Chinees schaken

Synopsis

Chinees schaken heeft een geschiedenis van duizenden jaren en vindt zijn oorsprong in het Liubo-spel uit de Periode van de Strijdende Staten. Het kreeg zijn moderne vorm tijdens de Tang-dynastie. Het bordontwerp met de "Chu-rivier en Han-grens" is afgeleid van de strijd tussen Chu en Han. De zeven stukken—wagen, paard, kanon, soldaat, mandarijn, olifant en generaal—hebben elk unieke zetregels, en wereldwijd zijn er meer dan 500 miljoen liefhebbers. In 2008 werd het opgenomen in de nationale lijst van immaterieel cultureel erfgoed en is het een kristallisatie van Chinese wijsheid.

Overzicht

Chinees schaken is een van de meest traditionele en populaire denksporten van de Chinese natie, met een geschiedenis van duizenden jaren. Het schaakspel kreeg grotendeels zijn huidige vorm tijdens de Tang-dynastie. Het bord bestaat uit een raster van negen verticale en tien horizontale lijnen, gescheiden in het midden door de "Chu-rivier en Han-grens". Elke speler (rood en zwart) heeft 16 stukken: 1 Generaal (Shuai/Jiang), 2 Mandarijnen (Shi), 2 Olifanten (Xiang), 2 Paarden (Ma), 2 Strijdwagens (Ju), 2 Kanonnen (Pao) en 5 Soldaten (Bing/Zu). Het doel is om de tegenstander's Generaal schaakmat te zetten door tactiek en strategie. Chinees schaken, samen met Go en Westers schaken, wordt beschouwd als een van de drie grote schaakspelen ter wereld, met naar schatting meer dan 500 miljoen liefhebbers wereldwijd. In 2008 werd het opgenomen in de nationale lijst van immaterieel cultureel erfgoed.

Het bordontwerp is afgeleid van de historische strijd tussen Chu en Han in de Chinese geschiedenis. De "Chu-rivier en Han-grens" in het midden verwijst naar het historische verhaal waarin Xiang Yu en Liu Bang de wereld verdeelden met de Honggou als grens. De "negen paleizen" (Jiugong) op het bord corresponderen met het hoofdkwartier van de generaal in de oudheid. Het ontwerp en de bewegingen van elk stuk bevatten de essentie van het oude Chinese militaire denken: de Strijdwagen (Ju) gaat rechtuit en is onoverwinnelijk, het Paard (Ma) gaat in een L-vorm en omsingelt, het Kanon (Pao) slaat op afstand over één stuk heen, en de Olifant (Xiang) steekt de rivier niet over en beschermt het kamp van de generaal. Deze regels weerspiegelen perfect de samenwerking en tactische inzet van militaire eenheden op het oude slagveld.

Stukken en Zetten

De Strijdwagen (Ju) is het sterkste aanvalsstuk in het spel. Het gezegde "één Ju is gelijk aan tien andere stukken" illustreert zijn kracht. Het Kanon (Pao) is het meest unieke stuk – het heeft een "kanonplatform" (een tussenliggend stuk) nodig om te kunnen slaan. Deze "over de berg slaan"-aanvalsmethode is het meest kenmerkende Chinese ontwerp in het spel. Het Paard (Ma) beweegt in een L-vorm en kan via omwegen alle hoeken van het bord bereiken; het is goed in het samenwerken met andere stukken voor gecombineerde aanvallen.

Historische Evolutie

Er zijn verschillende theorieën over de oorsprong van Chinees schaken. De meest gangbare opvatting is dat het zich geleidelijk ontwikkelde uit het Liubo-spel uit de Periode van de Strijdende Staten. De vroege vorm van het schaakspel verschilde van de huidige. In Tang-dynastie literatuur zijn al vermeldingen te vinden van stukken zoals de Generaal, Strijdwagen, Paard en Soldaat, wat aangeeft dat het spel tijdens de Tang-dynastie grotendeels zijn vorm had gekregen.

De Song-dynastie was een belangrijke periode voor de ontwikkeling van het schaakspel. De bloei van de stedelijke cultuur in de Song-dynastie bevorderde de wijdverspreide popularisering van het schaakspel onder het volk. Er verschenen veel schaakboeken en theoretische werken over schaaktechniek. "Qijing Lun" (Verhandeling over het Schaakspel) van Hong Mai uit de Zuidelijke Song is een van de vroegste Chinese speciale theoretische werken over schaak. Tijdens de Ming- en Qing-dynastieën werd het schaakspel verder gepopulariseerd. Schaakstalletjes verschenen overal in steden en dorpen, en het werd het meest populaire denkspel onder het Chinese volk.

Klassieke Eindspelen

"Zeven Sterren Bijeenkomst" wordt beschouwd als het eeuwige nummer één beroemd eindspel en is een van de meest bekende en complexe eindspelcomposities in het Chinees schaken. Beide kanten hebben zeven stukken. Het lijkt eenvoudig, maar de variaties zijn talloos; tot op de dag van vandaag blijven spelers nieuwe variaties ontdekken. Dit eindspel toont de onpeilbare tactische variatie en eindeloze charme van het Chinees schaken.

Moderne Ontwikkeling

Chinees schaken behoudt nog steeds een levendige vitaliteit in het moderne China. Het Nationale Individuele Schaakkampioenschap, de Chinese Schaak Competitie (Eerste Divisie) en andere toernooien worden jaarlijks regelmatig gehouden, en hebben een groep top-spelers voortgebracht zoals Xu Yinchuan, Jiang Chuan, Wang Tianyi en Zheng Weitong. Chinees schaken is ook een officieel competitieonderdeel van de Asian Xiangqi Federation, die regelmatig het Aziatisch Schaakkampioenschap en het Wereldkampioenschap Schaken organiseert.

De massabasis van het schaakspel is extreem breed. In parken, op straat en in gemeenschapscentra in heel China zie je vaak mensen samen schaken. Deze straatschaakcultuur is een uniek kenmerk van het stadsleven in China. Het schaakspel is ook opgenomen in buitenschoolse activiteiten op scholen. Veel basisscholen en middelbare scholen bieden schaaklessen aan, zodat jongeren tijdens het spelen hun logisch denken en strategisch planningsvermogen kunnen trainen.

Referenties

1. Chinees Immaterieel Cultureel Erfgoed Netwerk: https://www.ihchina.cn
2. Baidu Baike: https://baike.baidu.com/item/象棋
3. Wikipedia: https://zh.wikipedia.org/zh-cn/中国象棋
4. Chinese Xiangqi Associatie: http://www.xiangqi.org.cn