiek)
185
. Każda wyższa dusza posiada cechy niższej duszy. Arystoteles uważał, że skoro materia nie istnieć bez formy, tak forma nie może istnieć bez materii, dlatego dusza nie istnieć bez ciała
186
Teoria Arystotelesa jest spójna z
teleologicznymi
wyjaśnieniami życia, które tłumaczą zjawiska w kategoriach celu oraz ukierunkowania na cel – dlatego np. biel pokrywająca futro białego niedźwiedzia jest tłumaczona pod względem celowości jego kamuflażu. Kierunek przyczynowości (od przeszłości do przyszłości) zaprzecza naukowemu dowodowi naturalnej selekcji, który wyjaśnia konsekwencję z punktu widzenia poprzedniej przyczyny. Cechy biologiczne nie są opisywane poprzez opisanie jej optymalnego rezultatu, lecz poprzez opisanie historii ewolucji gatunku, co doprowadziło do naturalnej selekcji cech, o których mowa
187
Witalizm
edytuj
edytuj kod
Główny artykuł:
Witalizm
Witalizm
to hipoteza stworzona przez
Georga Ernsta Stahla
, według której zasada życiowa jest niematerialna. Witalizm był uznawany do połowy XX w. m.in. przez filozofów
Henriego Bergsona
Friedricha Nietzsche
Wilhelma Diltheya
188
, anatoma
Marie François Xaviera Bichata
oraz chemika
Justusa von Liebiga
189
. Do witalizmu zaliczają się również myśl, że miała miejsce zasadnicza różnica między materiałem organicznym a nieorganicznym, oraz przekonanie, że materiał organiczny może pochodzić wyłącznie od istot żywych. Przekonanie to zostało obalone w 1826 roku, kiedy
Friedrich Wöhler
stworzył
mocznik
z materiału nieorganicznego
190
. Ta
synteza Wöhlera
jest uważana za początek nowoczesnej
chemii organicznej
. Synteza ta ma historyczne znaczenie, ponieważ po raz pierwszy związek organiczny został stworzony w reakcjach nieorganicznych
189
W latach 50. XIX w.
Hermann von Helmholtz
zademonstrował, że podczas ruchu mięśni nie zostaje utracona energia, i zasugerował, że do poruszania mięśniami nie są potrzebne żadne siły witalne
191
. Wyniki te doprowadziły do porzucenia naukowych zainteresowań teoriami witalistycznymi, chociaż wciąż uznawane są teorie
pseudonaukowe
takie jak
homeopatia
, która interpretuje choroby spowodowane przez zaburzenia sił witalnych i życiowych
192
Istoty żywe różnią się w sposób zasadniczy od ciał nieożywionych i podlegają działaniu swoistych praw, niezależnych od praw fizyki i chemii; procesy życiowe zależą od swoistej
siły życiowej
vis vitalis
193
, rozumianej przyrodniczo lub pozaprzyrodniczo (
entelechia
Arystotelesa
élan vital
Bergsona
) – obecnie pogląd ten nie jest otwarcie prezentowany w nauce.
Mechanicyzm (redukcjonizm)
edytuj
edytuj kod
Główne artykuły:
Mechanicyzm
Redukcjonizm
Wszystkie zjawiska związane z życiem można sprowadzić (zredukować) do tych samych praw fizyki i chemii, które rządzą materią nieożywioną
194
(zob.
chemoton
).
Z redukcjonizmem związane jest tzw. podejście substratowe, wiążące zjawisko życia ze swoistymi rodzajami
związków chemicznych
, stanowiących podłoże (substrat) procesów życiowych
195
Życie jest to sposób istnienia ciał białkowych
196
Wszystkie właściwości istot żywych można bezpośrednio wiązać ze strukturą makrocząsteczek dwóch klas – białek globularnych i kwasów nukleinowych
197
Życie na poziomie najniższym jest niezależne od wszelkich charakterystycznych form. Jego siedzibą jest
protoplazma
– substancja określona przez swój skład chemiczny, a nie przez formę
198
Życie związane jest z pewną substancją, określoną przez swoją naturę chemiczną – jest nią protoplazma
199
Komplemetaryzm (emergentyzm)
edytuj
edytuj kod
Główny artykuł:
Emergentyzm
Układy fizyczne mogą występować na różnych poziomach organizacji; na wyższych poziomach rządzą nimi, oprócz praw właściwych dla poziomów niższych, uzupełniające je prawa, swoiste dla danego poziomu (komplementarne); w odniesieniu do układów żywych, na wyższych poziomach organizacji życia, obowiązują, oprócz praw fizycznych i chemicznych, swoiste prawa biologiczne, a oprócz przemian fizycznych i reakcji chemicznych, zachodzą swoiste procesy (zjawiska) biologiczne
200
Z emergentyzmem związane jest
podejście systemowe
, oparte na założeniu, że właściwości układu jako całości są wynikiem nie tylko właściwości jego elementów, ale
struktury
układu
201
(np. chemoton):
Problem życia jest problemem organizacji, nie istnieje żadna żywa substancja, tylko żywe organizmy
202
Wyrażenie „żywa materia” powinno oznaczać nie specjalny rodzaj materii ani nawet materię specjalnie uporządkowaną, lecz materię, która utrzymuje się w określonej relacji do żywych organizmów. W tym sensie można nawet powiedzieć, że to organizm nadaje życie materii, a nie odwrotnie, że materia żywa nadaje życie organizmowi
203
Życie (...) nie jest (...) właściwością jakiegoś specjalnego związku chemicznego – np. białka lub kwasu nukleinowego – ale cechą specyficznej organizacji systemów żywych. Dlatego zwrot „materia ożywiona” jest niepoprawny – powinno się mówić: żywy system materialny
204
W komórce nie ma nic żywego prócz całej komórki
205
Poziomy organizacji układów związanych z życiem
edytuj
edytuj kod
Ta sekcja od 2025-06 zawiera treści, przy których
brakuje odnośników do źródeł
Należy dodać
przypisy
do treści niemających odnośników do źródeł. Dodanie listy
źródeł bibliograficznych
jest problematyczne, ponieważ nie wiadomo, które treści one uźródławiają.
Sprawdź w źródłach:
Google Books
Google Scholar
BazHum
BazTech
RCIN
• Internet Archive (
texts
inlibrary
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w
dyskusji tej sekcji
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon
{{Dopracować}}
z tej sekcji.
