Chińska sztuka drukarska

Synopsis

Chińska sztuka drukarska jest jednym z czterech wielkich wynalazków świata. Od druku z matryc drewnianych po ruchomą czcionkę wynalezioną przez Bi Shenga w okresie Północnej Dynastii Song, całkowicie zmieniła sposób rozpowszechniania ludzkiej wiedzy. Ulepszenie techniki wytwarzania papieru przez Cai Luna stworzyło podstawę materiałową dla drukarstwa. Druk rozprzestrzenił się na cały świat przez Jedwabny Szlak i jest uważany za prekursora ludzkiej cywilizacji, głęboko wpływając na procesy światowej historii.

Przegląd

Chińska sztuka drukarska jest jednym z czterech wielkich wynalazków starożytnych Chin i jednym z największych wynalazków technicznych w historii ludzkiej cywilizacji. Rozwój drukarstwa przeszedł przez dwa ważne etapy: od druku z klocków drzeworytniczych do druku ruchomą czcionką. Druk z klocków drzeworytniczych wynaleziono w okresie dynastii Tang i był on szeroko stosowany w okresie Tang i Song do drukowania sutr buddyjskich, kalendarzy oraz dzieł literackich. W okresie Qingli za panowania Północnej Dynastii Song (1041-1048 n.e.) prosty ludowy rzemieślnik Bi Sheng wynalazł druk ruchomą czcionką z gliny, dokonując rewolucyjnego przełomu w technologii druku. Wynalezienie druku sprawiło, że wiedza przestała być przywilejem nielicznych, znacznie przyspieszając rozpowszechnianie kultury i upowszechnienie edukacji, i jest uważane za prekursora ludzkiej cywilizacji.

Wynalezienie druku nie byłoby możliwe bez podstawy, jaką stanowił wynalazek papieru. Cai Lun z dynastii Han Wschodniej udoskonalił w 105 roku n.e. proces produkcji papieru, czyniąc go tanim i praktycznym materiałem piśmienniczym, co zapewniło materialną podstawę dla późniejszego drukarstwa. Połączenie wynalazku papieru i druku można nazwać pierwszą rewolucją w historii przekazywania informacji przez ludzkość.

Wynalazek papieru

Wynalazek papieru był warunkiem wstępnym dla drukarstwa. Chociaż prymitywny papier pojawił się już w Zachodniej Dynastii Han przed Cai Lunem, to właśnie on dokonał znaczących ulepszeń w procesie jego wytwarzania – używał tanich surowców, takich jak kora drzew, konopie, szmaty i stare sieci rybackie, które po namoczeniu, ugotowaniu, rozdrobnieniu, czerpaniu i wysuszeniu dawały papier o lekkiej i cienkiej strukturze, wygodny do pisania i przenoszenia.

Po udoskonaleniu procesu przez Cai Luna, papier szybko zastąpił bambusowe deszczułki i jedwab jako główny materiał piśmienniczy w Chinach. Chińska technologia wytwarzania papieru rozprzestrzeniła się na Półwysep Koreański i Japonię w III-IV wieku, do świata arabskiego w VIII wieku, a do Europy w XII wieku. Upowszechnienie papieru stworzyło podstawy dla późniejszego wynalezienia i zastosowania druku.

Druk z klocków drzeworytniczych

Druk z klocków drzeworytniczych był pierwszym etapem rozwoju drukarstwa. Zasada polegała na wyryciu tekstu lub wzoru w lustrzanym odbiciu na drewnianym bloku, następnie nałożeniu tuszu na wypukłe części, przyłożeniu papieru i wywierceniu nacisku, aby przenieść tekst lub wzór na papier.

Najstarszy zachowany druk z klocków drzeworytniczych to "Diamentowa Sutra" wydrukowana w dziewiątym roku panowania Xiantong z dynastii Tang (868 n.e.). Ma około 5 metrów długości, a na początku zwoju znajduje się piękna ilustracja przedstawiająca Buddę wygłaszającego kazanie. Jest to najstarszy na świecie datowany drukowany dokument, przechowywany obecnie w British Library w Londynie. To dzieło dowodzi, że technika druku z klocków drzeworytniczych osiągnęła w okresie Tang dość dojrzały poziom.

