Zeêuws - Wikipedia

Zeêuws - Wikipedia
Naar inhoud springen
Uut Wikipedia
Dit artikel is 'n
etalageartikel
't Zeêuws binnen 't verruumd Nederlands taelgebied
't
Zeêuws
is 'n
streektaele
die-a gesproken oort in 't zuudwesten van
Nederland
. Meêstal oort 't Zeêuws as 'n groep
dialecten
van 't
Nederlands
gezieë, maer omdan de dialekten afwieke in uutspraeke,
grammaotica
en ier en daer in
woôrdenschat
bin ze slecht te verstaen mee 't Nederlands. Naer 't noorden toe gaet 't Zeêuws over in 't
Ollands
, naer 't zuden zieë me 't vloeiend overgaen in 't
West-Vlaoms
. Steês vaeker ore 't Zeêuws en 't West-Vlaoms saemen as eên
taele
genomen, soms ok wè as tweê taelen, bevòbeêld bie
Ethnologue
Zeêuws eit z'n tuus voraol in de Nederlandse
provincie
Zeêland
, mae de grenzen van 't Zeêuws komme nie glad overeêne mee de grenzen van die provincie. Ok de dialecten van
Goereê-Overflakkeê
ore bie 't Zeêuws, t'rwiel 'n stik van
Zeêuws-Vlaonderen
('t oôsten) nie Zeêuwstaeleg is.
Naem
bewerk
brontekst bewerken
Zeêuwstalig schildje op 't durpsuus van
Driewegen
Zeêuws
is al oud: 't woord stamt uut de
middeleêuwen
en is
zelf
'n zuudwestelik dialectwoord. In de taelbetekenisse komt 't ok a vroeg vò. Dikkels oor 'n
citaot
van
Jacob van Maerlant
uut z'n eilegeleven van Sint-Franciscus ange'aeld:
Men moet om de rime te souken
Misselike tonghe
[verschillende taelen]
in bouken:
Duuts, Diets, Brabants, Vlaemsch, Zeeus;
Walsch, Latijn, Griex ende Hebreeus
Sins dien tied is 't woord "Zeêuws" vò d'n tongval van Zeêland in gebruuk gebleve. D'r bin toch ok vee aore naemen, daervan sommege gewoner bin. De spreker kan z'n dialect benoeme mee de naem van z'n streek (
Walchers
Zuud-Bevelands
) of weunplekke (
Oôskappels
Eintjessands
). Dat komt van eiges deu de verschillen die d'r tussen de Zeêuwse dialecten bin; vee sprekers è 't idee dan ulder dialecten eên durp vedder a bekant nie meer te verstaen bin en dan d'r tussen de verschillende eiland-dialecten al elemaele emelsbreêje verschillen bin. Vandaer dan ze de notie van "'t" Zeêuws verwerpe. Goereêërs en Flakkeêërs noeme ulder taele zelf zoô goed as noôit
Zeêuws
. Vanouds noemde de Zeêuwen ulder eige taele
boers
en 't Nederlands
burgers
; die naemen raeke uut de mode. Ok de naem
plat
komt vò, mae lang nie zo vee as bevobbild in 't oôsten van 't land.
Vòkommen
bewerk
brontekst bewerken
't Zeêuws oor gesproke in zuudwest-Nederland. Be'alve in Zeêland is 't ok autochtoon op
Goereê-Overflakkeê
en in
Svore
Oostvoorne
) en omgevienge. In 't land van Ulst en in 'n deêl van 't Land van Axel (vanaf
Filepine
nae 't oôsten toe) praote ze
Oôst-Vlaomse
dialecten. De dialecten uut de rest van Zeêuws-Vlaonderen ore meêstentieds bie 't Zeêuws gerekend maer ok wè bie 't
West-Vlaoms
getrokke.
D'r is naer 't noorden toe 'n
dialectcontinuüm
mee 't
Ollands
en naer 't zuudwesten mee 't
West-Vlaoms
. De dialecten van Vore-Putten en d'n
Oekse Waerd
è vee verwantschap mee 't Zeêuws, en 't
Land-van-Kezands
puult uut van de West-Vlaomse kenmerken. De grenzen mee 't Oôst-Vlaoms en 't
Braebants
, daerintege, bin vee scherper.
