Bạch Cư Dị: Nhà thơ hiện thực vĩ đại thời nhà Đường

Synopsis

Bạch Cư Dị (772 - 846), tự Lạc Thiên, hiệu Hương Sơn cư sĩ, là nhà thơ hiện thực vĩ đại nhất đời Đường sau Đỗ Phủ. Ông chủ trương phong trào Tân nhạc phủ, đề xướng "văn chương nên viết vì thời đại, thơ ca nên sáng tác vì sự việc". Ngôn ngữ thơ ông bình dị dễ hiểu, nội dung gần gũi với đời sống nhân dân. Các tác phẩm tiêu biểu gồm "Trường hận ca", "Tỳ bà hành", "Phú đắc cổ nguyên thảo tống biệt", v.v.

Bạch Cư Dị: Nhà thơ hiện thực vĩ đại thời Đường

Bạch Cư Dị (772 – 846), tự Lạc Thiên, hiệu Hương Sơn Cư Sĩ, lại có hiệu Túy Ngâm Tiên Sinh, là nhà thơ hiện thực vĩ đại nhất thời Đường sau Đỗ Phủ. Ông sinh ra ở Tân Trịnh, Hà Nam, xuất thân từ một gia đình tiểu quan lại sa sút. Thời trẻ trải qua cảnh loạn lạc lưu lạc, điều này giúp ông thấu hiểu sâu sắc nỗi khổ của dân chúng, đặt nền móng vững chắc cho sáng tác thơ ca sau này.

Lý luận thơ ca của Bạch Cư Dị chủ trương "văn chương hợp vì thời mà trứ thuật, ca thi hợp vì sự mà tác", nhấn mạnh thơ ca phải phản ánh hiện thực, quan tâm đến đời sống nhân dân. Ông cùng Nguyên Chẩn đồng chủ trương phong trào Tân Nhạc Phủ, đề xướng học tập truyền thống hiện thực của "Kinh Thi" và Nhạc phủ thời Hán, sáng tác một lượng lớn thơ "Tân Nhạc Phủ" phản ánh hiện thực xã hội. Thơ ông ngôn ngữ dễ hiểu, hình tượng rõ nét, ý cảnh sâu xa, được hưởng danh hiệu "Thi ma" và "Thi vương".

Tác phẩm tiêu biểu của Bạch Cư Dị vô cùng phong phú, trong đó nổi tiếng nhất bao gồm "Trường Hận Ca", "Tỳ Bà Hành" và "Phú đắc Cổ Nguyên thảo tống biệt". "Trường Hận Ca" là một bài thơ tự sự dài do Bạch Cư Dị sáng tác, toàn bài 120 câu, kể về bi kịch tình yêu giữa Đường Huyền Tông và Dương Quý Phi, vừa ca ngợi tình yêu sâu đậm chân thành giữa đế phi, vừa phê phán bi kịch chính trị do mê đắm hưởng lạc, chủ đề sâu sắc, kết cấu tinh xảo, âm vận mỹ lệ, là đại diện xuất sắc của thơ tự sự dài thời cổ Trung Quốc.

"Tỳ Bà Hành" là một bài thơ tự sự dài nổi tiếng khác, miêu tả cảnh ngộ sa sút của một kỹ nữ chơi tỳ bà ở kinh thành. Nhà thơ mượn thân thế bi thương của người kỹ nữ tỳ bà để bày tỏ tâm trạng u uất của mình sau khi bị biếm truất. Câu thơ "Đồng thị thiên nhai luân lạc nhân, tương phùng hà tất tằng tương thức" trong bài đã trở thành danh cú lưu truyền ngàn đời. Toàn bài kết cấu chặt chẽ, miêu tả tinh tế, đặc biệt là phần miêu tả âm nhạc tỳ bà, được xem là tuyệt tác miêu tả âm nhạc trong văn học cổ đại.

"Phú đắc Cổ Nguyên thảo tống biệt" là tác phẩm nổi danh thời trẻ của Bạch Cư Dị, trong đó cặp câu "Dã hỏa thiêu bất tận, xuân phong xuy hựu sinh", lấy sức sống bền bỉ của cỏ non tượng trưng cho tinh thần kiên cường bất khuất, đã trở thành câu thơ kinh điển cổ vũ hậu thế. Bài thơ này ý cảnh mỹ lệ, đối ngẫu chỉnh tề, thể hiện tài năng xuất chúng của nhà thơ thời trẻ.

Sáng tác thơ ca của Bạch Cư Dị có thể chia thành bốn thời kỳ: thời kỳ du ngoạn thời trẻ, thời kỳ làm quan ở kinh thành, thời kỳ bị biếm đến Giang Châu và thời kỳ sống ở Đông Đô lúc tuổi già. Thơ ông đề tài rộng lớn, bao gồm bốn loại lớn: thơ phúng dụ, thơ nhàn thích, thơ cảm thương và thơ tạp luật. Trong đó, thơ phúng dụ thể hiện rõ nhất lý tưởng chính trị "bổ sát thời chính" của ông, như "Mại thán ông" vạch trần tác hại của chế độ cung thị, "Quán ngải mạch" miêu tả nỗi khổ lao động của nông dân.

Bạch Cư Dị khi còn sống đã hưởng danh tiếng cực cao. Thơ của ông không chỉ lưu truyền rộng rãi trong nước mà còn lan sang các nước lân cận như Nhật Bản, Triều Tiên, có ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển Hán thi ở Đông Á. Thiên hoàng Nhật Bản Saga từng tự tay sao chép thơ Bạch Cư Dị, cất giữ trong cung đình. Tuổi già, Bạch Cư Dị ẩn cư ở núi Hương Sơn, Lạc Dương, tự hiệu Hương Sơn Cư Sĩ, cùng bạn bè lập "Hương Sơn Cửu Lão Hội", ngâm thơ uống rượu, sống cuộc đời nhàn nhã tự tại.

Vị trí của Bạch Cư Dị trong lịch sử văn học vô cùng quan trọng. Ông là một trong những nhà thơ hiện thực xuất sắc nhất thời Đường, cùng với Lý Bạch, Đỗ Phủ, Vương Duy được xưng là Tứ đại thi nhân thời Đường. Thể thơ "Tân Nhạc Phủ" do ông khởi xướng có ảnh hưởng sâu rộng đến hậu thế. Thơ ông ngôn ngữ bình dị, dễ hiểu, khiến thơ ca từ văn học quý tộc tiến đến văn học bình dân, có đóng góp to lớn trong việc phổ cập thơ ca. Năm 846, Bạch Cư Dị bệnh mất tại Lạc Dương, thọ 75 tuổi, được truy tặng Thượng thư Hữu bộc xạ, thụy hiệu "Văn".

Tài liệu tham khảo:
1. "Cựu Đường thư - Bạch Cư Dị truyện", Lưu Hú đời Hậu Tấn soạn
2. "Tân Đường thư - Bạch Cư Dị truyện", Âu Dương Tu, Tống Kỳ đời Tống soạn
3. "Bạch Cư Dị tập", bản điểm hiệu của Trung Hoa thư cục
4. Trần Dần Kha, "Nguyên Bạch thi tiên chứng cảo", Nhà xuất bản San liên thư điếm Sinh hoạt - Độc thư - Tân tri
5. Phú Toàn Tông, "Đường đại thi nhân tùng khảo", Trung Hoa thư cục