Biologia tradycyjnie wyróżnia kilka poziomów organizacji układów związanych ze zjawiskiem życia. Wiążą się z nimi poszczególne nauki biologiczne, różniące się przedmiotem badań i metodologią. Zwykle wyróżnia się następujące poziomy organizacji i odpowiadające im nauki biologiczne:
Subkomórkowy
(„części składowych komórki”
206
, „zorganizowanej materii organicznej”
207
), przedmiot badań
biologii molekularnej
; obejmuje poziom molekularny (związków chemicznych, w tym szczególnie białek i kwasów nukleinowych, badany także przez
biofizykę
biochemię
) i poziom struktur subkomórkowych oraz
wirusów
. Chociaż na poziomie molekularnym opis zjawisk można sprowadzić do praw fizyki i chemii (tak bada ten poziom biofizyka i biochemia), to molekuły białek i kwasów nukleinowych mają szczególnie duże rozmiary i różnorodność. Wchodzą one w skład struktur wyższego rzędu, które są z kolei elementami struktur bardziej złożonych. Istnieje hierarchia struktur o rosnącej organizacji (np. cząsteczka
DNA
chromosom
jądro komórkowe
). Hierarchii struktur odpowiada hierarchia funkcji – wzajemna kontrola i zależność procesów fizycznych i chemicznych. Integracja funkcji nie jest jednak całkowita i nie możemy nazwać struktur (układów) tego poziomu żywymi
208
. Struktury subkomórkowe nie funkcjonują poza strukturą komórki. Pewnym wyjątkiem są tu
mitochondria
, które funkcjonują po wyizolowaniu z komórki i umieszczeniu w odpowiednich warunkach oraz
chloroplasty
, które nie tylko funkcjonują w takich warunkach, ale nawet udało się przeprowadzić ich jednorazowy podział
206
Komórkowy
206
organizmu jednokomórkowego
208
), przedmiot badań biologii komórki –
cytologii
. Na tym poziomie zachodzi pełna integracja funkcji i pojawiają się typowe właściwości organizmu żywego (kryteria życia)
208
. Komórka jest więc najprostszą jednostką życia, najprostszym żywym
integronem
209
. Mogą więc istnieć i istnieją organizmy jednokomórkowe.
Organizmu wielokomórkowego
206
– układu złożonego z wielu (nieraz miliardów) komórek, tworzących morfologiczną i funkcjonalną całość
208
(integron), uporządkowanych w takie podukłady jak
tkanki
(podpoziom tkankowy, przedmiot badań
histologii
),
narządy
układy narządów
(przedmiot badań
anatomii
fizjologii
).
Ponadorganizmalny
(ponadosobniczy
208
) – obejmujący takie układy (integrony), jak
stado
populacja
biocenoza
i planetarny system żywy, czyli
biosfera
(geobiocenoza)
208
, przedmiot badań
ekologii
genetyki populacji
socjobiologii
ewolucjonizmu
Termin „życie” może odnosić się do zespołu procesów czy właściwości na poziomie komórki, organizmu (osobnika) – „życie zwierzęcia, rośliny”, jak i na poziomie ponadosobniczym, aż do biosfery włącznie – „życie na Ziemi”.
Przerwanie procesów życiowych jednostki morfologiczno-funkcjonalnej (integronu) danego poziomu, nie przerywa bezpośrednio procesów życiowych na innych poziomach
206
. Np. śmierć organizmu wielokomórkowego (rozpad integronu) nie oznacza natychmiastowej śmierci narządów (możliwy jest
przeszczep
), a następujący po pewnym czasie rozpad funkcjonalny (śmierć) narządu nie oznacza śmierci komórek wchodzących w jego skład (możliwa jest
hodowla tkanek
210
211
. Śmierć poszczególnych komórek, wchodzących w skład organizmu wielokomórkowego nie musi oznaczać jego śmierci, śmierć poszczególnych organizmów nie musi oznaczać śmierci populacji.
Trzy systemy
edytuj
edytuj kod
Organizmy żywe są bez wyjątku złożone z trzech wzajemnie powiązanych podsystemów:
systemu metabolicznego – zapewniającego autonomię energetyczną
systemu informacyjnego – zapewniającego regulację i sterowanie
systemu kompartmentalizacyjnego – zapewniającego wyodrębnienie ze świata zewnętrznego.
Trzy poziomy organizacji
edytuj
edytuj kod
Podsystemy te możemy wyróżnić na trzech poziomach organizacyjnych związanych z życiem:
komórkowym
system metaboliczny: autokatalityczne procesy biochemiczne komórki
system informacyjny: DNA i mechanizm ekspresji genów
system kompartmentalizacyjny:
błona komórkowa
ściana komórkowa
cytoszkielet
organizmalnym
system metaboliczny: układ pokarmowy, układ oddechowy, układ krążenia
system informacyjny: układ nerwowy i układ hormonalny
system kompartmentalizacyjny: skóra, układ odpornościowy, układ mięśniowo-kostny
ponadorganizmalnym
system metaboliczny: systemy wymiany żywności, polowanie grupą
system informacyjny: systemy sygnałów międzyosobniczych, hierarchia społeczna, systemy feromonalne
system kompartmentalizacyjny: terytoria i granice.
Niektóre formy życia występują tylko na poziomie pierwszym (organizmy jednokomórkowe), niektóre na pierwszym i drugim poziomie (organizmy wielokomórkowe), a niektóre na wszystkich trzech poziomach (wielokomórkowe organizmy społeczne).
Podstawowym poziomem organizacji życia jest poziom komórkowy.
Wirusy
edytuj
edytuj kod
Główny artykuł:
Wirusy
Ikosaedralna struktura
adenowirusa
Odpowiedź na pytanie
czy
wirusy
są żywe?
zależy od przyjętej definicji życia. W świetle powyższych 'biologicznych' definicji wirusy jako indywidualne osobniki, nie są ożywione. Wirusy podlegają jednak procesowi
ewolucji
, mają zdolność do
namnażania się
i zmienności, dlatego stanowią część procesu życia na Ziemi.
Wirusy
częściej są postrzegane jako replikatory niż jako formy życia. Są często opisywane jako „organizmy na krawędzi życia”
212
, ponieważ posiadają
geny
, ewoluują poprzez selekcję naturalną
213
214
oraz replikują się poprzez wielokrotne kopiowanie samych siebie dzięki samoorganizacji. Jednakże wirusy nie metabolizują i potrzebują komórki gospodarza do tworzenia nowych produktów. Samowystarczalny wirus w komórce gospodarza posiada implikacje w badaniach nad
pochodzeniem życia
, w związku z czym istnieje hipoteza, że życie powstało jako samozorganizowana
cząsteczka organiczna
215
216
217
Zobacz też
edytuj
edytuj kod
Informacje w
projektach siostrzanych
Multimedia
Wikimedia Commons
Cytaty
Wikicytatach
Definicje słownikowe
Wikisłowniku
astrobiologia
filogeneza
chronobiologia
Życie konsekrowane
oczekiwana dalsza długość trwania życia
Przypisy
edytuj
edytuj kod
Marko
M.
Vitas
Marko
M.
Andrej
A.
Dobovišek
Andrej
A.
Towards a General Definition of Life
, „Origins of Life and Evolution of Biospheres”, 49 (1),
2019
, s. 77–88,
DOI
10.1007/s11084-019-09578-5
ISSN
1573-0875
[dostęp 2025-02-22]
ang.