Dialect of taele?
bewerk
brontekst bewerken
't Zeêuws oor nie landelik erkend. In
Waschappel
è ze de gemeênte toch wè zoôver gekrege om 'n straete 'n Zeêuwse naem te geven.
Vanouds oor 't Zeêuws as 'n dialect van 't
Nederlands
gezieë, nie as 'n aparte taele. Deêze manier van bezieën is vanzelf nie vrie van politieke motieven: 't verschil tussen 't Nederlands en 't Zeêuws is nie wezenlik kleinder as tussen 't
Noors
en 't
Zweeds
. De taelen bin onder mekaore te verstaen, maer mee vee moeite. 't Zeêuws ei meegedae an de
Vlaemse expansie
in de oôge middeleêuwen maer ei nie meegedae an de
Braobantse expansie
. Zoô bezieë staet 't korter bie 't Nederlands as 't
Limburgs
en
Fries
, mae d'r vedder vandaene as 't
Afrikaons
en 't
Braebants
. 't Afrikaons oort sins 1925 wè as 'n aparte taele gezeen.
Mee de zoôgenaemde
dialectrenaissance
en d'n algemene trend stees meêr butendiekse taelvurmen as aparte taelen te zieën prebere sommegen 't Zeêuws uut z'n traditionele positie van Nederlands dialect te bevrieën. Nog zie zoôlang geleje è ze geperbeerd 't Zeêuws, in naevolgienge van 't
Nedersaksisch
en 't Limburgs, as streektaele te erkennen. Dit initiatief is in
2004
stikgelope bie 't ministerie van Binnelandse Zaeken; ze beschouwden de Zeêuwse dialecten as onderdeel van 't Nederlands, ok al eit 't zoô goed as niks biegedroge an de Nederlandse standerdtaele.
Ethnologue
ziet 't Zeêuws toch wè as 'n aparte taele en deze visie is deu de ISO in de ISO/DIS 639-3 taelcodes overgenome; de code is
zea
. In dit artikel oort omstebeurt mee de woorden
taele
dialect(en)
en
variant(en)
nae 't Zeêuws verweze; dit is nie bedoeld as stelliengnaeme in 't debat of 't Zeêuws aol of gin taele is. Ok as t'r nae de standaerdtaele mee
Nederlands
zonder meêr oor verweze eit dit gin politieke achtergrond.
Taelgeschiedenisse
bewerk
brontekst bewerken
Toet in de vroege middeleêuwen was Zeêland - toen nog maer eêl dun bevolkt -
Ingweoonstaeleg
. Dat wil zeie: d'r wier
Fries
gesproke of 'n
Germaons
dialect wat-a d'r vreêd op leek. As deêl van 't
Frankische riek
ao 't
Frankisch
vee prestige, zoôdan langzaeman vee Ingweoonse gebieden 't Frankisch overnaeme. 't Frankisch op 'n Ingweoons
substraot
wier de grondvurm van 't
Ollands
, Zeêuws en
West-Vlaoms
'n Tweêde veranderienge was de
Vlaomse expansie
. Dit waeren 'n paer veranderiengen in 't Nederlands die-an vanuut 't zujen en zuudwesten van 't taelgebied verspreid wiere. De belangriekste veranderienge was de umlaut van
oe
naer
uu
(vandaer
uut
en nie
oet
in 't Zeêuws). Dat verspreide z'n eige snel deu 't westen van 't Nederlandse taelgebied en ok Zeêland zat 'r a gauw an. 'n Aore veranderienge in d'nzelfden tied was de mutaotie van
-ft
nae
-cht
after
achter
). Dit bleef 'n bitje in 't zujen angen; Zeêland ao 't a gauw overgenomme t'rwiel dat in Olland nog eêuwen zou dieren.
De derde groôte veranderienge in 't Nederlands wier uutgestraeld deu
Braebant
en gieng vòbie an 't Zeêuws. De
Braebantse expansie
bestoeng uut 't veranderen van
ii
in
ij
en
uu
in
ui
tiid
tijd
huus
huis
). Ok viel de
-e
in vrouwelike woorden as
vrouwe
verve
en
plekke
weg. 't Ollands daerentegen nam die kenmerken volop over. Zoô ontstoenge d'r dus groôtere verschillen tussen 't Ollands en 't Zeêuws. In de eêuwen daerop veranderde d'r nog 'n paer diengen, zoôas de
ae
-klank, die vanuut Zuud-Olland kwam overwaoie (en daer intusse vò 'n groôt deel aweer verdwene is). Pas vanaf de invoerienge van de Leerplichtwet begon 't Zeêuws nae de Standerdtaele toe te groeien.
