Chiński teatr pekiński

Synopsis

Pekin opera jest chińskim skarbem narodowym o ponad 200-letniej historii, wpisaną w 2010 roku na listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO. Cztery główne role – Sheng, Dan, Jing i Chou – mają swoje unikalne cechy, a maski (lianpu) odróżniają charaktery postaci za pomocą kolorów: czerwień oznacza lojalność, czerń prawość, a biel podstęp. Śpiew, recytacja, gra aktorska i akrobatyka stanowią cztery podstawowe umiejętności i pięć technik. Mei Lanfang, założyciel szkoły Mei, wypromował pekin operę na świecie. „Trzy-pięć kroków – przemierza się cały świat, siedem-osiem osób – to milionowa armia” – pekin opera jest ucieleśnieniem chińskiej sztuki operowej.

Przegląd

Pekin opera, znana jako narodowy skarb Chin, jest najbardziej reprezentatywną formą tradycyjnego chińskiego teatru. Ma ponad 200-letnią historię, ukształtowała się w Pekinie za panowania cesarza Qianlonga z dynastii Qing, będąc fuzją różnych stylów operowych, takich jak huidiao, handiao, kunqu i qinqiang. W 2010 roku została wpisana na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości UNESCO. Pekin opera wypracowała wysoce sformalizowany i wyrafinowany system w zakresie literatury, wykonania, muzyki, śpiewu, charakteryzacji i masek, stanowiąc syntezę chińskiej sztuki operowej.

Urok pekin opery tkwi w jej wysokim stopniu sformalizowania i symboliki. Na scenie nie ma realistycznej scenografii – stół i dwa krzesła mogą reprezentować pole bitwy z tysiącami żołnierzy, jak i wspaniały pałac. „Przejście kilku kroków pokonuje cały świat, siedmiu czy ośmiu aktorów to milionowa armia” – aktor, wykonując kilka okrążeń na scenie, symbolizuje podróż przez góry i rzeki; kilku statystów reprezentuje potężną armię. Ta estetyka sceniczna, zastępująca realność pustką i panująca nad złożonością poprzez prostotę, jest najbardziej unikalną cechą chińskiego teatru.

Cztery Główne Role

Każda rola ma ściśle określone konwencje wykonawcze. Wykonanie roli sheng skupia się na śpiewie, wymagając donośnego głosu i wyraźnej dykcji. Rola dan charakteryzuje się delikatnością i wdziękiem; Mei Lanfang wyniósł jej wykonanie na artystyczne wyżyny. Rola jing jest oznaczona charakterystycznymi maskami, wykonanie cechuje się wysokim, energicznym głosem i szerokimi, śmiałymi gestami. Rola chou, choć nazwa może brzmieć niepochlebnie, jest nieodzowna – postacie chou często wprowadzają komiczne przerywniki i ożywiają atmosferę, prezentując jednocześnie wiele wyrafinowanych umiejętności.

Sztuka Masek

Maski są najbardziej rozpoznawalnym elementem wizualnym pekin opery. Aktorzy grający role jing i chou malują na twarzach różne wzory przy użyciu farb olejnych, gdzie różne kolory i wzory reprezentują różne charaktery postaci. Malowanie masek jest niezwykle precyzyjne i wymagające – grubość każdej kreski, kształt każdego koloru mają ustalone reguły. Doświadczony charakteryzator potrzebuje około 40 minut na namalowanie pełnej maski; nałożone warstwy farb pod światłem scenicznym ukazują bogatą grę kolorów.

Cztery Umiejętności i Pięć Technik

Chang, nian, zuo i da nazywane są „czterema umiejętnościami” pekin opery. Spośród nich śpiew (chang) jest najważniejszy – styl wokalny opiera się na dwóch głównych systemach: xipi i erhuang, różne schematy rytmiczne (ban, jak manban, yuanban, liushui) wyrażają różne emocje. Śpiew w pekin operze wymaga od wykonawcy niezwykłej kontroli głosu; pojedyncza, przeciągnięta fraza może trwać kilkanaście sekund lub dłużej, podczas których należy precyzyjnie kontrolować wysokość i głośność dźwięku.

Akcja (zuo) i walka (da) są równie spektakularne. Sceny walk w pekin operze nie wykorzystują efektów specjalnych ani linek, polegają wyłącznie na prawdziwych umiejętnościach aktorów. Przewroty, żonglerka włócznią, obroty w powietrzu – opanowanie tych trudnych ruchów wymaga od aktorów wieloletniego treningu od dzieciństwa. W świecie pekin opery mówi się: „Minuta na scenie to dziesięć lat pracy poza nią”, co odnosi się właśnie do tych surowych wymagań treningowych.

Mei Lanfang i Pekin Opera Wychodzi na Świat

Mei Lanfang (1894-1961) był największym artystą wykonawcą w historii pekin opery. Stworzona przez niego szkoła „Mei” wyniosła wykonanie ról dan na niespotykane wyżyny. Nie tylko dążył do perfekcji artystycznej, ale także wyprowadził pekin operę na świat – występował kolejno w Japonii, Stanach Zjednoczonych i Związku Radzieckim, wzbudzając ogromną sensację. Jego wykonanie po raz pierwszy pozwoliło Zachodowi poznać unikalny urok chińskiego teatru, a wielu zachodnich dramaturgów czerpało inspirację z jego występów.

Źródła

1. Lista Niematerialnego Dziedzictwa UNESCO: https://ich.unesco.org/en/RL/peking-opera-00418
2. Baidu Baike: https://baike.baidu.com/item/京剧
3. Wikipedia: https://zh.wikipedia.org/zh-cn/京剧
4. Chińska strona internetowa ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego: https://www.ihchina.cn