Marko
M.
Vitas
Marko
M.
Andrej
A.
Dobovišek
Andrej
A.
Is Darwinian selection a retrograde driving force of evolution?
, „Biosystems”, 233,
2023
, s. 105031,
DOI
10.1016/j.biosystems.2023.105031
ISSN
0303-2647
[dostęp 2025-02-22]
Krzysztof
K.
Chodasewicz
Krzysztof
K.
Definiować czy nie? Współczesne kontrowersje na temat potrzeby i sposobu definiowania życia.
, Kosmos. Problemy Nauk Biologicznych 2014, v. 63, 2014, s. 501-516
pol.
Addy
A.
Pross
Addy
A.
Toward a general theory of evolution: Extending Darwinian theory to inanimate matter
, „Journal of Systems Chemistry”, 2 (1),
2011
, s. 1,
DOI
10.1186/1759-2208-2-1
ISSN
1759-2208
[dostęp 2025-02-22]
Andrzej
A.
Gecow
Andrzej
A.
The Purposeful Information. On the Difference between Natural and Artificial Life:
, „Dialogue and Universalism”, 18 (11), 2008, s. 191–206,
DOI
10.5840/du20081811/1217
ISSN
1234-5792
[dostęp 2025-02-22]
Andrzej
A.
Gecow
Andrzej
A.
Informacja, formalna celowość i spontaniczność w podstawach definicji życia (I odcinek Szkicu dedukcyjnej teorii życia).
, Filozofia i Nauka, Studia Filozoficzne i Interdyscyplinarne. Tom 1, Instytut Filozofii i Socjologii PAN, 2013, s. 83-113
pol.
Andrzej
A.
Gecow
Andrzej
A.
Informacja dziedziczna i jej kanały (II odcinek Szkicu dedukcyjnej teorii życia).
, „Filozofia i Nauka, Studia Filozoficzne i Interdyscyplinarne. Tom 2, Instytut Filozofii i Socjologii PAN”, 2014, s. 351-380
pol.
Andrzej
A.
Gecow
Andrzej
A.
Szkic dedukcyjnej teorii życia
, Warszawa: Ankrom AMF Wydawnictwo, 2024,
ISBN
978-83-928910-5-5
[dostęp 2025-02-22]
pol.
Gerald F.
G.F.
Joyce
Gerald F.
G.F.
Foreword
, [w:]
D.W.
D.W.
Deamer
G.R.
G.R.
Fleischaker
(red.),
Origins of life. The central concepts.
, Jones and Bartlett Publishers, Boston, London, xi-xii., 1994
ang.
Krzysztof
K.
Chodasewicz
Krzysztof
K.
Definiowanie życia.
, [w:]
K.
K.
Chodasewicz
i inni red.
Główne problemy filozofii biologii.
, „Biblioteka Filozofii i Nauki”, Warszawa 2017, s. 119-147
pol.
typ?
Czesław Jura, Halina Krzanowska:
Encyklopedia Biologiczna
. T. 12. Kraków: OPres, 2000, s. 244.
ISBN
83-85909-62-1
Tibor Gánti
, tłum. Tomasz Kulisiewicz:
Podstawy życia
. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1986, s. 76, 80–81.
ISBN
83-214-0487-1
Jerzy A. Chmurzyński,
W poszukiwaniu istoty życia
, w:
Organizm – jednostka biologiczna
, 1977, s. 65.
życie
, [w:]
Encyklopedia PWN
[online],
Wydawnictwo Naukowe PWN
[dostęp 2020-02-29]
życie
. Aneksy PWN: Słownik terminów biologicznych.
What is Life?*
[online], www2.bc.edu
[dostęp 2016-03-06]
[zarchiwizowane z
adresu
2016-12-20]
Koshland, Jr., Daniel E. (22 March 2002).
„The Seven Pillars of Life”
Science
295
(5563): s. 2215–2216.
Age of the Earth
. U.S. Geological Survey.
ang.
G. Brent Dalrymple, (2001). „The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved”.
Special Publications, Geological Society of London
190
(1): s. 205–221.
J.W. Schopf, A. B. Kudryavtsev, A. D. Czaja, A. B. Tripathi, (2007).
Evidence of Archean life: Stromatolites and microfossils.
Precambrian Research 158: s. 141–155.
J. W. Schopf (2006).
Fossil evidence of Archaean life.
Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci 29; 361 (1470) s. 869–885.
Peter Hamilton Raven, George Brooks Johnson:
Biology
. McGraw-Hill Education, s. 68.
ISBN
978-0-07-112261-0
Yoko Ohtomo, Takeshi Kakegawa, Akizumi Ishida, Toshiro Nagase, Minik T. Rosing:
Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks
Nature Geoscience
. [dostęp 2015-06-29].
ang.
Seth Borenstein:
Oldest fossil found: Meet your microbial mom
. Associated Press. [dostęp 2015-06-29].
ang.
Nora Noffke, Daniel Christian, David Wacey, Robert M. Hazen:
Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia
Astrobiology
13 (12): s. 1103–1124.. [dostęp 2015-06-29].
ang.
David Tenenbaum (14 October 2002):
When Did Life on Earth Begin? Ask a Rock
. Astrobiology Magazine. [dostęp 2015-07-01].
ang.
Seth Borenstein:
Hints of life on what was thought to be desolate early Earth
. Excite. [dostęp 2015-11-13].
ang.
Rachel Courtland:
Did newborn Earth harbour life?
. New Scientist. [dostęp 2015-07-01].
ang.
Julie Steenhuysen:
Study turns back clock on origins of life on Earth
Reuters
. [dostęp 2015-07-01].
ang.
W.E. Kunin, Kevin Gaston:
The Biology of Rarity: Causes and consequences of rare–common differences.
. 1996.
ISBN
978-0412633805
Beverly Peterson Stearns, S.C. Stearns:
Watching, from the Edge of Extinction
Yale University Press
, 2000, s. 1921.
ISBN
978-0-300-08469-6
Michael J. Novacek:
Prehistory’s Brilliant Future
New York Times
. [dostęp 2015-07-01].
ang.
G. Miller, Scott Spoolman:
Environmental Science – Biodiversity Is a Crucial Part of the Earth’s Natural Capital.
. Cengage Learning, 2012, s. 62.
ISBN
1-133-70787-4
P.H. Rampelotto:
Panspermia: A Promising Field Of Research
. Astrobiology Science Conference. [dostęp 2015-07-02].
ang.
A. Tsokolov, Serhiy A. (maj 2009).
„Why Is the Definition of Life So Elusive? Epistemological Considerations”
(PDF).
Astrobiology Journal
(4).
Leslie Mullen (19 czerwca 2002).
„Defining Life”
Origin & Evolution of Life
. Astrobiology.
Claus Emmeche:
Defining Life, Explaining Emergence.
. Niels Bohr Institute. [dostęp 2015-07-18].