Kenmerken
bewerk
brontekst bewerken
Ieronder zulle, beknopt, voraol de diengen beschreve ore, daerin 't Zeêuws van 't Standerdnederlands afwiekt. Ziet vò meêr informaotie de speciaole oôdartikels.
Klanklere
bewerk
brontekst bewerken
Ziet ok:
Zeêuwse klanklere
Klienkers
bewerk
brontekst bewerken
Vò 'n
doet de oorsproenkelike korte
meêsta verandere in 'n gerekte
ao
al
oor bevobbild
aol
. Dit komt in 't Burgerzeêuws nie vò. Vò 'n
is de ouwe
in 'n
ae
veranderd:
arm
aerm
De Standerdnederlandse
aa
komt in 't Zeêuws glad nie vò. In de meêste "ouwe" woorden is ze verkleurd naer 'n
ae
, in vreêmde woorden klienkt 't as 'n
ao
. Deze klank is feitelik de gewone, neutraole realisaotie van de langen
. Sommege dialecten kenne de
ae
-klank nie, dat gaet voraol op vò 't Burgerzeêuws en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen.
De korten
klienkt vreêd
-achtig. In 't westen van Schouwen is 't zelfs 'n soorte van
aa
. Vò 'n
is 't 'n ander verael: daer gaet de
meer de richtienge van 'n
ae
op.
Tussen tweê meeklienkers oor dikkels 'n
sjwa
ingevoegd, net eênder as in feitelik aolle aore Nederlandse streektaelen.
De Nederlandse langen
ee
vò 'n r ei in 't Zeêuws 'n equivalent in de
ae
baer
waereld
Processen
bewerk
brontekst bewerken
Umlaut
of soms
spontaone palatalisaotie
komt vò op de
en de
. 't Eêste proces is ierbove a beschreve: woorden as
aene
(<
hane
) en
waeter
getuge daevan. Op de korte a komt 't 'n enkele keer ok vò:
vek
(<
vak
). Vò umlaut op de
en
oo
geldt dat 't deu 't eêle taelgebied vòkomt, maer oe zudeliker, oe dikkelder. Zoô is 't Nederlandse
zoon
in aolle dialecten
zeune
, maer
zomer
en
boter
bin alleêne in 't zujen
zeumer
en
beuter
. Op Schouwen-Duveland leit 't durp
Schoddebozze
, dit zou op Walcheren
Schuddebeuze
eête. Ieruut bliekt dus dan Noord-Zeêuwse dialecten soms gin umlaut è g'aod op plekken daer-a dat in 't Nederlands wè vòkomt (
Schuddebeurs
).
Deu zien Ingweoonse substraot eit 't Zeêuws vee te maeken mee
ontrondienge
. Dat wil zeie dan vanouds geronde klienkers toet ongeronde bin g'ore. Dit kom voraol vò bie de korten
, maer ok bie de langen
uu
. Vobbilden bin
pit
(<
put
),
rispe
(~
rups
),
stik
(<
stuk
) en
vier
(<
vuur
).
't Omgekeerde kom ok vò:
rondienge
. Dit is laeter opgetreje en dit is typischer vò 't Zeêuws (en ok vò 't West-Vlaems). Ok dit komt zoôwè bie de korten
as bie de langen
ii
vò:
dulve
(~
delf(t)
),
vuuf
(<
viif
, ~
vijf
),
pupe
(<
pipe
, ~
pijp
).