Druk z klocków drzeworytniczych osiągnął szczyt rozwoju w okresie dynastii Song i był szeroko stosowany do drukowania klasyków, historii, filozofii, literatury, sutr buddyjskich i taoistycznych oraz codziennych publikacji dla ludu. Miał jednak wyraźną wadę – do wydrukowania każdej strony trzeba było wyciąć nowy drewniany blok, co było czasochłonne, pracochłonne i utrudniało wprowadzanie poprawek.

Druk ruchomą czcionką

W okresie Qingli za panowania Północnej Dynastii Song prosty rzemieślnik Bi Sheng wynalazł druk ruchomą czcionką z gliny, całkowicie rozwiązując problemy druku z klocków. Zgodnie z zapisami Shen Kuo w "Rozmowach z Dream Brook", Bi Sheng wycinał znaki z gliny, każdy znak był oddzielną czcionką, a następnie wypalał je, aby stwardniały. Przy składaniu tekstu na żelaznej płycie rozsmarowywano warstwę żywicy sosnowej zmieszanej z popiołem papierowym, układano na niej ruchome czcionki, a po podgrzaniu, aby stopić żywicę, czcionki się utrwalały i można było drukować. Po wydrukowaniu ponownie podgrzewano płytę, aby stopić spoiwo i zdjąć czcionki do ponownego użycia.

Zalety druku ruchomą czcionką są oczywiste: jeden zestaw czcionek można było używać wielokrotnie, znacznie obniżając koszty druku; modyfikacja treści wymagała jedynie wymiany pojedynczych czcionek, a nie ponownego rzeźbienia całej płyty; składanie tekstu było szybsze, skracając czas produkcji książki. Ten wynalazek wyprzedził druk ruchomą czcionką Gutenberga o około 400 lat.

Historia rozwoju

Rolnik i uczony Wang Zhen z dynastii Yuan udoskonalił druk drewnianą ruchomą czcionką na bazie glinianej i wynalazł obrotowy stojak do składania czcionek, znacznie zwiększając wydajność składania tekstu. W okresie Ming, rodzina Hua z Wuxi, prowadząca wydawnictwo Huitongguan, używała miedzianej ruchomej czcionki do drukowania wielu książek; miedziana czcionka była trwalsza i bardziej wytrzymała niż gliniana. Korea rozwinęła w XV wieku dojrzałą technologię odlewania metalowych czcionek, drukując wiele pięknych książek.

Znaczenie kulturowe

Wynalezienie i rozpowszechnienie chińskiej sztuki drukarskiej głęboko zmieniło bieg światowej cywilizacji. Druk umożliwił masową reprodukcję i rozpowszechnianie wiedzy, przełamując monopol społeczny na wiedzę, promując upowszechnienie edukacji i wyzwolenie myśli. Po dotarciu wzdłuż Jedwabnego Szlaku do Azji Środkowej i Europy, druk zapewnił kluczowe wsparcie technologiczne dla europejskiego renesansu i reformacji, i jest uważany za jeden z najważniejszych wynalazków, które przyczyniły się do narodzin nowoczesnego świata.

W samych Chinach upowszechnienie druku sprzyjało rozwojowi systemu egzaminów urzędniczych i rozkwitowi kultury. Przemysł drukarski w okresie Song był niezwykle prosperujący, współistniały trzy systemy: oficjalny, prywatny i komercyjny, co pozwoliło zachować i rozpowszechnić wiele klasycznych tekstów. Druk dał również początek przemysłowi wydawniczemu; księgarnie z okresu Song można uznać za najwcześniejsze na świecie komercyjne instytucje wydawnicze.

Źródła

1. Baidu Baike: https://baike.baidu.com/item/四大发明/53006
2. Wikipedia: https://zh.wikipedia.org/zh-cn/四大发明
3. Wenhui Bao: https://wenhui.whb.cn/zhuzhan/xinwen/20230924/540508.html