Can We Define Life.
. Colorado Arts & Sciences. [dostęp 2015-07-18].
ang.
Michael N. Mautner.
Directed panspermia. 3. Strategies and motivation for seeding star-forming clouds
. „Journal of the British Interplanetary Society”. 50. s. 93–102.
K.H. Nealson, P.G. Conrad.
Life: past, present and future
. „
Philosophical Transactions of the Royal Society B
”. 354 (1392). s. 1923–1929.
Chris P. McKay (14 września 2004).
„What Is Life–and How Do We Search for It in Other Worlds?”
. Public Library of Science – Biology 2 (9): s. 302.
Michael N. Mautner (2009).
„Life-centered ethics, and the human future in space”
(PDF).
Bioethics
23
(8): s. 433–440.
Habitability and Biology: What are the Properties of Life?
. The University of Arizona. [dostęp 2015-07-18].
ang.
Edward N. Trifonov.
Definition of Life: Navigation through Uncertainties.
. „Journal of Biomolecular Structure & Dynamics”. 29 (4), s. 647–650. Adenine Press.
Carl Zimmer:
Can scientists define ‘life’ ... using just three words?
NBC News
. [dostęp 2015-07-19].
ang.
Radosław W.
R.W.
Piast
Radosław W.
R.W.
Shannon’s information, Bernal’s biopoiesis and Bernoulli distribution as pillars for building a definition of life
, „Journal of Theoretical Biology”, 470,
2019
, s. 101–107,
DOI
10.1016/j.jtbi.2019.03.009
[dostęp 2019-04-02]
ang.
Radu Popa:
Between Necessity and Probability: Searching for the Definition and Origin of Life (Advances in Astrobiology and Biogeophysics)
Springer Science+Business Media
, 2004.
ISBN
3-540-20490-3
Erwin Schrödinger:
What is Life?
. Cambridge University Press, 1944.
ISBN
0-521-42708-8
Lynn Margulis; Dorion Sagan:
What is Life?
. University of California Press, 1995.
ISBN
0-520-22021-8
Nasif Sabag Nahle:
Astrobiology
. Biology Cabinet Organization. [dostęp 2015-07-21].
ang.
James Lovelock:
Gaia – a New Look at Life on Earth
. Oxford University Press, 2000.
ISBN
0-19-286218-9
John Avery:
Information Theory and Evolution
. World Scientific, 2003.
ISBN
981-238-399-9
Nasif Sabag Nahle:
Exobiology.
. Biology Cabinet Organization. [dostęp 2015-07-21].
ang.
Donald G. Luttermoser, „” (PDF).:
Astronomy II Course Lecture Notes Section XII.
East Tennessee State University
. [dostęp 2015-07-21].
ang.
Donald G. Luttermoser:
Physics 2028: Great Ideas in Science: The Exobiology Module.
East Tennessee State University
. [dostęp 2105-07-21].
ang.
zły zapis daty dostępu
Gerald Joyce
The RNA world: life before DNA and protein
. Cambridge University Press, 1995, s. 139–151.
Dennis Overbye
Cassini Seeks Insights to Life in Plumes of Enceladus, Saturn’s Icy Moon
The New York Times
. [dostęp 2015-10-28].
ang.
Stuart Kaufmann, John D. Barrow, P.C.W. Davies:
Science and Ultimate Reality: Quantum Theory, Cosmology, and Complexity
. Cambridge University Press, 2004, s. 654–666.
ISBN
0-521-83113-X
Lee Smolin,
Życie wszechświata
, 1997, s. 183.
F.G.
F.G.
Varela
F.G.
F.G.
H.R.
H.R.
Maturana
H.R.
H.R.
R.
R.
Uribe
R.
R.
Autopoiesis: The organization of living systems, its characterization and a model
, „BioSystems”, 1974, s. 187-196
ang.
C.N.
C.N.
El-Hani
C.N.
C.N.
Theory-Based Approaches to the Concept of Life
, „Journal of Biological Education”, 42(4), 2008, s. 147-149
ang.
Andrzej
A.
Gecow
Andrzej
A.
Dlaczego tak a nie inaczej należy definiować życie. Gdzie leżą podstawy — odniesienia, do których należy się odwołać, podając wyjaśnienie?
, „Studia Philosophica Wratislaviensia”, 12, z. 4, 2017, s. 11-26
pol.
Andrzej
A.
Gecow
Andrzej
A.
Istota życia – utrzymanie systemu w stanie półchaosu
, preprint OSF, 2024,
DOI
10.31219/osf.io/ms3nk
[dostęp 2025-02-22]
pol.
Andrzej
A.
Gecow
Andrzej
A.
Obiektywne aspekty informacji, w tym: nieintencjonalna informacja celowa, biologiczna, semantyczna
, preprint OSF, 2024,
DOI
10.31219/osf.io/74ufs
[dostęp 2025-02-22]
Andrzej
A.
Gecow
Andrzej
A.
Life Is Not on the Edge of Chaos but in a Half-Chaos of Not Fully Random Systems. Definition and Simulations of the Half-Chaos in Complex Networks
, IntechOpen, 24 września 2020,
DOI
10.5772/intechopen.93864
ISBN
978-1-83962-859-7
[dostęp 2025-02-22]
ang.
Andrzej
A.
Gecow
Andrzej
A.
Life evolves in experimentally confirmed ‘half-chaos’ of not fully random networks, but not ‘on the edge of chaos’
Ch.H.
Ch.H.
Skiadas
(red.), „CHAOS 2020 Proceedings, ISAST”, 2020, s. 259-270
ang.
Andrzej
A.
Gecow
Andrzej
A.
Definicja życia - gromadzenie informacji celowej wbrew wzrostowi entropii
, preprint OSF, 2024,
DOI
10.31219/osf.io/5c38f
v1
[dostęp 2025-02-22]
pol.
aa
ab
International Chronostratigraphic Chart v 2015/01
[online], 2015
[dostęp 2015-12-30]
ang.
The Paleozoic Era
. University of California. [dostęp 2015-11-15].
The Cambrian Period
. ucmp.berkeley.edu. [dostęp 2015-11-16].
The Ordovician Period
. ucmp.berkeley.edu. [dostęp 2015-11-16].
The Devonian Period
. ucmp.berkeley.edu. [dostęp 2015-11-18].
Climate during the Carboniferous Period
. geocraft.com. [dostęp 2015-11-18].
The Carboniferous Period
. ucmp.berkeley.edu. [dostęp 2015-11-18].
The Permian Period
. ucmp.berkeley.edu. [dostęp 2015-11-19].
Triassic Period
, [w:]
Encyclopædia Britannica
[dostęp 2015-11-22]
ang.
Palaeos Mesozoic: Triassic: The Triassic Period
[online], palaeos.com
[dostęp 2015-11-22]
[zarchiwizowane z
adresu
2015-04-27]
Palaeos Mesozoic: Triassic: Middle Triassic
[online], palaeos.com
[dostęp 2015-11-23]
Graham
G.