Klankkaerte
bewerk
brontekst bewerken
'n Representatieve klankkaerte vo de Zeêuwse klienkers (zonder plaeselijke varianten) kom d'r zoô uut te zieën:
korte klienkers
vo
naebie-vo
midden
naebie-achter
achter
geslote
naebie-geslote
middelgeslote
midden
middelopen
naebie-open
open
lange klienkers
vo
naebie-vo
midden
naebie-achter
achter
geslote
i:
y:
u:
e:
ø:
o:
ɛ:
ɑ:
ɒ:
naebie geslote
middelgeslote
midden
middelopen
naebie-open
open
Tweêklanken
bewerk
brontekst bewerken
't Zeêuws eit 'n antal
tweêklanken
die-a 't Standerdnederlands nie ei. De typischte bin de
eê
en de
oô
De
eê
gaet ofwè vromme op de
Oergermaonse
ai
eên
< *
ainaz
), ofwè op de Middeleêuwse
ie
(spreek uut
ië
teêë
tie
). De
oô
gaet, op dezelfde menier, ofwè vromme op de Oudgermaonse
au
boôm
< *
baumjô
), of op de Middeleêuwse
oe
(spreek uut
ooë
doôd
doet
).
De uutspraek van die klanken verschilt per streek 'n bitje. De
eê
kan van /eje/ toet /ieà/ gerealiseerd ore. Op dezelfde menier verschilt de realisaotie van de
oô
ok van /òòwe/ toet /oeà/.
Bie de
oô
is 't ok nog zoô dat 'n dikkels tweê varianten in 'tzelfde dialect eit, eêntje vo 't type
boôm
(<
au
) en eêntje vò 't type
doôd
(<
oe
). In groôte deelen van
Walcheren
klienkt bie 't eêste type 'n gewone
oo
. Daedeu Oôskappels
boom
in plekke van
boôm
. In groôte deêlen van 't Zeêuwse taelgebied, voraol in 't noorden maer ok wè op Noord- en Zuud-Beveland, doeë ze dikkels
boam
neffens
doôd
schrieve: ier bin d'r dus dudelijk tweê
oô
-klanken neffens mekaore. De klank in
boam
is dan 'n lange eênklank.
Zuvere tweêklanken bin de
au/ou
, de
ei
en
ui
, juust as in 't Nederlands. De
ui
kom zoô dikkels nie vò, mae wè in 'n woord as
stuitje
stuutje
is dan 't uutende van de wurvelkolom). De Nederlandse etymologische
au
klienkt in 't Zeêuws vanouds as
aeu
blaeuw
graeuw
klaeuw
. In sommige streken is die klank verdwene en weer toet
au
g'ore, in aore gebieden leeft ze nog bie aolle generaoties deu. De
ee
eu
en
oo
kriege in 't Zeêuws ok 'n licht naeslagje:
eej
oow
euw
. Die ore nie uutgeschreve.
Meeklienkers
bewerk
brontekst bewerken
De
oor in de meêste dialecten vreêd zwak uutgesproke. Soms praote ze over de "zachte g", maer die naem klopt niet, omda deze klank op dezelfde plekke in de mond oor uutgesproke as de Ollandse g en nie vedder nae vore (zoas in 't Braebants en
Limburgs
, daer-a de g wè zacht is). 't Verschil mee 't Ollands is dat de keel minder vernauwd oor. Daedeu gaet de g de richtienge van 'n
op. Vee dialectschrievers schrieve dae dan ok 'n h, maer 't
Woordenboek der Zeeuwse Dialecten
en 't blad
Noe
schrieve allebei in aolle gevallen 'n g vò. Oe zwak en h-achteg de g oor uutgesproke verschilt van durp toet durp en zelfs van spreker toet spreker.
Op plekken daer-a vanouds 'n h stieng is die in 't Zeêuws wiggevalle. Uutzonderiengen bin (naebie eel) Goereê-Overflakkeê en Svore. Vroeger aodde Zeêuwen vreêd 'n moeite die h uut te spreken. Zoô kon d'n a ze Ollands spraeke of peugde te spreken verschiene op plekken daerat 'n nie tuusoorde ("Aal 't hanker op"). Ok wier ze wè as 'n soorte van g uutgesproke (zie bove: de g klienkt ummers al naebie as 'n h). Vandaeg d'n dag kenne de meêste Zeêuwen meêr as genoeg Nederlands om zukke fouten nie meer te maeken. In nieuwe vreêde woorden kan de
ok gewoon bluve stae.
De
oor in 't Zeêuws goed gerold. Uutzonderiengen bin 'n antal
stadsdialecten
, daer-a, onder Fransen invloed, de r gebrouwd oor. De letter vaolt gewoonlik wig vò 'n s:
kes
eêste
ves
. Dit komt nie vò op Georeê-Overflakkeê.
Vedders valle d'r bie korte, veegebruukte woorden noga dikkels endletters wig, zonder dat 'r 'n echt systeem achter zit:
Da za wè
Grammaotica
bewerk
brontekst bewerken
Ziet ok:
Zeêuwse grammaotica
Morfologie
bewerk
brontekst bewerken
De Zeêuwse
morfologie
is nie fundamenteel aors as de Nederlandse, maer d'r bin dudelike verschillen an te wiezen.
Zelfstandege naemwoorden è in principe nog drie
woordgeslachten
, awast is 't verschil nie aoltoos zoô dudelik meer. Mannelike woorden kriege dikkels
d'n
as lidwoord, voraol as ze mee 'n klienker of 'n
of
beginne:
d'n boer
d'n dominee
d'n Turk
d'n aene
. Slutende regels vò oeneer-a 't woordje
d'n
optreejt bin nie te geven. Vrouwelike woorden kriegen aoltoos
de
as lidwoord. Eel dikkels endege vrouwelike woorden nog op
-e
vrouwe
plekke
verve
schieve
pupe
klokke
bergienge
boerinne
gevangenisse
. Let d'rop dat d'n uutgang
-e
ok bie mannelike en onzieëge woorden vò kan komme (
d'n aene
, '
t arte
), maer dat bin d'r maer weineg. Woorden die-an in 't Standerdnederlands
-eren
as meervoud kriege è in 't Zeêuws
-ers
kinders
oenders
eiers
Werkwoorden
kenne ok 'n paer eigenaoreg'eden. In de meêste Zeêuwse dialecten eit 't werkwoord tweê infinitieven. D'n eêsten endegt op
-e
en d'n tweêden op
-en
(of
-ene
, op
Goereê
). D'n infintitief op
-en
oor gebruukt nae 't woordje
te
en as 't werkwoord zelfstandeg gebruukt oor:
ie stieng glad te schreêuwen
; '
k bin moeë van 't loôpen
. Bie
ik
as onderwerp komt 'r soms 'n
-e
bie de persoonsvurm:
Ik dienk(e) da je dat beter kan laete
. As 't onderwerp van 't zin
jie
is, kan 't werkwoord be'alve d'n uutgang
-t
ok d'n uutgang
-e
kriege, of glad gin uutgang:
Je kenne mien toch wè eej?
. Ok in d'n derde persoon vaolt de
-t
soms wig:
Ie doe juust of dan me-n-'im dat gevroge è
. 't Voltooid deêlwoord oor gevurmd mee of 't vòvoegsel
ge-
, of
e-
(g)emaekt
. Dit angt van 't gesproke dialect af.
Typisch vò vee dialecten in de Nederlanden, maer in vee Zeêuwse dialecten consequent deugevoerd, is de
voegwoordvervoegienge
. Dat beteêkent in 't geval van 't Zeêuws dat 'n voegwoôrd 'n meêrvoudsvurm kan kriege as 't woord wat-a d'rop volgt in 't meervoud staet. Etymologisch gezieë gaet 't feitelik altied om 't woordje
dat
, dat-a in
dan
verandert. Vergliek:
Naedat 'n de deure dichtdee, stapte d'n z'n auto in.
Naeda
ze de deure dichtdeeë, stapte ze ulder auto in.
Ik weête nie, waer-a je dat moe zoeke.
Ik weete nie, waer-a
julder dat moete zoeke.
Omdat an betrekkelike vònaemwoorden ok 't woordje
dat
oor vastgeplakt (ziet onder), kriege deze woorden ok dat soort constructies.
Die vreêde verkeersborden, die-a
ze vorreg jaer neergezet è, bin noe aweer wigge'aeld.
Zinsbouw
bewerk
brontekst bewerken
De Zeêuwse zinsbouw verschilt nie vreêd vee van de Nederlandse. De volgende verschillen bin de belangriekste.
An vee voegwoorden en betrekkelike vònaemwoorden oor
dat
of soms ok
of
of
as
geplakt (af'ankelik van 't dialect).
k Weête nie,
oeneer-at'
'n komt
. Feitelik kan d'r gin biezin gemaekt ore, zonder dat bie 't verbindend element 't woordje
dat
te pas komt.