Ryder
Graham
G.
David E.
D.E.
Fastovsky
David E.
D.E.
Stefan
S.
Gartner
Stefan
S.
The Cretaceous-Tertiary Event and Other Catastrophes in Earth History
, Geological Society of America, 1996,
ISBN
978-0-8137-2307-5
[dostęp 2015-11-23]
ang.
1 stycznia
Late Triassic Dinosaurs – ZoomDinosaurs.com
[online], enchantedlearning.com
[dostęp 2015-11-23]
Jurassic Period
, [w:]
Encyclopædia Britannica
[dostęp 2015-11-23]
ang.
Early Jurassic Period – The Lias epoch
[online], palaeos.com
[dostęp 2015-12-12]
Mid-Jurassic Dinosaurs – ZoomDinosaurs.com
[online], enchantedlearning.com
[dostęp 2015-12-12]
Titanosaurs – The Last of the Sauropods
[online], About.com Education
[dostęp 2015-12-13]
Walking with Dinosaurs – Fact File: Koolasuchus
[online], abc.net.au
[dostęp 2015-12-13]
[zarchiwizowane z
adresu
2012-12-31]
The Cretaceous Period
[online], ucmp.berkeley.edu
[dostęp 2016-01-01]
What Was The Impact That Killed The Dinosaurs? – Universe Today
[online], Universe Today
[dostęp 2016-01-01]
ang.
The Cenozoic Era
[online], ucmp.berkeley.edu
[dostęp 2016-01-01]
Paleocene Epoch
, [w:]
Encyclopædia Britannica
[dostęp 2016-01-04]
ang.
The Eocene Epoch
[online], ucmp.berkeley.edu
[dostęp 2016-01-04]
Paleogene Period, Cenozoic Era Information, Prehistoric Facts -- National Geographic
[online], National Geographic
[dostęp 2016-01-05]
The Oligocene Epoch
[online], ucmp.berkeley.edu
[dostęp 2016-01-05]
The Miocene Epoch
[online], ucmp.berkeley.edu
[dostęp 2016-01-05]
The Pliocene Epoch
[online], ucmp.berkeley.edu
[dostęp 2016-01-05]
Pliocene quick guide
[online], esd.ornl.gov
[dostęp 2016-01-05]
[zarchiwizowane z
adresu
2012-05-26]
The Pleistocene Epoch
[online], ucmp.berkeley.edu
[dostęp 2016-01-05]
The Holocene Epoch
[online], ucmp.berkeley.edu
[dostęp 2016-01-05]
IUCN – Extinction crisis continues apace
[online], iucn.org
[dostęp 2016-01-05]
[zarchiwizowane z
adresu
2013-01-13]
James Lovelock
GAIA – A new look at life on Earth
. Oxford University Press, 1979, s. 10.
ISBN
0-19-286030-5
James Lovelock
A physical basis for life detection experiments
. „
Nature
”. 207 (7), s. 568–570, 1965.
James Lovelock
Geophysiology
. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2007-05-06)].
ang.
James Lovelock
GAIA – A new look at life on Earth.
. Oxford University Press, 1979.
ISBN
0-19-286030-5
T. Sullivan Woodruff, John Baross (8 października 2007).
Planets and Life: The Emerging Science of Astrobiology
. Cambridge University Press.
ISBN
0-521-82421-4
„In the absence of such a theory, we are in a position analogous to that of a 16th-century investigator trying to define ‘water’ in the absence of molecular theory.” [...] „Without access to living things having a different historical origin, it is difficult and perhaps ultimately impossible to formulate an adequately general theory of the nature of living systems”.
Patterns, Flows, and Interrelationship – Molly Young Brown
[online], mollyyoungbrown.com
[dostęp 2015-12-29]
Robert Rosen:
Life Itself: A Comprehensive Inquiry into the Nature, Origin, and Fabrication of Life
. 1991.
ISBN
978-0-231-07565-7
Daniel A. Fiscus:
The Ecosystemic Life Hypothesis.
. Bulletin of the Ecological Society of America. [dostęp 2015-07-22].
ang.
Harold J. Morowitz:
Beginnings of cellular life: metabolism recapitulates biogenesis.
. Yale University Press, 1992.
ISBN
0-300-05483-1
Robert W. Ulanowicz, Robert E. Ulanowicz:
A third window: natural life beyond Newton and Darwin.
. Templeton Foundation Press, 2009.
ISBN
1-59947-154-X
I.C. Baianu.
Robert Rosen’s Work and Complex Systems Biology
. „Axiomathes”. 16 (1–2). s. 25–34.
R. Rosen.
A Relational Theory of Biological Systems
. „Bulletin of Mathematical Biophysics”. 20 (3). s. 245–260.
R. Rosen.
The Representation of Biological Systems from the Standpoint of the Theory of Categories
. „Bulletin of Mathematical Biophysics”. 20 (4). s. 317–341.
Geologic Time: Age of the Earth
[online], pubs.usgs.gov
[dostęp 2016-03-06]
G. Brent
G.B.
Dalrymple
G. Brent
G.B.
The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved
, „Special Publications, Geological Society of London”, 190 (1), 2001, s. 205–221
[dostęp 2016-03-06]
ang.
Gérard
G.
Manhesa
Gérard
G.
Claude J.
C.J.
Allègre
Claude J.
C.J.
Bernard & Hamelin, Bruno
B.& H., B.
Dupréa
Bernard & Hamelin, Bruno
B.& H., B.
Lead isotope study of basic-ultrabasic layered complexes: Speculations about the age of the earth and primitive mantle characteristics
, „
Earth and Planetary Science Letters
”, 47 (3), 1980, s. 370–382
ang.
Clare Milsom, Sue Rigby:
Fossils at a Glance (2nd ed.)
. John Wiley & Sons, 2009, s. 134.
ISBN
1-4051-9336-0
Habitability and Biology: What are the Properties of Life?
. The University of Arizona. [dostęp 2015-07-24].
ang.
Periannan Senapathy
Independent birth of organisms.
Madison
: Genome Press, 1994.
ISBN
0-9641304-0-8
Manfred Eigen, Ruthild Winkler:
Steps towards life: a perspective on evolution.
. Oxford University Press, 1992, s. 31.
ISBN
0-19-854751-X
Watson, James D. (1993). Gesteland, R. F.; Atkins, J. F., eds.
Prologue: early speculations and facts about RNA templates
The RNA World
(Cold Spring Harbor, New York: Cold Spring Harbor Laboratory Press). s. 15–23.
Walter Gilbert.
Origin of life: The RNA world
. „
Nature
”. 319 (618). s. 618.
Cech Thomas R..
A model for the RNA-catalyzed replication of RNA
. „Proceedings of the National Academy of Science USA”. 83 (12). s. 4360–4363.
T.R. Cech.
The RNA Worlds in Context.