Dialecten
bewerk
brontekst bewerken
Awast eit in percipe elk durp z'n eigen dialect, meêstal ore de dialecten ingedeêld an de and van de ouwe eilandstructuur. Dikkels vurmt 'n breêje zeê-aerm 'n belangrieke taelgrenze, maer soms bin dialecten van tweê verschillende eilanden juust naebie gliek an mekaore.
't Meêst afgescheie bin 't Svores, wat-a 'n Ollands-Zeêuws overgangsdialect is, en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. Binnen 't Zeêuwse kerngebied is de
Oôsterschelde
'n belangrieke binnegrenze tussen noordelik en zudelik Zeêuws. Dat ei te maeken mee de geschiedenisse van Zeêland: 't noôrden oorde al eêuwen bie
Olland
, 't midden was strijdtoneêl tussen Olland en Vlaonderen en 't zujen bleef in anden van Vlaonderen toet an de Nieuwen Tied.
Ok binnen de streekdialecten bin, zoôas gezeid verschillen. Die bin dikkels oôst-westgericht. Dit gaet in 't biezonder op vò 't Flakkees, 't Walchers, 't Zuud-Bevelands en 't Land-van-Kedzands.
Svores
Goerees
Flakkees
Schouwen-Duvelands
Fluplands
Tools
Noôrd-Bevelands
Walchers
Burgerzeêuws
Zuud-Bevelands
Land-van-Aksels
Land-van-Kedzands
Creolen
bewerk
brontekst bewerken
In de zeventiende en achttiende eêuwe waeren de Zeêuwen goed vertegenwoordegd in de zeêvaert. In de West bin d'r zoô drie
creooltaelen
ontstae mee 't Zeêuws as baosis. Op de
Maegdeneilanden
wier toet in de laete
twintegste eêuwe
't
Neger'ollands
gesproke (ondanks de naeme echt nie gebaseerd op 't Ollands maer op 't Zeêuws); in
Guyana
(wat-a 'n stuitje Nederlands is gewist) bin 't
Skepi
(uutgesturve) en 't
Berbice-Nederlands
(naebie uutgesturve) bekend. 't Zeêuws ei ok z'n invloed g'aod op 't
Afrikaons
, maer dat is aolles bie mekaore toch groôtendeels
Ollands
van karakter.
Cultivaotie
bewerk
brontekst bewerken
Muziek
bewerk
brontekst bewerken
Luusterliedzangers
Piet Brakman
Peter Dieleman
Anja Kopmels
Engel Reinhoudt
Ambras
Rockbands
Du Driefstang
De
Lamaketta's
Surrender
Literatuur (origineel en vertaeld)
bewerk
brontekst bewerken
Ziet ok:
Lieste van Zeêuwstaelige schrievers
Literatuur
in 't Zeêuws is spaerzaem. Toch bin d'r 'n antal dialectschrievers, in 't eêne dialectgebied wat meer as in 't aore. 'n Vroege vòtrekker was
Pier Boudens
, die-a al vò d'n oorlog Zeêuwse gedichten publiceerde. Vee originele literatuur, voraol
gedichten
oor gepubliceerd in 't blad
Noe
, uutgegeve deu de
Stichtieng Zuudwest 7
. Ok bin d'r dialectcolumns in de
PZC
en in lokaole kranten. Lange vurmen as boeken en toneelstikken bin d'r vorasnog nie.
Ok verschiene d'r zoô af en toe vertaeliengen naer 't Zeêuws, onder aore van
biebelfragmenten
. In
2000
publiceerde
Wim Joosse
aolle
psalmen
in vertaelienge in zien moerstaele, 't
Walchers
van 't
Nieuweland
. Laeter verscheen d'r 'n boekje mee d'n titel '
k Za je dát vertelle
, daerin biebelfragmenten uut drie verschillende dialecten stoenge. Ander werk wier ok vertaeld, zoôas 't stik
Brief in schemer
van
Herman Heijermans
, dat-a in
Kats
deu de plaetselike toneelvereênegienge as
Brief in d'n duuster
op de planken gebrocht wier.