. „Cold Spring Harb Perspect Biol.”. 4 (7).
Matthew W. Powner, Béatrice Gerland, John D. Sutherland.
Synthesis of activated pyrimidine ribonucleotides in prebiotically plausible conditions
. „Nature”. 459 (7244). s. 239–242.
Jack W. Szostak.
Origins of life: Systems chemistry on early Earth
. „Nature”. 459 (7244). s. 171–172.
Matthew A. Pasek, R. Buick, M. Gull, Z. Atlas.
Evidence for reactive reduced phosphorus species in the early Archean ocean
. „PNAS”. 110 (25), s. 10089–10094, 2013-06-18.
Tracey A. Lincoln, Gerald F. Joyce.
Self-Sustained Replication of an RNA Enzyme
. „Science”. 323 (5918), s. 1229–1332, 2015-08-01.
Gerald F. Joyce.
Evolution in an RNA world
. „Cold Spring Harbor Symposium on Quantitative Biology”. 74, s. 17–23, 2009-08-10.
Callahan; Smith, K.E.; Cleaves, H.J.; Ruzica, J.; Stern, J.C.; Glavin, D.P.; House, C.H.; Dworkin, J.P:
Carbonaceous meteorites contain a wide range of extraterrestrial nucleobases
PNAS
. [dostęp 2015-08-01].
ang.
John Steigerwald:
NASA Researchers: DNA Building Blocks Can Be Made in Space
NASA
. [dostęp 2015-08-01].
DNA Building Blocks Can Be Made in Space, NASA Evidence Suggests
Science Daily
. [dostęp 2015-08-01].
ang.
Enzo Gallori.
Astrochemistry and the origin of genetic material
. „Rendiconti Lincei”. 22 (2), s. 113–118, 2010-11.
Ruth Marlaire:
NASA Ames Reproduces the Building Blocks of Life in Laboratory
NASA
. [dostęp 2015-08-01].
ang.
Lynn Rothschild:
Understand the evolutionary mechanisms and environmental limits of life
. NASA. [dostęp 2003-09-30].
ang.
G.A.M. King.
Symbiosis and the origin of life
. „Origins of Life and Evolution of Biospheres”. 8 (1), s. 39–53, 1977-04.
Lynn Margulis:
The Symbiotic Planet: A New Look at Evolution
Londyn
: Orion Books Ltd, 2001.
ISBN
0-7538-0785-8
Robert Lee Hotz (3 grudnia 2010).
„New link in chain of life”
Wall Street Journal
(Dow Jones & Company, Inc).
Until now, however, they were all thought to share the same biochemistry, based on the Big Six, to build proteins, fats and DNA.
Scott Neuhaus:
Handbook for the Deep Ecologist: What Everyone Should Know About Self, the Environment, And the Planet
. 2005, s. 23–50.
ISBN
0-595-35789-X
„Essential requirements for life”
. CMEX-NASA. [dostęp 2015-08-01].
ang.
Daniel C. Chiras:
Environmental Science – Creating a Sustainable Future (6th ed.)
. 2001.
ISBN
0-7637-1316-3
Pabulo Henrique Rampelotto.
Resistance of microorganisms to extreme environmental conditions and its contribution to astrobiology
. „Sustainability”. 2 (6). s. 1602–1623.
Charles Q. Choi:
Microbes Thrive in Deepest Spot on Earth
LiveScience
. [dostęp 2015-08-02].
ang.
Ronnie N.
R.N.
Glud
Ronnie N.
R.N.
Frank
F.
Wenzhöfer
Frank
F.
Mathias
M.
Middelboe
Mathias
M.
Kazumasa
K.
Oguri
Kazumasa
K.
Robert
R.
Turnewitsch
Robert
R.
High rates of microbial carbon turnover in sediments in the deepest oceanic trench on Earth
, „Nature Geoscience”, 6 (4),
2013
, s. 284,
DOI
10.1038/ngeo1773
ISSN
1752-0908
[dostęp 2021-09-17]
ang.
Becky Oskin:
Life Thrives in Ocean Floor
LiveScience
. [dostęp 2015-08-02].
ang.
Emily Baldwin:
Lichen survives harsh Mars environment.
. Skymania News. [dostęp 2015-08-02].
ang.
J.-P. de Vera, Ulrich Kohler:
The adaptation potential of extremophiles to Martian surface conditions and its implication for the habitability of Mars.
Europejska Unia Nauk o Ziemi
. [dostęp 2015-08-02].
ang.
Jan Sapp:
Genesis: The Evolution of Biology.
. Oxford University Press, 2003, s. 75–78.
ISBN
0-19-515619-6
P.M. Lintilhac.
Thinking of biology: toward a theory of cellularity–speculations on the nature of the living cell
. „BioScience”. 49 (1), s. 59–68, 1999-01. [zarchiwizowane z
adresu
].
W. Whitman, D. Coleman, W. Wiebe.
Prokaryotes: The unseen majority
. „Proceedings of the National Academy of Science of the United States of America”. 95 (12), s. 6578–6583, 1998.
Norman R. Pace.
Concept Time for a change
. „Nature”. 441 (7091), s. 289, 2006-05-18.
„Scientific background”. The Nobel Prize in Chemistry 2009
. Royal Swedish Academy of Sciences. [dostęp 2015-08-02].
Akihiko
A.
Nakano
Akihiko
A.
Alberto
A.
Luini
Alberto
A.
Passage through the Golgi
, „Current Opinion in Cell Biology”, 22 (4),
2010
, s. 471–478,
DOI
10.1016/j.ceb.2010.05.003
ISSN
0955-0674
[dostęp 2021-09-17]
ang.
Joseph Panno:
The Cell. Facts on File science library.
. Infobase Publishing, 2004, s. 60–70.
ISBN
0-8160-6736-8
Bruce Alberts:
From Single Cells to Multicellular Organisms. Molecular Biology of the Cell (3rd ed.).
. Nowy Jork: Garland Science, 1994.
ISBN
0-8153-1620-8
Carl
C.
Zimmer
Carl
C.
Genetic Flip Helped Organisms Go From One Cell to Many
, „
The New York Times
”, 7 stycznia 2016
ISSN
0362-4331
[dostęp 2016-01-09]
Bruce Alberts:
„General Principles of Cell Communication”. Molecular Biology of the Cell.
. Nowy Jork: Garland Science, 2002.
ISBN
0-8153-3218-1
Aristotle – biography.
. University of California Museum of Paleontology. [dostęp 2015-08-05].
ang.
S. Knapp, G. Lamas, E.N. Lughadha, G. Novarino.
Stability or stasis in the names of organisms: the evolving codes of nomenclature
. „
Philosophical Transactions of the Royal Society B
”. 359 (1444), s. 611–622, 2004-04.
H.F. Copeland.
The Kingdoms of Organisms
. „Quarterly Review of Biology”. 13 (4), s. 383, 1938.
R.H. Whittaker.
New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms
. „Science”. 163 (3863), s. 150–160, 1969-01.
C.R.
C.R.
Woese
C.R.
C.R.
O.
O.
Kandler
O.
O.
M.L.
M.L.
Wheelis
M.L.
M.L.
Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya.
, „
Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America
”, 87 (12),
1990
, s. 4576–4579,
DOI
10.1073/pnas.87.12.4576
PMID
2112744
PMCID
PMC54159
[dostęp 2021-09-17]
Sina M.
S.M.
Adl
Sina M.
S.M.
Alastair G.B.
A.G.B.
Simpson
Alastair G.B.
A.G.B.
Mark A.
M.A.
Farmer
Mark A.
M.A.
Robert A.
R.A.
Andersen
Robert A.
R.A.
O. Roger
O.R.
Anderson
O. Roger
O.R.
The New Higher Level Classification of Eukaryotes with Emphasis on the Taxonomy of Protists
, „Journal of Eukaryotic Microbiology”, 52 (5), 2005, s. 399–451,
DOI
10.1111/j.1550-7408.2005.00053.x
ISSN
1550-7408
[dostęp 2021-09-17]
ang.
M.H. Van Regenmortel (January 2007). „”. 7 (1):..
Virus species and virus identification: past and current controversies
. „Infection, Genetics and Evolution”. 7 (1), s. 133–144, 2007-01.
E. Pennisi (March 2001). „”. (New York, N.Y.) 291 (5512).
Taxonomy. Linnaeus’s last stand?
. „Science”. 291 (5512), s. 2304–2307, 2001-03. Nowy Jork.
G. Alberto, Victor R. Baker, Wolfgang Fink, Robert G. Strom.
Venus, Mars, and the Ices on Mercury and the Moon: Astrobiological Implications and Proposed Mission Designs
. „Astrobiology”. 5 (6), s. 778–795, 2005-12.
Daniel Strain:
Icy moons of Saturn and Jupiter may have conditions needed for life.
. The University of Santa Cruz. [dostęp 2015-08-11].
ang.
Douglas A. Vakoch, Albert A. Harrison:
Civilizations beyond Earth: extraterrestrial life and society.
. Berghahn Books, 2011, s. 37–41.
Frank Selis:
Lectures in Astrobiology 2
. Springer, s. 210–214.
ISBN
3-540-33692-3
Charles H.
Ch.H.
Lineweaver
Charles H.
Ch.H.
Yeshe
Y.
Fenner
Yeshe
Y.
Brad K.
B.K.
Gibson
Brad K.
B.K.
The Galactic Habitable Zone and the Age Distribution of Complex Life in the Milky Way
, „
Science
”, 303 (5654),
2004
, s. 59–62,
DOI
10.1126/science.1092322
ISSN
0036-8075
arXiv
arXiv:astro-ph/0401024
[dostęp 2021-09-17]
Definition of death
. [dostęp 2015-09-27].
Definitions of Death – rituals, world, burial, body, funeral, life, history, beliefs, cause, time
. deathreference.com. [dostęp 2015-09-27].
Extinction – definition
. webcitation.com. [dostęp 2015-10-13].
ang.
What is an extinction?
. Bristol University. [dostęp 2015-10-13].
ang.
Van Valkenburgh B..
Major patterns in the history of carnivorous mammals
. „Annual Review of Earth and Planetary Sciences”, s. 463–493, 1999.
Frequently asked questions
. San Diego Natural History Museum. [dostęp 2015-11-14].
ang.
Brian Vastag:
Oldest ‘microfossils’ raise hopes for life on Mars
The Washington Post
. [dostęp 2015-11-14].
ang.
Nicholas Wade:
Geological Team Lays Claim to Oldest Known Fossils
The New York Times
, 2011-08-21. [dostęp 2015-11-14].
ang.
the definition of artificial-life
. Dictionary.com. [dostęp 2015-11-14].
Paras Chopra, Akhil Kamma.
Engineering life through Synthetic Biology
. „In Silico Biology”. 6.
Władysław J. H. Kunicki-Goldfinger
Podstawy biologii
, 1978, s. 29–30.
Jerzy A. Chmurzyński,
W poszukiwaniu istoty życia
, w:
Organizm – jednostka biologiczna
, 1977, s. 8–10, 44.
Leszek Kuźnicki
Czy i jak definiować „życie”
, w: Problemy, 6 (339), czerwiec 1974, s. 11–12.
Parry 2012 ↓
Berryman 2016 ↓
Thagard Paul:
The Cognitive Science of Science: Explanation, Discovery, and Conceptual Change.
. MIT Press, 2012, s. 204–205.
ISBN
0-262-01728-8
Arystoteles
O duszy
Don Marietta:
Introduction to ancient philosophy. M. E. Sharpe
. 1998, s. 104.
ISBN
0-7656-0216-4
Steve Stewart-Williams:
Darwin, God and the meaning of life: how evolutionary theory undermines everything you thought you knew of life.
. Cambridge University Press, 2010, s. 193–194.
ISBN
0-521-76278-2
Sanford Schwartz:
C. S. Lewis on the Final Frontier: Science and the Supernatural in the Space Trilogy.
. Oxford University Press, 2009, s. 56.
ISBN
0-19-988839-6
Ian Wilkinson (1998). „History of Clinical Chemistry – Wöhler & the Birth of Clinical Chemistry”.
The Journal of the International Federation of Clinical Chemistry and Laboratory Medicine
13
(4).
Friedrich Wöhler
(1828).
„Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs”
Annalen der Physik und Chemie
88
(2): 253–256.
Anson Rabinbach:
The Human Motor: Energy, Fatigue, and the Origins of Modernity.
. University of California Press, 1992, s. 124–125.
ISBN
0-520-07827-6
„NCAHF position paper on Homeopathy”
. National Council Against Health Fraud; luty 1994.
Jerzy A. Chmurzyński,
W poszukiwaniu istoty życia
, w:
Organizm – jednostka biologiczna
, 1977, s. 8.
Jerzy A. Chmurzyński,
W poszukiwaniu istoty życia
, w:
Organizm – jednostka biologiczna
, 1977, s. 9–10.
Jerzy A. Chmurzyński,
W poszukiwaniu istoty życia
, w:
Organizm – jednostka biologiczna
, 1977, s. 45.
Fryderyk Engels
, za: Jerzy A. Chmurzyński,
W poszukiwaniu istoty życia
, w:
Organizm – jednostka biologiczna
, 1977, s. 45.
Jacques Monod
François Jacob
, za: Leszek Kuźnicki,
Czy i jak definiować „życie”
, w: Problemy, 6 (339), czerwiec 1974, s. 12.
Claude Bernard
, za: Tibor Gánti,
Podstawy życia
, 1986, s. 26.
Rudolf Hoeber, za: Tibor Gánti,
Podstawy życia
, 1986, s. 26.