`t Zeêuws bestaet as taele om at `t gepraot oor. En da ze dat aol op ulder eige maniere doee, is juust een bewies at `t taelkundig (nie polletiek) gaet om een taele. Een dialect, de taele van eên gebied of plekke die a overaol binnen dat gebied krek `t zelfde klienkt, kan tenslotte gin dialecten è. `t Zeêuws bestaet as cultuurtaele nog nie. En zolange at `t Zeêuws as cultuurtale nie bestaet, kan d`r gin Zeêuwse literatuur bestae en zonder literatuur (en aore vurmen van gebruuk-op-niveau zoas muziek, toneêl, etc.) bluuft `t Zeêuws in de klei steke.
Je kan zeie dat Zeêuws voraol een spreektaele is en gin schrieftaele. Mae taelen die a enkelt mae gepraet ore en nie geschreve, die è d`r beste tied g`aod. As je as kleintje tussen de grôte geschreve taelen wil bluve bestae, moe je j`n anpasse. A je op papier, mee geschreve Zeêuws, dichter (oe dichte`is noe nog nie belangriek; eest mae `s de neuzen dezelfde kant uut) bie mekaore komt, kom je dichter bie een Zeêuws dat a volwaerdig nest `t Nederlands functioneert. In de literatuur, maer ook in `t bestuur, op straete, in de wienkel, in de krante en zelfs op de Zeêuwsen omroep.
Opschriften en slogans
bewerk
brontekst bewerken
Soms kom je 'n bedriefsnaem in 't Zeêuws tege, zoô-as ier bie
Stroskerke
Al langen tied ore d'r in 't Zeêuwse taelgebied an weunuzen, durpsuzen, mini-campings en meêr van dat soort diengen Zeêuwse opschriften gegeve. 'n Enkele keer komt 't 'n straet- of bedriefsnaeme in 't Zeêuws vò.
Eel bekend bie 't Nederlandse publiek wier 't plat praotende
Zeêuws Meisje
van 't glieknaemege
beutermerk
. Zie brocht de zinn'n
Oôns bin zuneg
en
Gin cent te vee oor!
de waereld in.
Internet
bewerk
brontekst bewerken
't Zeêuws is op 't
internet
nog mae maegertjes vertegenwoôrdegd, maer sites bin d'r zeker te vinden. Vee van die sites gae over 't Zeêuws en geve bevobbild dialectinfo of woordenliesjes. Sins
2006
is t'r ok 'n afdeêlienge van
Wikipedia
in 't Zeêuws, die staet noe op
7.229
artikels.
Taelverlies en be'oud
bewerk
brontekst bewerken
Zoôs mee vee streektaelen 't geval bin gaet 't ok gebruuk van 't Zeêuws achteruut. Toch is 't gebruuk, a je let op 'oe kort 't taelgebied bie de Randstad leit is 't dialektgebruuk nog 'oôg. Verschillende onderzoeken g'ouwe in de jaeren negentig è laete zieë dat nog ruum 60% van de Zeêuwen nog (dikkels) Zeêuws praot. Van de rest eit 'n groôte groep d'r ok 'n goeie kennisse van. 't Gebruuk van 't Zeêuws is daermee nie zoô 'oôg as dat van 't
Limburgs
maer zeker 'oôger as bevobbeeld 't
Drents
, dat maer deu d'n 'elt van de bevolkienge daer gesproke oort. De gebieden mee 't meêste dialectgebruuk waeren
Goereê
Schouwen-Duveland
en westelijk Zeêuws-Vlaondere. In 't bezonder vielen durpen as
Bru
Erremu
Waschappel
en 'n 'oôpe durpen in Zeêuws-Vlaonderen op deudat d'r zelfs nog meer as 90% van de joengeren Zeêuws sprak. In de steeën is 't 'n steês kleiner orende minder'eid die-a Zeêuws praot. 't Andeêl Zeêuwse sprekers oor vo de steden en ulder directe omgevienge geschat op 'n derde; in Middelburg en Vlissienge liekt dat nog vee laeger te leien.
Ondanks dat 't dialect sterk mee de boerenstand oor geassocieerd ka je nie zeie dat 't te lieën eit onder 'n gebrek an prestige. De meêste sprekers bin groôs op ulder taele, die-an ze dikkels "de moôiste van aollemaele" noeme. Deu zukke waerderienge liekt 't nie vo d'n 'and te leien dat 't Zeêuws gauw za verdwiene.
En binnen Zeêland ziee me dus noe een oplevienge van de streektaele, vooral in de culturêlen ’oek. Zeêland is daèmee gin uutzonderienge in Europa. Neê, Zeêland doe volop mee an wat dan ’eêt de Europese ‘dialectrenaissance’ (de wedergeboorte van ’t dialect), waèrof ’t befaemde taelkundig onderzoeksinstituut het Meertens Instituut kommende baemisse op Nederlands vlak een groôt onderzoek naè gae doee. De oplevieng van ’t dialect zòas me noe ziee, in het biezonder in literaire, muzikale en theatrale vurmen. En dat leênt z’n eige vanzelf uutstekend vo volkskundig of ethnologisch onderzoek.
Wan je moe wè ’s over je eige benepe grenzen ’eene kieke om te begriepen wat er thuus speelt. De lèste jaeren is t’r in Nederland - net as in vee andere dêlen van Europa - een opmerkelijk verschiensel waer te nemen. Terwiel ’t dialect z’n oorspronkelijke betêkenisse van aolledaegse omgangstaele tussen gewone mènsen an ’t verliezen is, en in sommige streken a ’êlemaele verdwene is, rukt het drussig op in, zei mae, culturêle domeinen waèrof ’t nooit eerder een soortgelieke rol speelde, zòas bie religieuze diensten, literatuur, popmuziek, toneêl en cabaret.
’t Rapport van de Zeêuwse wèrkgroep signaleert dat verschiensel ook, a noeme ze ’t nie zò expliciet. A je dan naegaet da de taele eên van de belangriekste cultuurutiengen is, waèrin de identiteit van een ’êle groep z’n eige uut, waèrin de indentiteit van een ’êle regio of streek z’n eige uut, en dat dialect daèbie eên van de stèrkste draegers van een regionale indentiteit is, is ’t ’eêl belangriek dat juust die culturêle gebieden goed gestimuleerd ore as nieuwe kraemkaemers van de dialectrenaissance. En dat noe, zie ’k in Zeêland nog nie gebeure as ik de plannen aol ’s bekieke.
De instellienge van streektaalfunctionaorissen in Nederland is een gevolg van de dialectrenaissance - kennelijk leeft er in in ’t provinciaole bestuur de gedachte dat streektaele en streekcultuur zò belangriek zien dat ze de financiering van een eige functie rechtvaerdigen.
An de andere kant moete de functionarissen geziee ore as stimulators van een herleefde belangstellienge en een legitimatie van die belangstellienge (as een amtenaer z’n eige d’r mee bezigoudt, moet ’t wè belangriek zien).
En de provincies die a een bitje verder bin as Zeêland, voere natuurlijk vrolijk een verschillend beleid. In Gronienge moe de betrokken amtenaer een taelkundige weze. In Twente moet ’t er eên zien zonder specifieke taelkundige achtergrond, maè wè mee een stèrke band mee de eigen cultuur, bievoorbeeld een schriever of zanger. Leêp is in dit verband ook de locatie van de werkplekke van die functionaoris. In Gronienge is dat de universiteit, in Drenthe het provincie’uus, in andere plekken gaet ’t om een zò’n bitje zelfstandige locatie of instituut. D’r bin zòvee verschillen omdat er bie de verschillende politieke besturen natuurlijk verschillen van opvattiengen bestae over de rol en ’t belang van de streektaele.
Zie ok
bewerk
brontekst bewerken
Zeêuwse grammaotica
Wikibooks
Lienks nae buten
bewerk
brontekst bewerken
Zeeuwse spelling
, Encyclopedie van Zeeland
De Zeêuwse taelsite
(Site van 't blad Noe)
Zeêuwse Vereênegienge vò Dialectonderzoek
't Kerkje van Ellesdiek
, centrum vò de Zeêuwse taele en cultuur
Streektaelmuziek in Zeêland
Facebookpagina over de Zeêuwse taele
Woordenboeken
bewerk
brontekst bewerken
Zeeuws Woordenboek
Mijnwoordenboek:
Zeeuws
Dialecten in Zeeland
Flakkees
Ouddorps
Truggeplekt van "
Categorieën
Wikipedia:Etalage
Zeêuws
Taele
Zeêuws
Voeg kopje toe