Jerzy A. Chmurzyński,
W poszukiwaniu istoty życia
, w:
Organizm – jednostka biologiczna
, 1977, s. 10, 44.
Jerzy A. Chmurzyński,
W poszukiwaniu istoty życia
, w:
Organizm – jednostka biologiczna
, 1977, s. 44–45.
Ludwig von Bertalanffy
, za: Leszek Kuźnicki,
Czy i jak definiować „życie”
, w: Problemy, 6 (339), czerwiec 1974, s. 12.
Michael Simon, za: Leszek Kuźnicki,
Czy i jak definiować „życie”
, w: Problemy, 6 (339), czerwiec 1974, s. 12.
Tibor Gánti,
Podstawy życia
, 1986, s. 80.
Lucien Cuénot
, za: Tibor Gánti,
Podstawy życia
, 1986, s. 29.
Tibor Gánti,
Podstawy życia
, 1986, s. 60.
Leszek Kuźnicki,
Czy i jak definiować „życie”
, w: Problemy, 6 (339), czerwiec 1974, s. 11.
Leszek Kuźnicki,
Czy i jak definiować „życie”
, w: Problemy, 6 (339), czerwiec 1974, s. 12.
Władysław J. H. Kunicki-Goldfinger,
Podstawy biologii
, 1978, s. 33.
Władysław J. H. Kunicki-Goldfinger,
Podstawy biologii
, 1978, s. 31–32.
Tibor Gánti,
Podstawy życia
, 1986, s. 58–60.
E.P. Rybicki, (1990). „The classification of organisms at the edge of life, or problems with virus systematics”.
S Aft J Sci
86
: s. 182–186.
E.C. Holmes (październik 2007).
„Viral evolution in the genomic age”
PLoS Biol.
(10): s. 278.
Patrick Forterre (3 marca 2010).
„Defining Life: The Virus Viewpoint”
. Orig Life Evol Biosph. 40 (2): 151–160.
E.V. Koonin, T.G. Senkevich, V.V. Dolja.
The ancient Virus World and evolution of cells.
. „Biology Direct”. 1 (1). s. 29.
Ed Rybicki:
Origins of Viruses.
. [dostęp 2015-07-21]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2015-07-20)].
ang.
Gustavo Caetano-Anollés:
Giant Viruses Shake Up Tree of LIfe.
. Astrobiology Magazine. [dostęp 2015-07-21].
ang.
Bibliografia
edytuj
edytuj kod
Sylvia
S.
Berryman
Sylvia
S.
Democritus
Edward N.
E.N.
Zalta
(red.), [w:]
Stanford Encyclopedia of Philosophy
, Winter 2017 Edition, Metaphysics Research Lab,
Stanford University
, 2 grudnia 2016
ISSN
1095-5054
[dostęp 2015-07-04]
[zarchiwizowane z
adresu
2017-12-21]
ang.
typ?
Richard
R.
Parry
Richard
R.
Empedocles
, [w:]
Stanford Encyclopedia of Philosophy
, Winter 2017 Edition, Metaphysics Research Lab,
Stanford University
, 11 września 2012
ISSN
1095-5054
[dostęp 2018-02-01]
[zarchiwizowane z
adresu
2017-12-21]
ang.
typ?
Linki zewnętrzne
edytuj
edytuj kod
Bruce
B.
Weber
Bruce
B.
Life
, [w:]
Stanford Encyclopedia of Philosophy
, CSLI,
Stanford University
, 7 listopada 2011
ISSN
1095-5054
[dostęp 2017-12-31]
ang.
(Życie)
Ewolucja
kategoria
Procesy ewolucyjne
adaptacja
dobór naturalny
ewolucja molekularna
ewolucja regresywna
ewolucja rozbieżna
ewolucja układu nerwowego
ewolucyjny wyścig zbrojeń
koewolucja
kooptacja
makroewolucja
megaewolucja
mikroewolucja
paralelizm ewolucyjny
radiacja ewolucyjna
specjacja
Nauki związane z ewolucją
biologia ewolucyjna
biologia porównawcza
ekologia ewolucyjna
ekonomia ewolucyjna
ewolucyjna biologia rozwoju
filogenetyka
genetyka populacyjna
kladystyka
medycyna ewolucyjna
paleontologia
psychologia ewolucyjna
Rodzaje specjacji
allopatryczna
filetyczna
parapatryczna
radiacyjna
sympatryczna
Rodzaje doboru naturalnego
grupowy
kierunkowy
krewniaczy
osobniczy
płciowy
różnicujący
stabilizujący
sztuczny
Ewolucja molekularna
dryf genetyczny
filogenetyka molekularna
mutacja
tempo substytucji
teoria neutralna ewolucji molekularnej
zegar molekularny
Ewolucja poszczególnych taksonów
brzegowców
człowieka
dinozaurów
hipopotamowatych
koniowatych
kotowatych
nietoperzy
płazów
ptaków
ssaków
waleni
Pojęcia
atawizm
dostosowanie
drzewo filogenetyczne
efekt wąskiego gardła
efekt założyciela
formy przejściowe
hipoteza Czerwonej Królowej
LUCA
narządy analogiczne
homologia
ostatni wspólny przodek
Historia myśli ewolucyjnej
ewolucjonizm (biologia)
lamarkizm
Karol Darwin
O powstawaniu gatunków
teoria rekapitulacji
darwinizm
neodarwinizm
nowoczesna synteza ewolucyjna
Wikiprojekt:Biologia
Kategorie systematyczne
zoologiczne
domena
regio
królestwo
regnum
typ
phylum
gromada
classis
rząd
ordo
rodzina
familia
rodzaj
genus
gatunek
species
botaniczne
domena (
regio
królestwo (
regnum
gromada (
divisio
klasa
classis
rząd (
ordo
rodzina (
familia
rodzaj (
genus
gatunek (
species
Kontrola autorytatywna
rodzaj właściwości
):
LCCN
sh85076810
GND
4034831-3
NDL
00570344
BnF
11933780m
119337829
BNCF
12970
NKC
ph128022
BNE
XX530995
J9U
987007529230105171
Encyklopedie internetowe
PWN
4003248
Britannica
topic/life
Treccani
vita
Universalis
vie
SEP
life
stara БРЭ
1982564
ЕСУ
18094
NE.se
liv
SNL
liv
DSDE
liv
Źródło: „
Kategoria
Biologia
Ukryte kategorie:
Szablon cytowania bez określonego trybu
Szablon cytowania – zły zapis daty dostępu
Szablon cytowania czasopisma – brak numeru strony
Szablon cytowania zamienił nazwę czasopisma
Artykuły z brakującymi przypisami od 2023-10
Artykuły wymagające uzupełnienia źródeł od 2025-06
Artykuły z brakującymi przypisami od 2025-06
Szablon odn bez numeru strony
Szablon cytowania używa pól opisowych
Artykuły, które powinna mieć każda Wikipedia (powyżej 30k)
Życie
Dodaj temat